İçeriğe geç
Boethius

Boethius

Kategorik Kıyaslara Giriş

Introductio ad syllogismos categoricos

PL64.761Felsefenin eski önderleri sonrakilerin çalışmalarına pek çok şey kazandırdılar; bu eserlerle, derin karanlığa gömülü konulara varmadan önce anlayışın bir tür güreşiyle ısınıyorlardı. Bir yandan özet kolaylığı sayesinde daha kısa bir ders öğretisi, bir yandan onların "giriş" dedikleri şeyler sayesinde anlayışa daha çabuk götüren bir yol açılır. Ben de bu öngörüye öykünerek kapalı öğretilerin kapısını önden verilecek bir dersin ışığıyla açmaya, şimdiki emeğimi bütün akıl yürütmenin bağlantılarında bulunduğu kıyaslara adamaya karar verdim. Söyleyişte de şu ölçüyü koruyacağım: Kolaylığa ve anlayışa hizmet ederek eskilerin geniş söylediklerini sıkıştıracak, kısa söylediklerini genişletecek, yersiz yeni kelimelerin karanlığa boğduğu şeyleri alışılmış kelimenin kendi anlamıyla açacağım.

Bu esere yaklaşan okurdan önce şunu rica ederim: Daha önce hiç dokunmadığı konularda hemen yargıya varmaya cüret etmesin; çocukken okulda, ilimlerde henüz acemi ve sağlam değilken öğrendiği bir şey varsa onu da sımsıkı tutulup baş tacı edilecek bir şey saymasın. Çünkü bazı öğretiler taze ve henüz alıştırılan kulaklara uygundur, bazıları sağlam ve daha güçlü zihinlere saklanmıştır. Bu yüzden uyuşmayan bir şey varsa hemen itiraz etmesin; aklına danışıp kendi düşündüğünü ve bizim getirdiğimizi zihnin daha doğru keskinliğiyle, daha ince bir düşünmeyle tartsın. O zaman ilk öğrenmeye başladıklarında öğrendikleri şeyleri iyice görüp kavrayınca küçümseyeceklerdir.

Ama biri kendi bilgisinin savunucusu olmayı tercih ederse (uzun ve eski bir öğrenme tembelliğine tutulmuş insanların şu kusuru da vardır: Bir kez kapıldıkları kanaatlerden vazgeçmezler ki yaşlılıkta öğrenerek yaşlanana kadar hiçbir şey öğrenmemiş görünmesinler), evet, bir kez yaygın öğrenimlerle içlerine çektiklerini tersine çevirmektense sürdürmeyi tercih ediyorlarsa, kimse öncekileri yermelerini istemiyor; yalnız daha büyük bazı şeyler kursunlar, daha yüksek şeyler eklesinler. Çünkü çok farklı ilimlerin maddesi bir ve aynı olsa da farklı ilimlerin yöntemi bir ve aynı değildir. Sözün herhangi bir parçası üzerine gramerci başka, diyalektikçi başka konuşmalıdır; matematikçi ile fizikçi de çizgiyi ya da yüzeyi aynı şekilde ele almaz. Böylece bir ilim ötekine engel olmaz; birçoğunun incelemesi birleşince tabiatın bütün yönlerden açıklanmış gerçek bilgisi doğar.

Bunlar hakkında bu kadar yeter; şimdi konumuzu düzenleyelim. Bu eser kategorik kıyaslar içindir; kıyasların örgüsü önermelerden dokunur, önermelerin parçaları ad ve fiildir; parça ise parçası olduğu şeyden öncedir. O hâlde ilk tartışma ilk olan ad ve fiil hakkında yapılsın, sonra önerme, en sonunda kıyasların bağlantısı ele alınsın.

Ad, uzlaşımla anlamlı, zamansız, ayrılmış hiçbir parçası anlamlı olmayan sestir. Bu tarif biraz daha açık anlatılmalıdır. Adın ses olduğunu söylüyoruz, çünkü ses adların cinsidir; her cins kendi türü hakkında yüklenir ve her tarif cinsten alınır. Örneğin insanı tarif ederken

PL64.761

AN. MANL. SEV, BOETII INTRODUCTIO AD SYLLOGISMOS CATEGORICOS. Multa veteres philosophiae duces posteriorum studiis. contulerunt, in quibus priusquam ad res profunda mersas caligine pervenirent quadam quasi intelligentiae luctatione praeluderent: hinc institutionum brevior compendii facilitate doctrina, hinc per ea quae illi vocant, ad intelligentiam promptior via munitur. Hujus igitur aemulus providentiae statui obscurarum aditus doctrinarum praemissae institutionis luce reserare, et praesentem operam syllogismis quorum connexionibus omnis ratio continetur, addicere, modumque eum custodire dicendi, ut facilitati atque intelligentiae servientes, astringamus a veteribus dicta latius, enuntiata brevius porrigamus, obscurata improprii novitate sermonis consueti vocabuli proprietate pandamus. Sed qui ad hoc opus lector accedit, ab eo primitus petitum velimus ne in his quae nunquam alias attigerit statim audeat judicare, neve si quid in ludo puer: disciplinarum rudis adhuc et nondum firmus acceperit, id amplexandum atque etiam colendum putet; alia enim teneris atque imbuendis adhuc auribus accommodata, alia firmis ac robustioribus doctrina mentibus, reservatur. Quare si quid est quod discrepet, nestatim obstrepat pat, sed ratione consulta, quid ipse sentiat quid nos afferamus, veriore mentis acumine et subtiliore consideratione dijudicet. Idem namque eveniet, ut quae in primo statim studendi aditu didicerunt, perspecta penitus ac potius deprehensa contemnant. At si jam quisque suae scientiae defensor esse cupidus malit (habent hoc quoque vitii homines quos comprehendit discendi vetus ac longa, segnities, ut at arreptis semel opinionibus non recedant, ne in senectute discendo, nihil usque in senectutem didicisse videantur), si, inquam, malunt vincere quam vertere quae vulgatis semel studiis imbiberunt, nemo expetit ut priora condemnent, sed ut majora quaedam construant atque altiora conjungant Non enim una atque eadem diversarum ratio disciplinarum, cum sit diversissimis disciplinis una atque eadem substan!. ia. materies. Aliter enim de qualibet orationis parte grammatico, aliter dialectico disserendum est, nec eodem modo lineam vel superficiem mathematicus ac physicus tractant. Quo fit ut altera alteram non impediat disciplina, sed multorum consideratione conjuncta fiat vera naturae atque ex omnibus explicata cognitio. Sed de his hactenus; nunc de propositis ordinamur. Quoniam igitur nobis hoc opus est in categoricos syllogismos, syllogismorum vero compago propositionibus texitur, propositionum vero partes sunt nomen et verbum,' pars autem ab eo cujus pars est, prior est; de nomine et verbo, quae prima sunt, disputatio prima ponatur, dehinc de propositione ad ultimum de syllogismorum connexione tractabitur. Nomen est vox significativa secundum placitum sine tempore, cujus nulla pars si. est separata; quae diffinitio paulo enodatius explicanda est. Nomen enim vocem esse dicimus, quoniam vox nominum genus est; omne autem genus de sua specie praedicatur, omnisque diffinitio a genere sumitur, ut significativa diffinias hominem

PL64.763önce cinsi olan "canlı" dersin, sonra "akıllı" ve "ölümlü" ayrımlarını eklersin. Biz de adın tarifinde "ses"i cins olarak alıyoruz, öteki şeyleri sese ayrımlar gibi ekliyoruz. Örneğin ada anlam taşıyan ses denir, çünkü hiçbir şey göstermeyen sesler vardır, heceler gibi; ad ise anlam taşıyan sestir, çünkü her zaman adı olduğu şeyi gösterir. "Uzlaşımla" sözü eklendi, çünkü hiçbir ad tabiatça anlamlandırmaz, koyanın ve belirleyenin iradesine ve uzlaşımına göre anlamlandırır. Her şeye, onun adını ilk koyanın uygun gördüğü ad verilir. Tabiatça anlamlandıran başka sesler de vardır: Köpeklerin havlaması öfkelerini, başka bir sesleri okşanmayı anlamlandırır; inlemeler de acıyı gösterir; ama bunlar ad değildir, çünkü uzlaşıma göre değil tabiata göre anlamlandırırlar.

"Zamansız" denmesinin sebebi, fiillerin de uzlaşımla anlamlı sesler olması, ama adlardan ayrılmasıdır: Adlar zamansız, fiiller zamanlıdır. "Ayrılmış hiçbir parçası anlamlı olmayan" sözü adları sözden ayırır. Çünkü söz de uzlaşımla anlamlı sestir ve bazen zamansızdır, şu dize gibi:

Nereus kızı Galatea, Hybla kekiğinden tatlı bana.

Ama sözün parçaları sözün bütününden ayrılınca bir şey gösterir; adın parçası ise dışarıda hiçbir şey göstermez. Basit biçimli adlarda parçanın hiçbir şey anlamlandırmadığı açıktır: "Cicero" adında ayrılan hiçbir parça, ne "ci" ne "ce" ne "ro" bir şey gösterir. Ad bileşik olursa ayrılmış parçalar bir şey anlamlandırıyor görünür; ama bu parçalardan bileşmiş aynı adda ayrılınca hiçbir şey göstermezler. Örneğin magister desem, bu adın parçaları magis ve ter'dir; dışarıdan ve adın parçası olmaktan ayrılmış olarak alınınca [bu adın] anlamından yoksundurlar, ikisi de zarf olarak kemiyeti anlamlandırır. Bileşik ad olan magister bir sanatın ustası olan öğreticiyi anlamlandırırken, magis ne öğreticinin parçasını ne öğreticinin bütününü gösterebilir. Ter de aynı şekilde ne bütünde ne parçada öğreticiyi anlamlandırır, yani magister kelimesinin altına konan şeyi hiçbir şekilde göstermez. Demek ki bileşik adların parçaları, ayrılıp koparılınca, tek kelimede birleşerek gösterdikleri şeyden hiçbir şey anlamlandırmaz. Başka şeyler anlamlandırabilirler, ama o zaman adın parçaları değil, adın kendisidirler. Birleşmiş olarak anlamlandırdıklarını bölünmüş ve ayrı olarak göstermezler. Magis ve ter birleşince öğretici anlamını taşıyordu; ayrılınca öğretici anlamını bütünüyle yitirirler.

Yukarıdaki örneğe kimse takılmasın, magister'in bileşik ad olduğunu kabul etmeyen de çıkmasın: vir fortis tek vurguyla söylenirse bileşik ad olduğunu kimse reddetmez. Bunun parçaları vir ve fortis, vir fortis içinde bir şey anlamlandırıyor denirse, artık adın parçaları değil, adların kendisidir; vir fortis tek bir şeyin adı değil, iki adın anlamı bir araya gelmiş bir söz olur. Oysa tek vurguyla söylenen vir fortis söz değil addır, parçaları da ad olamaz. Ad değillerse, fiiller gibi tabiî duyguları ya da eylemleri de anlamlandırmadıklarına göre hiçbir şey göstermezler. Şu sonuca varmalıyız: Sesler kendi anlamlarını taşıdıklarında adların parçası değil adların kendisidir; tek bir ad suretinde birleştiklerinde ise parçalar kendi anlamlarının gücünü yitirmiş sayılır. Bunlar hakkında Aristoteles'in kitabına yazdığımız şerhte yeterince söyledik; konu şimdi tümüyle açıklanamayacak kadar büyüktür.

Bazı sesler vardır ki hem anlam taşır hem uzlaşımla hem zamansızdır, parçaları da dışarıda hiçbir şey anlamlandırmaz, yine de adın özelliklerini ve tabiatını korumaz. Bunlar önce ayırt edilmeli, ayrımlar eklenerek addan ayrılmalıdır ki adın gücünün ne olduğu açıkça görülsün. Olumsuzlama her zaman ada eklenince kuşkulu bir ses yapar; bu ses, içi incelense de ne fiile ne söze ne ada eklenebilir. Biri "insan-olmayan" derse anlamlı bir ses olur, çünkü insan olmayan her şeyi gösterir; uzlaşımladır, çünkü kelimeleri koyanın uzlaşımı onun parçalarını olumsuzlamanın ve insanın anlamına almıştır.

PL64.763

prius animal dicas, quod est genus. Post vero differentias. jungas quae sunt rationale et mortale. Ita igitur nos quoque in nominis diffinitione vocem quidem ut genus sumimus, caetera autem voci quasi differentias aggregamus. velut quod nomen designativa vox dicitur. Sunt enim voces quae nihil designant, ut syllabae, nomen vero designativa vox est. quoniam nomen designat id semper cujus nomen est Secundum placitum vero adjunctum est, quoniam nullum nomen natura significat, sed secundum placitum ponentis constituentisque voluntatem. Illud enim unaquaeque res dicitur quod ei placuit qui primus rei nomen impressit. Aliae enim sunt voces naturaliter significantes, ut canum latratus, iras canum significat, et alia ejus quaedam vox blandimenta; gemitus etiam designant dolorem, sed non sunt nomina, quia non designant secundum placitum, sed secundum naturam. Sine tempore veroquod et verba voces sunt significativae et secundum pIaciturn, sed distant a nominibus, quia nomina quidem sine tempore sunt, verba vero cum tempore. Cujus nulla pars significativa est separata, nomina ab oratione disjungit. Oratio namque vox est significativa secundum placitum et aliquoties sine tempore, ut hic versus: Nerine Galathea thymo mihi dulcior Hyblae. Sed orationis partes, separatae a tota oralione, designant nominum vero nihil extra designat signat, atque in illis quidem non. inibus non. quae figurae sunt simplicis nihil pars omnino significare manifestum est, ut in eo quod est Cicero, nulla pars separata de neque ci, neque ce, neque ro. At si nomen compositum fiat, significare aliquid separatae partes videntur; sed in eodem nomine quod ex utrisque compositum est, separatae nihil designant, ut si dicam rnagister, partes ejus nominis sunt magis atque ter, quae sumpta exstrinsecus et a nominis parte separatae significatione carent, utraque enim ad verbi aliter significat quantitatem; sed cum magister quod est compositum nomen alicujus artis peritum doctoremque significet, magis neque partem doctoris ris, neque totum doctorem poterit designare. Eodem quoque modo ter, neque in toto significat, neque in parte doctorem, id e8t, rem illam quae magistri vocabulo subjecta est nulla ratione designat. Compositorum ergo nominum partes nihil ejus rei quam in unum convenientes vocabulum designabant disjunctae distractaeque significant; alia vero significare possunt, sed tunc non partes nominis, sed ipsa sunt nomina Quod enim conjuncta significant, id divisa atque seposita non designant. Juncta autem magis et ter docto significationem tenebant, separata igitur omnem significationem doctoris amittunt. Sed ne quis superius posito calumnietur exemplo, nec magister compositum nomen esse concedat, vir fortis esse compositum nomen, si uno proferatur accentu cent. nullus negabit, cujus partes vir atque fortis quod in eo quod est vir fortis significare dicantur, non jam nominis partes, sed ipsa sunt nomina, nec vir fortis unius erit nomen, sed potius oratio, quae duorum nominum collata significatione convincitur, quod vir fortis cum unius accentus intentione prolatum non est oratio, sed nomen, cujus partes nomina esse non poterunt, ac si nomina non sunt, cum neque naturales affectus neque actus, ut verba significent fi., omnino non nihil designant. Quare concludendum - est, cum quaelibet voces propriam significationem tenent, non partes nominum, sed ipsa esse nomina, cum vero unius formam nominis copulaverint vint, eo considerantur ut partes vim propriae significent amittere. Sed de his in commentario libri Aristotelis satis dictum est, et major ejus rei tractatus est quam ut nunc totus valeat expediri - pediri. Sed quoniam sunt quaedam voces quae et designativae sunt et secundum placitum, et sine tempore, quarumque partes nihil extra significant, neque - tamen proprietates nominis naturamque observent, discernendae prius sunt, additisque differentiis a nomine segregandae, ut quae sit vis nominis evidenter appareat. Adjecta enim semper negatio nomina, vocem dubiam facit, quae neque verbo neque orationi, etsi interius consideratum sit, neque nomini possit annecti, ut si quis dicat, non homo, vox est significativa. Designat enim quidquid homo non fuerit, secundum placitum. Eas enim omnino partes habet quas ad significationem vel negationis vel hominis placitum vocabula ponentis assumpsit.

PL64.763_2Zamansızdır; bu, "insan-olmayan" diyen sesi fiilden ayırır. Parçaları dışarıda hiçbir şey anlamlandırmaz; bu da söz görünmesin diyedir. "İnsan-olmayan" sesi olumsuzlama eki ile insandan birleşmiştir; bunlar bu adda ayrılınca hiçbir şey göstermez. "İnsan-olmayan" at, köpek, yani söylendiği gibi insan olmayan her şeyi anlamlandırır. Ama olumsuzlama eki ne insanın ne atın ne herhangi bir cevherin anlamını taşır; "insan" da ne köpeği ne insan olmayan herhangi bir şeyi anlamlandırabilir. Dolayısıyla "insan-olmayan" sesinde ayrılmış parçalar sesin bütün bileşiminin gösterdiği şeyi anlamlandırmaz. Bu yüzden söz arasına da konamaz. Biri "insan-olmayan" sesinin söz olduğunu kabul ederse, onun olumsuzlamadan başka bir şey olmadığını itiraf edecektir. Oysa her olumsuzlama doğru ya da yanlıştır; "insan-olmayan" diyen ise ne doğru ne yalan bildirir. Ayrıca her olumsuzlamadan biri olumsuzluk ekini çıkarırsa olumlama kalır; "insan-olmayan" sesinden olumsuzluk zarfını çıkaran ise "insan" kalır, bu olumlama değildir. Dolayısıyla "insan-olmayan" sesi olumsuzlama olamaz, söz olsaydı ise başka bir şey olamazdı; şu sonuca varmalıyız ki adla birleşen olumsuzlama söz olamaz.

Her ad kesin ve belirli bir şey anlamlandırır: insan, at, köpek gibi. "İnsan-olmayan" sesi ise adın anlamlandırdığını ortadan kaldırır, ama kendisinin ne anlamlandırdığını belirtmez. Bu yüzden insanla birleşen olumsuzlama bir şey anlamlandırdığı ama belirli bir şey anlamlandırmadığı için belirsiz ad diye adlandırılsın. Demek ki adın tarifine bir ayrım daha eklenmelidir:

PL64.763_2

Sine tempore, quae res eam vocem quae dicit non homo separat ac sejungit a verbo, cujus partes nihil extra significant, ne oratio esse videatur. Non homo enim vox sejuncta est ex negativa particula et homine, quae in eodem nomine separata nihil designant, significat enim non homo, vel equum, vel canem, vel quidquid (ut dictum est) non homo non fuerit. Sed quae est negativa, neque hominis, neque equi, neque ullius substantiae significationem tenet Item homo neque canem, neque quidquid homo non fuerit, significare potest; quocirca in ea voce quae est non homo partes nihil separatae significant ejus rei quam tota vocis compositio designabat. Atque ideo nec in oratione quidem poni potest. Si quis enim eam vocem quae est non homo orationem concedat, nihil aliud eam esse fatebitur quam negationem. Negatio autem omnis vera vel falsa est. Qui autem dicit non homo, neque veritatem nuntiat, neque mendacium. Praeterea ab omni negatione si quis negativum spju, affirmatio relinquetur; ab ea autem voce quae; est non homo, si quis aufert id quod est negativum adverbiurn, homo relinquetur, quod non. est arfirmatio. Quocirca si nondum homo haec vox negatio esse non potest, nihil autem aliud esse vide signat si esset oratio, concludendum est negationem junctam cum nomine orationem esse non posse. Nomen enim omne certum aliquid definitumque significat -, ut homo, equus, canis et caetera; non homo autem vox aufert quidem quod significatu anomine, nec praescribit quid ipse significet.' Quocirca quoniam significat quidem aliquid, sed non finitum negatio juncta cum homine, infinitum nomen vocetur. Addenda est ergo diffinitioni nominis differentia, sciIi-

PL64.765ad, söylenen öteki özelliklerle birlikte belirli anlamı olan şeydir.

Adların biçim değişiklikleri, derine bakmayanlara ad görünür. Catonis, Catoni gibi yalın adlardan çekimlenen seslerin ad olduğunu kim sanmaz? Ama bu sesler de adlardan bir ayrımla ayrılır. Her ad "dir" fiiliyle birleşince önerme yapar ve yalanın ve doğrunun tabiatını kabul eder: "Cato vardır", "gün vardır". Ama "dir" fiili biçim değişikliklerine eklenirse önerme olmaz, sözün düşüncesi tamamlanmaz: Catonis est tamam bir düşünce taşımaz, doğru ya da yanlış bir şey bildiremez. Bu yüzden bunlara ad değil, adların biçim değişiklikleri denir. Bir şeyin kendisinden çekimlendiği şey birinci, birincinin çekiminden doğan ikinci olduğuna, birinci ile ikinci aynı olamayacağına göre, adların biçim değişikliklerinin adlarla aynı olmadığı açıktır. Bu yüzden gramerciler ötekilere tamlayan, belirtme vb. hâl der; birincisine ise, anlamda ön sırada yer aldığı için yalın ve adlandıran hâl derler.

O hâlde adın eksiksiz ve tam tarifi şöyle yapılmalıdır: Ad, uzlaşımla anlamlı, zamansız, ayrılmış hiçbir parçası anlamlı olmayan, belirli bir şey gösteren, "dir" fiiliyle birleşince önerme yapan sestir. "Ses" sözü adı eklemli olmayan ve cansız seslerden ayırır; "anlam taşıyan" hiçbir şey anlamlandırmayan seslerden; "uzlaşımla" tabiatça bir şey anlamlandıran seslerden; "zamansız" zaman anlamından ayrılmayan fiilden; "ayrılmış hiçbir parçası anlamlı olmayan" parçaları dışarıda nasıl anlamlandırıyorsa az sonra tartışacağım sözden; "belirli bir şey gösteren" adı olumsuzlamayla birleştirip belirsiz ad yapan seslerden; "'dir' ile önerme yapan" da "dir"e bağlanınca düşünceyi tam olarak kuramayan biçim değişikliklerinden.

Fiilde de hemen her şey aynen uyar; yalnız zaman anlamıyla adlardan ayrılır. Her fiil bir eylem ya da etkilenme gösterir, bu da zaman belirtisi olmadan olamaz. Fiilin tarifi şudur: Fiil, uzlaşımla anlamlı, zamanlı, ayrılmış hiçbir parçası anlamlı olmayan sestir: koşuyor, yeniyor gibi. Fiillere olumsuzluk zarfları eklenirse, adlarda söylediğimiz gibi belirsiz fiiller olur. "Koşuyor" ya da "yeniyor" kesin ve belirli bir şey gösterirken olumsuzlama eklenince fiilin gösterdiğini ortadan kaldırır, başka ne meydana geldiğini söylediğini ise böyle bir anlamla sınırlamaz. Ayrıca fiille birleşen olumsuzlama hem olan hem olmayan hakkında doğru söylenebilir: "İnsan koşmuyor." Bunun söz ya da olumsuz önerme olmadığını, belirsiz adı söz ve olumsuzlamadan ayıran delillerin aynısı gösterecektir.

Her şeyi öncelikle şimdiki hâlde hissettiğimize, ölümlülerin kelimeleri şimdiki hisle kavradığımız şeylere koyduğu açık olduğuna göre, fiilin her zaman şimdiki zamanın anlamını taşıdığını söylemek doğrudur: koşuyor, yeniyor gibi. "Koşacak", "yenecek", "koşmuş olacak", "yenmiş olacak" ise fiil değil, fiillerin biçim değişiklikleridir, çünkü şimdiki zaman anlamından çekimlenirler. Fiilin tam tarifi şöyledir: Fiil, uzlaşımla anlamlı, zaman anlamı taşıyan, ayrılmış hiçbir parçası anlamlı olmayan, belirli bir şey ve şimdiki olanı gösteren sestir.

Geriye söz hakkında konuşmak kalıyor; ama önce, sözün parçaları arasına yalnız ad ve fiilin mi konacağını, yoksa gramercilerin istediği gibi sözün öteki parçalarının da mı eklenmesi gerektiğini göstermeli. Gramerciler seslerin biçimlerine bakarak sözün sekiz parçasını sayar. Ad ve fiil konusundaki bütün incelemeleri anlam üzerine kurulu olan filozoflar ise sözün yalnız iki parçası olduğunu öğretmişlerdir: Tam bir anlam taşıyan her şey zamansız anlamlandırıyorsa ad, zamanlı anlamlandırıyorsa fiil. Bu yüzden zarfları ve zamirleri adlara katarlar, çünkü bunlar zamansız olarak kurulmuş ve belirli bir şey anlamlandırır. Biçim değiştirmemeleri fark etmez, çünkü biçim değiştirmek adların hassası değildir; gramercilerin monoptota dedikleri, tek biçimli adlar vardır. Ortaç ise zaman anlamı taşıdığı için, biçim değiştirse de doğru olarak fiille birleştirilir. Ünlemler tabiatça anlamlandırıyorsa ne fiile ne ada eklenir;

PL64.765

ut nomen sit quod cum caeteris quae dicta sunt sit definitae significationis. Jam vero casus nominum ron altius intuentibus nomina videantur. Quid enim Catonis, et Catoni, atque hujusmodi voces quae rectis nominibus inflectuntur, nomina esse non existimet? Sed hae quoque voces a nomine quadam differentia discrepabunt. Omne enim nomen junctum cum est verbo, enuntiationem reddit ac suscipit mendacii veritatisque naturam, ut Cato est, vel dies est, at si est verbum casibus adjungatur, neque enuntiatio sit, neque plena sententia orationis absolvitur, ut Catonis est, nec sententiam habet absolutam, nec veri aliquid potest notare nec falsi, atque idcirco non nomina, sed casus nominum nuncupantur. Nam cum id a quo quidquam flectitur primum sit, illud vero quod ab inflexione primi nascitur sit secundum, neque idem primum ac secundum esse possit,. manifestum est casus nominum non idem esse quod nomina: idcirco caeteros quidem genitivum, accusativum, casus appellant grammatici, primum v rectum ac nominativum quod hic locum principem in significatione possederit. Facienda est igitur nominis plena neque ullo diminuta diffinito sic: Nomen est vox significativa secundum placitum sine tempore, cujus nulla pars significativa est separata, aliquid finitum designans, cum est verbo conjuncta faciens enuntiationem. Separat igitur nomen vox quidem ab articulis atque inanimatis sonis; designativa vero a vocibus quae nihil significant; secundum placitum a vocibus aliquid natura significantibus, sine tem a verbo quod a temporis significatione non recedit, cujus nulla pars separata significat, ab oralione cujus quemadmodum partes extra significent, paulo posterius disseram; aliquid definitum designans, ab his vocibus quae nomen negationemque conjungunt et nomina faciunt infieita; cum est verbo faciens enuntiationem, a casibus qui cum est copulati non possunt plenam perficere atque explicare sententiam. In verbo quoque eadem fere cuncta conveniunt, nisi quod in significatione temporis a nomina separatur. Omne enim verbum actionem passionemve designat, quae fieri sine temporis notatione non potest. Est itaque verbi diffinitio haec: verbum est vox significativa secundum placitum cum tempore, cujus nulla pars significativa: rata, ut currit, vincit; sed si verbis negativa copulentur adverbia, fiunt infinita verba, sicut fieri nominis diximus infinita, ut cum currit, aut vincit, certum aliquid finitumve designet, addita negatione, id quidem quod a verbo designatur intercipit, quid vero aliud fieri dicat tali significatione non terminat; praeterea negatio juncta cum verbo sive in eo quod est, sive in eo quod non est, recte dici potest, ut homo non currit, Non esse autem orationem aut enuntiationem negativam illa prorsus argumenta monstrabunt, quae infinitum nomen ab oratione aut negatione dividebant. Sed quoniam principaliter praesentia quaeque sentimus, his autem rebus quas praesenti sensu concipimus indita esse a mortalibus vocabula manifestum est, recte dicis verbum semper significationem temporis habere praesentis, ut currit aut vincit. Curret autem aut vincet, et cucurrerit aut vicerit, non sunt verba, sed verborum casus, scilicet quia a praesentis temporis significatione flectuntur; est ergo verbi plena diffinitio sic: Verbum est vox significativa secundum placitum cum significatione temporis, cujus nulla pars significativa estsepa, aliquid finitum designans et praesens. Restat igitur ut de oratione dicamus, sed prius videtur esse monstrandum utrumne nomen et verbum sola in partibus orationis ponantur, an ut grammatici volunt et reliquae orationis partibus debeant aggregari. Grammatici enim considerantes vocum figuras, octo orationis partes annum erant . Philosophi vero, quorum omnis de nomine verboque tractatus in significatione est constituta stituta, duas tantum orationis partes esse docuerunt, quidquid plenam significationem tenet, siquidem sine tempore significat, nomen vocantes, verbum vero si cum tempore: atque ideo adverbia quidem atque pro nomine nominibus jungunt, sine tempore enim quiddam constitutum definitumque significant, nec interest quod flecti casibus nequeunt' non est hoc nominum. proprium ut casibus inflectantur. Sunt enim nomina quae a grammaticis monoptota nominantur, participium vero quia temporis significationem trahit hit, etsi casibus effertur, verbo tamen recte con, gitur. Interjectiones autem siquidem, naturaliter significent, nec verbo. nec nomini copulandae sunt;

PL64.765_2çünkü fiilin ve adın tarifleri tabiî olmayı değil, koyuşla kurulmuş olmayı içerir; bu yüzden sözün parçaları arasında da sayılmazlar. Söz koyuşla anlamlandırır; söz tabiatça anlamlandırsaydı, milletler farklı dillerle konuşmazdı. Ama koyuşla anlamlandıran ünlemler varsa, zamansız ve belirli bir duygu gösterdikleri için doğru olarak adlara katılır. Kendileri hiçbir anlama dayanmayıp başkalarıyla birleşince gösterenler ise, bağlaçlar ve edatlar gibi, sözün parçası bile sayılmamalıdır; çünkü söz anlamlı parçalardan birleşmiştir. Dolayısıyla sözün parçalarının yalnız ad ve fiil olduğu doğru söylenmiştir.

Söz, uzlaşımla anlamlı, parçaları dışarıda deyiş olarak bir şey anlamlandıran, ama olumlama olarak anlamlandırmayan sestir. Sözün fiil ve adla ortak yanları ses olması, anlamlı olması, uzlaşımla olmasıdır. Yalnız adla ortak yanı bazen zamansız olmasıdır: Yukarıda andığımız Vergilius dizesi gibi,

Nereus kızı Galatea, Hybla kekiğinden tatlı bana,

ve onu izleyen dize:

Kuğulardan beyaz, ak sarmaşıktan güzel.

Fiille ortak yanı bazen zaman anlamıyla söylenmesidir:

Corydon'unun kaygısı varsa içinde, gel.

İkisinden de ayrılan yanı, sözün parçalarının bütün sözden ayrılınca anlamlandırmasıdır. Sözün parçaları ad ve fiildir; bunların anlamlı olduğunu tarif ederken gösterdik. Şu hâlde sözün parçaları deyiş olarak anlamlandırır, olumlama olarak değil; gerçi bazen

PL64.765_2

verbi enim ac nominis diffinitiones non habent esse naturalia, sed ad ponent. conslituta, atque ideo nec in orationis partibus numerabuntur. Oratio enim positione significat, nam si naturaliter significaret - oratio, non diversa gentes oratione loquerentur tur. Si quae vero interjectionem positione significant, quoniam finitam sine tempore affectionem designant, recte nominibus an numerantur. Quae vero ipsae quidem nulla propria significatione nituntur, cum aliis vero junctae designant, ut conjunctiones atque praepositiones positiones, illae ne partes quidem orationis esse dicendae sunt; oratio enim ex significativis partibus juncta est. Quocirca recte nomen ac verbum solae orationis partes esse dicuntur. Oratio est vox significativa secundum placitum, cujus partes aliquid extra. ut dictio, non ut affirmatio. Oratio i habet simul cum verbo et nomine commune quod vox est, quod significativa est, quod secundum placitum. est. Separatim vero cum nomine illi commune, est quod aliquando sine tempore est, ut Virgilianus quem supra diximus versus: Nerine Galathea thymo mihi dulcior Hyblae, et qui segui: Candidior cygnis gnis, hedera formosior alba. Cum verbo autem quod interdum cum temporis significatione profertur, ut: Si qua tui Coridonis habet te cura, venito. Differt autem ab utroque quod partes orationis a tota separatae? oratione significant. Sunt enim partes orationis nomen et verbum quae: significativa esse dum ea diffiniremus ostendimus Significant igitur partes orationis ut dictio, non ut affirmatio, quanquam aliquo-

PL64.767olumlama olarak da anlamlandırırlar, ama her zaman değil; deyiş olarak ise her zaman. Deyiş fiilin ya da adın basit söylenişidir. "Gün varsa ışık vardır" dediğimizde bu bütün sözü parçalara bölmek istersek, "gün vardır" ve "ışık vardır" parçaları olumlama olarak anlamlandırır, çünkü bunların olumlama olduğu açıktır. Ama sözün bütün üyelerini en küçüklerine kadar ayırırsak, çözümleme son olarak adlara ve fiillere varır. Yukarıdaki sözün parçalarının "gün", "ışık" ve "dir" olduğunu söyleriz; bunlar kendi başlarına söylenince olumlama değil, yalnız deyiştir. Her söz fiil ve adlardan oluştuğu için ad ve fiillere çözülebilir. Her söz olumlamalara ayrılamaz: "Işık vardır" denirse parçaları "ışık" ve "vardır"dır; bunların olumlama değil basit deyiş olduğunu herkes bilir. Söz her zaman olumlamaya değil, ama her zaman basit deyişlere çözülebildiğine göre, sözün parçalarının dışarıda bir şeyi olumlama olarak değil, deyiş olarak gösterdiği haklı olarak söylenmiştir.

En dar bölmeyle sözün türleri beştir: soru, "Nereye Moeris, ayakların? Yolun götürdüğü şehre mi?" gibi; buyruk, "Oklarımı ver bana" gibi; yakarış, "Ey denizin, karanın, fırtınaların kudretli tanrıları" gibi; niyaz, "Rüzgârlar, kolay bir yol verin, arkadan esin" gibi; bildirim, "Benim yedi eşitsiz baldıran kamışından çatılmış kavalım var" gibi. Bunlardan bildirimden başkası bir şeyin olduğunu ya da olmadığını göstermez; ötekiler sorar, yakarır, buyurur ya da niyaz eder. Önerme ise her zaman bir şeyin olduğunu ya da olmadığını anlamlandırır. Bu yüzden doğruluğun ya da yanlışlığın bulunabileceği tek söz önermedir. Önermenin tarifi de buradan doğar: Önerme doğruyu ya da yanlışı bildiren sözdür.

Tullius buna proloquium ya da propositio der. Önermenin kimi basit, kimi bileşiktir. Basit önerme, şart bir yana konarak bir şeyin olduğunu ya da olmadığını öne sürer: "Platon filozoftur." Bileşik önerme iki basit önermenin şartla bağlanmasından oluşur: "Platon bilgin ise filozoftur." Basit önermelerin ayrımlarını kimi keyfiyette, kimi kemiyette buluruz. Keyfiyette, kimi olumlu kimi olumsuzdur. Olumlu önerme bir şey hakkında bir şey anlamlandıran önermedir: "Platon filozoftur" dediğimizde Platon hakkında "filozof"u yükleriz. Olumsuz önerme bir şeyi bir şeyden yükleme yoluyla ayıran önermedir: "Platon filozof değildir" dediğimizde böyle bir yüklemeyle "filozof"u Platon'dan ayırmışızdır.

Kemiyete göre önermelerin ayrımları şunlardır: kimi küllî, kimi tikel, kimi belirsiz, kimi cüzîdir. Küllî önermeler, ister olumlasın ister olumsuzlasın, küllî konuyu küllî olarak bildirir: "Her insan bilgedir", "hiçbir insan bilge değildir." "İnsan" küllî bir şeydir, çünkü altında birçok bireyi tutar ve kapsar; ona "her" ya da "hiçbir" eklenince bunlar küllî olarak bildirilir. Tikel önermeler, olumlayarak ya da olumsuzlayarak küllî konunun kapsamını bir parçaya indirir: "Bir insan bilgedir", "bir insan bilge değildir." Burada insanın küllîliği eklenen tikel belirlemeyle azaltılmış, bir parçaya indirilmiştir. Belirsiz önermeler küllîlik ve tikellik belirlemesi olmadan söylenir: "İnsan bilgedir", "insan bilge değildir." Cüzî önermeler cüzî ve birey hakkında olumlayarak ya da olumsuzlayarak bir şey öne sürer: "Sokrates bilgedir", "Sokrates bilge değildir."

Tikel önerme cüzî önermeden şöyle ayrılır: Tikel önerme bir kimseyi konu yapar, ama bunun kim olduğunu belirtmez: "Bir insan bilgedir" önermesi bu insanın kim olduğunu açıklamaz. Cüzî önerme ise bir kimseyi alır ve onun kim olduğunu bildirir: "Sokrates bilgedir" önermesi bu tek Sokrates'in bilge olduğunu öne sürer. Ayrıca her tikel önerme küllî bir terim koyar, ama tikellik ona keyfiyet ekleyince küllîliğini alır: "Bir insan bilgedir" önermesinde "insan" küllî terimdir, çünkü kendi yüklemesiyle birçoklarını kapsar; ama "bir" denince "insan" bire iner; tikellik eklenmeseydi küllî kalırdı. Cüzî önermelerde ise yüklem terimin altına her zaman birey konur: "Sokrates bilgedir." Çünkü Sokrates cüzî ve bireydir;

PL64.767

quidem ut affirmatio, sed non semper tamen, semper autem ut dictio Est enim dictio simplex verbi ac nominis nuncupatio. Nam cum dicimus, si dies est, lux est, hanc totam orationem si dividere in partes velimus, scilicet dies est, lux est, utraque pars ut affirmatio significabit lcabit, dies est, lux est, affirmationes esse manifestum est. Atsi minutatim tota oration: s membra carpamus, usque in nomina ac verba postrema fiet resolutio. Dicemus enim partes esse superius positae orationis, dies et lux et est, quae per se prolata non sunt affirmationes, sed tantum dictiones. Omnis vero oratio, quoniam ex verbis nominibusque consistit, in nomina et verba solvi potest. Non enim omnem orationem in affirmationem cedi possibile est, veluti si quis dicat lux est, hujus partes sunt, lux atque est, quas non esse affirmationes, sed simplices dictiones nullus ignorat. Cum igitur oratio quidem non semper in affirmationem solvi queat, semper autem in simplices dictiones, jure dictum est orationis partes extra aliquid designare non ut affirmationes, sed potius ut dictiones. Orationis autem species (ut arctissime divida) sunt quinque, interrogativa, ut Quo te, Meri, pedes? an quo via ducit in urbem? Imperativa, ut Suggere tela mihi. Invocativa, ut Dii maris et terrae, tempestatumque potentes. Deprecativa, Ferte viam, venti, facilem, et spirate secundi. Enuntiativa, Est, mihi disparibus septem compacta cicutis Fistula. Quarum quidem praeter enuntiationem nulla vel esse aliquid, vel non esse designat. Caeterae namque vel interrogant, vel invocant, vel imperant, vel precantur. Enuntiatio vero semper esse aliquid aut non esse significat gnificat. Atque ideo sola enuntiatio est)n qua veritas vel falsitas inveniri queant. Unde etiam enuntiationis nascitur dilfinitio, est enim enuntiatio quae verum falsumve. denuntiat. Hanc etiam proloquium vel prope si tionem Tullius vocat, quae quidem partim simplex, partim composita. Simplex est quae conditione seposita esse aliquid vel non esse proponit, ut Plato philosophus est. Composita vero quae ex duabus simplicibus copulant e conditione consistit ut Plato si doctus est, philosophus est. Simplicium vero enuntiationum alias in qualitate sitas, alias in quantitate differentias invenimus. In qualitate quidem quod alia affirmativa. alia negativa est. Enuntiatio affirmativa est enuntiatio aliquid de aliquo significans, ut Plato philosophus est, philosophum de Platone praedicamus. Negativa vero est enuntiatio aliquid ab aliquo praedicatione sejungens, ut Plato philosophus non est., philosophus enim a Platone tali praedicatione sejunximus mus Secundum quantitatem vero differentiae? enuntiationum sunt, quod aliae quidem universales aliae particulares, aliae indefinitae, aliae singulares. Universales sunt quae sive affirment, sive negent, universaliter tamen enuntiant universale subjeclum, ut: omnis homo sapiens est, nullus homo sapiens est, homo universale quiddam est. Multos enim sub se individuos coercet et continet, qui universaliter enuntiantur - tiantur, dum ei omnis vel nullus adjungitur. Particulares vero quae vel affirmando vel negando ambitum subjecti universalis in partem redigunt, ut quidam homo sapiens est, quidam homo sapiens non est, hic enim universalitas hominis, adjecta particulari determinatione minuta est, atque in partem redacta. Indefinitae vero sunt quae absque universalitatis et particularitatis determinatione dicuntur, ut est homo sapiens, non est homo sapiens. Singulares vero sunt quae de singulari aliquid et de individuo affirmando negandove proponunt, ut Socrates sapiens est, Socrates sapiens non est. Differt autem particularis propositio a singulari, quod particularis quidem unum aliquem subjicit, nec quis sit iste designat, ut quidam homo sapiens est, quis iste homo sit, propositio non declarat. Singularis vero unum aliquem sumit, et quis iste sit si, ut Socrates sapiens est, unum enim et hunc Socratem sapientem esse proposuit. Amplius particularis omnis universalem quidem terminum ponit, sed ei detrahit universalitatem, dum qualitatem particularitas adjungit, ut in propositione, quidam homo sapiens est. Homo universalis est terminus, multos enim propria praedicatione concludit. Sed quia dicitur quidam, ad unum homo redigitur, qui universale persisteret, nisi particularitas fuisset adjuncta; in singularibus vero propositionibus praedicato termino semper individuum supponitur, ut Socrates sapiens est. Socrates enim singularis est, atque ir;

PL64.767_2işte bu yüzden tikel önerme küllîlikten bir parça alan, cüzî önerme ise cüzînin ve bireyin yüklenmesine dayanan önermedir.

Basit önermelerin parçaları konu ve yüklemdir. Konu, yüklemin söylenişini kabul edendir: "Platon filozoftur" önermesinde konu Platon'dur, çünkü "filozof" onun hakkında yüklenir ve onda söyleyişi kabul eder. Yüklem ise konu hakkında söylenendir: Aynı önermede "filozof" konu olan Platon hakkında söylenir. Konu her zaman yüklemden ya küçük ya da ona eşittir. Küçük olması biraz önce ele aldığımız önermedeki gibidir: Platon "filozof" adına denk olamaz, tek filozof Platon değildir. Konu terimi yükleme eşit de olabilir: "İnsan gülebilir"; konu terimi olan insan yüklem olan gülebilire eşittir. Böylece karşılıklı yüklenebilir: Konu ve yüklem yer değiştirir, önce yüklem olan konu olur, sıra tersine dönünce önce konu olan yüklenir: "Gülebilir olan insandır." Çünkü eşit olan her şey birbiri hakkında yüklenir. Konunun yüklemden büyük olması ise hiçbir önermede olmaz; yüklemlerin tabiatı küçük olmaya izin vermez. Eşit ya da büyük olan her zaman eşit ya da küçük hakkında yüklenir. Önermelerin bu parçalarına, yani yüklem ve konuya terim diyoruz. Terim denmesinin sebebi son çözümlemenin bunlara varmasıdır. Dolayısıyla cüzî

PL64.767_2

idcirco igitur illa particularis propositio quae partem ex universalitatem detrabit, haec singularis quae in singularis atque individui praedicatione. consistit. Simplicium vero enuntiationum partes sunt subjectum atque praedicatum. Subjectum est quod praedicati suscipit dictionem, ut in ea propositio quae est Plato philosophus est, Plato subjectum. est, de ipso enim philosophus praedicatur, et in eo philo: suscipit dictionem. Praedicatum vero est quod dicitur desubjecto, ut in eadem proposuit, philosophus dicitur de Platone subjecto, semper enim quod subjectum est vel minus est, vel aequale praedicato: minus quidem ut in ea propositione de qua paulo ante tractavimus. Plato enim philosophi non nomen potest aequare, neque solus Plato philosophus est; aequalis vero est subjectus terminus praedicato, ut si quis dicat, homo risibilis est, homo enim qui subjectus est terminus praedicato risibili coaequatur. Unde fit ut possit reddi reciproca praedicatione, scilicet, ut vices subjectum praedicatumque permutent, subjectumq uefiatquoJ erat antea praedictum catum, versoque ordine praedicetur quod fuerat ante subjecturn, ut si dicatur quod risibile est homo est; omnia enim quae sunt aequalia de se invicem praedictum cantur. Ut vero id quod subjectum est majus possit esse praedicato, nulla prorsus enuntiatione contingit, ipsa enim praedicata natura minora esse non patitur. Sed quod aequale vel majus est, id semper de aequali vel minore praedicatur. Has vero enuntiationum partes, id est praedi atque subjectum terminus appellamus. Termini vero dicuntur quod in eos postrema sit resolutio: itaque in singu-

PL64.769ve belirsiz önermelerde her zaman iki terim buluruz, bir de önermenin keyfiyetini belirleyen fiil. "Sokrates bilgedir" önermesinde Sokrates ve bilge terimdir. "Dir" fiili terim değil, keyfiyetin belirtisidir; önermenin olumlu mu olumsuz mu olduğunu anlamlandırır. Şimdi önermeye yalnız "dir" fiili uydurulduğundan olumlama olmuştur. Ama olumsuzluk zarfı eklenip "Sokrates bilge değildir" denseydi, keyfiyet değişir, olumlamadan olumsuzlama olurdu. Demek ki "dir" ve "değildir" terim değil, söylendiği gibi, keyfiyetin işaretleridir. Aynı şeylerin hepsi belirsiz önermede de geçerlidir. "Sokrates vardır", "gün vardır" gibi sözlerde "vardır" çifte görev yapar: Hem yüklemdir, çünkü Sokrates ve gün hakkında fiil yüklenmiştir, hem keyfiyetin işaretidir, çünkü tek başına konunca olumlama, olumsuzluk zarfıyla olumsuzlama yapar. Kemiyet ayrımlarını taşıyan önermeler varsa, küllîler ve tikeller gibi, terimlerin gücü aynı kalır; "her", "hiçbir" ve "bir" terim sayılmaz, önermelerin kemiyetini anlamlandırır. Konan ve yüklenen şeylere doğru olarak terim denir, çünkü önerme yalnız bunlara çözülür. Basit önermelere eklenen öteki şeyler ya önermelerin keyfiyetini korur ya da kemiyetini anlamlandırır.

Basit önermelerin kimi hiçbir yönden uyuşmaz: "Platon filozoftur" ile "fazilet iyidir" gibi. Birinde bir şey, ötekinde başka bir şey yüklenir, öne sürme yollarında ortak bir şey yoktur; biri Platon'un filozof, öteki faziletin iyi olduğunu bildirir. Kimi ise terimlerde pay alarak birleşir. Bu iki şekilde olur: ya aynı sırayla ya sıranın değişmesiyle. Aynı sırayla iki şekilde olur: Ya iki önermede de basit terimler kurarsın ya da terimlere pay alma karşıtlıkla olur. Bu da üç şekilde olur, daha fazla değil: Olumsuzlama ya yükleme ya konuya ya iki terime birden eklenir. Sıranın değişmesiyle uyuşma da iki şekilde olur: Ya terimlerin basit yüklenmesiyle ya aynı terimlerin karşıtlığıyla. Terimlerin bu karşıtlığı da üç şekilde olur: Olumsuzlama yükleme, konuya ya da ikisine eklenir. Terimlerden birine pay alanlar da üç şekilde olur: Ya bir önermede yüklenen ötekinde konudur, ya ikisinde de aynı şey yüklenir, ya ikisinde de aynı şey konudur.

Birbiriyle uyuşan bütün önermeleri en düzenli şekilde böldüğümüze göre, şimdi her birini ele alalım. Önce iki terime de pay alıp pay almanın sırasını koruyanların uyuşmasından başlayalım; şunlar gibi: "Her insan bilgedir", "hiçbir insan bilge değildir." İki önerme de insanı konu yapar, bilgeliği yükler; iki terimde de uyuşmakla birlikte farklıdırlar, çünkü biri olumlama, öteki olumsuzlamadır. Bu örnek olarak söylensin; böyle bir kısmın incelemesi şöyle daha tam olur.

Bütün basit önermelerin ayrımlarının ya keyfiyette ya kemiyette olduğunu gösterdik: Kemiyette, küllî, tikel, belirsiz ya da cüzî söylenmeleri; keyfiyette, kimilerinin olumlu, kimilerinin olumsuz olmasıdır. İkisini birleştirirsek, keyfiyet ve kemiyeti birlikte taşıyan sekiz karma ayrım olur: küllî olumlama, küllî olumsuzlama, tikel olumlama, tikel olumsuzlama, belirsiz olumlama, belirsiz olumsuzlama, cüzî olumlama, cüzî olumsuzlama. Bunlardan belirsizleri ve cüzîleri bir yana koyup küllîler ve tikeller hakkında konuşalım. Önce küllî olumlama yazılsın: "Her insan adildir"; karşısında küllî olumsuz önerme yer alsın: "Hiçbir insan adil değildir"; küllî olumlamanın altına tikel olumlama konsun: "Bir insan adildir"; buna karşıdan baksın ve küllî olumsuzlamanın altına konsun tikel olumsuzlama: "Bir insan adil değildir."

PL64.769

vel indefinitis propositionibus duos terminos semper invenimus, et verbum quod propositionis determinet qualitatem, ut in propositione qua dicimus. Socrates sapiens est, Socrat, quidem ac sapiens terminos esse manifestum est. Est vero verbum non est terminus, sed designatio qualitatis, et qualis propositio sit negativa an affirmativa significat ficat et nunc quidem solo est verbo propositioni accommodato facta est affirmatio. At si non, quod est adverbium negativum esset adjunctum ita diceretur: Socrates sapiens non est, atque hoc modo mutata qualitate fieret! de affirmatione negatio ltio. Est igitur et non est, non sunt termini, sed, ut dictum est, significat qualitatis. Eadem omnia etiam in indefinita propositione conveniunt; quod si sint tales orationes, Socrates est, dies est, est vi gemina fungitur, scilicet praedicati, est enim verbum de Socrate et die praedicatum, et signi qualitatis, idem namque est solum positum affirmationem efficit, cum negativo adverbio negationem. At si sint propositiones quae differentias secum habeant quantitatum, ut sunt universales ac particulares. eadem vis permanet terminorum; omnis enim ac nullus, et quidam, terminis non annumcr, lntur, sed enuntiationum significant qualitatem tatem. Atque ideo recte quod subjicitur ac praedicatur termini nuncupati sunt, quoniam in eos tantum resolvitur propositio. Caetera enim quae simplicibus enuntiationibus adjunguntur, aut qualitatem propositionum retinent, aut quanti significant. Propositionum vero simplicium aliae sunt quae in nulla parte conveniunt, ut Plato philosophus est, et virtus bona est; utraque enim aliud quiddam de alio praedicatur, nec habent aliquid in proponendi ratione commune. Illa enim Platonem philosophum dicit, illa virtutem bonam esse pronuntia. t. Aliae vero sun quae aliqua terminorum participatione junguntur. Id autem duobus fieri modis potp, st, aut enim ordine eodem, aut per ordinis commutationem. Eodem vero ordine duplici modo, si vel simplices terminos in utrisque constituas vel si per oppositionem fiat participatio terminorum: quod tribus neque amplius continget modis, nam vel praedicato, vel subjecto, vel utrisque terminis negatio copulatur. Ordinis etiam commutatione conveniunt duobus modis, aut enim per simplicem terminorum praedicationem, aut per eorumdem terminorum oppositionem Haec quoque oppositio terminorum triplicem recipit modum, cum negatio vel praedicato, vel subjecto, vel utrisque conjungitur; illae vero quae altero termino participant et tribus rnodis, vel cum in una propositione quod praedicatur in altera subjectum est, vel cum idem in utrisque praedicatur,' vel cum idem in utrisque subjectus est. Et quoniam omnium sibimet convenientium propositionum ordinatissimam fecimus divisionem, nunc de singulis quibusque tractemus, ac primum de ea propositionum convenientia, quae cum utrisque participet terminis, participandi tamen ordinem servent, ea e hujusmodi, omnis homo sapiens est, nullus homo sapienaest. Utraque enim propositio hominem subjicit, et praedicat sapientiam, et cum utroque termino congruanl, sunt tamen diversae quoniam haec affirmatio est, illa negatio gatio. Et hoc quidem exempli gratia dictum sit, plenius vero fiet de tali part. tractatus hoc modo. Cunctarum simplicium propositionum differentias, vel in qualitate, vel in quantitate sitas esse ostendimus tendimusin quantitate cum universaliter pronuntiat. pronuntiantur] vel particulariter vel indefinite, vel singulariter proferuntur, in qualitate vero cum hae quidem affirmativae sunt, illae vero negativae. Si igitur duas affirmativas aggregamus fiunt mixtae cum utris. que octo differentiae, quae simul qualitatem quantitatemque contineant . Sunt autem mixtae hae, affirmatio universalis, ne universalis, affirmatio particularis, negatio particularis, affirmatio indefinita, negatio indefinita affirmatio singularis, negatio singularis. Quarum quidem indefinitas singularesque segregemus, et de universalibus ac particularibus disseramus. Describatur ergo universalis primum affirmatio, omnis homo justus est, cujus adversum tenet locum negativa propositio universalis nullus homo justus est, item sub universali affirmatione ponatur particularis affirmatio, quidam homo justus est, hanc adversa fronte respir, iat, sitque universali negativae supposita particularis negatio, quidam homo justus non est.

PL64.769_2Bunlardan küllî olumlama ile küllî olumsuzlama keyfiyette ayrılır, kemiyette birleşir: Biri olumlama, öteki olumsuzlama olduğu için keyfiyette farklıdır; ikisi de küllî olduğu için kemiyette uyuşur. Bu ikisinin ya ikisi birden yanlış olabilir ya da biri doğru, öteki yanlış olabilir; ama ikisi birden doğru bulunamaz. Önümüzdeki şemada "her insan adildir" olumlaması ile "hiçbir insan adil değildir" olumsuzlaması ikisi de küllî olduğu hâlde ikisi de doğru değildir. Ama olumlama "her insan canlıdır" olsa ve küllî olarak "hiçbir insan canlı değildir" diye reddedilse, ya da "her insan taştır", "hiçbir insan taş değildir" denseydi, birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Bu yüzden konuya hem uyabilen hem ondan ayrılabilen şeyler yüklendiğinde ve biri küllî olarak onaylayıp öteki küllî olarak reddettiğinde, yukarıdaki örneklerin gösterdiği gibi, ikisi de yanlış olur. Adalet insanlarda bulunabilir, ama insanlara hiçbir şekilde ayrılamayacak gibi yerleşmiş değildir; bu yüzden ne her insan adildir ne de hiçbir insan adildir denebilir: İkisi de yanlış olur. Ama yüklenen şey ya konudan çekilip ayrılamayan ya da konuya hiçbir zaman gelemeyen bir şeyse ve küllî olarak olumlanan şey küllî olarak reddedilirse, birinde hep doğruluk, ötekinde hep yanlışlık bulunur. Şöyle ki yüklenen şey konudan ayrılamıyorsa olumlama hep doğru, olumsuzlama hep yanlış olur; yüklenen şey konuya gelemeyen bir şeyse olumlama yanlış, olumsuzlama doğru olur.

PL64.769_2

Harum igitur affirmatio atque negatio universalis qualitate quidem discrepant: sed quantitate concordant; nam quod haec quidem affirmatio est, illa vero negativa est, sunt in qualitate diversae, quia vero utraque universalis est quantitate conveniunt. Harum igitur vel utrasque falsas, vel unam veram, alteram falsam recipere possibile est, utraeque autem simul verae nequeunt inveniri, nam in proposita descriptione affirmatio quae est, omnis homo justus est, et negatio quae est, nullus homo justus est, cum utraeque sint universales, neutra tamen est vera. At si sit affirmatio, omnis homo animal est, atque universaliter denegetur ita, nullus homo animal est, vel ita, omnis homo lapis est, nullus homo lapis est. unam veram, alteram falsam esse necesse est. Atque ideo quoties ea praedicantur quae et convenire subjecto et ab eo valeant segregari et universaliter illa confirmat haec denegat, utrasque falsas contingit, et superius positis declaratur exemplis. Justitia enim cum esse in hominibus possit, non tamen ita hominibus insita sit ut ab eis separari nullo modo queat, atque ideo neque omnis homo justus est, neque omnis homo justus non est, contingit utrasque mentiri; at si tale quod a subjecto abstrahi separarique non possit, vel quod nunquam possit evenire subjecto, et quae universaliter affirmativa est universaliter abnuatur, evenit uni veritatem, alteri semper adesse mendacium -, sed ita ut si a subjecto quod praedicatur non

PL64.771Canlı insandan ayrılamadığı için, insanın canlı olduğunu onaylayan doğru, reddeden yanlıştır. Aynı şekilde olamayacak bir şey yüklenirse, "her insan taştır" olumlaması yapılır ve karşıt önerme bunu reddedip hiçbir insanın taş olmadığını söylerse, olumsuzlama doğrulukla, olumlama yanlışlıkla birleşir. Küllî olumlama ile küllî olumsuzlamanın birlikte doğru olduğunu ise hiçbir örnek gösteremez. Bu yüzden küllî olumlama ile küllî olumsuzlamaya zıt denir. Çünkü arasında bir orta bulunan zıtlarda ikisi de konuda bulunmayabilir: Bir cisim ne siyah ne beyaz olabilir, çünkü bunlardan başka bir şey de olabilir, örneğin kırmızı. Ortası olmayan zıtlarda ise biri zorunlu olarak hep konuda bulunur: Her canlı ya uyur ya uyanıktır, çünkü uyumak ile uyanık olmak arasında orta yoktur. Ama iki zıttın aynı anda aynı şeyde bulunması olamaz. Küllî olumlama ile olumsuzlamada da böyledir: Ortası olan zıtlar gibi ikisi de yanlış olabilir, ortası olmayan zıtlarda olabileceği açık olduğu gibi biri doğru, öteki yanlış olabilir; ama hiçbir zıt birlikte bulunamadığı gibi ikisinin yargısı doğrulukta birleşemez. Bu yüzden küllî olumlama ile küllî olumsuzlamaya zıt önermeler denir. Demek ki bunlar karşıtlıklarında öyle bir gücü her zaman korumazlar ki aralarındaki anlaşmazlık sürekli ve uzlaşmaz olsun; birbirlerini her zaman ortadan kaldırmazlar: Yargıda ayrılsalar da ortak yanlışlıkta birleşirler. Dolayısıyla biri ortadan kaldırılırsa ötekinin var olması gerekmez, çünkü ikisi de olmayabilir: Örneğin biri "her insan adildir" önermesini yıkarsa, hiçbir insanın adil olmadığı sonucu çıkmaz.

Bu önermelerin altına konanlara, yani tikel olumlama ile tikel olumsuzlamaya alt zıt adı verilir, çünkü tikel küllînin altında bulunur; dolayısıyla küllîler zıt sayıldığına göre, zıt küllîlerin altına konanların alt zıt olması gerekir. Bunların kemiyeti de aynıdır, çünkü ikisi de tikeldir; keyfiyetleri farklıdır, çünkü biri olumlama, öteki olumsuzlamadır. Ama zıtların altına konmuş görünseler de tikeller, tersine, yanlışlıkta değil, doğrulukta uyuşur. Birinin doğru, ötekinin yanlış söylemesi ve ikisinin de doğru olması, verilen örneklerle kolayca gösterilir; ikisinin yanlış olması ise bulunamaz. Çünkü önermelerden biri konudan ne ayrılabilen ne de konuda bulunabilen bir şey söylerse, biri doğruluğa, öteki yanlışlığa yakın olur. Konudan ayrılamayan bir şey yüklenirse doğruluk oyu yalnız olumlamanın olur; konuda bulunması imkânsız bir şey söylenirse doğruluğu yalnız olumsuzlama tutar. Örneğin biri "bir insan canlıdır" der, öteki "bir insan canlı değildir" diye reddederse, ya da "bir insan taştır", "bir insan taş değildir" denirse, her iki olumlama-olumsuzlama karşıtlığı doğruyu ve yanlışı paylaşır; ama birincilerde olumlama, ikincilerde olumsuzlama doğrudur. Fakat olabilen ama yine de bazen konudan ayrılabilen bir şey tikel olumlama ve olumsuzlamayla söylenirse, ikisinin de doğru olması zorunludur: "Bir insan adildir", "bir insan adil değildir." İkisinin yanlış olmasına ise hiçbir örnek uymaz. Demek ki alt zıt dediğimiz bu önermeler de doğrulukta uyuştukları için birbirlerini her zaman ortadan kaldırmazlar.

Bütün ayrımlarda ayrılan ve birbirini yıkan önermeleri bulmak istersek köşegenlere bakmak gerekir. Bunlar küllî olumlama ile tikel olumsuzlama, ya da küllî olumsuzlama ile tikel olumlamadır. Aralarındaki anlaşmazlık o kadar açıktır ki ne yanlışlıkta ne doğrulukta hiçbir zaman birleşirler: Olumlama doğruysa olumsuzlama hep yanlıştır, olumsuzlamada doğruluk varsa yanlışlık olumlamaya özgüdür.

PL64.771

potest segregari, vera sit semper affirmatio, falsa negatio; at si quod evenire non potest praedicatur, affirmatio quidem falsa sit, sed vera sit negatio. Nam quoniam animal non ab homine potest segregari, quae hominem animal esse confirmat vera est, falsa vero illa? quae denegat; item si quod non potest fieri praedicetur, fiatque affirmatio, omnem hominem esse lapidem, idque adversa propositio neget, nullumque hominem lapidem esse concedat, negatio quidem veritati, affirmatio autem juncta est mendacio: simul autem veras esse affirmationem universalem. universalemque negationem nulla poterunt exempla monstrare. Atque ideo universalis quidem affirmatio, universalisque negatio contraria dicuntur, nam ut in contrariis aliquid medium continentibus potest neutrum inesse subjecto, ut corpus neque nigrum sit neque album, quoniam est quod praeter ea esse possit, ut rubrum, itemque in contrariis medietate carentibus necesse est alterum semper inesse subjecto ut omne animal aut dormit aut vigilat, quoniam inter dormire ac vigilare nibil medium est; ut autem simul atque in eodem utraque contraria reperiantur fieri nequit. Ita etiam in universalibus affi I illa tione ac negatione: ut utraeque falsae sint, exemplo contrariorum quae aliquid medium claudunt; vel altera vera, falsa vero altera, sicut in contrariis quae medio carent fieri posse manifestum est sed impossibile est ut utriusque sententia in veritate conveniat, sicut nulla contraria simul esse patiuntur. Atque ideo universalis affirmatio universalisque negatio contrariae nominantur. Hae igitur non eam vim ipsa semper adversitate conservant, ut eis sit perpetua atque inconciliata discordia, nec se semper invicem perimunt, quae cum sententia dissideant, communi tamen falsitate concordant. Si igitur earum una submota sit, non necesse est ut esse altera consequatur: fieri enim potest ut neutra sit, velut si omnem justum esse hominem destruat, non est consequens ut nullus homo sit justus. Quae autem sub his propositionibus collocantur, id est particularis affirmativa atque negatio, subcontrariae nomen habent, idcirco quod universali particulare commune subjectum est; cum igitur universales intelliguntur esse contrariae, subcontrarias esse necesse est quae sub universalibus contrariis collocantur. Horum quoque quantitas est eadem, quoniam utraeque sunt particulares; diversa qualitas intelligitur, quoniam affirmatio haec est, illa vero negatio; sed quanquam contrariis videantur esse subjectae: converso tamen modo particulares in veritate sibimet, non in falsitate consentiunt. Nam ut haec verum, falsum illa pronuntiet, atque utraeque sint verae facile propositis declaratur exemplis; ut vero utraeque falsae sint, non potest inveniri. Nam si quod neque separari, neque possit adesse subjecto, alterutra enuntiet propositio, una est veritati, altera cognata mendacio. Et siquidem quod a subjecto separari non potest praedicetur, affirmatio sola veritatis calculum tenet; at si quod subjecto impossibile adesse dicatur, sola obtinet negatio veritatem, ut si quis enuntiet. quidam homo animal est, et alius neget, quidam homo animal non est, vel ita, quidam homo lapis est, quidam homo lapis non est, utraque affirmationum negationumque oppositio verum inter falsumque partitur. Sed in prioribus quidem affirmatio, in posterioribus autem vera negatio est. At si quod evenire quidem possit, sed a subjecto tamen aliquando valeat segregari, affirmatio particularis, negatio pronuntietur, utrasque veras esse necesse est, ut quidam homo justus est, quidam homo justus non est; ut vero utraeque falsae sint, nulla poterunt exempla congruere. Quocirca ne ista quidem quas subcontrarias appellamus semper sese invicem; perimunt, quandoquidem aliquoties in veritatis concordiam veniunt. At si omnibus differentiis dissidentes ac invicem destruentes invenire conemur, respiciendae sunt angulares; hae vero sunt universalis affirmatio et negatio particularis, vel universalis negatio et affirmatio particularis; his enim tanta inter se discordia manifesta est, ut neque in falsitate unquam, neque in veritate conveniant, semperque necesse est cum affirmatio sit vera, negationem esse mendacem, cum negationi adsit veritas, affirmationi esse propriam falsitatem.

PL64.771_2Önermelerin iki ayrımı, yani keyfiyet ve kemiyet ayrımı olduğunu söylemiştik. İlk olarak, bunların hem keyfiyetinin hem kemiyetinin ayrıldığı görülür: Biri olumlama, öteki olumsuzlama olduğu için keyfiyette, biri küllî, öteki tikel olduğu için kemiyette ayrılırlar. Ayrıca ne yanlışlıkta ne doğrulukta birleşebilirler. Konudan ayrılamayan şeyler söz konusuysa birinin hep doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Terim, konuda bulunması da bulunmaması da mümkün bir şey olarak yüklenirse, küllîler hep yanlış, tikeller doğrudur. Biri "her insan adildir" der, öteki "bir insan adil değildir" diye reddederse, küllî olumlama yanlış, tikel olumsuzlama doğrudur. Aynı şekilde biri "hiçbir insan adil değildir", öteki "bir insan adildir" derse, küllî olumsuzlamanın yargısı yanlış, tikel olumlamanınki doğrudur. Böylece konuda bulunabilen de bulunmayabilen de şeylerde küllîler yanlışlıkla birleşir, tikeller doğruluğu tutar. Terimler konudan ayrılıp bölünemeyen türdense, önerme ister küllî ister tikel olsun, doğruluk hep olumlamaya, yanlışlık olumsuzlamaya bağlıdır. Biri küllî olarak her insanın canlı olduğunu söyler, öteki tikel olarak bir insanın canlı olmadığını söyleyerek reddederse, küllî olumlama doğruyu söyler, tikel olumsuzlamanın yargısı yanlıştır. Aynı şekilde biri küllî olarak olumsuzlayıp hiçbir insanın canlı olmadığını öne sürerse, doğruluk tikel olumlamaya eşlik eder, küllî olumsuzlama yanlışlığa bağlı kalır. Yüklenen şeyler konuda hiçbir zaman bulunamayan türdense, ister küllî ister tikel öne sürülsün, olumsuzlamaları doğruluk süsler, olumlamaların rengini yanlışlık bozar. Biri her insanın taş olduğunu ileri sürer, öteki bir insanın taş olmadığı cevabını verirse, küllî olumlamayı yanlışlık, tikel olumsuzlamayı doğruluk tutar.

PL64.771_2

At primum cum geminas esse propositionum differentias dixerimus in qualitate scilicet et quanti late, harum et qualitas divisa esse probatur et quantitas: nam quod haec affirmatio est, illa negatio, in qualitate dissentiunt; quod vero haec universalis, illa particularis quantitate discordant. Item neque in falsitate, neque in veritate unquam poterunt convenire. Sive enim de his quae a subjecto abesse non possunt unam semper veram esse necesse est, alteram falsam, nam si talis terminus praedicatur, ut cum vel adesse subjecto vel non adesse contingat, universales semper falsae sunt, particulares verae sunt, si quis enim ita proponat, omnis homo justus est, atque alius neget, quidam homo justus non est, universalis affirmatio falsa est, particularis est vera negatio, similiter autem si quis ita pronuntiet, nullus homo justus est, atque alius quidam homo justus est, universalis negationis falsa, particularis affirmationis vera sententia est; ita in his quae vel adesse subjecto, vel abesse contingant, universales falsitati conjunctae sunt, particulares obtinent veritatem. At si tales termini sint, qui separari atque a subjecto dividi nequeant, sive illa sit universalis, sive particularis, haerebit semper affirmationi veritas, negationi mendacium, ut si quis universaliter enuntiet omnem hominem esse animal, aliusque particulariter neget, quemdam hominem non esse animal affirmatio universalis verum loqui, particularis negativae falsa sententia est. Item si quis universaliter negando proponat nullum hominem esse animal. particularem affirmationem veritas sequitur, haeret universalis negatio falsitati; quod si sint quae praedicantur ut nunquam possint adesse subjecto, seu illae universaliter seu particulariter proponantur, negationes ornat veritas, affirmationes falsitas decolorat. Si quis enim confirmat dicens omnem hominem lapidem esse, aliusque

PL64.773Biri küllî olarak "hiçbir insan taş değildir" diye reddeder, öteki tikel olarak "bir insan taştır" diye olumlarsa, doğruluk küllî olumsuzlamadadır, tikel olumlama yanlışlıktan kurtulamaz. Demek ki yüklemleri ve konuları nasıl değiştirirsen değiştir, küllî olumlamayı tikel olumsuzlamayla ya da küllî olumsuzlamayı tikel olumlamayla ayrı ayrı bakarak karşılaştırırsan, biri yanlışsa öteki doğru, biri doğruysa öteki yanlış çıkar. Bu yüzden bunlara birbirine karşıt ve çelişik ad veririz.

Buraya kadar olumlama ve olumsuzlamaları karşı yönlerden karşılaştırıp aralarında ne anlaşmazlık ve farklılık bulunduğunu gösterdik. Şimdi küllî olumlamayı tikel olumlamayla, küllî olumsuzlamayı tikel olumsuzlamayla doğruluk ve yanlışlık uyumu bakımından karşılaştıralım. Bunlar arasında anlaşmazlık yoktur; dolayısıyla ayrılıklarını değil, uyuşmalarını araştırmak gerekir. Önce, küllî olumlama ile tikel olumlamaya birbirine bağlı alt önermeler denir, çünkü biri ötekinin altındadır: Tikel olumlama, küllî olumlamanın altına konmuştur, tıpkı parçanın hep bütünün çevresi içinde kalması gibi. Aynı şey küllî ve tikel olumsuzlama için de söylenmelidir; bunlara da birbirine bağlı alt önermeler denir, çünkü daha üstte ve daha geniş olan küllî olumsuzlama tikel olumsuzlamayı içinde kapsar ve tutar.

Bunlar şöyle uyuşur: Küllîler doğrulukta önce gelirse, tikellerin doğru olması zorunludur. Biri küllî olumlayarak her insanın canlı olduğunu öne sürerse, bu önerme doğru olduğundan tikel olumlamanın doğruluğunu da kendine yoldaş eder; bu da "bir insan canlıdır" önermesidir. Çünkü her insanın canlı olduğu doğruysa, bir insanın canlı olduğu da doğrudur. Aynı şekilde biri küllî olarak hiçbir insanın taş olmadığını bildirir ve doğru söylerse, altındaki tikel olumsuzlama da aynı şeyi korur; bir insanın taş olmadığını söyleyen de yanlış söylemez. Böylece küllî olumlama ve olumsuzlama doğru söylediğinde, tikel olumlama ve olumsuzlama küllîlerin doğru yargısını izler.

Küllîler yanlışsa, tikellerin küllîlerle birlikte yanlış olması gerekmez. Örneğin her insanın adil olduğunu ya da hiçbir insanın adil olmadığını öne süren küllîlerde biri olumlama, öteki olumsuzlamadır, ama ikisi de yanlıştır; yine de tikellerin yanlışlığı zorunlu olarak ardından gelmez. Bir insanın adil olduğunu söyleyen tikel olumlama doğru söyleyebilir. Böylece küllîler yanlışken tikellerin doğru olması da zorunlu değildir. Çünkü "her insan taştır" küllî olumlaması yanlış sayıldığında, bir insanın taş olduğunu öne süren tikel olumlama da yanılır. Küllî olumsuzlama yanlış olarak öne sürülürse, yani "hiçbir insan canlı değildir" denirse, bir insanın canlı olmadığını söyleyen tikel olumsuzlama bu yüzden doğru olmaz.

Demek ki küllîler doğrulukta kaldığında tikellerin küllîlerin doğruluğuna uyması zorunludur; ama küllîde yanlışlık bulunuyorsa tikellerin kimi zaman doğru, kimi zaman yanlış olması mümkündür. Konuda bulunabilen ve konudan ayrılabilen bir şey yüklenirse doğrudurlar. İkisi de şu durumlarda yanlış olur: Tikel olumlama, küllî olumlama konuya uyamayacak bir şey hakkında yanlış olduğunda; tikel olumsuzlama, küllî olumsuzlama konudan ayrılamayacak bir şey hakkında yanlış söylediğinde. Yukarıdaki örnekler bunu gösterir.

Tikel önermeler doğruluk ve yanlışlığın gerekmesinde baş yere gelirse, küllî önermelere bunun tersi uyar: Tikeller yanlışsa küllîlerin yanlış olması zorunludur; tikeller doğruysa küllîler kimi zaman doğru, kimi zaman yanlıştır. Bir insanın taş olduğunu söyleyen tikel olumlama yanlışsa, her insanın taş olduğunu öne süren küllî olumlama da yanlıştır. Aynı şekilde bir insanın canlı olmadığını belirten tikel olumsuzlama yanlışsa, hiçbir insanın canlı olmadığını savunan küllî olumsuzlamanın da yanlış olması zorunludur.

PL64.773

quemdam hominem non esse lapidem respondeat, universalem affirmationem falsitas, particularem negationem veritas tenet; quod si ita quis universaliter neget, nullus homo lapis est, et particulariter affirmet, quidam homo lapis est, universali constat negatione veritas, particularis affirmatio non caret falsitate. Quoquo igitur modo praedicata vel subjecta muta veris, si tamen universalem affirmativam particulari negativae, vel universalem negativam particulari affirmativae conferendo singulari consideratione committas, si haec falsa illam veram esse contingit, et si haec vera est illam falsam necesse est inveniri, atque idcirco has inter se oppositas et contradictorias nuncupamus. Et hactenus quidem affirmationes et negationes aversis intentio nibus conferentes, quid in eis discordiae ac diversitatis esset ostendimus; nunc universalem affirmationem particulari affirmativae?, et universalem negationem particulari negativae ad veritatis falsitatisque convenientiam comparemus. Harum namque inter se nulla discordia est, atque ideo non de earum dissensu, sed de consensu potius videtur esse quaerendum. Primum igitur universalis affirmatio et particularis affirmatio subalternae dicuntur, quoniam altera subjacet alteri, id est particularis affirmatio universali affirmationi supposita est atque subjecta, veluti pars intra totius semper ambitum latet; idemque de universali et particulari negativa dicendum est, subalternae enim vocantur, quod superior atque amplior universali negatio intra se particularem negationem claudit et continet. Haec igitur tali ratione consentiunt -, si enim universales in veritate praecedant, particulares veras esse necesse est, ut si quis universali affirmando proponat, omnem hominem animal esse, ea cum sit vera, particularis sibi affirmationis veritatem comitem trahit, ea vero est, quidam homo animal est. Nam si verum est omnem hominem esse animal, verum est esse aliquem hominem animal; item si quis universaliter enuntiet nullum hominem esse lapidem, et verum dixerit, subjecta ei particularis negatio idem retinet, nec mentitur qui dixerit quemdam hominem lapidem non esse; ita igitur universalibus affirmatione ac negatione vera dicentibus, particularis affirmatio et negatio veram universalium sententiam consequuntur. At si universales falsae sint, non necesse est particulares universalium consensu praebere mendacium, velut in his universalibus quae proponunt omnem hominem esse justum, vel nullum hominem esse justum, quae cum una sit affirmatio, altera negatio, utraeque sunt falsae; sed eas particularium falsitas non ex necessitate consequitur, nam et quemdam hominem esse justum, quae particularis est affirmatio, vere quis dixerit, atque ideo falsis universalibus, particulares falsas esse non necesse est. Quod si universalis affirmatio falsa dicatur omnem hominem esse lapidem, errat particulari affirmatio quae proponit quemdam hominem esse lapidem. At si universalis negatio falsa proponatur, nullum hominem esse animal non idcirco particularis erit vera negatio, si pronuntiet quemdam hominem non esse animal, atque ideo universalibus quidem in veritate manentibus, particulares necesse est universalium consentire veritati, at si universaliter falsitas inhaerebit, particulares tum veras, tum etiam falsas esse possibile est, veras quidem si quid tale praedicetur quod adesse subjecto possit, et a subjecto valeat separari, falsas esse utrasque, affirmatio quidem particularem, si in eo sit universaliter falsa affirmatio quod subjecto non potest convenire venire, negationem particularem, si in eo universalis negatio mentiatur quod a subjecto non potest segregari, ut posita superius exempla declarant. Quod si ad veritatis et falsitatis consequentiam particulares propositiones locum principem sortiantur, contraria eis universalis propositionis ratione conveniunt. Nam si sint falsae, particulares falsas esse necesse est; sin vero particulares verae sint, tum universales verae sunt, tum etiam falsae. Nam si particularis affirmatio est falsa, quae dicit quemdam hominem esse lapidem, universalis quoque affirmatio falsa est quae proponit omnem hominem: esse lapidem. Item si particulari est falsa negatio quae decernit quemdam hominem non esse animal, falsa erit universalis negatio quae nullum hominem animal esse contendit.

PL64.773_2Tikel olumlama ve olumsuzlama doğruysa ve konudan bölünüp ayrılabilen bir şey yükleniyorsa, küllî olumlama ve olumsuzlamanın yanlış olabileceğinde şüphe yoktur. "Bir insan adildir" ve "bir insan adil değildir" tikelleri doğruyken, bunların üstündeki küllîlerin, yani "her insan adildir" ve "hiçbir insan adil değildir" önermelerinin yanlış olduğu açıktır. Tikel olumlama, konunun yoksun kalamayacağı bir şey söylerse, üstündeki küllî olumlama da doğru olur: Biri bir insanın canlı olduğunu bildirdiğinde, "her insan canlıdır" küllî olumlaması ona doğrulukta eşlik eder. Tikel olumsuzlama konuda bulunamayacak bir şey öne sürerse, küllî olumsuzlamanın doğruluğu tikel olumsuzlamanın doğruluğunu izler: Biri bir insanın taş olmadığını söylediğinde, hiçbir insanın taş olmadığını bildiren küllî önermenin doğruluğu buna uyar.

Böylece önce küllîler doğruysa tikellerin doğru olması zorunlu olur; önce tikeller yanlışsa küllîlerin doğruluğu ardından gelmez; küllîler yanlış kaldığında tikellerin yanlış söylemesi zorunlu değildir, tıpkı tikeller doğru söylediğinde küllînin yargısının doğru olması zorunlu olmadığı gibi. Bunu örnekler öğretti. Sağlam bir ispatla aydınlansın diye de konunun açıkça görülmesine yarayacak bir şema verelim.

PL64.773_2

At si particularis affirmatio vel negatio veras sunt, idque praedicatur quod a subjecto dividi ac segregari queat, affirmationem negationemque universales non est dubium posse mentiri, ut quoniam verae sint particulares quae proponunt quemdam hominem esse justum, et quemdam hominem non esse justum, his suppositas universales falsas esse manifestum est, ut ea quae dicit, omnis homo justus est, et nullus homo justus est. At si quid tale affirmatio particularis pronuntiet quo subjectum carere non possit, vera erit superposita affirmatio universalis, ut cum aliquis enuntiat quemdam hominem esse animal, huic universali affirmatio in veritate consentit, quae est omnis homo animal est. At si quid particularis negatio tale proponat, quod subjecto nequeat inhaerere, veritatem particularis negationis universalis negativae veritas necesse est consequatur, ut cum aliquis dicit quemdam hominem lapidem non esse, consonat universalis veritas propositionis quae nullum hominem lapidem esse pronuntiat: quo fit ut praecedentibus quidem universalibus veris, particulares verae esse necesse sit; praecedentibus vero in falsitate particularibus, universalium veritas non subsequatur; manentibus vero universalibus falsis, particulares mendacium dicere non sit necesse, sicut ne vera quidem particularibus proponentibus, veram universali necesse est esse sententiam. Et hoc quidem exempla docuerunt: ut autem firma demonstratione clarescat, utilis ad evidentiam rerum descriptio proponatur.

PL64.775Önermelerin şeması

PL64.775

Universalia affirmatio. Contrariae. Universalis negatio. Hae tum dividunt verum et falsam, tum falsae sunt utraeque, verae nunquam. Hae tum dividunt verum et falsum, tum verae sunt, utraeque falsae nunquam Particularis in affirmatio. Subcontrariae. Particularis negatio....,.,...

Küllî olumlama Zıtlar Küllî olumsuzlama
Bunlar kimi zaman doğruyu ve yanlışı paylaşır, kimi zaman ikisi de yanlıştır, hiçbir zaman ikisi de doğru değildir.
Bunlar kimi zaman doğruyu ve yanlışı paylaşır, kimi zaman ikisi de doğrudur, hiçbir zaman ikisi de yanlış değildir.
Tikel olumlama Alt zıtlar Tikel olumsuzlama

PL64.775_2Yukarıda söylenenlerden şu anlaşılır: Zıtlar ya doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşır ya da birlikte yanlış olabilir, ama birlikte doğru olamaz. Alt zıtlar ya ikisi de doğrudur ya biri doğru, öteki yanlıştır, ama hiçbir zaman birlikte yanlış söylemez. Köşegenler ise ne doğrulukta ne yanlışlıkta birleşir; birinin yargısı hep doğru, ötekininki hep yanlıştır.

Şimdi küllîler doğruyken tikellerin yanlış olamayacağını, küllîler yanlışken tikellerin yanlış olmayan şeyler söyleyebileceğini ispat etmek gerekiyor. Küllî olumlama doğruysa tikel olumlamanın da doğru olacağını söylüyorum. Çünkü tikel olumlama yanlışsa, ona karşıt olan küllî olumsuzlama doğru olur. Oysa küllî olumlamanın doğru olduğu varsayıldı. Bu durumda ikisi de, yani küllî olumlama ile küllî olumsuzlama birlikte doğru olur; bunun olamayacağı gösterilmişti. Demek ki küllî olumlama doğru alındığında tikel olumlama yanlış olamaz. Yine küllî olumsuzlama doğruysa, tikel olumsuzlamanın da doğru olduğunu kabul ederim. Çünkü biri tikel olumsuzlamanın yanlış olduğunu söylerse, ona karşıt olan küllî olumlamanın doğru olduğunu ister istemez kabul edecektir. Oysa küllî olumsuzlama doğru olarak öne sürülmüştü; böylece küllî olumsuzlama ve olumlama birlikte doğru olur. Yukarıdaki örnekler bunun olamayacağını öğretti.

Küllî olumlama yanlışsa, tikel olumlama yanlış da doğru da söyleyebilir; bu kabul edilince imkânsız bir şey çıkmaz. Yanlış olursa küllî olumsuzlama doğru olur; doğru olursa küllî olumsuzlamayı yanlışlık tutar. Böylece küllî olumlama yanlışken, küllî olumsuzlama kimi zaman yanlışlıkta onunla uyuşur, kimi zaman doğrulukla ondan ayrılır; yukarıdaki örnekler bunun imkânsız olmadığını öğretiyor. Aynı şekilde küllî olumsuzlama yanlışsa, tikel olumsuzlamanın doğru ya da yanlış olması mümkündür ve bundan uygunsuz bir şey çıkmaz. Tikel olumsuzlama doğruysa küllî olumlama yanlış söyler; yanlışsa küllî olumlama doğru söyler. Böylece küllî olumsuzlama yanlış öne sürüldüğünde, aklın vardığı sonuç küllî olumlamanın kimi zaman doğru, kimi zaman yanlış olduğunu gösterir; bu da imkânsız değildir.

Yine tikeller yanlışsa küllîlerin yanlışlığı da ardından gelir. Tikel olumlama yanlış söylerse küllî olumlamada da yanlışlık bulunur. Çünkü küllî olumlama doğruysa, ona karşıt olan tikel olumsuzlama yanlış olur. Oysa tikel olumlamanın yanlış olduğunu kabul etmiştik. Böylece tikel olumlama ve olumsuzlama birlikte yanlış olur; önceki inceleme bunun uygunsuz olduğunu gösterdi. Aynı şekilde tikel olumsuzlama yanlış sayılırsa, küllî olumsuzlamanın yanlışlığı da buna uyar. Çünkü küllî olumsuzlama doğruysa, ona karşıt olan tikel olumlama yanlıştır; bu durumda iki tikel, yani olumlama ve olumsuzlama birlikte yanlış olur; bunun olamayacağını önceden söyledik.

Tikel olumlama doğruysa küllî olumlama yanlış da doğru da olabilir. Küllî olumlama yanlışsa tikel olumsuzlamanın doğru olması zorunludur; doğruysa tikel olumsuzlama yanlış söyler. Demek ki tikel olumlama doğruyken tikel olumsuzlamanın yanlış ya da doğru olmasında imkânsız bir şey yoktur. Yine tikel olumsuzlama doğruluğu tutarsa, küllî olumsuzlama doğruluğu da tutabilir, yanlış da söyleyebilir. Doğruysa ona karşıt tikel olumlamanın yanlış olduğu açıktır; yanlışsa tikel olumlama doğruluğu korur. Böylece tikel olumsuzlama doğruluğu tutarsa tikel olumlama doğru da yanlış da olabilir; yukarıda söylenenler bunların hiçbirinin imkânsız olmadığını öğretti. Küllîler hakkında bu kadarı yeter.

Şimdi belirsiz ve cüzî önermeler hakkında konuşalım. Belirsiz önermeler, kendilerine hiçbir belirleme işareti eklenmemiş, küllî ya da tikel kemiyet anlamı olmadan söylenen önermelerdir: "İnsan adildir", "insan adil değildir." Söylendiği gibi bunlara hiçbir belirleme işareti eklenmemiş olsa da tikel önermelerin gücünü taşırlar.

PL64.775_2

Ex his ergo quae superius dicta sunt intelligi potest contrarias quidem vel verum inter se falsumque dividere vel simul posse mentiri, veras simul esse non posse; subcontrarias vero vel utrasque veras esse, vel alteram veram, alteram falsam, nunquam tamen simul proferre mendacium; angulares autem neque in veritate unquam, neque in mendacio consonare, sed uni semper veram, alteri semper falsam esse sententiam: nunc demonstrandum est universalibus veris particulares non posse mentiri, falsis autem universalibus posse particulares non falsa proferre. Dico enim si universalis affirmatio sit vera, particularem quoque affirmationem veram futuram; nam si falsa est, erit vera quae particulari affirmationi opponitur universalis negatio, sed posita est vera affirmatio universalis; hoc igitur modo utrasque simul veras esse contingit, affirmationem scilicet universalem, universalemque negationem, quod evenire non posse monstratum est; non igitur fieri potest ut affirmativa universali vera proposita, particularis affirmatio mentiatur. Rursus si vera est universalis negatio, particularem quoque negationem veram esse concedo, nam si falsam quis dixerit particularem negationem, quae est ei opposita veram necessario esse fatebitur. At universalis negatio vera esse proposita est; simul igitur universales negationem et affirmationem veras esse contingit; quod fieri non posse superius posita exempla docuerunt. At si falsa est universalis affirmatio, particularis vel falsum poterit enuntiare vel verum: quo posito nihil impossibile comitatur, sive enim falsa sit, erit vera negatio universalis -, seu vera illa sit, universalem negationem falsitas obtinebit. Quo fit ut falsa universali affirmatione, universalis negatio, tum ei falsitate consonet, tum ab ea veritate discordet, quod non esse impossibile superioribus docetur exemplis. Eodem quoque modo et si universalis negatio falsa sit, particularem negationem, vel veram, vel falsam esse possibile est, neque idcirco aliquid sequitur incongruum Particulari namque negatione vera, universalis affirmatio mentietur; eadem falsa, verum universalis affirmatio pronuntiat: quo fit ut falsa universali negatione proposita, affirmationem universalem tum veram, tum falsam rationis demonstret eventus, quod impossibile non est' Rursus si particulares falsae sunt, universalis quoque falsitas sequitur. Nam si particularis affirmativa pronuntiet mendacium, universali quoque affirmationi falsitas inhaerebit, nam si haec vera est, falsa erit ei opposita negatio particularis; sed affirmationem particularem constituimus esse mendacem, simul igitur particularis affirmatio et negatio falsa sunt, quod esse inconveniens praecedens tractatus declaravit. Item, si particularis negatio falsa dicatur, universalis quoque negationis falsitas consonabit: nam si negatio universalis vera est, falsa est quae ei opposita est, quae est affirmatio particularis, quo modo utrasque particulares, affirmationem scilicet ac negationem, simul falsas esse contingit, quod fieri non posse praediximus At si vera sit affirmatio particularis, falsa vel vera universalis affirmatio esse potest: sed si falsa sit ⟦universalis, particularem⟧ negationem veram esse necesse est; si vera sit, habebit particularis negativa mendacium. Sed cum vera sit affirmatio particularis, negationem particularem vel falsam esse, vel veram nihil est impossibile. Rursus si negatio particularis teneat veritatem, universalis negatio vel veritatem tenere potest, vel proferre mendacium. Nam si vera est, oppositam affirmationem particularem falsam esse manifestum est; si falsa est, veritatem particularem affirmativa custodiet: quo fit ut si particularis negatio teneat veritatem, affirmatio particularis vera vel falsa sit, quorum neutrum impossibile non esse praemissa docuerunt, atque haec quidem de universalibus dicta sufficiant. Nunc de indefinitis ac singularibus disseramus, quarum quidem indefinitae sunt, quibus nulla significatio determinationis adjungitur, sed praeter universalis et particularis intelligentiam quantitatis proferuntur, ut homo justus est, homo justus non est, quibus tametsi ut, dictum est, nulla significatio determinationis adjungitur, vim tamen obtinent particularium propositionum.

PL64.775_3Önceki şemada alt zıt diye işaretlediklerimiz kimi zaman doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşır, kimi zaman doğrulukta birleşir, ama hiçbir zaman birlikte yanlış söyleyemezler. Belirsizler de böyledir: Bildirilen şey konuda her zaman bulunmak zorundaysa olumlama doğru, olumsuzlama yanlıştır; "insan canlıdır", "insan canlı değildir" önermelerinde olduğu gibi. Belirsiz önermelerde konunun tabiatının kabul etmediği bir şey söylenirse olumsuzlama doğrudur, olumlama yanlışlıkla birleşir: "İnsan taştır", "insan taş değildir." İkisinin yanlış söylemede birleşmesi ise bulunamaz. Belirsizler küllî olumlama ve olumsuzlamalardan da öyle ayrılırlar ki konuları nasıl değiştirirsen değiştir, biri hep doğruluğa, öteki hep yanlışlığa doludur. Bunun örneği şudur.

PL64.775_3

Namque ut illae quas subcontrarias in priore descriptione signavimus, alias quidem inter se verum falsumque distribuunt, alias quidem invicem veritate conspirant, nunquam tamen simul videntur posse mentiri, ita etiam indefinitae, siquidem tale est quod enuntiat quod subjecto semper inesse necesse sit, affirmatio est vera, falsa negatio, ut in his propositionibus: homo animal est; homo animal non est. At si id in indefinitis propositionibus efferatur quod subjecti natura non suscipit, negatio quidem vera est, sed affirmatio juncta est falsitati, ut si quis dicat: homo lapis est, homo lapis non est, ut vero utraeque in pronuntianda falsitate consentiant non potest inveniri Eadem. tamen ab universalibus affirmativis atque negativis. ita dissentiunt, ut quoquo modo subjecta permutes, una semper veritatis, altera sit semper plena mendacii. Exemplum vero hujusmodi praeponatur

PL64.777Konuda her zaman bulunan şey için: "Her insan canlıdır", "insan canlı değildir"; "hiçbir insan canlı değildir", "insan canlıdır." Burada belirsizler tikellerle aynı gücü taşır. Hiçbir zaman bulunmayan şey için: "Her insan taştır", "insan taş değildir"; "hiçbir insan taş değildir", "insan taştır." Burada da küllîlere karşıt konan belirsizler her karşıtlıkta birini doğru, ötekini yanlış kılmıştır. Konunun tabiatının kabul edebildiği ve yitirebildiği şey için: "Her insan adildir", "insan adil değildir"; "hiçbir insan adil değildir", "insan adildir." Burada da belirsizler tikellerin yerini almıştır; küllîlere karşı konunca her karşıtlıkta doğruyu birine, yanlışı ötekine paylaştırırlar.

Üstelik terim örnekleri nasıl konursa konsun, olumlamaları olumlamalarla, olumsuzlamaları olumsuzlamalarla karşılaştırırsak, küllîler doğruyken belirsizlerin doğruluğu ortaya çıkar: "Her insan canlıdır" ve "hiçbir insan taş değildir" doğruyken, "insan canlıdır" ve "insan taş değildir" diyen belirsizler de doğrudur. Önce küllîlerin yanlışlığı gelirse, belirsizler doğru da yanlış da olabilir. Şöyle: Her insanın adil olduğunu öne süren küllî önerme yanlıştır, ama insanın adil olduğunu söyleyen önerme, insan tabiatının bir kısmı bakımından doğruluğu tutar. Her insan adalete sahip değilse de birisi sahip olduğundan, insanın adil olduğu doğru olarak söylenebilir. Aynı şekilde küllî olarak "hiçbir insan adil değildir" denmesi yanlıştır, ama bu belirsiz olarak reddedilirse doğruluktan ayrılmaz: Adil olmayan bir insan bulunduğundan, insanın adil olmadığını söyleyen yanlış söylemez. Yine her insanın taş olduğunu küllî olarak olumlayan önerme yanlıştır; aynı şeyi belirsiz bildirimle onaylayıp insanın taş olduğunu söyleyen de yanlıştır. Aynı şekilde hiçbir insanın canlı olmadığını öne süren olumsuzlama yanlıştır; insanın canlı olmadığını bildiren belirsiz olumsuzlama da yanlıştır. Burada da tikellerle benzerlik korunmuştur: Birbirine bağlı alt önermelerde küllînin doğruluğu tikelin doğruluğunu ardından sürüklüyordu, küllînin yanlışlığı ise tikellere ne doğruluk ne yanlışlık zorunluluğu getiriyordu. Küllîlerle belirsizlerin karşılaştırılmasında da aynı şeylerin hepsi ortaya çıkar.

Yine belirsizlerin yanlış olduğu belliyse, küllîlerin de yanlış olması zorunludur. İnsanın adil olduğu yanlışsa, her insanın adil olduğu da yanlıştır; tek bir insan bile adil olmasa bu önerme doğruluğu kabul etmez. Aynı şekilde belirsiz olumsuzlama yanlış söylerse küllî olumsuzlama doğru olmaz; örneğin insanın adil olmadığını söyleyen önerme yanlışsa, tek bir insanda bile adaletin bulunduğu gösterilince adalet insandan küllî olarak reddedilemez. Belirsiz yargılar doğruluğu tutarsa, küllîler kimi zaman doğru, kimi zaman yanlış olur. İnsanın adil olduğunu söylediğimizde doğrudur, çünkü adaletten yoksun olmayan insan vardır; biri bunu olumsuzlayıp hiçbir insanın adil olmadığını söylerse bu küllî olumsuzlama yanlış olur. Ama konudan koparılıp ayrılamayan bir şey belirsiz olarak olumlanırsa, her insanın canlı olduğunu öne süren olumlama da doğru olur. Belirsiz olumsuzlama konunun tabiatının kabul etmediği bir şeyi söylerse, örneğin insanın taş olmadığını söylerse, hiçbir insanın taş olmadığını öne süren küllî olumsuzlama onun doğruluğundan hiç ayrılmaz. Demek ki belirsizlerin tikellere çok benzediğinde, doğruluk ve yanlışlık anlamlandırmalarında aynı gücü taşıdığında şüphe yoktur. Bunlar hakkında yeterince söylendi.

Şimdi yukarıdakilere hiç benzemeyen cüzî önermeleri açıklayalım. Yukarıdakiler, yüklem terimini söyledikleri konuyu küllî olarak koydukları için kemiyet ayrımlarını da kabul ediyordu; çünkü küllî olan hem küllî hem tikel hem belirsiz olarak söylenebilir. Ama tek bir şeyi cüzî ve bireysel olarak koyanlar kemiyet ayrımlarına sahip olamaz. Bu yüzden onlarda yalnız keyfiyet farkı kalır: Biri olumlama, öteki olumsuzlamadır. Dolayısıyla cüzî olumlama ve olumsuzlama, anlamı başka başka anlamlandırmalara saptıran ve büken öteki şeyler engel olmazsa, doğruyu ve yanlışı her zaman aralarında paylaşır.

PL64.777

, quod subjecto semper inhaereat, hoc est, omnis homo animal est, homo animal non est, nullus homo animal est, homo animal est. Hic indefinitae vi eadem funguntur qua et particularis, hujus vero quod nunquam inhaeret, hoc est, omnis homo lapis est, homo lapis non est. Nullus homo lapis est, homo lapis est, in his quoque indefinitae universalibus oppositae per unamquamque oppositionem unam veram veram, falsam alteram reddiderunt, item quod suscipere subjecti naturam valeat et possit amittere. Omnis homo justus est, homo justus non est. Nullus homo justus est, homo justus est, in his etiam indefinitae particularibus immutatae sunt, quae universalibus objecta per unamquamque propositionum adversitatem, uni semper verum, alteri divisere mendacium. Praeterea quoquo modo terminorum exempla ponantur, si affirmationes, affirmationibus, negationes negationibus comparemus, universalibus veris indefinitarum veritas provenit, ut cum verae sunt, omnem hominem esse animal, et nullum hominem esse lapidem, constat veritas indefinitis quae proponunt, et hominem animal esse, et hominem lapidem non esse. At si universalium falsitas antecedat, indefinitae vel veritas, vel mendacio variabit, hoc modo. Falsa enim est universalis enuntiatio quae proponit omnem hominem esse justum sed ea quae dicit hominem esse justum, tenet in humanae naturae parte veritatem. Nam si non habet omnis homo justitiam, cum tamen aliquis habeat, vere dici potest hominem esse justum. Item, cum proponitur universaliter, nullus homo justus est, falsum est, at si id indefinite denegetur, a veritate non discrepat. Nam cum sit aliquis homo non justus, non mentietur qui pronuntiaverit hominem esse non justum. Item cum sit falsa quae universaliter affirmat dicens omnem hominem esse lapidem, falsa est quae idem indefinita enuntiatione confirmat dicens hominem esse lapidem. Rursus cum sit falsa negatio per quam proponit nullum hominem esse animal, falsa est indefinitae negatio quae pronuntiat hominem non esse animal. Hic quoque particularium similitudo servata est. Nam in subalternis vera universalitas veritatem particularitatis trahebat. Falsa vero universalitas nec veritatis, nec mendacii necessitatem particularibus afferebat. Eadem omnia universalium atque indefinitarum collatione proveniunt. Rursus indefinitas primum falsas constet, universales quoque necesse est esse mendaces, ut si falsum sit esse hominem justum, falsum erit omnem hominem esse justum, quandoquidem non capit veritatem, si justus vel unus homo non fuerit. Item, si indefinita negatio mentiatur, verum universalis negatio non habebit, veluti si falsa sit ea quae dicit hominem non esse justum, quandoquidem non potest universaliter ab homine denegari, si vel uni hominum probabitur adesse justitia, At si indefinitae sententiae veritatem obtineant, universales tum veras, tum falsas eveniet esse mendaces: velut cum dicimus hominem esse justum verum est, est enim homo qui justitia non careat. Hujus universalis negatio mentietur, cum quis dixerit nullum hominem esse justum. At si id affirmabitur indefinite quod a subjecto divelli secernique non possit, vera nihilominus erit affirmativa quae proponit omnem hominem esse animal. At si id quod subjecti naturam non recipit proponit indefinita negatio, veluti si dicat hominem lapidem non esse, nihil ab ejus veritate universalis negativa dissentiet, ut ea quae nullum hominem lapidem esse proponit. Nihil igitur dubium est indefinitas particularibus esse consimiles, eamdemque vim veritatis ac falsitatis significationibus obtinere: de quibus sufficienter dictum est. Nunc de singularibus explicemus, quae nihil superioribus similes exstant. Illae namque quoniam constituebant universale subjectum, de quo praedicatum terminum dicerent, idcirco suscipiebant etiam differentias quantitatis. Nam quod universale est et universaliter et particulariter et indefinite poterit pronuntiari. At hae quae unum aliquid ponunt, singulariter atque individue dicuntur, differentias quantitatis habere non possunt, atque ideo sola in eis relinquitur discrepantia qualitatis, quo haec quidem affirmatio, illa vero negatio. Semper igitur inter se affirmatio et negatio singularis. verum falsumque distribuent. si non caetera impediant quae sensum in alias atque in alias significationes solent deflectere ac retorquere.

PL64.777_2Olumlama ve olumsuzlamada yüklem ve konu bir ve aynı olursa, bir ve aynı zamanda alınırsa, bir ve aynı tarzda söylenirse, bir ve aynı şeye göndermede bulunursa ve bir ve aynı kısım hakkında öne sürülürse, bunlardan birinin hep doğru, ötekinin hep yanlış olması zorunludur. Terimleri eş adlı alırlarsa, aynı zamana yönelmezlerse, ikisinde başka bir tarz bulunursa, başka kısımlara ya da başka bir şeye gönderirlerse ikisi de doğru olabilir.

Olumlama eş adlı bir terim alsın ve "Cato Utica'da kendini öldürdü" desin; olumsuzlama reddedip "Cato Utica'da kendini öldürmedi" desin. Burada ikisi de doğrudur, çünkü "Cato" eş adlıdır: Pretor olan Cato Utica'da canına kıydı, sansör olan Cato ise kıymadı. Aynı şekilde olumlama "geceleyin ışık vardır" diye öne sürülsün, olumsuzlama "geceleyin ışık yoktur" diye cevap versin. Burada "ışık" eş adlıdır, bu yüzden ikisinin doğru kalmasına hiçbir engel yoktur: Olumlama gece ışık olduğunu söylerken ayın ışığından, öteki bunu reddederken güneşin ışığından söz eder. Burada eş adlı yüklem ikisinin de doğruyu korumasına izin vermiştir. Yine biri Sokrates hakkında "Sokrates oturuyor" der, öteki "Sokrates oturmuyor" diye reddederse, farklı zamanlara gönderdikleri takdirde ikisi de doğru olabilir; çünkü Sokrates şimdi oturuyor, başka bir zaman oturmuyor olabilir. Yine biri insan gözünün renginin siyah olduğunu onaylar, öteki siyah olmadığını savunursa, olumlama ve olumsuzlama gözün ayrı kısımlarına gönderirse ikisi de doğru söyler: Ortasında gözbebeğini tutan halkanın çevresi beyazdır, halkanın kendisi siyah görünür. Yine iki kişinin arasına konmuş Sokrates hakkında biri "Sokrates sağdadır" der, öteki "Sokrates sağda değildir" diye cevap verirse, ikisinde de doğruluk bulunabilir: Sokrates'in solunda duran kişiye göre sağdadır, sol yanına Sokrates'in sağ yanı bitişik olan kişiye göre sağda değildir.

PL64.777_2

Cum vero unum atque idem praedicatum atque subjectum in affirmatione et negatione constiterit, uno eodemque sumptum tempore, uno eodemque prolatum modo, ad unum atque idem relatum, de una atque eadem parte propositum, necesse est ex his unam semper esse veram, alteram semper esse falsam. Nam sive aequivocos terminos sumant, sive non ad idem tempus procedant, sive alius utrisque insit modus, sive ad alias partes vel ad aliquid aliud referantur, veras utrasque esse contingit. Age enim aequivocum terminum sumat affirmatio, dicatque, Cato Uticae se peremit, negetque negatio, Cato se Uticae non peremit. Hic igitur utraeque sunt verae, quoniam Cato aequivocum est. Namque Cato praetorius Uticae sibi manus intulit, Cato vero censorius minime. Item proponatur affirmativa hoc modo, Nocte lucet, negatio respondeat, Nocte non lucet. Hic igitur lucere aequivocum est. Atque ideo nihil impedit quominus utraeque in veritate permaneant. Affirmatio namque cum dicit lucere nocte, lunae loquitur lucem. Illa vero cum negat, de solis luce significat. Hic igitur aequivocum praedicatum utrasque verum conservare permisit. Item si quis de Socrate proponat dicens, Socrates sedet, atque alius neget, Socrates non sedet, utraeque verae esse queunt, si ad diversa tempora referantur. Potest enim nunc quidem Socrates sedere, alio vero tempore non sedere. Rursus si quis humani oculi colorem nigrum esse confirmet, aliusque nigrum non esse contendat, utrique verum loquentur, si ad singulas oculi partes affirmatio negationes referantur. Nam quod circa orbem est qui medius pupillam tenet, album est. Ipse vero orbis niger visitur. Rursus si de Socrate inter duos locato

PL64.779Aynı şekilde biri yumurtanın canlı olduğunu koyar, öteki bunu reddederse, ikisi de doğrudan ayrılmaz: Yumurta kuvve hâlinde canlıdır, fiil hâlinde canlı değildir.

Demek ki cüzî konulu önermeler doğruyu ve yanlışı şöyle paylaşır: Ne konu ne yüklem bir eş adlılıkla karışmışsa, olumsuzlamada öne sürülenler olumlamanın gönderdiği aynı zamana, aynı kısımlara, aynı tarza, aynı şeye yöneliyorsa, birinin doğruluğu, ötekinin yanlışlığı taşıması zorunludur. Örneğin biri Sokrates hakkında "Sokrates keldir", "Sokrates kel değildir" derse: Olumlama ve olumsuzlama aynı Sokrates hakkında öne sürülüyorsa, ikisi kellikten aynı anlamı alıyorsa, ikisi başın aynı kısmından söz ediyorsa, ikisi de fiili ya da ikisi de kuvveyi anlamlandırıyorsa, zaman farkıyla bir yanılgı yoksa, olumlama bir kişiye, olumsuzlama başka birine gönderilmiyorsa, biri hep doğrulukla birleşir, öteki hep yanlışlığı tutar.

İki terimi de basit olan ve aynı sırayla alınan önermelerin uyuşmasını açıkladığıma göre, şimdi iki terimi de ve aynı sırayı koruyan pay almayı konuşmak gerekiyor. Söylendiği gibi bu üç şekilde olabilir: Ya yalnız yüklem terimi ya yalnız konu terimi ya da ikisi birden olumsuzlamayla öne sürülür. O zaman önerme ya belirsiz konudan ya belirsiz yüklemden ya da ikisi birden belirsiz terimlerden kurulur. Çünkü ada ne zaman olumsuzlama eklense, ad belirsiz hâle gelir. Bu yüzden pay almanın karşıtlıkla olduğu söylenir: Basit ada her zaman belirsiz ad karşıt konur: İnsan, insan-olmayan; canlı, canlı-olmayan vb. Durum böyle olduğuna göre, basit önermeler sıralansın ve ötekileri onların tabiatından çıkaralım. Önce önerme dizileri yazılsın, yani iki terimi de belirli olan dizi; basit önermeler konduktan sonra tümüyle belirsiz terimlerden kurulmuş önermelerin sırası öyle eklensin ki olumlamalar olumlamaların, olumsuzlamalar olumsuzlamaların karşısına gelsin.

Basit önermeler ve iki terimi de belirsiz önermeler

PL64.779

quis dixerit: Socrates dexter est, aliusque respondeat, Socrates dexter non est, utrisque constare veritas potest. Ad eum qui cum sinistra Socratis est, dexter est. Ad eum vero cujus laevo lateris pars Socratis dextra conjungitur, dexter non est. Item, si quis ovum animal esse constituat, aliusque ovum animal esse neget, utraeque a veritate non dissonant: namque ovum potestate animal est, actu animal non est. Ita igitur inter se singularium subjectorum propositiones verum falsumque distribuent, ut unam veritatem necesse sit habere, alteram mendacium, si neque quod subjectum est, neque quod praedicatum, aliqua sit aequivocatione confusum ad idem tempus, ad easdem partes, ad eumdem. modum, eamdemque rem ad quam affirmatio retulit ea quae proponuntur in negatione afferatur, ut si quis de Socrate pronuntiet, Socrates calvus est, Socrates calvus non est. Si igitur de Socrate eodem affirmatio negatioque proponant, si eamdem calvitii significationem affirmatio sumpserit et negatio, si eamdem utraeque capitis partem loquantur, si vel actum utraeque potestatemve significent, si nulla diversitate temporis erretur, si non ad alium affirmatio, ad alium negatio referatur, una semper veritati conjuncta est, retinet semper altera falsitatem. Quoniam de ea convenientia propositionum quae utrisque simplicibus terminis eodemque ordine captaretur explicui, nunc de ea participatione dicendum est quae et utrosque terminos et eumdem ordinem servat; hoc autem (ut dictum est) tribus contingere modis potest, aut enim praedicatus tantum, aut subjectus terminus, aut uterque cum negatione proponitur. At tum enuntiatio vel ab infinito subjecto, vel ab infinito praedicato, vel ab infinitis utrisque consistit. Quoties enim nomini negatio subjungitur, nomen redditur infinitum. Atque ideo per oppositionem participatio fieri dicitur Nomini enim simplici semper infinitum nomen opponitur, ut homo, non homo, animal, non animal, et caetera: quae cum ita sint, disponantur simplices, atque ex earum natura caeteras colligamus. Primo igitur propositionum series describatur, ea scilicet quae utrisque jungitur finitis, propositisque simplicibus ita ex infinitis omnibus copulatarum propositionum ordo jungatur, ut affirmationes affirmationibus, negationes negationibus, adversis frontibus collocentur. Omnis homo rationalis est. Omnis non homo rationalis est. Nullus homo rationalis est. Nullus non homo non ⟦rationalis⟧ est. Quidam homo rationalis est. Quidam non homo non rationalis est. Quidam non homo non rationalis non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis non homo non grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non homo non ⟦grammaticus⟧ est. Quidam homo grammaticus est. Quidam non homo non grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam homo non grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Omnis non homo non lapis est. Nullus homo lapis est. Nullus non homo non ⟦lapis⟧ est. Quidam homo lapis est. Quidam non homo non lapis est. Quidam homo non est. Quidam non homo non lapis non est. Omnis homo justus est. Omnis non homo non justus est. Nullus homo justus est. Nullus non homo non justus est. Quidam homo justus est. Quidam non homo non justus est. Quidam homo non est. Quidam non homo non justus non est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo non risibilis est. Nullus homo nonjustus est Quidam non homo non risibilis est. Omnis non homo non risibilis est. Quidam non homo non risibilis est. Quidam homo risibilis est. Quidam non homo non risibilis non est.

Basit önermeler İki terimi belirsiz önermeler
Her insan akıllıdır Her insan-olmayan akıllı-olmayandır
Hiçbir insan akıllı değildir Hiçbir insan-olmayan akıllı-olmayan değildir
Bir insan akıllıdır Bir insan-olmayan akıllı-olmayandır
Bir insan akıllı değildir Bir insan-olmayan akıllı-olmayan değildir
Her insan gramercidir Her insan-olmayan gramerci-olmayandır
Hiçbir insan gramerci değildir Hiçbir insan-olmayan gramerci-olmayan değildir
Bir insan gramercidir Bir insan-olmayan gramerci-olmayandır
Bir insan gramerci değildir Bir insan-olmayan gramerci-olmayan değildir
Her insan taştır Her insan-olmayan taş-olmayandır
Hiçbir insan taş değildir Hiçbir insan-olmayan taş-olmayan değildir
Bir insan taştır Bir insan-olmayan taş-olmayandır
Bir insan taş değildir Bir insan-olmayan taş-olmayan değildir
Her insan adildir Her insan-olmayan adil-olmayandır
Hiçbir insan adil değildir Hiçbir insan-olmayan adil-olmayan değildir
Bir insan adildir Bir insan-olmayan adil-olmayandır
Bir insan adil değildir Bir insan-olmayan adil-olmayan değildir
Her insan gülebilirdir Her insan-olmayan gülebilir-olmayandır
Hiçbir insan gülebilir değildir Hiçbir insan-olmayan gülebilir-olmayan değildir
Bir insan gülebilirdir Bir insan-olmayan gülebilir-olmayandır
Bir insan gülebilir değildir Bir insan-olmayan gülebilir-olmayan değildir

PL64.779_2Bu önermelerin yanlışlık ya da doğrulukta birleşme özelliği şudur: Küllî olumlamalar ve tikel olumsuzlamalar birbirleriyle ya doğrulukta ya yanlışlıkta uyuşabilir ya da doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşabilir. Konu hakkında ya konudan ayrılamayan, örneğin akıl sahibi olmak gibi, ya da konudan ayrılabilen ama konunun tabiatına eşit olamayan bir şey yüklenirse, örneğin insan için gramerci olmak gibi, biri doğru, öteki yanlış olur. "Her insan akıllıdır" diyen doğru söyler, "her insan-olmayan akıllı-olmayandır" diyen yanlış söyler; çünkü ilâhî cevherler akla sahiptir, ama insan değildir. Yine biri "her insan gramercidir" derse yanlış söylemiş olur; ama "her insan-olmayan gramerci-olmayandır" diyen doğru söyler, çünkü insan olmayan gramerci olamaz.

Konu hakkında ya konuya hiçbir zaman uyamayan bir şey, örneğin insana göre taş, ya da uyduktan sonra ondan ayrılabilen ve konudan daha büyük, daha küllî olan bir şey yüklenirse, örneğin insana göre adalet, ikisinde birden yanlışlık olur. Biri "her insan taştır" derse yanlış önerme yapmış olur. "Her insan-olmayan taş-olmayandır" diyen de öyle, çünkü çakmaktaşı insan değildir, ama taştır. Yine "her insan adildir" önermesi yanlıştır; onun yanlışlığını "her insan-olmayan adil-olmayandır" izler. Çünkü ilâhî cevherlerde, insanlık bulunmasa da, adalet her zaman vardır.

PL64.779_2

Harum igitur talis est consocianda falsitate vel veritate proprietas, ut affirmationes quidem inter se universales particularesque negationes vel in veritate vel in mendacio consentire queant, vel verum inter se falsumque dividere. Si quid enim de subjecto tale praedicetur quod vel de subjecto nequeat segregari, ut ab homine rationabilitas, vel a subjecto quidem recedere queat, sed subjecti naturam non possit aequare, ut hominis grammaticus, unam veram, alteram falsam esse proveniet. Nam qui dicit, omnis homo rationalis est, verum loquitur, et qui dixerit, omnis non homo non rationalis est mentietur. Divinae namque substantiae rationis quidem compotes sunt, sed homines non sunt. Item si quis pronuntiet, omnis homo grammaticus, est falsum dixerit. At qui proponit, omnis non homo non grammaticus. est, verum dixerit. Nam qui homo non est, grammaticus esse non potest. At si id de subjecto praedicetur quod vel nunquam subjecto valeat convenire. venire, ut lapis homini, vel conveniens ab eo possit abscedere, cum sit majus atque universalius subjecto jecto, ut justitia homini, simul utrisque falsitas provenit. Nam si quis dicit, omnis homo lapis est, falsam fecerit propositionem. Eodem quoque modo qui dixerit, omnis non homo non lapis est, cum silex homo non sit, sed lapis. Item propositio, omnis homo justus est, falsa est, cujus sequitur falsitatem, omnis non homo non justus est. Nam

PL64.781Konu hakkında hem ona hep bağlı olan hem de konuyu aşamayan bir şey yüklenirse, örneğin insana göre gülebilir, iki yargı da doğruyu anlamlandırmada birleşir: "Her insan gülebilirdir" doğrudur, "her insan-olmayan gülebilir-olmayandır" da doğruluğu tutar. Çünkü gülebilir insanın hassası olduğu için, insan olmayan hiçbir şeyin gülebilir olmadığı doğru olarak söylenir.

Aynı şeylerin hepsi tikel olumsuzlamada da geçerlidir. Konudan büyük olup ondan ayrılamayanlar, insandan akıl sahibi olmanın ayrılamaması gibi, ya da ayrılan ama konudan küçük olanlar, insana göre gramerci gibi, konu hakkında yüklenirse biri doğru, öteki yanlış olur. "Bir insan akıllı değildir" diyen yanlış öne sürmüştür; "bir insan-olmayan akıllı-olmayan değildir" diye cevap veren doğru söyler. Çünkü ilâhî cevher bir insan değildir, ama insan tabiatının aklından yoksun olamaz. Aynı şekilde "bir insan gramerci değildir" doğrudur, ama "bir insan-olmayan gramerci-olmayan değildir" dersem yanlıştır; çünkü asıl doğru olan, insan olmayanın gramerci olamayacağıdır.

Konu hakkında hiçbir zaman doğru olarak yüklenemeyenler, insan hakkında taş gibi, ya da yüklenen, konudan büyük olan ama ondan ayrılıp uzaklaşabilenler, insandan adalet gibi, ikisini de hemen doğru tutar. "Bir insan taş değildir" diyen doğru söylemiş olur. Biri "bir insan-olmayan taş-olmayan değildir" diye cevap verirse o da doğru söylemiş olur, çakmaktaşını ya da bu türden, insan olmayıp taş-olmayan da olmayan başka şeyleri kastediyorsa. Aynı şekilde "bir insan adil değildir" önermesi doğruluğu tutar. Bir insan-olmayanın adil-olmayan olmadığını öne süren de yanlış değildir; söylendiği gibi bu, ilâhî cevherlerde bulunur: İnsanın tarifinden ayrı olsalar da adalete sahiptirler. Yine konudan ayrılamayan ve konuya eşit olan bir şey aynı konu hakkında yüklenirse, örneğin insana göre gülebilir, ikisine de yanlışlık gelir. "Bir insan gülebilir değildir" yanlıştır; onun yanlışlığına öykünen de "bir insan-olmayan gülebilir-olmayan değildir" önermesidir, sanki insan olmayan gülebilirmiş gibi.

Böylece küllî olumlamalarda ve tikel olumsuzlamalarda doğruluk ve yanlışlık kimi zaman birlikte bulunur, kimi zaman ikisi arasında paylaşılır. Küllî olumsuzlamalar ve tikel olumlamalar ise aynı şekilde karşılık vermez. Küllî olumsuzlamaların biri doğru, öteki yanlış söyleyebilir, ikisi birlikte yanlış olabilir, ama birlikte doğru olmaları hiçbir zaman mümkün değildir. Konuda bulunamayacak bir şey yüklenirse, örneğin insana göre taş, biri doğru, öteki yanlış olur: "Hiçbir insan taş değildir" doğrudur, "hiçbir insan-olmayan taş-olmayan değildir" yanlıştır; çünkü insan dışındaki bütün canlılar, insan tabiatından ayrı oldukları gibi taş da değildir. Konu hakkında başka herhangi bir şey yüklenirse hiçbirinde doğruluk bulunamaz. Biri "hiçbir insan akıllı değildir" derse yanlış söylemiş olur; öteki "hiçbir insan-olmayan akıllı-olmayan değildir" diye cevap verirse akıl onun da yanlış söylediğini gösterir, çünkü at insan değildir ve kimse onun akla sahip olduğunu söylemez. Birlikte doğru olduklarını ise hiçbir terim gösteremez.

Tikel olumlamalar ise, konu hakkında konuda hiçbir zaman bulunamayacak bir şey söylendiğinde, taş gibi, doğruluk ve yanlışlık ayrımına girer: Biri "bir insan taştır" derse önerme yanlıştır; öteki "bir insan-olmayan taş-olmayandır" diye cevap verirse zıt doğruyu tutar, çünkü at insan değildir ve taş da denmez. Konu hakkında başka herhangi bir şey yüklenirse doğruyu anlamlandırmada birleşirler: "Bir insan akıllıdır" doğrudur, "bir insan-olmayan akıllı-olmayandır" da doğrudur, çünkü at insan değildir ve akla sahip değildir. Birlikte yanlış olmalarına ise hiçbir örnek bulunmaz.

Yalnız konusu ya da yalnız yüklemi belirsiz olan öteki önermelerde de doğruluk ve yanlışlık uyumu bakımından önermelerin özelliği bu şekilde incelenmelidir. Burada bunlarda ne olduğuna kısaca değinmek yeter; ayrıntıları okurun titizliğine bırakıyoruz, uygun terimlerle araştırsın. Şimdi iki basit terimden kurulu önermeler sıralansın, yalnız konusu reddedilmiş olanlar da onların karşısına gelsin.

PL64.781

divinis substantiis adest semper justitia, cum non sit humanitas. At si quid tale de subjecto praedicetur quod et semper ei copuletur, neque tamen subjectum possit excedere, ut risibile homini, utriusque sententia in significandi veritate concurrit, omnis homo risibilis est, vera est, omnis non homo non risibilis est, haec retinet veritatem. Nam quia risibile hominis proprium est, recte; dicitur non esse risibile quidquid homo non fuerit. Eadem omnia in particulari negatione redduntur. Nam sive quae sunt majora subjecto atque ab eo discedere nequeunt ut rationabilitas ab homine, vel quae discedunt quidem, sed sunt ⟦minora⟧ subjecto, ut grammaticus homine, de subjecto praedicenlur, unam veram, alteram falsam faciunt. Nam qui dicit, quidam homo rationalis non est, falsum proposuit; qui vero respondet, quidam non homo non rationalis non est, verum loquitur. Divina quippe substantia non est quidam homo, sed carere non potest humanae ratione naturae?. Item, quidam homo grammaticus non est, vera est, sed falsa est si dicam, quidam non homo non grammaticus non est. Cum illud sit verius, quoniam qui homo non fuerit, non potest esse grammaticus. At si quae vel nunquam de subjecto possunt vere praedicari, ut lapis de homine, vel praedicantur quidem et sunt majora subjecto, sed ab eo discedere separarique patiuntur, ut justitia ab homine, veras protinus utrasque conservant. Nam qui dicit, quidam homo lapis non est, verum dixerit. At si quis respondeat, quidam non homo non lapis non est, is quoque verum dixerit: si quidem de silice vel de hujusmodi caeteris velit intelligi, quae cum non sint homines, non lapides non sunt. Item, quidam homo justus non est, propositio veritatem tenet. Sed ne illa quidem falsa est quae proponit quemdam non hominem non justum non esse; hoc enim, ut dictum est, divinis substantiis invenitur, ut justitiam teneant, quamvis ab hominis diffinitione sejunctae sunt. Item, si id quod abesse non potest, et sit aequale subjecto, de eodem subjecto praedicetur, ut risibile homini, incurrit utrisque mendacium. Nam quidam homo risibilis non est, falsa est, cujus falsitati sese aemulam praestat quae proponit, quidam non homo non risibile non est,! quasi qui homo non sit possit esse risibilis. ita igitur quidem in affirmationibus universalibus et particularibus negativis veritas falsitasque et simul aliquoties invenitur, et inter utrasque dividitur. Negationes vero universales et particulares affirmationes non simili respondent modo. Sed negationes quidem universales, unam verum dicere, alteram falsam, simul utrasque falsas esse possibile est. Simul autem veras nunquam esse contingit. Nam si id quod adesse subjecto non potest, praedicetur, ut lapis homini, unam veram faciunt, alteram falsam, ut est, nullus homo lapis est, vera est, falsa est quae proponit, nullus non homo non lapis est, omnia quippe animalia praeter hominem ita non sunt lapides des, sicut ab hominum natura sejuncta sunt. Quidquid vero aliud de subjecto praedicetur, neutri constare veritas potest: ut si quis proponat, nullus homo rationalis est, falsum dixerit; aliusque respondeat, nullus non homo non rationalis est, hanc quoque convincit ratio mentiri, equus quippe non homo est, nec eum quis dixerit rationis esse participem; ut autem simul verae sint, nullus poterit terminus approbare. Particulares autem affirmativae in differentiam veritatis falsitatisque discedunt, quoties aliquid tale de subjecto dicitur, quod nunquam possit adesse subjecto, ut lapis: nam si quis enuntiet, quidam homo lapis est, falsa propositio est: at si quis respondeat, quidam non homo non lapis est, tenet contrariam veritatem, equus quippe non homo est, nec lapis esse dicetur. Quidquid vero aliud de subjecto praedicabitur, est eas in veritatis significationem convenire, ut, quidam homo rationalis. est, vera est, quidam non homo non rationalis est, huic quoque veritas constat, equus quippe non homo est, nec ratione subsistit; ut vero simul falsae sint, nullis reperietur exemplis. Ad hunc igitur modum et de caeteris quae vel subjectum vel praedicatum retinent infinitum, ad veritatis falsitatisque consensum enuntiationum proprietas consideranda est, de quibus modo breviter quid eveniat tetigisse sufficiat, singula vero lectoris exploranda diligentiae, et per convenientes terminos rimanda permittimus. Disponantur igitur propositiones quae ex utrisque simplicibus terminis constant, easque quarum subjectum tantum abnuatur ex adversa parte respiciant. Simplices.

PL64.781_2Basit önermeler ve konusu belirsiz önermeler

PL64.781_2

Omnis homo rationalis est. Omnis non homo rationalis est. Nullus homo rationalis est. Nullus non homo rationalis est. Quidam homo rationalis est. Quidam non homo rationalis est. Quidam homo rationalis non est. Quidam homo rationalis non est. Omnis homo risibilis est. Omnis non homo risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullus non homo justus est.. Quidam homo risibilis est. Quidam non homo risibilis est. Quidam homo risibilis non est. Quidam non homo risibilis non est. Omnis homo justus est. Omnis non homo justus est. Quidam non homo risibilis est. Nullus non homo justus est. Quidam homo justus est. Quidam non homo justus est. Quidam homo justus est. Quidam non homo justus non est.

Basit önermeler Konusu belirsiz önermeler
Her insan akıllıdır Her insan-olmayan akıllıdır
Hiçbir insan akıllı değildir Hiçbir insan-olmayan akıllı değildir
Bir insan akıllıdır Bir insan-olmayan akıllıdır
Bir insan akıllı değildir Bir insan-olmayan akıllı değildir
Her insan gülebilirdir Her insan-olmayan gülebilirdir
Hiçbir insan gülebilir değildir Hiçbir insan-olmayan gülebilir değildir
Bir insan gülebilirdir Bir insan-olmayan gülebilirdir
Bir insan gülebilir değildir Bir insan-olmayan gülebilir değildir
Her insan adildir Her insan-olmayan adildir
Hiçbir insan adil değildir Hiçbir insan-olmayan adil değildir
Bir insan adildir Bir insan-olmayan adildir
Bir insan adil değildir Bir insan-olmayan adil değildir
Her insan gramercidir Her insan-olmayan gramercidir
Hiçbir insan gramerci değildir Hiçbir insan-olmayan gramerci değildir
Bir insan gramercidir Bir insan-olmayan gramercidir
Bir insan gramerci değildir Bir insan-olmayan gramerci değildir
Her insan taştır Her insan-olmayan taştır
Hiçbir insan taş değildir Hiçbir insan-olmayan taş değildir
Bir insan taştır Bir insan-olmayan taştır
Bir insan taş değildir Bir insan-olmayan taş değildir

PL64.783Bunların küllî olumlamalarında, konu hakkında ondan ayrılamayan bir şey yüklenirse, ister insana göre canlı gibi ondan büyük olsun, ister insana göre gülebilir gibi ona eşit olsun, doğruluk ve yanlışlık paylaştırılır: Birinin doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Bunların dışında yüklenen her şeyde ise birini hep doğruluk, ötekini hep yanlışlık izlemez; birlikte doğru oldukları da gösterilemez.

Tikellerin olumlamalarında, konuyu aşabilen şeyler yüklenirse, ister insandan canlı gibi ondan ayrılamasın, ister insandan adalet gibi ayrılabilsin, iki yargı da doğru söyler. Bunların dışında yüklenen her şeyde birini doğruluk, ötekini yanlışlık tutar; birlikte yanlış bulunamazlar.

Tikel olumsuzlamalar, konudan ayrılamayan bir şey yüklerlerse, ister insana göre akıllı gibi daha büyük olsun, ister insana göre gülebilir gibi eşit olsun, biri doğru olur, öteki yanlış söyler. Bunların dışında bir şey yüklenirse ikisi de hep doğrudur; ortak yanlışlığa hiçbir zaman düşmezler.

Şimdi aynı şekilde önce basit önermeler sıraya konsun, onların karşısına da konusu basit, yüklemi olumsuzlanmış olanlar gelsin.

Basit önermeler ve yüklemi belirsiz önermeler

PL64.783

Omnia homo grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Nullus non homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam non homo grammaticus est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam homo grammaticus non est. Omnis homo lapis est. Omnis non homo lapis est. Nullus homo lapis est. Nullus non homo lapis est. Quidam non homo grammaticus non est. Omnis non. homo lapis est. Quidam non homo lapis est. Quidam homo lapis est. Quidam non homo lapis non est. In harum igitur affirmationibus quidem universalibus veritas et falsitas distribuitur, si quid tale de subjecto praedicetur quod abesse non possit, sive illud majus sit, ut animal homine, sive aequale, ut risibile homini. In his enim unam veram, alteram falsam esse necesse est, quidquid vero praeter ea fuerit praedicatum, unam semper veritas, alteram semper falsitas non sequetur, ut autem simul verae sint nequit ostendi. Particularium vero in affirmationibus quidem, siquidem ea praedicentur quae valeant transire subjectum, sive ab eo separari nequeunt, ut animal ab homine, seu possint, ut justitia ab homine, loquitur utraque vera sententia. Quidquid vero praeter ea fuerit praedicatum, unam veritas, alteram falsitas tenet; falsae vero simul nequeunt inveniri. Negationes vero particulares siquidem id praedicent quod a subjecto non possit abscedere, sive illud majus. sit, ut rationale homine, seu aequale, ut risibile homini, uni constabit veritas, altera mentietur. Si quid vero praeter ea fuerit praedicatum, veras semper utrasque constat, ut in eas communis falsitas nunquam possit incidere. Item disponantur in ordinem primum quidem simplices, has e regione respiciant quae subjecto simplici denegantur praedicato. Simplices. Omnis homo lapis est. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis est. Nullus homo non est. Quidam homo lapis est. Quidam homo non lapis est. Quidam homo lapis non est. Quidam homo non lapis non est. Omnis homo animal est. Omnis homo non animal est. Nullus homo animal est. Nullus homo non est. Quidam homo animal est. Quidam homo non animal est. Quidam homo animal non est. Quidam homo non animal non est. Omnis homo risibilis est. Omnis homo non risibilis est. Nullus homo risibilis est. Quidam homo grammaticus non est.. Quidam homo risibilis est. Quidam homo non risibilis est. Quidam homo non est. Quidam homo non risibilis non est. Omnis homo justus est. Omnis homo non justus est. Nullus homo justus est. Nullus homo non justus est. Quidam homo justus est. Quidam homo non justus est. Quidam homo non est. Quidam homo non justus non est. Omnis homo grammaticus est. Omnis homo non grammaticus est. Nullus homo grammaticus est. Nullus homo non grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo non grammaticus est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo non grammaticus non est.

Basit önermeler Yüklemi belirsiz önermeler
Her insan taştır Her insan taş-olmayandır
Hiçbir insan taş değildir Hiçbir insan taş-olmayan değildir
Bir insan taştır Bir insan taş-olmayandır
Bir insan taş değildir Bir insan taş-olmayan değildir
Her insan canlıdır Her insan canlı-olmayandır
Hiçbir insan canlı değildir Hiçbir insan canlı-olmayan değildir
Bir insan canlıdır Bir insan canlı-olmayandır
Bir insan canlı değildir Bir insan canlı-olmayan değildir
Her insan gülebilirdir Her insan gülebilir-olmayandır
Hiçbir insan gülebilir değildir Hiçbir insan gülebilir-olmayan değildir
Bir insan gülebilirdir Bir insan gülebilir-olmayandır
Bir insan gülebilir değildir Bir insan gülebilir-olmayan değildir
Her insan adildir Her insan adil-olmayandır
Hiçbir insan adil değildir Hiçbir insan adil-olmayan değildir
Bir insan adildir Bir insan adil-olmayandır
Bir insan adil değildir Bir insan adil-olmayan değildir
Her insan gramercidir Her insan gramerci-olmayandır
Hiçbir insan gramerci değildir Hiçbir insan gramerci-olmayan değildir
Bir insan gramercidir Bir insan gramerci-olmayandır
Bir insan gramerci değildir Bir insan gramerci-olmayan değildir

PL64.783_2Bunlardan küllî olumlamalar, konuya uyamayan bir şeyi, örneğin insana göre taş, ya da konuya eşit veya ondan büyük olup ondan ayrılamayan bir şeyi, örneğin insandan canlı ya da gülebilir, yüklerlerse, birinin hep doğruluğu, ötekinin yanlışlığı söylemesi zorunludur. Bunların dışında yüklenen her şeyde ikisinde de yanlışlık bulunur, dolayısıyla doğrulukta birleşemezler.

Küllî olumsuzlamalar, konu hakkında konuda bulunabilen ve bulunmayabilen bir şey yüklerlerse, öyle ki fazilet insanı aştığı gibi konuyu aşsın, ya da konuda bulunabilen ama konuya eşit olamayan bir şey yüklerlerse, gramercinin insana olduğu gibi, ikisi de yanlışlıkta ortak olur. Başka bir şey yüklenirse birini doğruluk izler, ötekini yanlış söyleme; ama birlikte doğru oldukları gösterilemez.

Tikel olumlamalar, konuda bulunabilen ya da bulunmayabilen bir şey yüklenirse, ister insana göre adalet gibi daha büyük, ister insana göre gramerci gibi daha küçük olsun, birlikte doğrudur. Başka bir şey yüklenirse doğruluk ve yanlışlık aralarında paylaştırılır; öyle ki hiçbir zaman ortak bir yanlışlık söylemezler. Tikel olumsuzlamalar da benzer terimlerde doğrulukta uyuşur: Konuda bulunabilen ya da bulunmayabilen bir şey, ister insana göre adil gibi daha büyük, ister insana göre gramerci gibi daha küçük olsun, konu hakkında yüklenirse, ikisinde de doğruluk bulunur. Bütün öteki yüklemelerde doğruluk birine, yanlışlık ötekine düşer; ama hiçbir zaman yanlış söylemede birleşmezler.

Önermeler arasındaki bu uyumdan başka, yüklemi olumsuzlama ekleyerek söyleyenlerin ötekilerde bulunamayacak bir özelliği vardır: Küllî olanlardan olumlamalar olumsuzlamalarla, olumsuzlamalar olumlamalarla,

PL64.783_2

Harum igitur affirmationes universales, siquidem praedicent quod subjecto nequeat convenire, ut lapis homini, vel a subjecto, cum sit aequale vel sit majus, non possit abscedere, ut animal vel risibile ab homine, unam semper necesse est veritatem, alteram proferre mendacium: quidquid vero praeterea fuerit praedicatum, utrisque falsitas invenitur, ut ad veritatem convenire non possint. Negationes vero universales siquidem id de subjecto praedicent quod subjecto adesse possit et abesse, ita ut excedat, ut virtus hominem, vel id quod adesse quidem queat, sed non possit adaequare subjectum, ut grammaticus hominem, utraeque in falsitate communicant. Quidquid vero aliud fuerit praedicatum, unam, veritas, alteram proferre mendacium falsitas consequetur; ut autem simul verae sint, nequit ostendi. Particularium vero affirmationes quidem. simul verae sunt, si id quod vel adesse possit vel abesse praedicetur, sive illud majus sit, ut justitia homine., seu minus, ut grammaticus ab homine. Si quid vero aliud fuerit praedicatum, veritas in eas ac falsitas distribuitur, ita ut nunquam communem sonent falsitatem. Particulares quoque negativae in similibus terminis veritate concordant. Nam si quod adesse vel abesse potest, sive illud majus sit ut justus ab homine, sive minus, ut grammaticus ab homine, de subjecto praedicetur, veritas utrisque constabit. In aliis vero cunctis praedicationibus uni veritas, alteri falsitas cedit. Nunquam tamen utraeque in prodenda falsitate consentient. Praeter hanc autem inter se convenientiam propositionum, habent aliquid hae proprium quae praedicatum adjecta negatione pronuntiant, quod caeteris inesse non possit. Affirmationes namque negationibus, negationesque affirmationibus, quarum universalis est propositio,

PL64.785aynı şekilde tikel olumlamalar olumsuzlamalarla, olumsuzlamalar olumlamalarla öyle uyuşur ki ne yanlışlıkta ne doğrulukta hiçbir zaman ayrılmazlar. Uyuşanların sırasını ve dizisini yazıyoruz; yukarıdaki şemada bakan kimse bunların köşegen olarak çevrildiğini görür. [Şema kaynakta yoktur.]

PL64.785

itemque particulares affirmationes negationibus,. negationes affirmationibus ita conveniunt ut nunquam neque in falsitate, neque in veritate discordent. Convenientium autem ordinem seriemque describimus quas si quis in superius posita respexerit; videbit angulariter conversas.

PL64.785_2Bu yalnız bu önermelerde görülür, çünkü karşıtlığın iki sırası da aynı konu hakkında anlaşılır. "Her insan akıllıdır" diyen önerme insan hakkında akıllıyı yüklemiştir; "her insan akıllı-olmayandır" diyen önerme de aynı insandan akıllıyı ayırmıştır. Dolayısıyla basit olumlamaların olumsuzlamalara uyması yerindedir. Ötekilerde ise konunun aynı olduğu anlaşılmaz. "Her insan-olmayan akıllıdır" diyen de "her insan-olmayan gülebilir-olmayandır" diyen de insandan değil, insanın olumsuzlanmasıyla geriye kalan herhangi bir başka şeyden söz eder. Bu yüzden birbirine yabancı ve uzak olarak ne doğrulukta ne yanlışlıkta bir uyum taşırlar. Belirsiz önermeleri ise tikellere benzediklerini gösterdiğimiz için yukarıdakilere eklemeyi gerekli görmedim; çünkü tikellerin başına gelen şey belirsizlerin de başına gelir.

İki terimde de ortak olan ve aynı sırayla konmuş önermeleri bitirdiğimize göre, şimdi iki terimde uyuşan ama sıra değişmesine dayanan önermelerin uyuşmasını ya da pay almasını konuşalım. Bu tartışmanın gayesi, önermelerin çevrilmesini öğretmektir. Önermelerin sıra değiştirerek iki terimde uyuşması, önermelerin çevrilmesinden başka nedir ki? Terimlerin sırası değiştiğinde, yani konu olan yükleme, önce yüklenen konuya geçtiğinde, doğruluğu ya da yanlışlığı birlikte taşıyorlarsa, önermelerin kendilerine ya da başka önermelere çevrildiği söylenir. Bunu en geniş şekilde tartışmaya buradan başlayacağız.

Kemiyet ayrımları taşıyan ve sıra değiştirmeksizin iki terimde de ortak olan dört önerme vardır: Küllî olumlama, küllî olumsuzlama, tikel olumlama, tikel olumsuzlama. Bunlardan tikel olumlama tikel olarak kendisine, küllî olumlamaya ise arazî olarak çevrilir. Küllî olumsuzlama birinci planda kendine çevrilir, tikel olumsuzlamaya ise arazî olarak çevrilebilir. Küllî olumlama kendine sürekli çevrilemez, tikel olumlamaya ise arazî olarak çevrilebilir. Tikel olumsuzlamanın kendine asıl anlamıyla sağlam ve kararlı bir çevrilmesi de yoktur, küllî olumsuzlamaya ise ikinci planda ve arazî olarak çevrilir. Bunların hepsi örneklerle daha kolay gösterilir.

Tikel olumlama, örneğin "bir insan beyazdır" önermesi, "bir beyaz insandır" dersek kolayca kendine çevrilir ve ikisinde birlikte doğruluk bulunur. Biri bir insanın taş olduğunu öne sürüp bunu çevirerek bir taşın insan olduğunu söylerse, ikisinde de yanlışlık kalır. Tikel olumlama çevrilmeyi böyle kabul eder. Küllî olumsuzlama da çevrilebilir: Biri hiçbir insanın taş olmadığını bildirir, terimleri çevirip aynı şeyi "hiçbir taş insan değildir" diye söylerse, ikisi birlikte doğruluğu korur. Biri hiçbir insanın canlı olmadığını söyleyip bunu terimleri çevirerek "hiçbir canlı insan değildir" diye öne sürerse hiçbiri yanlışlığını yitirmez. Küllî olumsuzlama da böyle kendine çevrilir.

Küllî olumlama ise sürekli bir çevrilmeyi tutmaz. Türlere hassalar yüklendiğinde küllî olumlamalar çevrilebilse de, örneğin biri "her insan gülebilirdir" derse terimlerin sırasını değiştirip "her gülebilir insandır" diyebilse de, bu, bütün terimlerde eşit ve güvenilir bir çevrilme değildir. Biri "her insan canlıdır" derse ne olur? Bunu doğru olarak çevirip her canlının insan olduğunu söyleyebilir mi? Küllî olumlama çevrilince kimi zaman kendi doğruluğunu tutamadığından, çevrilmenin tabiatını kabul edemediği söylenir.

Tikel olumsuzlama da bazen çevrilebilir görünür: Biri bir insanın taş olmadığını bildirirse, bir taşın insan olmadığını söylediğinde de doğru söyler. Ama bu kararsız ve belirsiz bir çevrilmedir: Bir insan gramerci olmadığı hâlde, bir gramercinin insan olmadığını söylemek yanlıştır. Böylece bu çevrilme de hemen doğruluğundan düşer.

Demek ki yukarıda sıralanan dört önermeden iki karşıt, yani tikel olumlama ve küllî olumsuzlama, kendilerinin sağlam ve sürekli çevrilmesini kabul eder;

PL64.785_2

Quod idcirco in his tantum videtur evenire, quod de eodem subjecto uterque intelligitur ordo oppositionis. Nam quae dicit, omnis homo rationalis est, de homine rationale praedicavit; item quae proponit, omnis homo non rationalis est. de eodem homine rationale sejunxit, ut merito simplices affirmationes negationi consentiant. At non in aliis intelligitur idem esse subjectum. Nam et illa quae proponit omnem non hominem esse rationalem, et illa quae enuntiat omnem non hominem esse non risibilem, de homine non loquuntur, sed quolibet alio quod hominis negatione relinquitur. Atque ideo velut extraneae atque a semet alienae, nec in veritate possident aliquam nec in falsitate concordiam. Indefinitas autem propositiones, quoniam particularibus similes esse monstravimus, adjungendas superioribus non putavi. Id enim indefinitis necesse est evenire, quod particularibus. solet incurrere. Expeditis igitur his propositiones quae ex utrisque communicant terminis atque eodem ordine collocatis, nunc eam propositionum convenientiam vel participationem loquamur, quae in utrisque quidem terminis convenientia, sed ordinis commutatione consistunt, cujus disceptationis hic finis est, de propositionum conversione docuisse, quid enim est aliud propositiones mutato ordine convenire utrisque terminis, nisi propositiones converti? Converti autem vel sibi vel aliis propositiones dicuntur, quoties, mutato ordine terminorum, id est quod subjectum fuerat praedicato et quod praedicabatur ante subjecto, veritatem simul obtinent vel falsitatem. De quibus plenissime hic disputandi sumemus exordium. Quatuor propositiones, quae habeant differentias quantitatum et utrisque terminis absque ordinis permutatione participant. Hae vero sunt affirmatio universalis, negatio universalis, affirmatio particularis, negatio particularis. Harum igitur particularis affirmatio particulariter quidem sibi ipsa convertitur, universali autem affirmationi per accidens, et rursus universalis negatio, loco principe sui recipit conversionem, ad particularem vero negationem per accidens converti potest. Affirmationis vero universalis ad se ipsam perpetua non potest esse conversio, ad particularem vero affirmationem per accidens potest. Nec vero negationis particularis ad se ipsam principaliter stabilis ac firma conversio est, sed negationi universali secundo loco atque accidentaliter. Quae omnia facilius declarantur exemplis. Affirmatio enim particularis, ut ea quae proponit, quidam homo albus est, facile sibi ipsa convertitur, si dicamus, quoddam album homo est, atque in utrisque simul veritas constat. At si quis proponat quemdam hominem esse lapidem, eamque convertat dicens quemdam lapidem esse hominem, mansit in utrisque mendacium. Hoc igitur modo affirmatio particularis sui recipit conversionem. Item negatio universalis converti potest, ut si quis enuntiet nullum hominem esse lapidem, eamdemque conversis terminis dicat nullum lapidem esse hominem, simul veritatem tuentur. At si quis dicat nullum hominem esse animal, atque eamdem sub terminorum conversione proponat dicens nullum animal esse hominem; neutra suam perdidit falsitatem. Hoc igitur modo universalis quoque negatio sibi ipsa convertitur, universalis vero affirmatio non tenet perpetuam conversionem: quamvis enim quoties de speciebus propria praedicantur converti universalis, affirmationes queant, ut si quis dicat omnis homo risibilis est, poterit terminorum ordinem permutare, omne risibile esse hominem, tamen non est haec aequalis atque in omnibus terminis fida conversio. Quid enim cum quis ita proponit, omnis homo animal est? nunquid convertere vere potest, ut omne animal hominem esse pronuntiet? Quare cum aliquoties universalis affirmatio conversa propriam. non teneat veritatem, dicitur conversionis naturam non posse suscipere. Negatio quoque particularis interdum videtur posse converti, veluti si quis enuntiet quemdam hominem lapidem non esse, verum loquetur, cum dixerit quemdam lapidem hominem. non esse; sed est instabilis et incerta conversio: nam cum quidam homo grammaticus non sit, falsum est dicere quemdam grammaticum hominem non esse. Ita igitur haec quoque conversio protinus a sua veritate deficit. Superius igitur propositarum quatuor enuntiationum duae quidem oppositae, id est particularis affirmatio et universalis negatio, conversionem sui firmam perpetuamque suscipiunt;

PL64.785_3öteki iki karşıt, yani küllî olumlama ve tikel olumsuzlama, sağlam bir çevrilme tutmaz. Ama kendi çevrilmesinde kararsız görünen küllî olumlama doğruysa, tikel olumlamanın da doğru olması zorunludur. Tikel olumlama çevrilince kendi doğruluğunu yitirmediğine göre, küllî olumlama da çevrilmiş tikel olumlamayla aynı doğruluğu söyler. Bu şu örneklerle kanıtlanır: Biri her insanın canlı olduğunu öne sürerse doğru söyler; bunun bağlı alt önermesi olan "bir insan canlıdır" tikel olumlaması da doğrudur, çünkü küllî olumlamanın doğruluğu ondan önce gelmiştir. Bu önerme de büyük bir doğrulukla kendine çevrilir, çünkü bir canlının insan olduğu söylenir. Bu yüzden her

PL64.785_3

duae vero oppositae, id est affirmatio universalis et negatio particularis, conversionis non tenent firmam stabilitatem, sed quia universalis affirmatio, quae in sui conversione videtur instabilis, si vera est, particularis quoque affirmationem veram esse necesse est. Si autem particularis affirmatio conversa non amittit propriam veritatem, universalis quoque affirmatio conversa particulari affirmationi eamdem veritatem consonabit, velut his exemplis probabitur. Si quis enim proponat omnem hominem esse animal, verum dixerit, hujus subalterna particularis affirmatio quemdam hominem esse animal, ea quoque vera est, quoniam universalis affirmationis veritas antecessit. Sed eamdem converti sibi verissime potest, dicitur enim quoddam animal esse hominem. Quocirca affirmatio universalis quae proponit

PL64.787insanın canlı olduğunu öne süren küllî olumlama ile bir canlının insan olduğunu bildiren çevrilmiş tikel olumlama birlikte doğruluktan ayrılmaz. Böylece kendi sürekli çevrilmesini taşıyamayan küllî olumlama, arazî olarak tikel olumlamaya çevrilmiştir. Arazî olarak denmesinin sebebi, tikel olumlamanın baş sırada kendine çevrilmesi ve çevrilmiş tikel olumlamayla küllî olumlamanın doğrulukta aynı yargıyı taşımasıdır.

Küllî olumsuzlamada da aynısı olur: O asıl anlamıyla çevrilebildiği için, çevrilmiş küllî olumsuzlamanın bağlı alt önermesi aynı doğru yargıyı taşır. Tikel olumsuzlama çevrilmiş hâliyle doğruluğu anlamlandırmada uyuşabilir. Örneğin biri hiçbir insanın taş olmadığını onaylasın; bunun çevrilmesi "hiçbir taş insan değildir" önermesidir. Bu doğru olarak önce gelince, bağlı alt önermesi olan tikel olumsuzlamanın doğruluğunu kurar; bu da "bir taş insan değildir" önermesidir. Bu önerme, "hiçbir insan taş değildir" diyen küllî olumsuzlamayla karşılaştırıldığında terimlerde ayrılsa da doğrulukta benzer olarak öne sürülür. Demek ki kendi kendine çevrilemeyen tikel olumsuzlama, küllî olumsuzlamaya arazî olarak çevrilebilir. Arazî olarak denmesinin sebebi, küllî olumsuzlamanın birinci planda kendine çevrilebilmesi, çevrildiğinde de tikel olumsuzlamayla benzer doğru yargıyı taşımasıdır.

Şu sonuca varmak gerekir: Tikel olumlama ve küllî olumsuzlama kendi çevrilmelerini sağlam ve kararlı olarak korur. Küllî olumlama ve tikel olumsuzlama ise çevrilmede sağlam olamaz; ama bu tikel olumlamaya, öteki küllî olumsuzlamaya arazî olarak çevrilebilir.

Şimdi geriye, önermelerin çevrilmesi ya da pay almasının, terimlerin sırası iki yanda değiştirilerek birine ya da ikisine olumsuzluk zarfı eklenen türünü konuşmak kalıyor. Böylece önermelerin çevrilmesi de az önce basit terimlerde görülenin tersi olur.[Kaynakta bu cümlenin başı bozuktur.] Bu önermelerde terimlerin karşıtlıkla çevrildiği söylenir, çünkü her terim başına olumsuzlama konunca basit söylenen terimlere karşıt görünür. Bu pay almanın üç tarzı vardır: Olumsuzlama ya yalnız yükleme eklenir ya konuya ya da iki terim birden reddedilir. Önce aşağıdaki şemayla örnekler açıklansın; sonra doğruluk ya da yanlışlıkta birleşme bakımından nasıl durdukları sırayla tartışılsın.

Önce konusu ve yüklemi birlikte olumsuzlanan önermeyi konuşacağız, sonra yalnız konusu olumsuzlananı, en sonunda yüklem terimi olumsuzlamayla söyleneni. Bunların tabiatını ve sırasını basit önermelerden kuracağız. Kemiyet ayrımları içinde basit önermelerin dört olduğunu göstermiştik. İlk önerme, her insanın canlı olduğunu öne süren küllî olumlama olsun; karşısına yalnız terimleri çevrilmiş değil, her terimine olumsuzluk zarfı eklenmiş bir küllî olumlama konsun: "Her canlı-olmayan insan-olmayandır." Yine "hiçbir insan canlı değildir" küllî olumsuzlaması öne sürülsün; karşısına terimleri olumsuzlamayla çevrilmiş küllî olumsuzlama gelsin: "Hiçbir canlı-olmayan insan-olmayan değildir." Yine basit tikel olumlama "bir insan canlıdır" olsun; karşısına terimleri sıra değiştirip iki yanda karşıt olumsuzlama taşıyan tikel olumlama konsun: "Bir canlı-olmayan insan-olmayandır." Yine basit tikel olumsuzlama bir insanın canlı olmadığını öne sürsün; karşısına terimleri sıra değiştirmiş ve olumsuzluk zarfı eklenmiş tikel olumsuzlama gelsin: "Bir canlı-olmayan insan-olmayan değildir."

Basit önermeler ve iki terimi de belirsiz çevrilmiş önermeler

PL64.787

hominem esse anima!, et conversa particularis affirmatio!, quae pronuntiat quoddam animal esse hominem, utraeque simul a veritatis significatione non deficiunt. Ita igitur universalis affirmatio, quae sui conversionem perpetuam ferre non poterat, per accidens particulari affirmationi conversa est. Per accidens autem ideo quoniam particularis affirmatio principe sibi ipsa loco convertitur, conversae autem particulari affirmationi universalis affirmatio eamdem retinet in veritate sententiam. Eadem ratio est etiam universalis negationis, quae quoniam ipsa principaliter converti potest, conversaeque negationi universali illa quae subalterna est eamdem veritatis refert sententiam. Particularis negatio conversa ad veritatis significationem poterit convenire, ut si quis nullum hominem esse lapidem confirmet, et hujus conversio est, nullum lapidem esse hominem, quae cum vera praecedat, subalternae particularis negativae perficit veritatem: ea vero est, quidam lapis homo non est, quae comparata universali negationi quae dicit nullum hominem esse lapidem, quamvis terminis discrepans, tamen similis veritate proponitur. Igitur particularis negatio, quae sibi ipsi converti non poterit, universali negationi per accidens converti potest. Per accidens autem idcirco quoniam universalis negatio in se ipsam priore loco converti potest. Per conversionem autem sui cum particulari negationi similem veritatis videtur obtinere sententiam. Itaque concludendum est particularem quoque affirmationem universalemque. negationem conversionem sui firmam ac stabilem custodire. Affirmationem autem universalem particularemque negationem in convertendo firmas esse non posse, sed hanc affirmationi particulari, illam universali negationi per accidens, posse converti. Restat nunc de ea propositionum conversa vel participatione disserere, in qua utrinque terminorum ordine permutato, uni vel utrique eorum negativum copulatur adverbium......, conversa..., veritatis, negationi, ita etiam conversio propositionum contrario contingit quam paulo ante in simplicibus habebatur. Atque in his enuntiationibus. converti termini per oppositionem dicuntur, unusquisque enim terminorum negatione praeposita terminis simpliciter pronuntiat is videtur oppositus. Hujus vero participationis est triplex modus: aut enim praedicato tantum termino, negatio jungitur, aut subjecto, aut utrique termini denegantur. Primum igitur supposita descriptione pandantur exempla. Post autem quemadmodum se habent ad veritatis falsitatisve consensum consequentis ordine disputetur. Ac primum quidem de hac disseremus cujus subjectum praedicatumque negatur. Post vero cujus subjectum solum, postremo cujus qui praedicatur terminus cum negatione profertur. Atque earum quidem naturam atque ordinem ex simplicibus informabimus. Simplices autem, in quantitatum differentiis constitutas quatuor esse monstravimus us. Sit igitur prima quidem affirmatio. universalis, quae proponat omnem hominem esse animal; adversum hanc collocetur affirmatio universalis, quae non solum conversis terminis enuntietur, verum in unoquoque termino negativum adverbium habeat adjunctum hoc modo, omne non animal non homo est. Rursus proponatur universalis negatio, ea quae est, nullus homo animal est; huic adversum teneat locum universalis negatio terminis cum negatione conversis, id nullum non animal non homo est. Item sit particularis affirmatio simplex, quidam homo animal est; huic terminus atque ex adverso referatur particulari affirmatio, quae, commutatis in ordinem ter minis -, negationes utrisque gestet oppositas, ut est quoddam non animal non homo est. Item sit particulari s simplex negatio quae proponat quemdam hominem animal non esse; hanc ex adverso respiciat particularis negatio, quae, permutatis ad ordinem terminis, adverbium negationis adjecerit, ut est, quoddam non animal non homo non est. Conversae utrisque infinitis. Omne non animal non homo est. Nullum non animal non homo est. Quoddam non animal non homo est Quoddam non animal non homo non est.

Basit önermeler İki terimi belirsiz çevrilmiş önermeler
Her insan canlıdır Her canlı-olmayan insan-olmayandır
Hiçbir insan canlı değildir Hiçbir canlı-olmayan insan-olmayan değildir
Bir insan canlıdır Bir canlı-olmayan insan-olmayandır
Bir insan canlı değildir Bir canlı-olmayan insan-olmayan değildir

PL64.787_2Basit önermelerde küllî olumlama ve tikel olumsuzlama kararlı bir çevrilme tutmuyordu; tikel olumlama ve küllî olumsuzlama ise çevrilince doğrulukta ya da yanlışlıkta uyumu kesinlikle koruyordu. Burada her şey farklıdır: Küllî olumlama ve tikel olumsuzlama karşıtlıkla kendilerine çevrilir, küllî olumsuzlama ve tikel olumlamanın ise doğruluk ya da yanlışlıkta uyum bakımından güvenilir bir çevrilmesi yoktur.

Önce küllî olumlamayı ele alalım. Bu önerme basit terimlerde doğruysa, karşıtlıkla çevrilince de doğruluğu korur. "Her insan canlıdır" önermesi doğrudur; ona karşıtlıkla çevrilen "her canlı-olmayan insan-olmayandır" önermesinin de doğru olması zorunludur. Bu önermenin anlamı, canlı olmayan her şeyin insan olmadığıdır;

PL64.787_2

In illis enim affirmatio universalis particularisque negatio conversionem stabilem non tenebant. Affirmatio autem particularis atque universalis negatio conversae certissime tuebantur vel in veritate, vel in falsitate consensum, Hic omne diversum est. Universalis namque affirmatio et particularis negatio. per oppositionem sibi ipsa convertitur, universalis autem negationis et particularis affirmationis non est ad veritatis falsitatisve consensum fida conversio. Ac primum de universali affirmatione tractemus, quae cum in simplicibus vera sit, veritatem quoque per oppositionem conversa custodit, ut ea quae dicit omnem hominem esse animal, vera est, atque illi per oppositionem convertitur, id est, omne non animal non homo est, eam quoque veram esse necesse est. Propositionis autem hujus ista sententia est, quoniam nonesthomo, quidquid animal non est, quod verum

PL64.789bunun doğru olduğunu bilmeyen yoktur. Basit terimlerle kurulmuş küllî olumlama yanlışsa, karşıtlıkla çevrilmesinin de yanlış olduğu görülür. "Her taş canlıdır" dediğimizde bu yanlıştır; ona karşıtlıkla çevrilen "her canlı-olmayan taş-olmayandır" önermesinin de yanlış olması zorunludur. Bu bildirimden, canlı olmayan her şeyin taş olmadığı anlaşılır ki taşın kendisi canlı olmadığından bu apaçık yanlıştır. Küllî olumlama, terimleri karşıtlıkla çevrilmiş hâliyle doğrulukta da yanlışlıkta da kendisiyle uyuştuğuna göre, basit küllî olumlamanın karşıtlıkla kararlı bir çevrilme gösterdiğinde şüphe yoktur.

Aynı şeyi basit tikel olumsuzlama için de söyleyeceğiz. Bu önerme yanlış olduğunda, örneğin "bir insan canlı değildir", ona terimlerin karşıtlığıyla çevrilen "bir canlı-olmayan insan-olmayan değildir" önermesi de yanlışlığı tutar. Çünkü bu bildirimden, canlı olmayan bir şeyin insan olduğu çıkar; insan olmak, insan-olmayan olmamaktır. Basit terimlerden kurulmuş tikel olumsuzlama doğruysa, örneğin "bir taş canlı değildir", terimleri karşıtlıkla çevrilmiş "bir canlı-olmayan taş-olmayan değildir" önermesinde de doğruluk eksik olmaz. Çünkü bu çevrilme, canlı olmayan bir şeyin taş olduğunu anlamlandırır; taş olmak, taş-olmayan olmamaktır. Basit tikel olumsuzlama karşıtlıkla kendi çevrilmesiyle hem doğruluğu hem yanlışlığı anlamlandırmada uyuştuğuna göre, onun terimlerin karşıtlığıyla kendine kesin ve kararlı şekilde çevrilebileceğinde şüphe yoktur.

Küllî olumsuzlamada ise sürekli ve güvenilir bir çevrilme yoktur. Yalnız yanlışlıktaki uyuma bakan yanılabilir. "Hiçbir insan canlı değildir" basit küllî olumsuzlaması yanlıştır; ona karşıtlıkla çevrilen "hiçbir canlı-olmayan insan-olmayan değildir" önermesi de yanlıştır. Çünkü bu önermeden canlı olmayan her şeyin insan olduğu çıkar: Canlı olmayan insan-olmayan hiçbir şey bulunmadığını öne süren, canlı olmayan her şeyin insan olduğunu anlamlandırır. Ama yanlışlıktaki bu uyum doğruluğa kadar ulaşmaz. "Hiçbir insan taş değildir" basit küllî olumsuzlaması doğru olsun; "hiçbir taş-olmayan insan-olmayan değildir" doğru olamaz. Bu çevrilme, taş olmayan her şeyin insan olduğunu belirtir: Taş olmayan insan-olmayan hiçbir şey bulunmadığını bildiren, taş olmayan şeyin insan olduğunu belirtmiş olur. Bu apaçık yanlıştır; çünkü taş olmayıp insan tabiatından da ayrı olan pek çok şey sayabilirim: At, ağaç ve daha nice şey. Küllî olumsuzlama karşıtlıkla kendi çevrilmesine yanlışlıkta uyup doğrulukta uymadığına göre, sürekli ve eşit bir çevrilmesi olmadığı doğru olarak söylenir.

Basit tikel olumlamada da aynı durum vardır. Burada da yalnız doğruluk uyumuna bakıp yanlışlığa bakmayan kimsede, önermelerin çevrilmesini kesin sanma yanılgısı sık görülür. Basit tikel olumlama doğru olduğunda, örneğin "bir insan canlıdır", terimleri karşıtlıkla çevrilip "bir canlı-olmayan insan-olmayandır" önermesi kurulursa doğruluktan ayrılmaz. Bu bildirim, canlı olmayıp insan da olmayan bir şeyin bulunduğundan başka neyi belirtir? Örneğin taşta hem canlının hem insanın tabiatı eksiktir. Ama doğruluktaki bu uyum yanlışlığa kadar uzanmaz. "Bir insan taştır" basit tikel olumlaması yanlış olsun; çevrilmesi olan "bir taş-olmayan insan-olmayandır" yanlış olmaz, tersine sağlam bir doğrulukla durur. Çünkü bu önermeden, taş olmayıp insan da olmayan bir şeyin bulunduğu anlaşılır; at ve ağaç gibi, ne insanın ne taşın tarifine girerler. Tikel olumlama karşıtlıkla çevrildiğinde doğrulukta kendisiyle uyuşup yanlışlıkta ayrıldığına göre, terimlerine olumsuzlama eklendiğinde sağlam ve kararlı bir çevrilme tutmadığını söylemek doğrudur.

PL64.789

esse nullus ignorat. Item si sit falsa universalis affirmatio in simplicibus terminis constituta, falsa quoque ejus per oppositionem probabitur esse conversio: nam cum dicimus, omnis lapis animal est, falsa est, atque illi per oppositionem convertitur, id est, omne non animal non lapis est, eam quoque falsam esse necesse est. Id enim ex tali enuntiatione sentitur, quoniam quidquid animal non fuerit, id lapis non est, quod apertissime falsum est, cum lapis ipse animal non sit: quod si universalis affirmatio terminorum oppositionem conversa sibimet in veritate convenit et in falsitate, non est dubium quin universalis simplex affirmatio stabili per oppositionem conversione monstretur. Idem de simplici etiam particulari negatione dicemus. Nam cum haec falsa est, ut ea quae dicit, quidam homo animal non est, illa quoque falsitatem tenebit, quae huic terminorum oppositione convertitur, ut ea quae proponit, quoddam non animal non homo non est. Id enim ex hac enuntiatione colligitur, quod res quae non sit animal, sit homo. Etenim hoc esse hominem, quod non esse non hominem. At si vera sit negatio particularis ex simplicibus terminis juncta, ut est, quidam lapis animal non est, non deerit veritas cum terminorum oppositione conversae quae proponit., quoddam non animal non lapidem non esse. Id enim conversio ita significat, quod res quaedam quae animal non sit lapis sit, hoc est enim esse lapidem quod non esse non lapidem; quod si particularis simplex negatio per oppositiones propriae conversioni et in veritatis et in falsitatis significatione concordat, non est dubium particularem simplicem negationem certo sibi ac stabili modo per oppositionem terminorum posse converti. In negatione vero universali non est perpetua neque fida conversio. Quod quidem fallere poterit, si quis ad solam respiciat convenientiam falsitatis. Nam cum sit falsa simplex universalis negatio quae proponit. nullum hominem esse animal, falsa est quae ei per oppositionem convertitur, ut est, nullum non animal non homo est. Id enim ex hac propositione monstratur, quoniam omne quod animal non est, id homo est; hominem esse significat, quidquid animal non sit, qui proponit nullum esse non hominem, qui animal non sit. Sed hic in falsitate consensus ad veritatem usque non pervenit. Age enim sit vera simplex universalis negatio, nullus homo lapis est, non vera potest esse, nullus non lapis non homo est. Id namque designat ista conversio, quoniam quidquid lapis non fuerit, id homo est; hominem namque esse designat quod lapis non sit, qui pronuntiat nullum esse non hominem quod lapis non est, quod apertissime falsum est; quamvis enim multa. proferam quae cum lapides non sint, tamen ab hominum natura sejuncta sunt, ut equus, arbor atque alia plurima. Si igitur negatio universalis per oppositionem propriae conversioni in falsitate quidem convenit, nec tamen in veritate consentit, recte pronuntiatur. conversionem perpetuam atque aequabilem - non habere. Eadem quoque ratio est in affirmatione simplici particulari. Nam in hoc quoque saepe error deprehenditur, ut certae propositionum conversiones putentur, si quis non ad falsitatis quoque, sed ad solam convenientiam veritatis aspiciat.. Nam cum affirmatio simplex particularis vera sit, ut est quidam homo animal est, si hujus terminorum cum oppositione convertantur, fiatque, quoddam non animal non homo est, a veritate non discrepat. Quid enim aliud enuntiatio ista designat quam esse rem aliquam quae cum animal non sit, ne homo quidem sit, ut lapis simul et animalis et hominis natura deficiat. Sed hic in veritate consensus ad falsitatem usque non tendit. Quid enim si sit falsa simplex affirmatio particularis, ut est, quidam homo lapis est? non erit ejus per oppositionem falsa conversio. quidam non lapis non homo est. Atqui haec firma veritate consistit, id enim ex hac propositione. datur intelligi quod sit quiddam quod cum lapis non sit, ne homo quidem sit, ut equus atque arbor, quae neque hominis, neque lapidis diffinitione clauduntur. Quod si particularis affirmatio, dum per oppositionem convertitur, in veritate quidem tenet secum ipsam concordiam, in falsitate autem sibimet ipsa dissentit, rectum est pronuntiare quod termini negatione conjuncta conversionem firmam stabilemque non teneant.

PL64.789_2Basit ve karşıtlıksız çevrilmelerde küllî olumsuzlama ve tikel olumlama terimlerin sürekli ve güvenilir yer değiştirmesiyle çevrilirken, küllî olumlama ve tikel olumsuzlama çevrilmez. Basit önerme terimlerin karşıtlığıyla kendine çevrildiğinde ise söylendiği gibi her şey ters yönde olur: Küllî olumlama ve tikel olumsuzlama olumsuzlanmış kısımların sağlam çevrilmesini korur; küllî olumsuzlama yanlışlıkta kendisiyle doğru olarak uyuşur, doğrulukta kendisiyle ayrılır; tikel olumlama doğrulukta kendisiyle uyuşur, yanlışlıkta ayrılır.

Terimlerin sırası çevrilip yalnız yükleme ya da yalnız konuya olumsuzlama eklenen önermelerde de benzer bir inceleme yapılır. Bunlarda yukarıda da yaptığımız gibi yalnız önermelerin sırasını yazacak, ne olduğunu kısaca göstereceğiz; ayrıntıların araştırılıp incelenmesini okurun titizliğine bırakıyoruz. Basit önermeler yazılınca, karşı yanda, sırası çevrilmiş ve yüklemi olumsuzlamayla söyleyen önermeler karşılaştırılsın.

Basit önermeler ve yüklemi belirsiz çevrilmiş önermeler

PL64.789_2

Quare cum in simplicibus, ac praeter oppositionem conversionibus, universalis quidem negatio particularisque affirmatio perpetua fidaque terminorum permutatione vertantur, affirmatio vero universalis particularisque negatio minime, dum per terminorum oppositionem simplex propositio sibi ipsa convertitur, omnia, ut dictum est, adversa ratione contingunt, universalis namque affirmatio et particularis negatio firmam negatarum partium retinent conversionem. Universalis autem negatio in falsitate quidem recte sibi ipsa consentit. In veritate autem sibi ipsa discordat. Particularis autem affirmatio in veritate quidem sibi convenit, sed in falsitate dissentit. Similis autem contemplatio est in his quae, converso ordine terminorum, praedicato tantum vel subjecto sibi copulant negationem: in quibus, ut in superioribus quoque fecimus, propositionum tantum ordinem describemus, et quid eveniat sub brevitate monstrabimus, perquirenda atque examinanda singula lectoris diligentiae derelinquentes. Descriptis ergo simplicibus. ex adversa parte, quae, converso ordine, praedicatum cum negatione pronuntiant, conferantur. Simplices. Omnis homo animal est, Omne animal non homo est. Nullus homo animal est. Nullum animal non homo est. Conversae de praedicato infinito Omne animal non homo est. Quoddam animal non homo est. Quidam homo animal non est. Quoddam non animal non homo non est.

Basit önermeler Yüklemi belirsiz çevrilmiş önermeler
Her insan canlıdır Her canlı insan-olmayandır
Hiçbir insan canlı değildir Hiçbir canlı insan-olmayan değildir
Bir insan canlıdır Bir canlı insan-olmayandır
Bir insan canlı değildir Bir canlı insan-olmayan değildir
Her insan adildir Her adil insan-olmayandır
Hiçbir insan adil değildir Hiçbir adil insan-olmayan değildir
Bir insan adildir Bir adil insan-olmayandır
Bir insan adil değildir Bir adil insan-olmayan değildir
Her insan gramercidir Her gramerci insan-olmayandır
Hiçbir insan gramerci değildir Hiçbir gramerci insan-olmayan değildir
Bir insan gramercidir Bir gramerci insan-olmayandır
Bir insan gramerci değildir Bir gramerci insan-olmayan değildir
Her insan taştır Her taş insan-olmayandır
Hiçbir insan taş değildir Hiçbir taş insan-olmayan değildir
Bir insan taştır Bir taş insan-olmayandır
Bir insan taş değildir Bir taş insan-olmayan değildir
Her insan gülebilirdir Her gülebilir insan-olmayandır
Hiçbir insan gülebilir değildir Hiçbir gülebilir insan-olmayan değildir
Bir insan gülebilirdir Bir gülebilir insan-olmayandır
Bir insan gülebilir değildir Bir gülebilir insan-olmayan değildir

PL64.791Bunların küllî olumlamalarında, konu hakkında konuda bulunması da bulunmaması da mümkün şeyler yüklenirse, ister konudan büyük olsun, insana göre adalet gibi, ister küçük olsun, insana göre gramerci gibi, ya da konuda hiç bulunamayan şeyler yüklenirse, insana göre taş gibi, ikisinin de hep yanlış olması zorunludur. Bunların dışında bir şey yüklenirse biri doğru, öteki yanlış olur; ikisinde birden hiçbir zaman doğruluk bulunmaz.

Küllî olumsuzlamalarda, konudan ayrılabilen şeyler yüklenirse, ister büyük olsun, insana göre adalet gibi, ister küçük olsun, aynı insana göre gramerci gibi, ikisinin de yargısı yanlış olur. Kalan şeylerden herhangi biri yüklenirse biri doğru, öteki yanlış olur. Bunlarda hiçbir zaman ortak doğruluk bulunmaz.

Tikel olumlamalarda, ayrılabilen ve insana göre adil gibi daha büyük ya da insana göre gramerci gibi daha küçük olan şeyler yüklenirse, ortak doğruluk olumlamaları tutar. Başka herhangi bir yükleme birini doğru, ötekini hep yanlış kılar; ama hiçbir zaman ortaklaşa yanlış söylemezler.

Tikel olumsuzlamalarda ölçü şudur: Konuda bulunamayanlar, insana göre taş gibi, ya da bulunabilip ayrılabilenler, insana göre adalet gibi daha büyük ya da insana göre gramerci gibi daha küçük olanlar yüklenirse, doğruluk ikisinde de bulunur. Bunların dışında yüklenen şey doğruluğu birine, yanlışlığı ötekine paylaştırır; ama birlikte yanlış oldukları olmaz.

Yine bir şema konsun: Önce basit önermeler yerleştirilsin, karşı cephede de sırası çevrilip konuyu olumsuzlamayla öne sürenler kurulsun.

Basit önermeler ve konusu belirsiz çevrilmiş önermeler

PL64.791

Omnis homo justus est. Omnis justus est. Nullus homo justus est. Nullus justus non. homo est. Quidam homo justus est. Quidam homo est. Quidam homo justus non est. Omnis homo lapis est. Nullus homo lapis. est. Omnis homo grammaticus est. Omnis grammaticus non est. Nullus homo grammaticus est. Nullus homo risibilis est. Quidam homo grammaticus est. Quidam homo risibilis non est Omnis justus non homo est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam grammaticus non homo est. Omnis homo lapis est. Omnis lapis non homo est. Nullus homo est. Nullus lapis non homo est. Quidam homo lapis est. Quidam lapis non homo est. Quidam homo lapis non est. Quidam lapis non homo est. Quidam lapis non homo non est. Omne risibile non homo est. Nullum risibile non homo est. Quoddam risibile non homo est. Quoddam risibile non homo non est. Harum igitur in affirmationibus quidem universalibus si ea de subjecto praedicentur quae et adesse et abesse contingant, sive illud subjecto majus sit, ut justitia homine, sive minus, ut grammaticus homine, vel si ea quae omnino adesse non possunt, ut lapis homini, simul semper falsas esse necesse est. Si quid vero praeter haec fuerit praedicatum, unam veram, falsam alteram esse proveniet, nunquam vero utrique veritas consonabit. In negationibus vero universalibus siquidem ea de subjecto praedicentur quae a subjecto valeant segregari, sive illa majora sint, ut justitia homine, sive minora ut eodem homine grammaticus, utrisque aderit falsa sententia, Quidquid vero reliquorum fuerit praedicatum uni verum, alteri faciet adesse mendacium. Nunquam vero in his concors veritas invenitur. In particularibus vero affirmationibus siquidem ea praedicentur, quae cum separari possint, tum vel majora sunt, ut justus homine, vel minora, ut grammaticus homine, communis affirmationes veritas obtinebit. Alia vero quaelibet praedicatio unam veram, alteram semper faciet esse mendacem, sed nunquam communiter mentientur. In negationibus vero particularibus hic modus est, ut sive ea quae adesse non possunt, ut lapis homini, sive quae possunt ac poterunt segregari, cum tamen eorum aliud majus sit, ut justitia homine, aliud minus, ut grammaticus homine,. praedicentur, veritas utrisque constabit. Quidquid vero absque his praedicabitur, veritatem uni, alteri dividet falsitatem, simul tamen falsas esse non evenit. Item descriptio supponatur quae priore parte simplicibus collocatis, eas quae converso ordine subjectum cum negatione proponunt contraria fronte constituat. Simplices. Omnis homo animal est. Nullus homo animal est. Quidam homo animal est. Quidam homo animal non est. Omnis homo risibilis est. Nullus homo risibilis est. Nullum non risibile homo est. Quidam homo risibilis est. Quoddam non risibile homo est. Quidam homo risibilis non est. Quoddam non risibile homo non est. Omnis homo lapis est. Omnis homo est. Nullus homo lapis est.. homo est. Quidam homo lapis est. Omnis homo grammaticus est. Nullus. homo est. Quidam homo lapis non est. Quidam homo non est. Conversae de subjecto infinito. Omnis non justus homo est. Nullus homo est. Nullus non justus homo est. Quidam homo justus est. Quidam non justus homo est. non est. Quidam non justus homo est. Omnis homo grammaticus est. Omnis non grammaticus homo est. Nullus homo est. Nullus non grammaticus homo est. Quidam homo grammaticus est. Quidam non grammaticus homo est. Quidam homo grammaticus non est. Quidam non grammaticus homo est. Quidam non justus homo non est. Omnis non grammaticus homo est. Nullus non grammaticus homo est. Quidam non grammaticus est. Quidam.

Basit önermeler Konusu belirsiz çevrilmiş önermeler
Her insan canlıdır Her canlı-olmayan insandır
Hiçbir insan canlı değildir Hiçbir canlı-olmayan insan değildir
Bir insan canlıdır Bir canlı-olmayan insandır
Bir insan canlı değildir Bir canlı-olmayan insan değildir
Her insan gülebilirdir Her gülebilir-olmayan insandır
Hiçbir insan gülebilir değildir Hiçbir gülebilir-olmayan insan değildir
Bir insan gülebilirdir Bir gülebilir-olmayan insandır
Bir insan gülebilir değildir Bir gülebilir-olmayan insan değildir
Her insan taştır Her taş-olmayan insandır
Hiçbir insan taş değildir Hiçbir taş-olmayan insan değildir
Bir insan taştır Bir taş-olmayan insandır
Bir insan taş değildir Bir taş-olmayan insan değildir
Her insan adildir Her adil-olmayan insandır
Hiçbir insan adil değildir Hiçbir adil-olmayan insan değildir
Bir insan adildir Bir adil-olmayan insandır
Bir insan adil değildir Bir adil-olmayan insan değildir
Her insan gramercidir Her gramerci-olmayan insandır
Hiçbir insan gramerci değildir Hiçbir gramerci-olmayan insan değildir
Bir insan gramercidir Bir gramerci-olmayan insandır
Bir insan gramerci değildir Bir gramerci-olmayan insan değildir

PL64.793Yukarıda yazılan önermelerin küllî olumlamalarında, konu hakkında ondan hiçbir zaman kaldırılamayan şeyler yüklenirse, ister daha büyük olsun, insana göre canlı gibi, ister eşit olsun, insana göre gülebilir gibi, ya da konuya hiçbir şekilde gelemeyen bir şey yüklenirse, insana göre taş gibi, doğruluğu birine, yanlışlığı ötekine paylaştırırlar. Bunların dışında bir şey yüklenirse ikisini de yanlışlık tutar; önermelerin ortak doğruluğuna yer olamaz.

Küllî olumsuzlamalarda, daha büyük şeyler yüklenirse, ister konuyu bırakamasın, insanı canlının bırakamaması gibi, ister bırakabilsin, insanı adaletin bırakabilmesi gibi, ikisine de yanlışlık yapışır. Başka yüklemeler birini doğru, ötekini yanlış kılar; öyle ki ikisi de ortak doğruluğa sahip olamaz.

Tikel olumlamalarda, konu hakkında daha büyük şeyler yüklenirse, ister hiçbir zaman konuyla birleşmekten ayrılmasın, insana göre canlı gibi, ister ayrılsın, insandan adalet gibi, ikisi de doğru söyler. Öteki yüklemeler doğruluğu ya da yanlışlığı önermelere paylaştırır, ortak yanlışlığa katılmazlar. Tikel olumsuzlamalarda, konudan ayrılabilen şeyler yüklenirse, ister daha büyük olsun, insana göre adalet gibi, ister daha küçük olsun, insana göre gramerci gibi, ikisinin de doğru olması zorunludur. Bunların dışında bir şey yüklenirse biri doğru, öteki yanlış olur; öyle ki birlikte yanlış bulunamazlar.

Belirlemeyle söylenen önermeler hakkında bunlar söylendi. Belirsiz olanlar ise tikellerin özelliklerine eşit olduklarından, küllîlerle karşılaştırıldıklarında yukarıdaki şemada tikel önermelerin dizisinin koruduğu şeylerin hepsine sahip olurlar. Geriye cüzî konulu önermeler kalıyordu; bunları anlatmak uzun sürer, bu eserin amacına bir fayda sağlamaz ve okur yukarıda öne sürdüklerimizin örneğiyle onları kendisi bulur. Bu yüzden geçmek uygun görünüyor.

PL64.793

Superius igitur descriptarum enuntiationum affirmationes quidem universales, si ea de subjecto praedicentur quae ab eo nunquam valeant a moveri, sive illud majus sit, ut animal homine, seu aequale, ut risibile homini, seu tale quod subjecto nullo modo possit obtingere, ut lapis homini, uni veritatem dispartient, alteri falsitatem. At si quod absque his praedicabitur, utrasque falsitas obtinebit, communi autem propositionum veritati locus esse non poterit. At in negationibus quidem universalibus si majora praedicentur, seu ea quae relinquere subjectum nequeant, ut animal hominem, seu quae possint, ut justitia hominem, utrisque falsitas inhaerebit. Aliae quaelibet praedicamenta unam veram faciunt, alteramfalsam, ita ut communis utraeque veritatis non possint esse participes. At in particularibus affirmationibus quidem, siquidem majora de subjecto pro e dicentur, quae vel nunquam subjecti conjunctione discedant, ut animal homine, vel etiam segregentur, ut justitia ab homine, respondebit utraque veritatem; caeterae vero praedicationes veritatem propositionibus falsitatemve distribuunt in commune ⟦non⟧ participantibus falsitatem. Particulares vero negationes, siquidem ea praedicent quae possint a subjecto separari, sive illud majus sit, ut justitia homine, seu minus ut grammaticus homine, veras utrasque esse necesse est. Si quid vero extra praedicabitur, uni oportet verum, alteri adesse mendacium, ut simul falsae nequeant inveniri. Atque haec quidem de his propositionibus quae cum determinatione proferuntur dicta sunt. Quae vero indefinitae sunt, quoniam particularium proprietatibus adaequantur, eadem omnia comparata e universalibus obtinebunt quae in superiore descriptione particularium propositionum ordo servavit. Restarent subjectorum singularium propositiones, de quibus, quoniam et longum est dicere, et nihil ad operis propositi affert utilitatem, et sibi ipse exemplo earum quas superius proposuimus easdem lector inveniet, praetereundum videtur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…