Boethius · Cicero'nun Topika'sı Şerhi
I. Kitap
PL64.1039Ey retorikçilerin en ustası Patricius, bugünkü amacımın ahlâken güzel yanına ve gelecek çağların faydasına bağlı olan teşvikinden daha önemli bir şey görmedim. Bu göreve seve seve razı oldum;
AN. M. S. BOETII IN TOPICA CICERONIS COMMENTARIORUM LIBRI SEX. LIBER PRIMUS. Exhortatione tua, Patrici rhetorum peritissime, quae honestati praesentis propositi et futurae aetatis utilitati conjuncta est, nihil antiquius existimavi. Cui muneri libentius acquievi, non quod ad instruendum
PL64.1041Marcus Tullius'un Topika'sına şerh yazarak seni eğittiğimi sandığımdan değil (atasözünün dediği gibi Minerva'ya harf öğretmeye kalkarsam gülünç olurdum), özgür sanatların kilerinden alınan bu armağan sana karşı dostluğumuzun rehini olarak daima kalsın diye. Sevenlere, ruhun kısımlarını biçimlendirip donatan şeyden daha hoş bir armağan bulunabilir mi? Çünkü başka şeylerin neredeyse hepsi geçici, zayıf ve sallantıdadır; talihin değişimlerine bakarsan hemen her zaman başkasınındır. Kitap bilgisinin zenginliğini ise içinde yaşanan çağ azaltamaz; otoritesini her şeyi tüketen eskilik bile artırıp pekiştirir. Öyleyse bu eseri al; onu yeterliliğimin güvencesiyle değil, dostluğun cesaretiyle üstlendim. Dostluğun yanında nedense gevezelik etmek ayıp sayılmaz; kaldı ki bizden armağan gördükten sonra ben de senden bir eser isteyince, vermezsen haksızlık etmiş olursun.
Tartışma sanatında çok derin bilgisi olan retorikçi Marcus Victorinus, Marcus Tullius'un Topika'sına şerh yazmışken, benden iyilerin giriştiği işe belki de el atmam gerekmezdi; ama emeğimin kendini sınayıp ortaya çıkabileceği bir şey kalmıştı. Victorinus Topika üzerine yazdığı dört ciltten birincisinde yalnız kitabın başlangıcını açıklamakla meşgul olur. Üstelik önceden söylenmesi gereken şeyleri de aynı ciltte tartar; öyle ki birinci cildin açıklaması, Topika'nın "Gaius Trebatius, daha büyük konular yazmaya girişmişken" başlangıcından "Ama artık başladığımız işe geçme zamanı" yerine kadar gelir. İkinci ciltte diyalektiğin yargılama ve bulma kısımlarını, yer ve delil tarifini ele alır; ikinci kitabın açıklaması Topika'nın "Bütün özenli tartışma yönteminin biri bulma, öteki yargılama olmak üzere iki kısmı olduğuna göre" yerinden "Bu yüzden yeri delilin yuvası, delili ise şüpheli şeye inanç kazandıran gerekçe diye tarif etmek mümkündür" yerine kadar sürer. Üçüncü ve dördüncü ciltler yerlerin birbirinden ayrımını ve örneklerini çok biçimde izler. Üçüncüsü Tullius'un hukuktan örneklerini ele alır; dördüncüsü aynı yerleri başka benzetmelerle, şair Vergilius ile Terentius'tan, hatip Cicero ile Cato'dan gösterir; öyle ki öğütlerle gösterilen şey örneklerle çok yönlü aydınlansın. Açıklama ise Topika'daki "Ama delillerin içinde saklı bulunduğu bu yerlerden" yerinden başlayıp "Eşit davalarda eşit hak isteyen hakkaniyet geçerli olsun" yerini aşmaz.
Topika'nın ne kadar büyük bir kısmının kaldığını cildin kendi hacmi gösterir. Victorinus ona ne dokunmuştur ne de, çok küçük şeyler üzerinde bu kadar oyalandığı için, eserini kitap çokluğuyla şişirmeden dokunabilirdi. Biz ise Victorinus'un ele aldığı bu kısma gücümüz yettiğince özenle gireceğiz, açıklamada daha ileri gidip Topika'nın sonunda duracağız. Bu yüzden eserin bütün konusuna uygun bir başlangıç yapalım. Ama topik yetinin yöntemini ele almadan önce, Marcus Tullius'un Trebatius'a seslendiği girişi birkaç sözle bitireyim. Şöyle der:
*Gaius Trebatius, daha büyük konular yazmaya girişmiş, kısa sürede yayımladığım bunca kitaba daha layık işler tasarlamışken, senin isteğin beni tam yolun ortasında geri çevirdi. Tusculum'daki evimde benimle birlikteyken, kütüphanede ikimiz de ayrı ayrı kendi çalışmamız için istediğimiz kitapları açıp bakıyorduk; sen de Aristoteles'in birçok kitapta açıkladığı bir Topika'sına rastladın. Başlık ilgini çekti ve hemen bana bu kitapların ne anlattığını sordun. Ben de bu kitaplarda Aristoteles'in bulduğu bir öğretinin, delilleri bulma öğretisinin bulunduğunu, onunla hiç yanılmadan o yola ulaşabileceğimizi anlatınca, sen her şeyde olduğu gibi çekinerek, ama bu işe ne kadar hevesle yandığını kolayca görebileceğim biçimde,*
te, commentarios in M. Tullii Topica laborare me credidi (ridiculus quippe forem si Minervam, ut aiunt, litteras docere vellem), sed ut ex disciplinarum liber alium sumptum penu, nostrae apud te semper pignus amicitiae permaneret. Quod enim munus ex animo diligentibus jocundius inveniri potest, quam quod ipsius animi partes format et instruit? Nam caetera fere caduca, imbecilla, labantia, et si ad fortunae vicem spectes, pene semper aliena sunt. At vero opulentiam litterarum, nec praesens imminuit aetas, earumque auctoritatem ipsa etiam cuncta conficiens, auget potius et confirmat vetustas. Accipe igitur opus, non efficientiae securitate, sed amicitiae praesumptione susceptum, apud quam nescio quonam pacto garrire non dedecet, simul quia praelato a nobis munere cum tuorum aliquid operum postulavero, injurius fueris, si negabis. Sed cum in M. Tullii Topica Marcus Victorinus rhetor plurimae in disserendi arte notitiae commenta conscripserit, non me oportuisset melioribus forsitan attemptata contingere, nisi esset aliquid quo se noster quoque labor exercere atque parere potuisset. Quatuor enim voluminibus Victorinus in Topica conscriptis, eorum primo declarandis tantum libri principiis occupatur. Addit etiam et si qua in eodem volumine praedicenda fuissent perpendit, ut ab exordio voluminis Topicorum, quod est., Majores nos res scribere ingressos, C. Trebati, usque ad eum locum qui est, Sed jam tempus est ad id quod instituimus accedere, primi voluminis Victorini expositio terminetur. Secundo volumine de judicandi, atque inveniendi dialecticae partibus, et de loco atque argumenti diffinitione pertractat, ut ab eo loco Topicorum, qui est, Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat partes; unam inveniendi, alteram judicandi, usque ad eum locum, qui est, Itaque licet diffinire locum esse argumenti sedem. Argumentum autem rationem, quae rei dubiae faciat fidem, secundi libri explanatio subsistat. Tertius vero atque quartus discretionem locorum inter se eorumque exempla multiformiter persequuntur. Ita ut tertius quidem Tulliana sibi de jure proponat exempla. Quartus vero eosdem locos per alias rursus similitudines monstret ex Virgilio et Terentio poetis, oratoribus Cicerone et Catone, ut quod praeceptis ostendi, exemplis multipliciter collucescat, neque ab eo loco qui est in Topicis, sed ex his locis in quibus argumenta inclusa sunt, expositio progressa - eum transcendit locum qui est, Valeat aequitas, quae paribus in causis paria jura desiderat. Quanta vero pars reliqua sit Topicorum ipsius voluminis magnitudo demonstrat, quam Victorinus, neque attigit, neque attingere potuisset, ita est rebus minimis immo ratus, nisi opus multa librorum pluralitate distenderet. Nos vero et hanc ipsam particulam, quam Victorinus attigit, diligenter (ut possumus) aggrediamur, et longius expositione progressi, cum Topicorum debemus fine consistere. Quare hinc de tota operis propositione conveniens sumamus exordium. Sed antequam de topicae facultatis ratione pertractem, prooemium, quo ad Trebatium M. Tullius utitur, paucis absolvam. Ait enim: Majores nos res scribere ingressos, C. Trebati, et iis libris quos brevi tempore satis multos edidimus, digniores, e cursu ipso revocavit voluntas tua. Cum enim mecum in Tusculano esses, et in bibliotheca separatim uterque nostrum ad suum studium libellos, quos vellet, evolveret, incidisti in Aristotelis Topica quaedam, quae sunt ab illo pluribus libris explicata. Qua inscriptione commotus, continuo a me eorum librorum sententiam requisisti. Quam tibi cum exposuissem disciplinam inveniendorum argumentorum, ut sine ullo errore ad eam rationem via perveniremus ab Aristotele inventa, illis libris contineri, verecunde tu quidem ut omnia, sed tamen ut facile cernerem te ardere studio, mecum
PL64.1041_2bunları sana öğretmem için bana dil döktün. Seni, kendi zahmetimden kaçmak için değil, senin yararına olacağını düşündüğüm için, ya o kitapları kendin okumaya ya da bütün yöntemi çok bilgili bir retorikçiden öğrenmeye teşvik ettim. Senden işittiğime göre ikisini de denedin. Ama kitaplardan, karanlıkları seni geri püskürttü; o büyük retorikçi de, sanırım, bu Aristotelesçi konuları bilmediğini söyledi. Bu filozofun bir retorikçice bilinmemesine hiç şaşmadım; çünkü pek azı dışında filozofların kendileri de onu bilmez. Onlar daha da az bağışlanmalıdır; çünkü onları yalnız onun söylediği ve bulduğu şeyler değil, sözünün inanılmaz bolluğu ve tatlılığı da kendine çekmeliydi. Bunu sık sık benden isteyen, ama bana yük olmaktan da çekinen sana (bunu kolayca görüyordum) borcumu daha fazla ertelemek, hukuku yorumlayan birine haksızlık gibi görünürdü. Sen bana ve bana ait olanlara pek çok kez hukukî güvence sağladığın için, ben ağırdan alırsam bunun nankörlük ya da kibir sayılmasından çekindim. Ama birlikteyken ne kadar meşgul olduğuma en iyi tanık sensin. Senden ayrılıp Yunanistan'a doğru yola çıktığımda, ne devlet ne dostlarım benim hizmetimi kullanıyordu, ne de güvenli olsa bile silahlar arasında onurla bulunabilirdim; Velia'ya varıp senin ailenle evini görünce bu borcum aklıma geldi ve sessiz isteğine bile karşılıksız kalmak istemedim. Bu yüzden, yanımda kitap bulunmadığı için bunları hafızamdan yolculuğun içinde yazdım ve yoldan sana gönderdim; böylece buyruklarını özenle yerine getirerek, hatırlatıcıya ihtiyacın olmasa da seni bizimle ilgili şeyleri hatırlamaya yönelteyim. Ama artık başladığımız işe geçme zamanı.
Retorikte öğrenildiği gibi, dinleyiciyi hazırlamayı amaçlayan her giriş ya iyi niyet kazanır ya dikkati hazırlar ya da öğrenmeye açık kılar. Cicero bu üç kısımla Trebatius'u kendine yöneltir. Büyük işlerin yazımından geri çevrilip dostunun isteğine yönelmesiyle, bir yargıcın gönlünü kazanır gibi Trebatius'un iyi niyetini kazanır. Yazımından dostunun ilgisine döndüğü büyük işler, ahlâk felsefesi incelemesidir; çünkü ahlâkın hesabı tartışma ustalığından büyüktür. Bu zamanın, devletin çalkantılı günleri yüzünden kendini inzivaya ve felsefe öğretilerine verdiği zaman olduğunu tahmin ediyoruz. Ama
ut tibi illa traderem egisti. Cum autem ego te non tam vitandi laboris mei causa, quam quod tua id interesse arbitrarer, velut eos per te ipse legeres, vel ut totam. rationem a doctissimo quodam rhetore acciperes, hortatus essem, Utrumque ut ex te audiebam es expertus, sed a libris te obscuritas rejecit. Rhetor autem ille magnus haec, ut opinor, Aristotelica se ignorare respondit. Quod quidem minime sum admiratus eum philosophum rhetori non esse cognitum, qui ab ipsis philosophis praeter admodum paucos ignoretur. Quibus eo minus ignoscendum est, quod non modo rebus his, quae ab illo dictae et inventae sunt, allici debuerunt, sed dicendi quoque incredibili quadam cum copia, tum etiam suavitate. Non potui igitur tibi saepius hoc roganti, et tamen verenti ne mihi gravis esses (facile enim id cernebam) debere diutius, ne ipsi juris interpreti fieri videretur injuria. Etenim cum tu mihi meisque multa saepe cavisses, veritus sum, ne si ego gravarer, aut ingratum id aut superbum videretur. Sed dum fuimus una, tu optimus es testis quam fuerim occupatus. Ut autem a te discessi in Graeciam proficiscens, cum opera mea nec respublica, nec amici uterentur, nec honeste inter arma versari possem, ne si tuto id quidem mihi liceret, ut veni Veliam tuam et tuos vidi, admonitus hujus aeris alieni, nolui deesse ne tacitae quidem flagitationi tuae. Itaque haec, cum mecum libros non haberem, memoria repetita in ipsa navigatione conscripsi, tibique ex itinere misi, ut mea diligentia mandatorum tuorum, te quoque, etsi admonitore non eges, ad memoriam nostrarum rerum excitarem. Sed jam tempus est ad id quod instituimus accedere. Omne prooemium, quod ad componendum intendit auditorem, ut in rhetoricis discitur, aut benevolentiam captat, aut attentionem praeparat, aut efficit docilitatem: his tribus partibus sibi Cicero Trebatium format. Nam quod se a magnarum rerum scriptione revocatum ad amici contulit voluntatem, favorem Trebatii velut judicis, benevolentiae partibus meretur. Majores autem res sunt, a quarum scriptione ad amici studium versus est, moralis philosophiae tractatus. Major est enim morum ratio quam peritia disserendi. Id autem tempus fuisse conjicimus, quo propter turbulenta reipublicae tempora in otium se contulit, atque ad philosophiae disciplinas. Sed
PL64.1043dinleyicilerin zihinlerini önceden edinilmiş doğruluk kanaati de kazandırdığı için, bunda da iyi niyet hazırlama kısmını kullanır. Trebatius'un bildiklerini doğru olarak anarak, sonradan olan ve Trebatius'un bilmeyebileceği şeylere inanç kazandırır. Bunlar şunlardır: ikisinin Tusculum'da kendi çalışması için kitaplar açması, Trebatius'un tesadüfen Aristoteles'in Topika'sına rastlaması ve eserin başlığına hayran kalarak Marcus Tullius'tan başlığın anlamını sorması. Cicero'nun ona anlattığını söylediği şey de, bu kitaplarda delilleri bulma ilminin bulunduğu, öyle ki hiç yanılmadan, bir yolla, doğru bir iple ve sanatla delil bulmaya varılacağıdır. Bu, kısaca söylenerek eserin amacını gösterir ve dinleyiciyi öğrenmeye açık kılar. Çünkü Topika'nın amacının ne olduğu bunda içerilmiş görünür: Cicero bunun delilleri bulma öğretisi olduğunu söylüyor; delillerin bulunması için değil (bunu tabiat sağlar), zihnin hiç zahmet çekmeden, karışıklık olmadan, tesadüfen değil bir yol ve yöntemle onlara varması için.
Bu iyi niyet kazanmanın ardından Trebatius'a övgü ekler: Trebatius'un bunları isterken gösterdiği çekingenliği anar; Cicero bunu isteyen dostuna verseydi hem şan hem minnet ödülü alacaktı. Ama Trebatius'un Topika'yı öğretme isteğini kabul etmedi; bunun kendi zahmetinden kaçmak için değil, daha çok Trebatius için yapıldığını ileri sürer; böylece o zaman reddedilip belki biraz gücenmiş olan Trebatius'un gönlü şimdi ona yabancı olmasın. Trebatius için yararlı olan, bunları kendisi okuyarak daha alışkın hâle gelmesi ya da şüphe ettiklerini bilgili bir retorikçinin daha tam açıklamasıydı. İkisini de Trebatius'tan duyduğunu anlatır: hem kendisi okumayı denemiş ama karanlıkla geri püskürtülmüştür hem de Topika'nın açıklamasını istediği o retorikçi bu Aristotelesçi konuları bilmediğini itiraf etmiştir. Bu durum, eserin güçlüğü yüzünden dinleyiciyi zorunlu olarak dikkatli kılar; çünkü anlaşılması kolay olmadığından şüphelendiğimiz şeyleri dikkatsizce incelemeyiz. Cicero bu noktada o filozofun bir retorikçice bilinmemesine hiç şaşmadığını anar; çünkü birçok filozofa da bilinmez görünüyordu. Onların tembelliğini de haklı olarak yerer; çünkü onları Aristoteles felsefesinin öğretisine ne buluşların faydası ne de sözün parlaklığı çekmiştir. Burada daha büyük bir kavrayışla dikkat de artar; çünkü başkalarının yerilen tembelliği zihinleri kolayca çalışmaya çevirir; dikkat nerede olursa öğrenmeye açıklık da eksik olamaz. Bunlarda Trebatius'a örtülü bir övgü de sızdırılır. Filozoflar kendi görevi sayılan işte gevşerken, kendi çalışmasıyla meşgul birinin başka bir ilmin sırlarını araştırması büyük şeydir.
Bundan sonrakiler ise daha da büyük bir içtenlikle iyi niyet ister; örneğin çok zarif söylenen şu söz: ölçülü isteyen birinin çekingenliğini geri çevirirse, hukuku yorumlayan birine haksızlık edilmiş gibi görünmesinden çekinmiştir. Ayrıca aldığı iyiliği hatırlayarak Trebatius'un önceki hizmetini anar; yani kendisine ya da savunduklarına pek çok güvence sağlamasını. Dediği gibi, karşılığını vermek istemezse bunun nankörlük ya da kibir sayılmasından çekinmek gerekiyordu. Nankörlük, çünkü yararlandığı büyük hizmetleri önemsiz sayıp karşılık vermeye gerek görmemiş olurdu; kibir, çünkü küçümsemiş olurdu.
Geri kalanlar da aynı şeye, iyi niyete döner. Şehirdeyken meşguliyetlerin zorunluluğuyla bağlı olduğu için borçlu olduğu minneti yerine getiremediğini Trebatius'un tanıklığına dayandırır; Velia'ya gelince Trebatius'un dostlarıyla buluşmanın hatırlatmasıyla onun sessiz isteğine bile karşılıksız kalmak istemediğini; kitap bolluğu olmasa da hafızanın ambarlarından yolculuğun içinde yazıp yoldan ona gönderdiğini anlatır; öyle ki iyiliğin yığınına itaatin hızı da eklensin. Bütün bunlar Trebatius'un yumuşak onayını aramak gibi görünse de, hafızadan çıkarılan Topika'nın bir kısalığı dikkati çekmek zorundadır; çünkü hafızanın tekrar toplaması, topladığının kısa olduğunu gösterir. Ayrıca Trebatius'un buyruklarına özen göstermesi ve dostuna kendini hatırlatmak için bir rehin ve yadigâr bırakmak istemesi de böyledir. Buna "hatırlatıcıya ihtiyacın olmasa da" sözünü ekler ki dostun gönlünü kırmasın; hatırlatılması gerektiğini sanıyorsa onu unutkanlıkla suçluyor gibi görünmesin. Dediğim gibi bütün bunlar iyi niyet kısımlarıyla doludur.
quia nobis audientium mentes veritatis quoque opinio praesumpta conciliat, in eo etiam praeparandae benevolentiae partibus utitur. Quod in commemorandis veraciter iis quae Trebatius noverat, facit illis fidem quae posterius evenire et Trebatio potuerunt esse ignota. Haec autem sunt, quod in Tusculano ad suum studium uterque libros evolverit. Quodque Trebatius casu in Aristotelis Topica inciderit, et quod titulum operis admiratus, a M. Tullio inscriptionis sententiam per qui si erit. Illud etiam quod ei Cicero se exposuisse commemorat, inveniendorum argumentorum illis libris scientiam contineri, ut sine ullo errore ad argumentorum inveniendorum via quadam et recto filo atque artificio veniretur, quae res breviter enuntiata, velut intentionem operis monstrat, et docilem perficit auditorem. In hoc namque videtur esse comprehensum quae sit intentio Topicorum, quoniam Cicero ait disciplinam esse inveniendorum argumentorum, non ut inveniantur (id enim natura suppeditat). Sed ut sine ullo labore, ac sine ulla confusione non casu ad ea mens, sed quadam via et ratione perveniat, post hanc benevolentiae captationem, Trebatii laudem sub jungit, cum ejus verecundiam in his commemorat expetendis, quae si postulanti amico Cicero praestitisset et gloriae praemium ferret et gratiae, sed quod petenti Trebatio, ut ei Topica traderet minime concessit. Id non proprii laboris fuga, sed Trebatii potius causa factum esse contendit, ut in eo quoque Trebatii veluti tunc repulsi sub iratus forsitan animus, nunc non sit alienus. Intererat vero Trebatio ut vel per se ipse illa legens exercitatior fieret, vel ei perfectius si qua dubitaret rhetor doctior expediret. Utrumque vero a Trebatio se narrat audisse. Nam et expertum cum, ut per se ipse legeret, sed obscuritate rejectum, et illum rhetorem a quo Topicorum explanationem petiisset, illa sese Aristotelica ignorare confessum. Quae res, propter operis difficultatem, necesse est auditorem reddat attentum. Ea quippe non negligentes inspicimus, quae non facilis esse intelligentiae suspicamur, in quo etiam Cicero minime se miratum esse commemorat, quod is philosophus a rhetore nesciretur, qui multis etiam philosophis videretur incognitus. Quorum etiam jure culpat ignaviam, quod ad Aristotelicae philosophiae disciplinam non inventorum utilitas, non orationis nitor illexerit. In quo etiam majoris perspicaciae crescit attentio, quia facile ad studium mentes, aliorum segnities culpata converterit, quocunque vero attentio fuerit, non potuerit abesse docilitas. In his etiam laus quaedam Trebatii latenter inducitur. Magnum est enim philosophis in suo quasi munere cessantibus hunc ne proprio quidem studio praepeditum, alienae scientiae secreta rimari. Jam vero sequentia multo etiam calore benevolentiam petunt, velut hoc quod elegantissime dictum est, veritum se esse ne, si modeste postulantis verecundiae pernegasset, ipsi quodammodo juris interpreti fieri videretur injuria, et quod praecedens Trebatii meritum percepti beneficii memor exsequitur, id vero est quod vel ipsi vel iis quos ipse defenderit, plura cavisset. Fuit igitur, ut ait, verendum, ne, si restituere gratiam noluisset, aut ingratum id aut superbum esse videretur. Ingratum quidem, si magna Trebatii merita quibus ipse usus fuerat, parvo aestimare videretur, eum nullam ei gratiam restituendam putaret, superbum vero, si sperneret. Ad idem caetera revertuntur, id est ad benevolentiam. Quod ejusdem testimonio nititur cum fuerit in urbe, se ne debitam redderet gratiam occupationum necessitate constrictum. Quod ut venerit Veliam, amicorum Trebatii conventione commonitum, ne tacitae quidem ejus flagitationi deesse voluisset, et quod licet librorum copia nulla suppeteret, de memoriae tamen repetitae promptuariis in ipsa navigatione conscripserit, eique ex itinere miserit, ut beneficii cumulo parendi etiam celeritas adderetur. Quae cum omnia benignum captare Trebatii videantur assensum, quaedam tamen brevitas Topicorum memoria repetita, attentionis necesse est animadversione fungatur, ipsa namque memoriae repetitio breve monstrat esse quod colligit. Quodque diligentiae sibi fuerint mandata Trebatii, et quod ad excitandam sui memoriam quasi pignus amico aliquod atque monimentum voluisset exstare. Cui adjicit illud, et si admonitione non eges, ne offendat animum amici sedulitate si quem commonendum credit, oblivionis videatur arguere. Haec omnia, ut dixi, benevolentiae partibus plena sunt.
PL64.1043_2Giriş hakkında bu kadarı yeter. Şimdi sonrakilere geçelim. Biri bunları Victorinus'ta daha geniş ele alınmış bulursa, eksik bıraktık diye kınamasın; çünkü onun yaptığı gibi tek tek kelimelere takılmak istemiyoruz, bu eserin daha geniş kısımlarına koşuyoruz.
Bütün özenli tartışma yönteminin biri bulma, öteki yargılama olmak üzere iki kısmı olduğuna göre, bana kalırsa her ikisinin de öncüsü Aristoteles'tir. Stoacılar ise yalnız birinde uğraşmıştır: diyalektik dedikleri ilimle yargılama yolunu özenle izlemişlerdir. Topik denen bulma sanatını ise, kullanıma daha elverişli ve tabiat sırasıyla şüphesiz önce gelen bu sanatı, tamamen bırakmışlardır. Biz ise, ikisinde de en büyük fayda bulunduğu için ve vaktimiz olursa ikisini de izlemeyi düşündüğümüz için, önce gelenden başlayacağız.
Felsefe en büyük şeylere emeğini ve çabasını harcar; tabiat konularında inceleme ve seyir, ahlâk konularında eylem uygular; ahlâkı da hayatın gerçek aklının kandırdığı gibi biçimlendirmeyi arzular. Bu yüzden aklın neyi tutup neyi bırakmak, neyi yapıp neyi yapmamak gerektiğine karar verdiğine göre, ya onayda yargı kurulması ya da hayatı uygulama yöneliminin doğrultulması zorunludur. Demek ki tabiat seyrinde de ahlâkî eylemleri düşünürken de kesin bir akıl, ya şeylerde seyredilmesi gerekeni bulmalı ya da hayat uygulamasına geçirilmesi gerekeni önceden tartmalıdır. Bu akıl bir yolla ilerlemezse çoğu kez birçok yanılgıya düşmesi zorunludur. Bu rastgele olmasın ve inceleme belli
Sed de prooemio satis dictum est. Nunc ad sequentia transeamus, nec si quis haec apud Victorinum latius tractata repererit, nos neglecti integritatis stringat invidia. Nam nec in singulis (ut ille facit) verbis haerere volumus, et ad ampliora hujus operis festinamus. Cum omnis ratio diligens disserendi duas habeat partes, unam inveniendi, alteram judicandi, utriusque princeps, ut mihi quidem videtur, Aristoteles fuit. Stoici autem in altera elaboraverunt. Judicandi enim viam diligenter persecuti sunt, eam scientiam, quam dialecticen appellant. Inveniendi vero artem quae Topicae dicitur, quae ad usum potior erat, et ordine naturae certe prior, totam reliquerunt. Nos autem, quoniam in utraque summa utilitas est, et utramque, si erit otium, persequi cogitamus, ab ea quae prior est ordiemur. Cum philosophia maximis in rebus operam suam studiumque consumat, cumque et in naturalibus inspectionem, speculationemque adhibeat, et in moralibus actionem, et sic formare gestiat mores ut vera vitae ratio persuaserit, evenire necesse est, ut secundum id quod ratio tenendum, omittendumve, faciendum quid, aut non faciendum esse decreverit, vel judicium constituatur, assensus vel exercendae vitae dirigatur intentio. Erit igitur necessarium, vel in naturali speculatione, vel in moralium actionum cogitatione, ut certa ratio, vel quod in rebus speculandum est, inveniat, vel quod in actum vivendi duci oporteat, ante perpendat. Haec autem ratio nisi via quadam processerit, saepe in multos necesse est labore errores. Quod ne passim fieret, atque ut certis
PL64.1045kurallara dayansın diye, eski felsefenin önderleri, araştırma yapacağımız akıl yürütmelerin tabiatını önceden derinlemesine incelemeyi uygun gördüler; böylece bunları arındırıp düzene koyduktan sonra onları hakikatin seyrinde de faziletleri uygulamada da kullanalım. İşte tartışmanın bir tür öğretmeni olan bu ilme eski Peripatetikler mantık dediler; Cicero onu tarif ederek "özenli tartışma yöntemi" diye adlandırdı. Bu, pek çok kişi tarafından çeşitli biçimde ele alınmış ve çeşitli adlarla anılmıştır. Dediğimiz gibi Peripatetikler bu özenli tartışma yöntemine mantık der; bu, bulma ve yargılama ustalığını içerir. Stoacılar ise bu tartışma yöntemini biraz daha dar ele aldılar: bulmayla hiç uğraşmayıp yalnız yargılamada durdular ve onunla ilgili çok çeşitli kurallar vererek buna diyalektik dediler. Platon da bir olanı çokluğa bölebilen yetiye diyalektik der; cinsin kendine özgü ayrımlarla en son türlere kadar ayrılması ve çok olanların cinslerin aklıyla bire toplanması gibi. Demek ki Platon buna diyalektik der; Aristoteles ise, dediğimiz gibi Cicero'nun "özenli tartışma yöntemi" diye tarif ettiğine mantık der.
Bunun bir bakımdan üçlü bölünmesi vardır: mantık ilminin bütün gücü ya bir şeyi tarif eder ya böler ya da sonuç çıkarır. Sonuç çıkarma yetisi üç farklı biçimde işler: tartışma ya doğru ve zorunlu delillendirmelerle akar ve buna ilim ya da ispat denir; ya yalnız inandırıcı delillendirmelerle akar ve buna diyalektik denir; ya da apaçık yanlışlarla akar ve buna sofistik, yani safsata denir. Demek ki tartışma ustalığı olan mantık ya tarifi ya bölmeyi ya da sonuç çıkarmayı, yani doğru ve zorunlu, ya inandırıcı, yani gerçeğe benzeyen, ya da sofistik, yani safsatalı delillendirmeleri inceler; sonuç çıkarmanın kısımlarının bunlar olduğunu söylemiştik. Mantığın bir bölünmesi işte budur; bunda Aristoteles inandırıcı şeylerle sonuç çıkarma yetisine diyalektik der.
Aynı mantığın bir de başka bölünmesi vardır; bununla bütün özenli tartışma yöntemi iki kısma ayrılır: bulma ve yargılama. Bunu mantığın tarifi de gösterir gibidir; çünkü mantık tartışma yöntemi olduğundan bulmadan ayrı olamaz. Hiç kimse bulma olmadan tartışamayacağı için tartışma yöntemi bulma yöntemidir. Yine mantık özenli tartışma yöntemi olduğundan ondan yargı eksik olamaz; çünkü tartışmadaki yöntemin özeninin kendisi yargıdır. Kimse tartışmaya alınan şeyin nasıl olduğuna karar vermeden özenle tartışamaz. Tartışma düzenine özenli yöntem uygulanıyorsa, bu yargının bulmaların çeşitliliğine uygun olduğunda şüphe yoktur.
Bunlar böylece açıklanınca, bu bölünmelerin birbirine nasıl bir akrabalıkla değdiğini görmek gerekir. Bulma, ötekilerin hepsine madde gibi konur; şöyle: Bulma olmazsa ne tarif ne bölme olabilir; çünkü her şeyi ya cinsleri ve ayrımları bularak ya türleri toplayarak bölüp tarif ederiz. Bulma yoksa sonuç çıkarma da olamaz. O zaman zorunlu, gerçeğe benzer ya da sofistik delillendirme de olmaz; bu üçü bulmanın üzerine gelir, öyle ki delil zorunlu, inandırıcı ya da safsatalı olur. Zorunluluk, inandırıcılık ve safsata birer surettir; bunlar bulmalara eklenince delilleri zorunlu, inandırıcı ya da safsatalı yapar. Aynı gerekçe bölme ve tarifleri de kapsar. Çünkü bulmanın henüz ayrışmamış gücü, şeyleri tarif etmek ya da bölmek için kullanıldığında tarifçi ya da bölücü adını alabilir. Böylece bulma maddesinden ve yukarıda konan ayrımların suretinden bileşen bu şeyler, sırası gelince yargılamanın maddesi olur. Çünkü mantığı üç kısma ayıran ilk bölünme, kısımları şöyle açıklar: her birinin maddesi bulmada bulunur, kendisi de yargılamaya madde sağlar. Biri önüne konan şeyi tarif ederken ya da bölerken, tarife ve bölmeye uygun ayrımları bulur; ama doğru tarif edip etmediğini, doğru bölüp bölmediğini yargılamayla tartar. Mantığın ilk kısımları ikinci bölünmenin uzuvlarını şöyle birleştirir: maddeleri bulmadır, kendileri de yargılamaya madde olur.
regulis tractatus insisteret, visumest antiquae philosophiae ducibus, ut ipsarum ratiocinationum, quibus aliquid inquirendum esset, naturam penitus ante discuterent., ut his purgatis atque compositis, vel in speculatione veritatis, vel in exercendis virtutibus uteremur. Haec est igitur disciplina, quasi disserendi quaedam magistra, quam logicen Peripatetici veteres appellaverunt, hanc Cicero definiens, disserendi diligentem rationem vocavit. Haec vario modo a plerisque. tractata est, varioque etiam vocabulo nuncupata. Ut enim dictum est, a Peripateticis haec ratio diligens disserendi logice vocatur, continens in se inveniendi judicandique peritiam. Stoici vero hanc eamdem rationem disserendi paulo angustius tractavere, nihil enim de inventione laborantes, in sola tantum judicatione consistunt, deque ea praecepta multipliciter dantes, dialecticam nuncupaverunt. Plato etiam dialecticam vocat facultatem quae id quod unum est possit in plura partiri, veluti solet genus per proprias differentias usque ad ultimas species separari, atque ea quae multa sunt, in unum generum ratione colligere. Hanc igitur Plato dialecticam dicit; Aristoteles vero logicam vocat, quam (ut dictum est) Cicero definivit diligentem disserendi rationem. Et hujus uno quidem modo trina partitio est: omnis namque vis logicae disciplinae aut definit aliquid, aut partitur, aut colligit. Colligendi autem facultas triplici diversitate tractatur: aut enim veris ac necessariis argumentationibus disputatio decurrit, et disciplina vel demonstratio nuncupatur; aut tantum probabilibus, et dialectica dicitur; aut apertissime falsis, et sophistica, id est, cavillatoria perhibetur. Logica igitur, quae est peritia disserendi, vel de diffinitione, vel de partitione, vel de collectione, id est, vel de veris ac necessariis, vel de probabilibus, id est verisimilibus, vel de sophisticis, id est, cavillatoriis argumentationibus tractat, has enim collectionis partes esse praediximus. Atque haec est una logicae partitio, in qua dialecticam Aristoteles vocat facultatem per probabilia colligendi. Rursus ejusdem logicae altera divisio est, per quam diducitur tota diligens ratio disserendi in duas partes, unam inveniendi, et alteram judicandi. Id autem videtur etiam ipsa logices definitio monstrare, nam quia logica ratio disserendi est, non potest ab inventione esse separata. Cum enim nemo praeter inventionem disserere possit, disserendi ratio inventionis est ratio. Rursus quoniam logice diligens est ratio disserendi, ab ea judicium non potest abesse non potest abesse, ipsa enim diligentia rationis in disserendo posita judicium est. Neque enim potest quisquam diligenter disserere, nisi quale sit judicaverit id quod in disputationem sumitur. Quod si ad disserendi ordinem diligentia rationis adhibetur, non est dubium quin hoc judicium ad inventionum varietatem sit accommodatum. His igitur ita expeditis, videndum est, hae divisiones, quanam se cognatione contingant. Inventio quippe caeteris omnibus, veluti materiae loco, supponitur, hoc modo. Nisi enim inventio fuerit, non potest esse vel definitio, vel partitio, quoniam unumquodque generum vel differentiarum inventione, vel specierum collectione, aut dividimus, aut etiam definimus. Jam vero si absit inventio, nequit esse collectio. Non erit igitur necessaria, nec verisimilis, nec sophistica argumentatio: haec enim tria inventioni super veniunt, ut vel necessarium, vel probabile, vel cavillatorium sit argumentum. Necessitas enimvero, et probabilitas, et cavillatio formae quaedam sunt, quae dum inventionibus assistunt, necessaria vel probabilia vel cavillatoria faciunt argumenta. Eadem quoque ratio partitiones definitionesque complectitur.. Indiscreta namque inventionis potestas, cum diffinitiva, tum divisibilis appellari potest, cum definiendis partiendisve rebus adhibetur. Quae hoc modo ex inventionis materia et differentiarum supra positarum forma composita rursus judicationi materiae fiunt: nam prior illa partitio, logice tribus partibus segregata, ita partes explicat, ut habeat inventioni materiam singularum, ipsa vero judicationi materiam praestat. Etenim cum definit aliquis, vel rei propositae divisionem facit, invenit quidem divisioni definitionique differentias accommodatas, sed an recte vel diffiniat, vel dividat, judicatione perpendit. Ita priores logicae partes secundae divisionis membra conjungunt, ut materiam quidem sui habeant inventionem, judicationi vero fiant ipsae materia.
PL64.1045_2Aynı şey sonuç çıkarmanın geri kalan kısmında da olur. İnandırıcı şeyleri ele alan kısım da altında bulma maddesi bulunur ve gerçeğe benzer delilleri bulur; böyle bir delil hakkında yargılama da özenle tartar. Yargı, tam da bulmanın zorunlu olmayıp gerçeğe benzerlik taşıdığını ayırmaktan ibarettir. Zorunlu delillendirmelerle ilgili kısmın da altında zorunlu bulma maddesi vardır ve onun yargısı, bulduğu şeylerin zorunlu olduğunu tartmaktır. Safsata kısmı da ikisini içerir; çünkü yanlışlar hem bulunabilir hem yargılamayla yanlış oldukları ayırt edilebilir. Böylece mantığın ilk bölünmesi ikincisini de içeriyor görünür: tarif, bölme ve sonuç çıkarma bulmayı ve yargıyı içerir, çünkü ne bulma olmadan var olabilir ne yargı olmadan tanınabilirler. Her bulma yargılamaya bağlı olduğundan ve ilk bölünmenin kısımları ikisi olmadan olamayacağından, ilk bölünme bulmayı ve yargıyı birleştirir. Cicero'nun da mantığı böldüğü bu ikinci bölünme ise bu yetileri ayırır, bulma maddesini yargılama kısmından ayrı tutar.
Yargının sonuç çıkarma yönteminde kendine özgü kısımları vardır; çünkü her delillendirme ve her kıyas önermelerle kurulur ve her bileşik şey incelenmesi gereken iki şeyi içinde taşır. Biri, bileşiğin hangi şeylerden bağlanmış olduğu; öteki, kısımlarının hangi birleşimiyle bileşik olduğudur. Bir duvarda, duvarın örüldüğü taşlara bakarsan adeta maddeye bakarsın;
Quod in reliqua etiam colligendi parte contingit, nam et ea quae de probabilibus tractat, habet et inveniendi suppositam materiam, quae verisimilia reperit argumenta, et de hujusmodi argumento judicatio diligentem perpendit. Est enim judicium hoc ipsum internoscendi, quod non necessaria inventio est, sed veri similitudinem tenet. Illa quoque pars quae de necessariis argumentationibus aptatur, habet subjectam materiam necessariae inventionis, ejusque est judicium, ut cum necessaria sunt quae invenit, necessaria quoque esse perpendat. Nec non cavillandi pars utraque in se continet, quandoquidem et inveniendi falsa possunt, et falsa esse judicatione discerni. Quo fit ut prior logices divisio secundam etiam continere videatur: nam definitio, partitio atque collectio inventionem continent et judicium, quia neque existere praeter inventionem, neque agnosci praeter judicium possunt. Sed cum omnis inventio judicationi subjecta sit, cumque prioris divisionis partes sine utroque esse non possint, evenit ut prima partitio inventionem judiciumque conjungat. Secunda vero haec divisio, qua Cicero etiam partitur logicam, segregat hujusmodi facultates, et inveniendi materiam a judicationis parte secernit. Judicium vero, in collectionis ratione proprias partes habet, nam omnis argumentatio, omnisque syllogismus propositionibus struitur, omnemque compositum duo in se quaedam retinet, quae speculanda esse videantur. Et quidem continet unum quae illa sint, ex quibus id quod compositum est intelligatur esse connexum, aliud vero quanam sit suarum partium conjunctione compositum: ut in pariete siquidem lapides ipsos quibus paries structus est inspicias, quasi materiam species:
PL64.1047düzene ve bağlantının bileşimine bakarsan adeta suretin hesabını tartarsın. Böylece önermelerle örülüp bağlandığını söylediğimiz delillendirmelerde iki seyir ve yargılama yolu olacaktır. Biri önermelerin tabiatını ayırır ve doğru ve zorunlu mu, gerçeğe benzer mi, yoksa sofistik şeylere mi uygulanır diye yargılar; bu adeta maddenin incelenmesidir. Yargının öteki kısmı önermelerin birbirine bağlanışlarını ve bileşimlerini tartar; bu, delillerin adeta suretini yargılar.
Durum böyle olunca bölünme şöyle sürekli çizilir: özenli tartışma yönteminin bir kısmı bulma, öteki yargılamadır; yargılama da hem bulmanın kendisine hem bulmanın yerleştirilişine, yani delillendirmenin suretine dairdir. Bulmayı öğreten kısım bulmalara bazı aletler sağlar ve topik adını alır; neden bu adı aldığını sonra söyleyeceğim. Yargılamayı içeren kısım ise ayırt etme kuralları sağlar ve analitik adını alır: önermelerin bağlanışını inceliyorsa Birinci Analitik, bulmaların kendisini ele alıyorsa, zorunlu delillerin ayırt edilmesinden söz eden kısım İkinci Analitik, yanlış ve safsatalı, yani sofistik olanlardan söz eden kısım Çürütmeler adını alır. Gerçeğe benzer delillendirmelerin yargısı hakkında bir şey yazılmamış görünüyor; çünkü uçları bilen için ortayı yargılama yolu kolay ve açıktır. Zorunlu şeyleri yargılamayı bilen ve yanlış deliller hakkında da yargıda bulunabilen kişi, ortada yer alan gerçeğe benzer şeyleri ayırt etmekte zorlanmaz.
Öyleyse Cicero'nun, özenli tartışma yönteminin biri bulma, öteki yargılama olmak üzere iki kısmı vardır sözünün ne demek olduğu, sanırım, açıklanmıştır. Stoacıların diyalektik dediği yöntemin ne olduğu da özenle gösterilmiştir: bu, yargılama ustalığını içerir. Platon aynı adla ayrımlara göre bölme ve cinse döndürme yetisini anlatır. Aristoteles ise aynı adı Stoacılar gibi bütün tartışma sanatına değil, yalnız önerilen bir mesele hakkında gerçeğe benzer delillerle sonuç çıkaran kısma verir. Bu yüzden Aristoteles mantığı daha tam ele almıştır: ötesinde hiçbir şey olmayan iki şeyi, yani bulmayı ve yargılamayı incelemiştir; Stoacılar ise bulmayı ihmal edip yalnız yargılamanın aletlerini aktarmıştır. Bu yüzden Tullius onları haklı olarak azarlar; çünkü hem tabiatça önce gelen hem kullanımda daha elverişli olanı bırakmışlardır. Tabiatça, çünkü bulma önce var olmadan onun hakkında yargı verilemez. Kullanımda, çünkü başkası bulmuşken dilsiz, silahsız ve sessiz bir yargıyı evirip çevirmektense, sanatsız ortaya konan çıplak tabiî bulmayla üstlenilen işi savunmak çoğu kez çok daha faydalıdır. Tullius ikisi hakkında da görüşünü verir: en yüksek faydanın ikisinde de olduğunu, vakti olursa ikisini de tartışmak istediğini söyler. Önce gelenden, yani topik dediğimiz bulmadan başlanması gerektiğini düşünür.
*Gizli şeylerin yeri gösterilip işaretlenince bulunması nasıl kolaysa, bir delil araştırmak istediğimizde de yerleri bilmemiz gerekir. Delillerin çıkarıldığı bu yuvalara Aristoteles yer adını vermiştir. Bu yüzden yeri delilin yuvası, delili ise şüpheli şeye inanç kazandıran gerekçe diye tarif etmek mümkündür.*
si vero ordinem compositionemque juncturae consideres, tanquam de formae ratione perpendas. Ita in argumentationibus quas propositionibus compaginari atque conjungi supra retulimus, gemina erit speculationis et judicandi via. Una quae propositionum ipsarum naturam discernit ac judicat utrum verae ac necessariae sint, an veri similes, an sophisticis applicentur, et haec quasi materiae speculatio est. Altera vero judicii pars est quae inter se propositionum juncturas compositionesque perpendit; haec quasi formam judicat argumentorum. Quae cum ita sint, hoc modo fit in continuum ducta partitio, ut ratio diligens disserendi, unam habeat inveniendi partem, alteram vero judicandi. Tum de ipsa inventione, tum de inventionis collocatione, quae forma est argumentationis. Atque ea quidem pars quae de inventione docet, quaedam inventionibus instrumenta suppeditat, et vocatur topice: cur autem hoc nomine nuncupata sit, posterius dicam. Illa vero pars quae in judicando posita est, quasdam discernendi regulas subministrat, et vocatur analytice; et si de propositionum junctura consideret, analytice prior; sin vero de ipsis inventionibus tractet, ea quidem pars ubi de discernendis necessariis argumentis dicitur, analytice posterior nuncupatur; ea vero quae de falsis atque cavillatoriis, id est de sophisticis, elenchi. De verisimilium vero argumentationum judicio nihil videtur esse tractatum, idcirco quoniam plana est atque expedita ratio judicandi de medietate, cum quis extrema cognoverit. Si enim quis dijudicare necessaria sciat, idemque falsorum argumentorum possit habere judicium, verisimilia, quae in medio collocata sunt, discernere non laborat. Expeditum igitur est, ut arbitror, quid sit quod ait Cicero, rationem diligentem disserendi duas habere partes, inveniendi unam, alteram judicandi. Illud etiam diligentius expositum est, quae sit ratio quam Stoici dialecticen vocant. Ea est enim quae judicandi peritiam tenet, et quam eodem nomine Plato partiendi per differentias, atque ad genus revocandi facultatem vocat. Quamque eodem nomine Aristoteles, non totam disserendi artem, ut Stoici, sed eam tantum nuncupet quae de proposita quaestione verisimilibus colligat argumentis, atque ideo perfectius Aristoteles de logica tractavit, quoniam de duobus, ultra quae nihil est, tertium disseruit, de inveniendo scilicet et judicando, cum Stoici, inventione neglecta, judicationis tantum instrumenta tradiderunt. Atque ideo jure eos increpat Tullius, quoniam id maxime reliquere quod et natura prius et usu potius erat: natura quidem, quia fieri non potest ut de inventione judicetur, nisi ipsa inventio prius exstiterit. Ad usum vero, quia longe utilius est nuda, et praeter artem prolata naturali inventione susceptum saepe negotium tueri, quam inveniente alio mutum ipsum inermemque et tacitum versare judicium. Dat vero Tullius de utroque sententiam, et ait summam pariter utilitatem in utroque consistere, et se de utraque, si otium fuerit, velle disserere. Ab ea autem quae prior est, id est inventione, quam topicen appellari diximus, ordiendum putat. Ut igitur earum rerum quae absconditae sunt demonstrato et notato loco facilis inventio est, sic eum pervestigare argumentum aliquod volumus, locos nosse debemus. Sic enim appellatae sunt ab Aristotele hae quasi sedes, e quibus argumenta promuntur, Itaque licet definire locum esse argumenti sedem, argumentum autem rationem, quae rei dubiae faciat fidem.
PL64.1047_2Özenli tartışma yöntemi diye tarif ettiği mantık ilmini böldükten sonra, bulma sanatı olduğu söylenen topiği açıklamaya koyulur. Önce yerlerin ne olduğunu tarifin sınırına alır ve topik denen sanatın amacını bir örneğin açıklığıyla belirtir. Topiğin amacı delillerin kolay bulunmasıdır. Demek ki topik, tabiî yeteneğin işi olan bulmayı değil, daha kolay bulmayı öğretir. Çünkü her sanat tabiatı taklit eder, ondan maddesini alıp kurallarını ve yolunu kendisi biçimlendirir; öyle ki her sanatın vadettiği şey hem daha kolay hem daha zarif olsun. Duvar örmek gibi: tabiî yeteneğin işidir, ama sanatla daha iyi olur.
Delil, şüpheli şeye inanç kazandıran gerekçedir. İnanç kazandıran çok şey vardır; ama gerekçe olmadıkları için delil de olamazlar. Görme, görülen şeylere inanç kazandırır; ama görme gerekçe olmadığı için delil de olamaz. Bir ayrım aldı: "inanç kazandıran"; çünkü her delil inanç kazandırır. Öyleyse cinsle ayrımı birleştirip delile "inanç kazandıran gerekçe" dersek, delilin bütün tabiatı gösterilmiş olur mu? Hayır. Ya biri kimsenin şüphe etmediği bir şeye bir gerekçeyle inanç kazandırmak isterse, inanç kazandırıyor diye buna delil denir mi? Hiç denmez. Çünkü delil, bir şeyi kanıtlayan, yani ispatlayan şeydir; şüpheli olmayan hiçbir şey ise ispatlanamaz. Demek ki şey şüpheli olmazsa ve ona inanç kazandıran gerekçe getirilmezse delil olamaz. Böylece "şüpheli şeye" diye öbür ayrım eklenince, cins ve iki ayrımdan oluşan tam delil tarifi ortaya çıkmıştır: cins "gerekçe", bir ayrım "inanç kazandıran", öteki "şüpheli şeye"; bütün tarif şudur: delil, şüpheli şeye inanç kazandıran gerekçedir.
Durum böyle olunca, bir şeyden şüphe edilen yerde mesele bulunması zorunludur. Delil şüpheli şey olmadan olamayacağına göre mesele olmadan da hiçbir şekilde olamaz. Mesele, şüphe edilebilir önermedir. Önerme, doğru ya da yanlış belirten sözdür. Önerme ister kesin olarak bildirilsin, örneğin "Her insan hayvandır", ister soru olarak yöneltilsin, "Her insanın hayvan olduğunu mu düşünüyorsun?", kendi adını korur ve önerme denir. Ama aynı şey şüphe edilebilir olarak söylenirse mesele olur; biri "Her insan hayvan mıdır?" diye araştırırsa olduğu gibi. Meselenin kaç biçimde bölündüğünü açıklamanın burası yeri görünmüyor; bunu Topik Farklar üzerine yazmaya giriştiğimiz kitaplarda söyleyeceğiz.
Post divisionem logicae disciplinae, quam diligentem disserendi rationem esse definivit, de topice, quae inveniendi ars esse praedicta est, expedire contendit. Ac primum quid sint loci, termino definitionis includit, ejusque artis quae topice dicitur exempli quadam claritate designat intentionem. Est enim topices intentio, argumentorum facilis inventio. Non igitur invenire docet topice quod est naturalis ingenii, sed facilius invenire: omnis quippe ars imitatur naturam, atque ab hac materia suscepta, rationes ipsa viamque conformat, ut cum facilius id quod ars quaeque promittit, tum elegantius fiat, velut parietem struere naturalis ingenii est, sed arte fit melius. Argumentum autem ratio est quae rei dubiae faciat fidem. Multa enim sunt quae faciunt fidem, sed quia rationes non sunt, ne argumenta quidem esse possunt, ut visus facit fidem his quae videntur, sed quia ratio non est visus, ne argumentum quidem esse potest. Differentiam vero unam sumpsit, eam quae faciat fidem, omne enim argumentum facit fidem. Si igitur junxerimus genus ac differentiam, et id esse argumentum dicamus, quod rationem quae faciat fidem, num tota argumenti natura monstrata sit? Minime. Quid si ejus rei, de qua nemo dubitat, aliqua ratione facere quis fidem velit, num idcirco illa, quod fidem faciat, vocabitur argumentum? Nullo modo: argumentum namque est quod rem arguit, id est probat, nihil vero probari, nisi dubium, potest. Nisi ergo sit res ambigua, et ad eam ratio fidem faciens afferatur, argumentum esse non poterit. Addita igitur alia differentia quae est rei dubiae, facta est integra definitio argumenti, ex genere et duabus differentiis constans, genere quidem, ratione: una vero differentia, quod faciat fidem; altera vero, quod rei dubiae? est, ut sit tota definitio, id esse argumentum quod sit ratio, rei dubiae faciens fidem. Quae cum ita sint, necesse est ut ubi dubitatur aliquid, ibi sit quaestio. Quod si argumentum praeter rem dubiam esse non poterit, nullo modo esse praeter quaestionem potest Quaestio vero est dubitabilis propositio. Propositio vero est ratio verum falsumve designans. Omnis igitur propositio sive constanter atque pronuntiative proferatur, ut si quis dicat: Omnis homo animal est; sive ad interrogationem dirigatur, ut si quis interroget: Putasne omnis homo animal est? retinet proprium nomen, et propositio nuncupatur. At si eadem, velut dubitabilis proferatur, fit quaestio, ut si quis quaerat an omnis homo animal sit. Quot autem modis quaestio dividatur nunc explicandis locus non videtur accommodus, sed in iis libris dicemus quos de topicis differentiis formare molimur. Ad
PL64.1049Demek ki delilin bütün amacı meseleye, yani şüphe edilebilir önermeye yönelir; ama bütün meseleyi doğrulamak için değil, onun bir kısmını gerekçeyle pekiştirmek için. Çünkü bütün mesele savunulmaz, onun herhangi bir kısmı delillendirmeyle sağlamlaştırılır. Kimse göğün hem yuvarlak olduğunu hem olmadığını savunmaz; böyle savunan bütün meseleyi doğruluyor gibi görünürdü. Ama göğün yuvarlak olup olmadığı düşünülürken savunma, ister olumlayan ister olumsuzlayan olsun, meselenin tek kısmındadır. Çünkü her mesele çelişkilerden oluşur. Bir şeyi biri olumlar, öteki olumsuzlarsa bu bütüne çelişki denir: biri "Gök yuvarlaktır" der, öteki "Gök yuvarlak değildir" diye olumsuzlar. Göğün yuvarlak olması ve olmaması çelişki sayılır. Mesele dediğimiz şüphe edilebilir önerme hem olumlamayı hem olumsuzlamayı içinde taşır; tam da şüphe edilebilir oluşuyla çelişkiyi içeriyor görünür. Biri göğün yuvarlak olup olmadığından şüphe ederken, "olmadığı" kısmını eklese de susup eklemese de, şüphenin kendisi öteki kısmı beraberinde çeker. Önerme tek bir kısmı savunsaydı şüphe edilebilir olmazdı, dolayısıyla mesele de olmazdı.
Her meselenin olumlama ve olumsuzlama diye iki kısmı olduğundan, savunmanın daima iki kısımdan birinde olması zorunludur; biri olumlama kısmını, öteki olumsuzlamayı savunur; biri olumlamayı kurmak, öteki yıkmak için bulabildiği delilleri araştırır. Birinin olumlamayı koyması ya da olumsuzlamayı yıkması, olumsuzlamayı savunması ya da olumlamaya saldırması arasında fark yoktur. Diyelim ki mesele göğün yuvarlak olup olmadığıdır. Biri meselenin yuvarlak olduğunu savunan kısmını üstlenirse, bunu kurmak için bütün delilleri hazırlaması gerekir; bununla olumlamayı koyar, olumsuzlamayı yıkar. Biri ise bunu olumsuzlayıp göğün yuvarlak olmadığını söylerse, meselenin kalan öteki kısmını, yani olumsuzlamayı üstlenir, onda durur ve bunu doğrulamak için araştırılan delillere dayanır; böylece olumsuzlamayı koyan olumlamayı sarsar. Bununla, savunmaya bütün meselenin değil, onun bir kısmının geldiğini gösterdiğimi düşünüyorum. Herkes de savunduğu şey için delil arar. Demek ki deliller meselenin bir kısmını kurmak ya da yıkmak için alınır. Bunları iyi anlamayan biri de bize anlaşılmaz konuştuğumuzu ileri sürmesin. Çünkü diyalektikte bizim Latince sözle söylediklerimizi ya da Yunanların yazdıklarını bilmiyorsa, söylediklerimizden bir kısmını anlayabilmesi şaşılacak şeydir; hepsini kavrayamamasına şaşmak şöyle dursun.
Şüphe edilebilir önermeye mesele dediğimize göre, önermenin kısımlarını mesele de taşır görünür. Her basit önermenin terimlerden oluşan iki kısmı vardır. Basit önerme, "Her insan hayvandır" gibidir. Terim dediğim, önermeyi içeren sözün basit kısımlarıdır; "hayvan" ve "insan" gibi. Bunlar yüklem ve konudur. Yüklem, önermede konan büyük terimdir, konu küçük terimdir. Büyük terim konuya söylenir, küçük terim ise büyüğe hiçbir şekilde yüklenmez. "Hayvan", insandan büyük olduğu için insana yüklenir: "Her insan hayvandır" denir. "İnsan" ise hayvana söylenmez; kimse doğru olarak "Her hayvan insandır" demez. Bu yolla önermede hangi terimin büyük, hangisinin küçük olduğunu ayırt edebiliriz.
Dediğimiz gibi her meselenin şüphe edilebilir kısımları olduğundan ve bunları doğrulamak için deliller alındığından, meselelerde doğrulanan her şeyin delillerin gerekçesiyle sağlamlaştırılması zorunludur. Delil sözle dile getirilmez ve önermelerin dokusuyla düzenlenmezse şüpheye inanç kazandıramaz. Demek ki delilin önermelerle dile getirilmesi ve düzenlenmesi delillendirme adını alır; buna entimem ya da kıyas denir; tarifini Topik Farklar'da daha açık anlatacağız. Her kıyas ve entimem önermelerden oluşur; öyleyse her delil kıyas ya da entimemle dile getirilir. Entimem, bazı kısımları kısalık ya da bilinirlik yüzünden atlanmış eksik kıyastır. Bu yüzden bu delillendirme de kıyas cinsinden ayrılmaz.
quaestionem igitur, id est ad dubitabilem propositionem, omnis intentio dirigitur argumenti, non vero ut totam comprobet quaestionem, sed ut partem ejus ratione confirmet; neque enim tota quaestio defenditur, sed una ejus quaelibet pars argumentatione firmatur: nemo enim defendit coelum rotundum esse et non esse; si enim ita quis defenderet, totam quaestionem videretur probare. Sed cum ita consideratur, utrum rotundum sit coelum, an non sit, in una tantum consistit quaestionis parte defensio, sive quae affirmat, sive quae negat. Omnis enim quaestio contradictionibus constat. Nam si qua res ab altero affirmetur, negetur ab altero, totum hoc contradictio nuncupatur, ut si quis dicat: Coelum rotundum est, alter neget dicens: Coelum rotundum non est. Coelum rotundum esse, et non esse, contradictio prohibetur. Dubitabilis vero propositio, quam quaestionem esse praediximus, et affirmationem in se continet et negationem, hoc enim ipso quo dubitabilis est, contradictionem videtur includere. Cum enim dubitat quis utrumne coelum rotundum sit, sive adjungat, an non sit, sive reticeat, ipsa dubitatio partem secum alteram trahit. Si enim unam partem propositio tueatur, dubitabilis non est, atque idcirco nec quaestio. Cum igitur omnis quaestio duas habeat partes, affirmationis unam, alteram negationis, necesse est ut sit semper ex alterutra parte defensio, ut unus quidem affirmationis partem, ne alter defendat, et hic quidem ad astruendam affirmationem, ille vero ad destruendam, quae potuerit argumenta perquirat. Nihil vero interest utrum quis affirmationem ponat, an destruat negationem, aut negationem defendat, an oppugnet affirmationem. Age enim, sit quaestio, utrum coelum rotundum sit. Si quis eam sibi quaestionis partem assumpserit, quam esse defendit, ad eam constituendam cuncta necesse est sibi comparet argumenta, atque in hoc affirmationem quidem ponit, sed destruit negationem. Si quis vero neget id, ac dicat non esse coelum rotundum, suscipit sibi partem alteram quaestionis quae fuerat reliqua, id est negationem, in eaque consistit, et ad hanc approbandam, per qui sit is nititur argumentis; itaque qui negationem ponit, labefactat affirmationem. Quae cum ita sint, demonstratum arbitror, non totam quaestionem, sed ejus aliquam partem ad defensionem venire. Sed quod quisque defendet, ad hoc quoque argumenta perquirit. Ad partem igitur quaestionis astruendam destruendamve argumenta sumuntur, atque haec quidem si quis minus intelligit, ne a nobis obscure dicta esse causetur. Si enim quae in dialectica, vel a nobis dicta Latina oratione, vel a Graecis scripta sunt, ignorabit, mirum est si quam partem eorum quae dicimus advertere valeat, ne dum stupeamus quod non omnia comprehendat. Sed quoniam dubitabilem propositionem quaestionem esse praediximus, evenit ut quas partes habeat propositio, easdem etiam quaestio retinere videatur. Omnis autem simplex propositio duas habet partes in terminis constitutas. Simplex vero propositio est hujusmodi, omnis homo animal est, Terminos vero voco simplex orationis partes, quae continent propositionem, ut animal et homo. Hi vero sunt praedicatus atque subjectus. Praedicatus est in propositione major terminus collocatus; subjectus vero minor. Major vero terminus de subjecto dicitur, minor autem de majore nullo modo praedicatur, ut animal quoniam majus est quam homo, de homine praedicatur: dicitur enim, omnis homo animal est. Homo vero de animali non dicitur, nemo enim vere dicit, omne animal homo est. Hac igitur ratione internoscere possumus qui terminus in propositione major, qui vero sit minor. Omnis autem quaestio, ut dictum est, quoniam dubitabiles partes habet, et ad easdem comprobandas argumenta sumuntur, necesse est ut quidquid in quaestionibus comprobatur, id argumentorum ratione firmetur. Argumentum vero nisi sit oratione prolatum, et propositionum contexione dispositum, fidem facere dubitationi non poterit. Ergo illa per propositiones prolatio ac dispositio argumenti, argumentatio nuncupatur, quae dicitur enthymema vel syllogismus, cujus definitionem in Topicis differentiis apertius explanabimus. Omnis vero syllogismus vel enthymema propositionibus constat; omne igitur argumentum syllogismo vel enthymemate profertur. Enthymema vero est imperfectus syllogismus, cujus aliquae partes, vel propter brevitatem, vel propter notitiam, praetermissae sunt. Itaque haec quoque argumentatio a syllogismi genere non recedit.
PL64.1049_2Her kıyas önermelerden, önermeler terimlerden oluştuğuna ve terimler biri büyük, öteki küçük oluşuyla birbirinden ayrıldığına göre, önermelerden sonuç doğması için önermelerin terimler yoluyla ilerleyip uç terimleri bir üçüncünün aracılığıyla birleştirmesi gerekir. Bu çok kolay bir örnekle gösterilir. Mesele, insanın cevher olup olmadığı olsun. Meselenin doğrulanacak bir kısmını alıyorum: insanın cevher olması. Burada iki terim vardır, cevher ve insan; büyüğü cevher, küçüğü insandır. Bu, söylenişte cevherin sonra gelmesinden de gösterilebilir: "İnsan cevherdir" derken önce insanı, sonra cevheri anarız. Cevherle insanı birleştirmek için iki terimi de bağlayacak bir orta terim bulmak gerekir; bu "hayvan" olsun ve bir önerme kurulsun: "Her insan hayvandır." Bu önermede hayvan yüklenir, insan konudur. Sonra eklerim: "Her hayvan ise cevherdir." Burada hayvan konu, cevher yüklemdir. Böylece sonuç çıkarırım: "Öyleyse her insan cevherdir." Bununla insan daima konu olur. Hayvan insana göre yüklem, cevhere göre konudur. Cevherin kendisi ise daima yüklem kalır. Bundan insan küçük terim, cevher insandan büyük, hayvan ise orta terim olur. Uç terimler ortanın araya girmesiyle bağlandığına, böylece meselenin kısımları birbirine
Quoniam igitur syllogismus omnis propositionibus constat, propositiones vero terminis, terminique inter se differunt, eo quod unus major est, alter minor, fieri non potest ut ex propositionibus conclusio nascatur, nisi per terminos progressae propositiones extremos terminos alicujus tertii medietate conjunxerint: id facillimo demonstratur exemplo. Sit enim quaestio homo substantia sit an minime. Sumo mihi quaestionis partem alteram comprobandam, ea est, hominem esse substantiam; in hac igitur duo sunt termini, substantia atque homo, quorum major substantia, minor homo, quod ex eo quoque poterit ostendi, quoniam posterius substantia in prolatione profertur, vel ut in hoc ipso quod dicimus homo substantia est, prius hominem, posterius substantiam nominamus. Ut igitur substantiam atque hominem jungam, necesse est medium terminum reperiri, qui utrosque copulet terminos, hic sit animal, fiatque una propositio, omnis homo animal est; in hac igitur propositione animal praedicatur, homo subjicitur. Rursus adjungo, omne autem animal substantia est; in hac rursus animal supponitur, substantia praedicatur. Itaque concludo, omnis igitur homo substantia est; ac per hoc homo quidem semper subjectus est. Animal vero ad hominem quidem praedicatum est, ad substantiam vero subjectum, Substantia vero ipsa semper praedicata persistit, unde fit ut minor quidem sit homo, major vero hominem substantia, medius autem terminus animal. Quoniam igitur extremi termini medii interpositione copulantur, eoque modo quaestionis inter se membra
PL64.1051uyduğuna ve getirilen kanıtla şüphe çözüldüğüne göre, delil ortanın bulunmasından başka bir şey değildir; çünkü orta, olumlama savunuluyorsa uçları birleştirebilir, olumsuzlama savunuluyorsa ayırabilir. Durum böyle olunca, iki önerme ve üçüncü olarak sonuçtan, büyük önerme, büyük terimi içeren, yani büyük terimin yüklem, ortanın konu olduğu önermedir: "Her hayvan cevherdir" gibi. Küçük önerme ise orta terimi yükleyip küçük terimi konu yapan önermedir: "Her insan hayvandır" gibi. Küçük şeylerin büyüklerden inmesi zorunlu olduğundan, iki önermeden doğan sonucun meydana getiricisi birinci önerme görünür; bu sonuç da "Her insan cevherdir"dir. Aristoteles'ten çevirdiğimiz Birinci ve İkinci Analitikler'i okuyan kimse bundan hiç şüphe etmez. Orada yazılanları bilmeden buraya girişen biri, anlamadığı şeylerin gerekçesini kavramasa bile, söylendiği gibi olduğuna güvensin ve okursa Aristoteles'in Analitikler'inde daha geniş bulacağını düşünsün.
Şeylerin tabiatı gereği, daha büyük ve daha küçük bir şeyin bulunduğu yerde en büyük bir şeyin de bulunması zorunludur. Bu yüzden önermelerin küçük ve büyük olduğunu gösterdiğimize göre en yüksek önermeler de vardır; bunların tabiatı basit önermelerin bölünmesinden alınmalıdır. Her basit önerme ya olumlu ya olumsuzdur. Bunların kimi küllîdir: "Her insan adildir", "Hiçbir insan adil değildir"; kimi tikeldir: "Bir insan adildir"; kimi belirsizdir: "İnsan adildir", "İnsan adil değildir"; kimi cüzîdir, bir birey içerir: "Cato adildir", "Cato adil değildir". Bunların da kimi şüphe edilebilir, kimi şüphesizdir. En üst ve en yüksek önerme dediklerimiz, hem küllî olan hem de ispata ihtiyaç duymayacak kadar bilinen ve açık olan, daha çok şüpheli olanları ispatlayan önermelerdir. Çünkü şüphesiz olanlar, şüpheli şeylerin ispatının ilkeleri olur: "Her sayı ya çifttir ya tektir", "Eşitlerden eşitler çıkarılırsa eşitler kalır" ve doğruluğu bilindiği için araştırılmayan ötekiler gibi.
En yüksek, yani küllî ve en bilinen, kıyasların sonucunun indiği önermelere, Aristoteles'in yazdığı Topika'da yer dendiğini gördük. Çünkü en yüksek, yani küllî önermeler oldukları için ötekileri cisimleri içeren yerler gibi içlerine alırlar; en bilinen ve açık oldukları için meselelere inanç kazandırırlar ve böylece şüpheli şeylerin kanıtlarını içerirler. Bunları bazen kıyaslarda ve delillendirmelerde içkin görürüz; bazıları ise delillendirmelerde bulunmaz, ama delillendirmelere güç sağlar. Örneğin krallığın konsüllükten iyi olduğunu göstermek istersek diyeceğiz ki: "Krallık iyi bir şey olarak konsüllükten daha uzun sürer; daha uzun süren her iyi, kısa süreli olandan daha iyidir; demek ki krallık konsüllükten iyidir." Burada küllî ve kendiliğinden bilinen, kanıta ihtiyaç duymayan en yüksek önerme delillendirmeye girmiştir: "Daha uzun süren iyiler, kısa süreli olanlardan daha iyidir." Ama hasetçinin bilge olmadığını göstermek istersek diyelim ki: "Hasetçi, başkasının mutluluğuna üzülendir; başkasının mutluluğu bilgeyi üzmez; demek ki hasetçi bilge değildir." Burada en yüksek önerme delillendirmeye girmiş görünmüyor, dışarıda konmuştur; yine de kıyasa güç verir. Bu da şudur: "Tarifleri farklı olanların cevherlerinin de farklı olması zorunludur."
Aristoteles'in Yunanca eserlerine ya da bizim Aristoteles'ten çevirilerimize bakan herkes orada, en yüksek ve küllî olan, kendiliğinden zorunlu ya da kendiliğinden inandırıcı ve bilinen bu önermelere yer dendiğini görür. Ama bu önermelerin çok, neredeyse sayısız olması zorunlu olduğundan, inceleme aklının daha yükseğe çıkacağı bir yer kalıyor. Çünkü özenli bir düşünmeyle bütün en yüksek ve küllî önermelerin farklarını tartabilir, kendiliğinden bilinen sayısız en yüksek önermeyi birkaç küllî fark altında toplayabiliriz; bazılarının tarifte, bazılarının cinste, bazılarının başka şekilde bulunduğunu söyleyebiliriz; bunu biraz sonra daha açık göstereceğim.
conveniunt. adhibitaque probatione solvitur dubitatio, nihil est aliud argumentum quam medietatis inventio, haec enim vel conjungere, si affirmatio defendatur, vel disjungere, si negatio vindicetur, poterit extremos. Quae cum ita sint, duarum propositionum et tertiae conclusionis, major quidem propositio dicitur ea quae majorem terminum continet, id est in qua major quidem praedicatur; medius vero supponitur, ut omne animal substantia est; minor vero propositio est quae medium quidem terminum praedicat, subjicit autem minorem, ut omnis homo animal est. Sed quoniam a majoribus necesse est minora descendere, ejus conclusionis, quae ex duabus propositionibus nascitur, illa quasi effectrix et propositio videtur esse, quae prima est; haec autem est, omnis homo substantia est. Quod qui priores posterioresque nostros Analyticos, quos ab Aristotele transtulimus, legit, minime dubitat. Sed et si quis quae illic scripta sunt nesciens, ad haec legenda proruperit, etiam si rationem rerum quas non intelligit minime comprehendit, ita tamen ut dictum est esse confidat, seque in Aristotelis Analyticis uberius inventurum esse, si legerit, arbitretur. Natura igitur rerum fert ut ubi quid majus ac minus est, ibi maximum quoque aliquid inesse necesse sit. Quo fit ut sint quaedam maximae propositiones, quoniam minores majoresque esse monstravimus, quarum natura ex simplicium propositionum partitione sumenda est. Omnis enim simplex propositio vel affirmativa est, vel negativa. Earumque aliae sunt universales, ut omnis homo justus est, nullus homo justus est; aliae particulares, ut quidam homo justus est; aliae indefinitae, ut homo justus est, homo justus non est; aliae singulares aliquid atque individuum continentes, ut Cato justus est, Cato justus non est. Harumque omnium aliae sunt dubitabiles, aliae indubitatae. Supremas igitur ac maximas propositiones vocamus, quae et universales sunt, et ita notae atque manifestae, ut probatione non egeant, eaque potius quae in dubitatione sunt probent. Nam quae indubitata sunt, ambiguorum demonstrationi solent esse principia, qualis est, omnem numerum vel parem esse vel imparem, et aequalia relinqui, si aequalibus aequalia detrahuntur; caeteraeque de quarum nota veritate non quaeritur. Maximas igitur, id est universales ac notissimas propositiones, ex quibus syllogismorum conclusio descendit, in Topicis ab Aristotele conscriptis locos appellatos esse perspeximus; quod enim maximae sunt, id est universales propositiones, reliquas in se velut loci corpora complectuntur, quod vero notissimae atque manifestae sunt, fidem quaestionibus praestant, eoque modo ambiguarum rerum continent probationes. Has autem aliquoties quidem in ipsis syllogismis atque argumentationibus inhaerere conspicimus, aliae vero in ipsis quidem argumentationibus minime continentur, vim tamen argumentationibus subministrant: ut si velimus ostendere regnum melius esse quam consulatum, dicemus: Regnum cum sit bonum, diuturnius est quam consulatus; omne vero quod est diuturnius bonum, melius est eo quod parvi est temporis: regnum igitur melius est consulatu. Hic igitur maxima propositio atque universalis et per se cognita, neque indigens probatione, argumentationi inserta est. Ea vero est, omnia quae diuturniora sunt bona, meliora esse his quae sunt temporis brevitate conscriptis. At si velimus ostendere non esse invidum qui sapiens sit, dicamus: Invidus est qui moeret aliena felicitate; non autem sapiens est quem felicitas aliena contristat: non est igitur invidus sapiens. Hic maxima propositio argumentationi non videtur inclusa, sed extrinsecus posita, syllogismo tamen vires ministrat. Haec vero est, quorum diversae sunt definitiones, diversas esse substantias necesse est. Quisquis igitur vel Aristotelis Graeca vel nostra ab Aristotele translata prospexerit, has illic propositiones locos inveniet nuncupari, quae sunt maximae atque universales et vel per se necessariae, vel per se probabiles ac notae. Sed quoniam has propositiones plures ac pene innumerabiles esse necesse est, restat adhuc quo amplius ratio speculationis ascendat. Possumus enim, diligenti tractatu considerationis adhibito, omnium maximarum atque universalium propositionum differentias perpendere, atque innumerabilem maximarum propositionum ac per se notarum multitudinem in paucas atque universales colligere differentias, ut et alias dicamus in definitione consistere, alias in genere, atque alias alio modo quod paulo post apertius demonstrabo.
PL64.1051_2Örneğin tarif gerekçesinin altına düşen bütün en yüksek önermeler tek "tarif" adının altında içerilecektir. O önermeler nasıl öteki önermeleri kapsamı içinde tuttuğu için onların yerleri deniyordu; daha küçük önermelerin yerleri dediğimiz en yüksek ve küllî önermelerin de uygun gerekçeyle indirildikleri farklar, gerçekten olmasa da bir tür benzetmeyle onların yerleri gibi görünür. Yerlerin, yani en yüksek önermelerin yer de dediğimiz bu farkları, altlarındaki önermelerin cinsleri de sayılabilir. Çünkü içeren ayrımlar cinsler gibi de görülebilir. Akılsız olan, akıllıdan bölücü ayrımla ayrılsa da, at ya da köpek için türsel ayrımdır ve onlar için cins yerindedir; çünkü akılsız hayvan atın cinsidir. En yüksek önermelerde de böyledir. Kimilerinin bütünden, kimilerinin parçalardan oluşu birbirine karşılaştırılınca bölücü ayrımlardır; en yüksek önermelere göre ise farkların bu içericiliği cins yerindedir. Bütünden gelen önermenin cinsi "bütünden" denen şeyin kendisidir. Aynı şekilde parçalardan çekilen önermeler bilinen ve açık olsalar da cinsleri "parçalardan"dır; bu önermelerin öteki farkları da, önermeler en yüksek olsa da, cinsler gibi onları içine alır görünür. Bu farkların neler olduğunu biraz sonra tartışacağım. Tullius şimdi
Omnes igitur maximae propositiones, quaecunque sub definitionis verbi gratia rationem cadunt, uno definitionis nomine continebuntur. Et sicut illae reliquarum propositionum loci esse dicebantur, quod eas intra suum ambitum continerent, ita ipsarum maximarum atque universalium propositionum, quas minorum propositionum locos esse praediximus, illae differentiae, et si non vere, tamen quadam veluti imagine loci esse videbuntur, in quas fuerint convenienti ratione reductae. Sed istae locorum, id est propositionum maximarum, differentiae, quas etiam ipsos locos nominamus, possunt subjectarum propositionum etiam genera nuncupari. Nam differentiae continentes etiam genera communiter possunt videri, ut irrationale cum a rationali velut divisibili differentia dissideat; tamen equi vel canis, differentia specifica est, et ad eos locum generis tenet. Namque animal irrationabile equi genus est. ita etiam in maximis propositionibus. Nam quod aliae sunt ex toto, aliae ex partibus, hae inter se comparatae differentiae divisibiles sunt, ad ipsas vero maximas propositiones differentiarum continentiae velut generis loco sunt. Nam propositionis ex toto venientis genus est idipsum quod vocatur ex toto. Item propositiones a partibus ductae, quamvis notae sint atque manifestae genus est, quod a partibus, et caeterae differentiae earum propositionum quae cum sint maximae, tamen eisdem videntur includi, velut quaedam genera sint. Quae vero sint hae differentiae paulo posterius disseram. De his igitur nunc locis tractare Tullius instituit,
PL64.1053en yüksek önermeleri, yani yukarıda söylediğimiz kendiliğinden bilinen ve küllî önermeleri içeren ve kapsayan yerleri ele almaya girişiyor. Bunlar en yüksek önermelerin farklarıdır. Demek ki kendiliğinden bilinen küllî önermelerin farklarını tartışır ki yer delilin tam yuvası olsun. Her delil önermelerle sonuca kadar götürülür, bütün öteki önermeler birinci ve en yüksek önermede içerilir; bu birinci ve en yüksek önerme de kimi delillendirmenin, yani kıyasın kısmıdır, kimi dışarıda konup delillendirmeye güç verir; öyle ki iki şekilde de delil ilerletildiği için delillendirmenin bir kısmı gibi görünür. Öyleyse en yüksek önermeleri içeren bu farkların bütün delillendirmeleri de içerdiğinde şüphe yoktur; böylece en yüksek önermelerin farkları haklı olarak delillerin yerleri ve adeta son yuvaları görünür.
Çünkü delillendirme ve delil adlarının şu dört anlamından biri olmak zorundadır. Ya önermelerin dile getirilişi ve örgüsü, kıyasın dışında konmuş ya da içine alınmış en yüksek önermelerle birlikte delillendirme diye anılır; delil ise kıyasın anlamı ve düşüncesidir. Ya akıl yürütmenin dile getirilişi en yüksek önermelerle ve kıyasın anlamıyla birlikte delil denir; böylece delil delillendirmeyle aynı olur. Ya kıyasın bütün örgüsü anlamıyla birlikte delillendirme, en yüksek önerme ise delil denir. Ya da en yüksek önermeler dışında akıl yürütmenin tam düzeni delillendirme, delillendirmenin anlamı delil, geri kalan en yüksek önerme de yer denir.
Durum böyle olunca, biri önermelerin örgüsünü ve sonuca kadar süren sürekli dizisini, dışarıda konmuş ya da akıl yürütmenin önermeleri içinde olan en yüksek önermeyle birlikte delillendirme diye adlandırmak, delile de akıl yürütmenin anlamı ve düşüncesi demek isterse, yerleri yine en yüksek önermelerin farkları olarak anlarız. Biri akıl yürütmenin bütün gücünü ve bütün anlamını, içeride ya da dışarıda konmuş en yüksek önermeyle birlikte delil diye adlandırırsa, bütün akıl yürütmenin yerinin en yüksek önermenin farkı olduğunda şüphe yoktur; çünkü o, öteki önermelerin içerildiği en yüksek önermeyi içerir. Bütün akıl yürütme örgüsüne delillendirme, en yüksek önermeye delil denmesi uygun görülürse, yer yine doğru olarak en yüksek önermenin farkı sayılır; çünkü delili kuşatıp içerir. Delil bütün akıl yürütmenin anlamı, delillendirme onun tam dile getirilişi sayılır, en yüksek önerme de dışarıda, ikisinden ayrı değerde bir yer gibi düşünülürse, böyle de en yüksek önermelerin farkları yer görünür. Çünkü fark en yüksek önermeyi içerip onun yeri olduğuna, en yüksek önerme de delillendirmeye ya da delile güç verdiğine göre, bütünü en yüksek önermenin kapsamı içine kapatan şeyin bütün delilin yeri olduğunda şüphe yoktur.
Böylece delillerin yuvalarının ne olduğu, yani delillerin nerede kapsandığı (bunlar en yüksek önermelerin yer denen farklarıdır) gösterildi; delilin ne olduğu, yani şüpheli şeye inanç kazandıran şey olduğu; şüpheli şeyin ne olduğu, yani meselenin bir kısmı; meselenin ne olduğu, yani şüphe edilebilir önerme; basit önermenin ne olduğu, yani yüklem ve konu terimleriyle kurulan, doğru ya da yanlış belirten söz gösterildi. Bunların hepsini hatırda tutmak gerekir. Çünkü yer dediğimiz en yüksek önermelerin farkları, önce önermede bulunup sonra meselede düşünülen terimlerden, yani yüklem ve konudan adlandırılır. Yukarıda söylenenlerden Cicero'nun ve Aristoteles'in Topika'larının farkı da ortaya çıktı. Aristoteles en yüksek önermeleri tartışır; onları delillerin yerleri diye koymuştur, biz de yukarıda anlattık. Tullius ise en yüksek önermeleri değil, onları içeren farkları yer diye adlandırır ve bunları öğretmeye çalışır.
*Ama delillerin içinde saklı bulunduğu bu yerlerden bazıları üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlıdır, bazıları dışarıdan alınır; kendisindekiler kimi bütünden, kimi parçalarından, kimi işaretten, kimi de araştırılan şeyle bir biçimde ilişkili olan şeylerden çekilir. Dışarıdan denenler ise uzakta olan ve şeyden büyük ölçüde ayrı bulunan şeylerdir.*
qui maximas propositiones quas superius diximus, id est per se notas atque universales, continent atque includunt. Hae vero sunt maximarum differentiae propositionum. De universalium igitur enuntiationum per seque notarum differentiis disserit, ut fit integer locus argumenti sedes. Nam si argumentum omne per propositiones ad conclusionem usque perducitur, omnes vero reliquae propositiones in prima maximaque propositione continentur, ipsaque prima ac maxima propositio, tum pars est argumentationis, id est syllogismi, tum extraposita argumentationi vires ministrat, ut utroque modo quoniam perducitur argumentum, pars argumentationis quaedam esse videatur, non est dubium quin hae differentiae, quae propositiones maximas continent, eaedem omnes etiam contineant argumentationes, ut maximarum propositionum differentiae jure loci argumentorum et quasi quaedam ultimae sedes esse videantur. Nam ex his quatuor significationibus appellationum duarum, argumentationis scilicet atque argumenti, unam quamlibet esse necesse est. Aut enim elocutio et contextio ipsa propositionum cum maximis propositionibus vel extra syllogismum positis, vel in eodem inclusis, argumentatio vocatur. Argumentum vero mens et sententia syllogismi, aut elocutio ratiocinationis cum maximis propositionibus et sententia syllogismi argumentum esse dicetur, ut idem sit argumentum quod argumentatio. Aut argumentatio quidem vocabitur tota contextio syllogismi cum sententia, sed argumentum maxima propositio, aut integer ratiocinationis ordo praeter maximas proposi tiones argumentatio, sensus vero argumentationis argumentum. Reliqua vero maxima propositio, locus. Sed cum haec ita sint, sive quis ipsam propositionum contextionem, et usque ad conclusionem continuum ductum cum maxima propositione, vel extra posita, vel propositionibus ratiocinationis inserta, argumentationem vocare velit, argumentum vero sententiam mentemque ratiocinationis, nihilominus locos intelligimus maximarum propositionum differentias; sive quis ratiocinationis totius vim atque sententiam totam cum maxima propositione, vel intra, vel extra posita, argumentum vocet, non est dubium quin totius ratiocinationis locus ille sit qui est maximae propositionis differentia, continet enim maximam propositionem, in qua propositiones caeterae continentur: sive argumentationem quidem totam ratiocinationis contextionem vocari placeat, argumentum vero maximam propositionem, recte rursus locus putabitur maximae propositionis differentia, quae argumentum claudit et continet. Quod si argumentum quidem sensus ipse totius ratiocinationis intelligatur, argumentatio vero integra ratiocinationis prolatio, extra vero et ab utrisque diversum valens, velut locus quidam maxima propositio consideretur, sic quoque maximarum differentiae propositionum loci esse videbuntur. Nam cum differentia ipsa maximam propositionem contineat, ejusque sit locus, maxima vero propositio argumentationi vel argumento vires ministret, non est dubium quin ea toti argumento locus esse videatur, quod totum intra maximae propositionis ambitum claudit. Demonstratum igitur est quae sint argumentorum sedes, id est, ubi argumenta clauduntur (hae sunt autem maximarum propositionum differentiae), quae vocantur loci, quid etiam argumentum, quoniam est rei dubiae faciens fidem, quae sit vero res dubia, id est pars altera quaestionis, quid sit quaestio, id est dubitabilis propositio, quid sit simplex propositio, id est enuntiatio, quae praedicato ac subjecto termino contineatur, verum falsumve designans, quae omnia meminisse oportet. Maximarum enim propositionum differentiae quas locos esse praediximus, ab his dicuntur terminis qui prius in propositione sunt, posterius in quaestione considerantur, praedicato scilicet atque subjecto. Ex his etiam quae superius dicta sunt quid distent Topica Ciceronis atque Aristotelis apparuit. Aristoteles namque de maximis propositionibus disserit, has enim locos argumentorum esse posuit, ut nos quoque supra retulimus. Tullius vero locos non maximas propositiones, sed earum continentes differentias vocat, ac de his docere contendit. Sed ex his locis in quibus argumenta inclusa sunt, alii in eo ipso de quo agitur haerent, alii sumuntur extrinsecus, in ipso, tum ex toto, tum ex partibus ejus, tum ex nota, tum ex his rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo quaeritur. Extrinsecus autem ea dicuntur quae absunt longeque disjuncta sunt.
PL64.1053_2Yer ile delili tarif ettikten sonra yerleri eksiksiz biçimde bölüyor. Her bölme her şeyi kapsamak, fazladan bir şey katmamak, gerekli bir şeyi de atlamamak zorunda olduğundan, Marcus Tullius bunu koyduğu bölmeyle gözler önüne seriyor: Delillerin içinde saklı bulunduğu bu yerlerden bazıları üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlıdır, bazıları dışarıdan alınır. Bu bölmeye ne bir şey eklenebilir ne de ondan bir şey eksiltilebilir, çünkü kısa yoldan her şeyi kapsamaktadır. Delillerin yerleri nereden alınırsa alınsın ya üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlıdır ya da bağlı değildir. "Değildir" sözüyle dışarıda bulunanları kastediyor; üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olmakla olmamak arasında hiçbir orta yoktur, çünkü olumlama ile olumsuzlama arasında orta bulunmaz. Bir delil yerinin üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olmaması, dışarıdan alınması demek olduğuna göre, yerleri üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olan delillerle yerleri dışarıdan alınan deliller arasında hiçbir orta olmadığı şüphesizdir. Dışarıdan denenler ise uzakta olan ve şeyden büyük ölçüde ayrı bulunan şeylerdir. "Üzerinde konuşulan şeyin kendisi"nin ne olduğunu ise önce söylediklerimizi hatırlarsak daha kolay açıklarız. Mesele hakkında konuşurken meselenin şüphe edilebilir önerme olduğunu söylemiştik. Önerme konu ile yüklemden kurulduğundan, meselenin de konu ile yüklemden oluştuğunu söyledik. Öyleyse üzerinde konuşulan şeyin kendisi yüklem ya da konudur.
Post diffinitionem loci atque argumenti facit plenissimam divisionem locorum. Ac primum quoniam omnis divisio cuncta debet amplecti, neque superfluum quidquam interponere, nec omittere quid sit necessarium, id M. Tullius proposita divisione patefacit dicens: Ex his locis in quibus argumenta inclusa sunt, alios in eo ipso de quo agitur haerere, alios extrinsecus assumi. Nihil enim huic divisioni posse videtur addi vel minui, quandoquidem breviter cuncta complectitur. Argumentorum enim loci quicunque sumuntur, aut in ipso de quo agitur haerent, aut minime. Id autem minime extrinsecus positos esse designat, quod si inter id quod dicimus in ipso de quo agitur haerere argumentorum locos, et non haerere nihil est medium. Inter affirmationem enim atque negationem nulla est medietas. Cumque in ipso de quo agitur non inhaerere locum argumenti, id sit extrinsecus assumi, dubium non est quin nihil intersit medium inter ea argumenta quorum in hoc ipso haerent loci de quo agitur, et ea quorum extrinsecus assumuntur, extrinsecus autem ea dicuntur quae absunt longeque disjuncta sunt. Sed quid ipsum sit de quo agitur facilior explanatio est, si eorum quae prius dicta sunt meminerimus. Nam cum de quaestione loqueremur, eamdem diximus esse quaestionem quae esset dubitabilis propositio. Sed quoniam propositio subjecto praedicatoque constaret, quaestionem quoque diximus subjecto praedicatoque conjungi. Praedicatum igitur vel subjectum est hoc ipsum de quo agitur. Nam cum de alterutra quae⟦stionis⟧
PL64.1055Çünkü meselenin iki yanından biri hakkında şüphe edilince, bu kararsızlıkta yüklem teriminin konuda bulunup bulunmadığı araştırılır. Her mesele olumlama ve olumsuzlamaya ayrıldığından, yüklem konuda bulunuyorsa doğru bir olumlama, bulunmuyorsa doğru bir olumsuzlama çıkar. Meseleler tartışılırken biri olumlamayı, öbürü olumsuzlamayı savunur; yani biri yüklemin konuda bulunduğunu, öbürü bulunmadığını öne sürer. İki yandan birinin savunduğu şey ise üzerinde konuşulan şeyin kendisidir. Öyleyse üzerinde konuşulan şeyin kendisi, hakkında konuşulan yüklem ya da konu terimidir. Bunu bir örnekle daha açık hale getirelim. Mesele şu olsun: Verres hırsızlık yaptı mı? Burada Verres konu, hırsızlık yapmak yüklemdir. Hırsızlık Verres'e bağlanır ve bu, delillendirmelerle doğrulanırsa meselenin olumlaması gösterilmiş olur; hırsızlık Verres'ten ayrılırsa bu kez meselenin olumsuzlaması doğrulanır. Demek ki üzerinde konuşulan şeyin kendisi, meselede ortaya konan terimlerden biri, yüklem ya da konudan başka bir şey değildir. Bu terimler ise kendi başlarına ne delil olabilir ne de delil sağlayabilir. Basit halleriyle delil olabilselerdi ya da delillere malzeme verebilselerdi, meselede hiçbir şüphe bırakmazlardı; ama meselede henüz bağlantılarının geçerli olup olmadığından şüphe edildiğine göre, kendileri ne delil olabilir ne de kendi başlarına delil sağlayabilirler. Delil bolluğunu sağlayanlar onların içinde bulunan ya da dışarıda duran şeylerdir. Victorinus'un sorup uzun uzun açıkladığı şey ise bana onaylanmaya bile değer görünmüyor. Üzerinde konuşulan meselenin kendisinin bir yeri olup olmadığını soruyor; söylendiği gibi bunu hiç sormamalıydı. Şimdi sözünü ettiğimiz yer herhangi bir şeyin yeri değil, delillerin yeridir. Delil şüpheli bir şeye inanç kazandırır, şüpheli şey ise meselenin bir kısmıdır. Öyleyse mesele ya da meselenin kısmı delil olamıyorsa ve sözünü ettiğimiz yer delilin yeriyse, meselenin yeri olamayacağı şüphesizdir. Dahası, her mesele şüphe edilebilir; her delil ise meselenin belirsizliğini giderir. Demek ki delil ile mesele aynı şey değildir. Yerler delillerin yerleridir, öyleyse meselenin değildir. Bunu önceden koyduktan sonra, üzerinde konuşulan şeyin kendisini meselede ortaya konan herhangi bir terim, yüklem ya da konu olarak anlayalım. Bunlar birer şey olduklarından kendileri delil olamazlar, ama içlerinde delillerin yerleştiği, delillerin yuvası sayılan bazı şeyler bulundurabilirler. Bunlar üzerinde konuşulan terimlere bağlı görünseler de henüz delil değildir; delilleri adeta kuşatan, onları doğal bir yuvada saklayan yerlerdir. Dışarıdan alınan yerler için de aynı şey söylenmelidir: onlar dışarıda durur, önermenin terimlerinden bir bakıma uzak düşmüştür, kendileri birer şeydir ama içlerinde delil bolluğu barındırırlar. Kısa bir cümleyle toparlayayım: üzerinde konuşulan şeyin kendisi, meseleye yerleştirilmiş herhangi bir terimden başka bir şey değildir. Bunlar delil olamaz, onlardan bir delil de çıkarılamaz. Dolayısıyla meselede konulmuş terimlerin kendileri ne delildir ne yerdir, yalnızca şeydir. Üzerinde konuşulanlara bağlı olan şeyler ise, kendilerinin şey olduğu açık olmakla birlikte, içlerinde delil bolluğu barındırırlar; onlardan bir delil çıkarmak gerektiğinde yer görevi görürler. Böylece onları biri kendi başlarına incelerse şeydir, onlardan bir delil çıkarmaya çalışırsa yer olurlar. Başlıca ve en büyük yerler hakkında genel olarak söylediklerimiz bu kadar olsun. Bunlar, üzerinde konuşulan şeylerin kendisine bağlı olanlar ile dışarıdan alınanlardır. Yerleri tam olarak bölmek için, basit olarak ve en büyük yerler diye koyduklarını adeta birtakım türlere ayırıyor: kendisindekiler kimi bütünden, kimi parçalarından, kimi işaretten, kimi de araştırılan şeyle bir biçimde ilişkili olan şeylerden çekilir. Böylece üzerinde konuşulan şeyin kendisinde bulunan yerler dört kısma bölünmüş oldu. Çünkü üzerinde konuşulan şeye bağlı olanlar ya üzerinde konuşulan terimin bütününden ya parçalarının sayılmasından ya işaretten ya da ilişkili şeylerden çıkar. Bunun böyle olduğu kısa bir gerekçeyle doğrulanır: meseleye yerleştirilmiş terimlerden her birinin kendine özgü tarifleri, parçaları, adları olması ve başka şeylere bir tür ilişkiyle bağlanıp göndermesi zorunludur.
parte dubitetur, in hac ambiguitate quaeritur utrum praedicatus terminus inesse subjecto videatur, an minime. Nam cum omnis quaestio in affirmationem negationemque dividatur, si praedicatus subjecto inest, fit ex eo vera affirmatio; si non inest, fit vera negatio. Sed in quaestionibus disceptandis, alter affirmationem, alter negationem tuetur, id est, alter praedicatum inesse subjecto, alter non inesse defendit. Quod vero ex alterutra parte defenditur, hoc est ipsum de quo agitur. Ipsum igitur est praedicatus terminus vel subjectus, de quibus agitur. Atque ut id exemplo clarius fiat, sit quaestio, an Verres furtum fecerit. Hic Verres subjectum est, furtum facere praedicatum; quod si furtum Verri conjungitur, idque argumentationibus comprobatur, quaestionis affirmatio demonstrata est. Si furtum a Verre sejungitur, quaestionis rursus negatio comprobatur. Ipsum itaque de quo agitur nihil est, nisi uterlibet eorum terminus qui in quaestione proponitur, sive praedicatus, sive etiam subjectus. Qui quidem termini per se argumenta esse non possunt, neque vero per se argumenta praestare. Si enim ipsi simplices ut sunt argumenta esse possunt, vel argumentorum praestare materiam, nullam in quaestione relinquerent dubitationem; sed quoniam de ipsis adhuc in quaestione dubitatur an eorum possit esse rata conjunctio, ipsi quidem neque per se argumenta esse, neque per se argumenta praestare poterunt, ea vero quae in ipsis insunt, vel extrinsecus posita sunt, argumentorum copiam subministrant. Nam quod Victorinus quaerit, et explicat latius, ne comprobatione quidem mihi dignum videtur. Quaerit enim quaestio ipsa de quo agitur an habeat locum, quod minime oportuit, ut dictum est. Locus de quo nunc agimus non cujuslibet rei locus est, sed argumentorum, argumentum vero rei dubiae faciens fidem, res vero dubia pars quaestionis. Quod si argumentum quaestio vel pars quaestionis esse non potest, locus vero de quo agimus argumenti est locus, non est dubium quin locus quaestionis esse non possit. Amplius, omnis quaestio dubitabilis est, argumentum vero omne quaestionis purgat ambiguum. Non est igitur idem argumentum quod quaestio, sed loci, argumentorum sunt loci, non sunt igitur quaestionis. Hoc igitur praemisso intelligamus ipsum de quo agitur quemlibet terminum in quaestione propositum, sive praedicatum, sive subjectum, qui cum per se res sint, ipsi quidem argumentum esse non possunt, habere autem in se quaedam possunt, in quibus argumenta sint collocata, et quae sedes argumentorum esse intelligantur. Quae quidem cum terminis his de quibus agitur inhaerere videantur, nondum tamen sunt argumenta, sed quasi jam argumenta complectentes loci, et velut naturali sede condentes. Idem de his locis qui extrinsecus assumuntur dicendum est, ipsi namque positi sunt exterius et quodammodo a propositionum terminis ablegati, et res quaedam sunt, sed intra se argumentorum copiam claudunt; atque, ut brevi sententia colligam, ipsum de quo agitur nihil est aliud nisi quilibet in quaestione terminus collocatus. Hi argumenta esse non possunt, neque ab his trahi aliquod argumentum. Quo fit ut termini ipsi qui in quaestione sunt positi, nec argumenta, nec loci sint, sed tantum res. Rursus ea quae in his haerent de quibus agitur, ipsa quidem res esse manifestum est, sed claudunt in se argumentorum copiam, ut cum ex his sumi aliquod oporteat argumentum, locorum vice fungantur. Itaque si quis per se ea speculetur, res sunt; si quis ab his aliquod argumentum quaerat educere, loci fiunt. Et haec communiter quidem de principalibus ac maximis locis dicta sint. Hi vero sunt qui in ipsis de quibus agitur haerent, vel qui assumuntur extrinsecus. Ut igitur faciat plenam locorum divisionem, quos simpliciter ac maximos posuit locos, eosdem velut in quasdam species resecat, dicens: In ipso tum ex toto, tum ex partibus ejus, tum ex nota, tum ex his rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo quaerimus. Et locorum qui in ipso sunt de quo agitur constituti quatuor partium facta divisio est. Hi quippe qui in ipso de quo agitur haerent, vel ex toto eo de quo agitur termino, vel ex partium ejus enumeratione, vel ex nota, vel ex affectis intelliguntur existere. Id ita esse brevi ratione firmabitur. Necesse est enim quemlibet eorum terminorum qui in quaestione sunt collocati, et definitiones habere proprias, et partes, et nomina, et ad res alias quadam relatione conjungi ac referri.
PL64.1055_2Demek ki bütünden yer dediğimiz, delilin meseledeki terimlerden birinin, konunun ya da yüklemin tarifinden ele alındığı durumdur. Parçaların sayılmasından yer, delilin meselede konulmuş terimin parçalarından çekildiği durumdur. İşaretten yer, delilin aynı terimin adından doğduğu durumdur. İlişkili şeylerden yer ise delillendirmenin, konulmuş terime bir ilişkiyle bağlanan şeylerden yola çıktığı durumdur. Bunların hepsinin örneklerini, Cicero'nun bu konuları açıklamak için verdiği misalleri ele alırken sonra göstereceğim. Şimdi şu üzerinde durulmalı: Tullius, delillerin içinde saklı bulunduğu yerlerden bazılarının üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olduğunu, bazılarının dışarıdan alındığını söylüyor. Bu söz, üzerinde konuşulan şeylere bağlı yerler ile üzerinde konuşulan şeyin kendisi birbirinden farklıymış gibi söylenmiş görünüyor. Çünkü hiçbir şey kendi kendine bağlı olamaz; bir şeye bağlı olan, bağlı olduğu şeyden farklıdır. Üzerinde konuşulan şeylere bağlı yerler varsa, bu yerlerin üzerinde konuşulan şeylerden farklı olduğu şüphesizdir. Oysa "kendisindekiler kimi bütünden, kimi parçalarından" derken farklı şeylerden söz etmiyormuş gibi konuşuyor; yerlerin kendisinde, kimi bütünden, kimi parçalardan, kimi işaretten olduğunu söylüyor; sanki bir şeyin kendisi bütünden ya da her yönüyle bütün parçalarından başka bir şeymiş gibi. Oysa her şey bütünüyle aynıdır: Roma ile bütün şehir aynı şeydir. Yine her şey, tek tek parçalarının bir araya getirilmişiyle aynıdır; örneğin insan; baş, göğüs, karın, ayaklar
Ergo locus qui dicitur ex toto, is est, quoties argumentum ex alicujus diffinitione termini qui est in quaestione tractatur, sive subjecti, sive praedicati. Ex partium enumeratione, quoties ab ejus termini partibus, qui in quaestione positus est, ducitur argumentum. A nota, quoties ab ejusdem termini vocabulo nascitur argumentum. Ab affectis vero, quoties ab his quae ad propositum terminum relatione aliqua reducuntur argumentatio proficiscitur. Quorum similitudines omnium posterius explicabo, quando ea quae super his rebus declarandis Cicero posuit exempla tractavero. Nunc illud est considerandum, ait enim Tullius ex his locis, in quibus argumenta inclusa sunt, alios in eo ipso de quo agitur haerere, alios extrinsecus assumi, quod ita dictum videtur, tanquam diversi sint loci qui in his de quibus agitur haerent, et ipsum illud de quo agitur. Nihil enim in se ipso haerere potest, ac per hoc quod in aliquo haeret ab eo in quo haeret diversum est. Quod si loci sunt aliqui qui in his haereant de quibus agitur, non est dubium quin hi loci ab his de quibus agitur sint diversi. Rursus cum dicit in ipso, tum ex toto, tum ex partibus ejus, tanquam non de diversis loquatur, ita ait, in ipso locos esse tum ex toto, tum ex partibus, tum ex nota, quasi vero aliud sit ipsum quam totum, aut aliud ipsum quam omnes undique ejus partes. Unaquaeque enim res idem est quod totum. Idem namque est Roma quod tota civitas. Rursus idem est unaquaeque res quod ejus singulae partes in unum reductae; velut idem est homo quod caput, thorax, venter, ac pe⟦des⟧
PL64.1057ve öteki parçalarının birleşip bir araya gelmişiyle aynı şeydir. Öyleyse nasıl olur da önce, yerlerin üzerinde konuşulan terimlere bağlı olduğunu söylerken farklı şeylerden söz ediyormuş gibi konuşur, sonra da yerlerin kendisinde, kimi bütünden kimi parçalardan olduğunu öne sürerken aynı şeylerden söz ediyormuş gibi konuşur? Çünkü "kendisinde, kimi bütünden kimi parçalardan" demek ile "kendisinde, kendisinden" demek arasında hiç fark yoktur. Kendisi bütün ve parçalarla aynıysa, yerin kendisine bütünden ya da parçalardan bağlı olduğunu söylemek, kendisinden gelen yerin kendisine bağlı olduğunu söylemekle aynıdır. Oysa yukarıda açıkladığım gibi hiçbir şey kendine bağlı olamayacağından, kendisi olan bir şeyin kendisine nasıl bağlı olabileceği anlaşılamaz bile. Ama az önce açıkladığım gibi her şeyin hem tarifi hem de parçaları olduğuna göre, tarifin gücünün ne olduğunu, parçaların gücünün ne olduğunu iyice öğrenirsek bütün şüphe düğümü çözülür. Tarif, kendi içine sıkışmış, sarılı bir şeyin açılmasıdır; insanın akıllı, ölümlü hayvan olduğunu söylediğimizde olduğu gibi. Adın kısaca ve dar bir biçimde belirttiğini tarif bir bakıma cevherî parçalarla açıp yaymış, gözler önüne sermiştir. Demek ki kendi içine sıkışıp tek bir şey haline getirilmiş olması bakımından sarılı şeyin anlaşılması başka, dağılıp yayılmış olması bakımından aynı şeyin açılıp serilmiş halinin anlaşılması başkadır. Çünkü tarif ile ad aynı şeyi gösterse de adın dar ve karışık biçimde belirttiğini tarif daha açık anlatır, gözler önüne serer. Şu halde her ikisinin dayandığı şey tek ve aynı olsa bile, şeyin kendisi başka, tarifi başkadır. Söylendiği gibi şeyin kendisi tektir, tarifi ise o tek şeyin parçalara dağıtılması ve sayılmasıdır. Parça derken burada büyüklüğü değil, cevherin özelliğini ve mahiyetini bir araya getiren cevherî parçaları kastediyorum. Tarif konusunda cevheri bir araya getiren parçalar bakımından söylenen şey, büyüklüğü bir araya getiren parçalar için de anlaşılmalıdır; temel, duvarlar ve çatıdan kurulan ev gibi. Ev, parçaların birleşmesinden başka bir şey olmasa da kendisi birleşmiş tek bir şeydir; parçalara bölünmesi ise onun bir takım uzuvlara dağıtılmasıdır. Bu yüzden, bütünün kendisi ile her yönden gelip birleşen parçalar bir tek şey olsa da, bir şeyin bütün olarak düşünülmesiyle onu oluşturan parçalara dağıtılması aynı anlamı vermek zorunda değildir. İşaretten yer ise meselede konulmuş terimden apaçık farklıdır. Çünkü kim herhangi bir şeyin adının, gösterdiği şeyin kendisiyle aynı olduğunu söyleyebilir? Üzerinde konuşulan şeyle ilişkili olanlar ise dışarıda duruyor görünseler de meselede ortaya konan terime adeta karşıdan bakarlar; bunların birçok kısma bölünmesi gerekir. Çünkü her şey, olduğu şey bakımından birdir, ama kendisine bağlı birçok şeyi yanında tutar. Bunların tümüyle dışarıda olanlardan farkı, ilişkili şeylerin bir bağlantı içinde bulunmasıdır; bunu ileride hem onların ortaya konuşu hem de örneklerin mantığı gösterecektir. Dışarıda olanlar ise hiçbir bağlantı içinde değildir; bu yüzden onlara sadece "dışarıdan" denir. Ötekilere "ilişkili" adı verilmiştir, çünkü bir şeye gönderen şey, gönderildiği şeyle bir tür akrabalık taşır. Şimdi basit ve bölünmemiş diye koyduğu bu yerlerin hemen hepsini sonraki incelemede böler; nitekim şimdi de kendisindeki yerleri dağıtırken bazılarının bütünden, bazılarının parçalardan, bazılarının işaretten, bazılarının ilişkili şeylerden geldiğini söyler ve ilişkili şeyleri de kendi kısımlarına ayırır. Dışarıdan alınan yerin ise tanıklığa dayandığını kesin olarak söyler, tanıklığın gücünü otoriteye bağlar, otoriteyi de kendi kısımlarına ayırır; bu sonraki incelemede açıklık kazanacak. Şimdi bu yerleri basit ve bölünmemiş olarak koyuyor ve basit yerlere örnek getiriyor gibidir. Geriye sorulması gerekiyor görünen tek şey kalıyor: başka yerlere ayrılan yerler, içlerinde tuttukları yerlerin yeri olabilir mi? Örneğin bütünden, parçalardan, işaretten ve ilişkili şeylerden olanların tek bir yeri gibi olan yer, "kendisindeki" yer midir? Yerlerin yerlerini düşünmekte aslında hiçbir sakınca yoktur; bir vilayetin içinde şehirler bulunması gibi, daha büyük bir yerin içinde daha dar yerler bulunabilir. Ama burada bu benzetme uymaz. Çünkü yer, delilin içinde bulunduğu şeyin çekildiği kaynaktır.
, caeteraeque in unum partes conjunctae atque copulatae. Quomodo igitur tanquam de diversis primum locutus est, cum locos haerere in his terminis de quibus agitur dixit, post autem velut de eisdem loquitur, cum in ipso locos, tum ex toto, tum ex partibus esse proponat? Nihil enim differt dicere in ipso, tum ex toto, tum ex partibus quam si ita dixisset in ipso, tum ex ipso. Nam si idem est ipsum quod totum ac partes, idem est dicere in ipso haerere locum ex toto, aut ex partibus, quod in ipso haerere locum, qui est ex ipso, quod ne intelligi quidem potest, quemadmodum in ipso haerere possit, quod ipsum est, cum nihil sibi haereat, ut superius expedivi. Sed, quemadmodum paulo ante exposui, unaquaeque res cum et diffinitionem habeat et partes, si pernoscamus quae sit diffinitionis vis, et quae partium, cunctus ambiguitatis nodus absolvitur. Est enim diffinitio coactae in se atque complicatae rei explicatio, velut cum dicimus hominem esse animal rationale, mortale. Nam id quod breviter nomen, atque anguste designabat, id explicavit ac protulit, et per substantiales quodammodo partes definitio patefecit. Alium igitur necesse est esse intellectum rei, quae complicata est, in eo quod sibimet coacta atque in unum redacta est, alium ejusdem rei explicatae atque dissertae, in eo quod expedita atque diffusa est: nam et si idem rei diffinitio quod nomen significat, illud tamen ipsum quod nomen anguste confuseque designat, apertius diffinitio disserit ac patefacit. Recte igitur aliud quiddam est ipsum, aliud ejus diffinitio, etiam si unum idemque est utrisque subjectum. Ut enim dictum est, ipsum singulum est, diffinitio ipsius singuli per partes distributio atque enumeratio. Partes autem nunc substantiales dico, non quae magnitudinem jungunt, sed quae proprietatem rationemque substantiae. Sed quod in definitione dictum est secundum eas partes quae substantiam jungunt, id in partibus intelligendum est quae magnitudinem copulant, velut domus quae fundamento, parietibus tectoque conjungitur. Nam cum ea nihil sit aliud nisi quod partibus copulatur, ipsa tamen una quaedam est, atque conjuncta, partitio vero ejus per quaedam membra distributio est, atque ideo licet unum sit, quod ipsum est totum, et quot sunt partes undique confluentes, non tamen eumdem necesse est habere intellectum, cum ipsum integrum consideratur, et cum in partes ipsas quibus junctum est distribuitur. Ex nota vero locus apertissime ab eo termino diversus est, qui in quaestione constitutus est. Quis enim dixisset id esse cujuslibet rei vocabulum quod ipsa res est, quam designat? Ea vero quae ad id de quo agitur affecta sunt, et si extra posita videntur, terminum tamen in quaestione propositum velut e regione respiciunt, quae in multas secari necesse est partes. Omnis enim res, id quod est, unum est, multa vero sibimet retinet adjuncta, quae hoc ab his quae omnino extrinsecus sunt differre intelliguntur, quod ea quae affecta sunt, in relatione sunt posita, ut post et ipsarum propositio, et exemplorum ratio monstrabit. Ea vero quae sunt extrinsecus, in nulla relatione sunt constituta, atque ideo haec extrinsecus solum. Illa vero affecta sunt nuncupata, habet enim aliquam quodammodo cognationem ad id ad quod reducitur, id quod refertur ad aliquid. Sed omnino fere hos locos quos nunc simplices atque indivisos ponit, posteriore tractatu dividit, ut nunc quoque eos locos qui in ipso sunt, distribuit, cum alios ex toto fieri proponit, alios ex partibus, alios ex nota, alios ex affectis, affectaque ipsa suis partibus secat. Extrinsecus vero locum in testimonio positum esse confirmat, testimonii vero vim in auctoritate constituit, auctoritatem vero diducit in proprias partes, sed hoc posteriore tractatu liquebit. Nunc vero eos simplices atque indivisos locos proponit, et veluti simplicibus subdit exempla. Restat autem nunc unum quod videtur esse quaerendum, an hi loci qui in locos alios dividuntur, eorum quos intra se continent locorum loci esse possint, ut eorum qui sunt ex toto, ex partibus, ex nota, ex affectis, is unus quidam quasi locus sit, qui est in ipso. Nihil quidem prorsus officeret locorum locos putare, fieri enim potest ut locos amplior intra semet angustiores contineat locos, velut in provincia civitates, sed nunc haec similitudo non convenit. Locus enim est ex quo ducitur id in quo argumentum est positum.
PL64.1057_2Yerin yeri olabilseydi ve üzerinde konuşulan şeyin kendisinde bulunan yer, bütünden, parçalardan, işaretten ya da ilişkili şeylerden olanları bir yer gibi kapsasaydı, bütünden, parçalardan, işaretten ya da ilişkili şeylerden olanlar artık yer değil, delil olurdu; çünkü üzerinde konuşulan terimin kendisinde bulunduğu önceden söylenen yerde bağlı olurlardı. Demek ki yerin yeri olamaz; ancak cinslerin türlere ayrılması gibi bir ayrılma söz konusudur. Şimdi yerlerin bölünmesi böyle olsun. Bu, en yüksek önermelere de onları içeren farklara da ortak bir adla yer dediğimiz önceki sözlere aykırı görünmesin. Çünkü en yüksek önermeler, en yüksek oldukları için ötekileri kapsar ve yer diye anılırlar, ama çok bilinir olduklarından şüpheli şeylere delil olabilirler. Bu yüzden onların farklarına haklı olarak yer denir. Yerlerin türlerinde durum farklıdır; onlar asla delil olamazlar. Çünkü "kendisindeki" yer, birtakım türlere ayrılır gibi bütünden, parçalardan, işaretten ve ilişkili şeylerden olanlara ayrılır. Bu yerlerden her biri birinci yerin adını bütünüyle taşıyor görünür; insana hayvan dediğimiz, ata ve öküze de hayvan dediğimiz gibi, bütünden olan yere de, parçalardan, işaretten ve ilişkili şeylerden olanlara da "kendisindeki" denir. Ama bu yerlerden delil çıkarılabilir; kendilerinin delil olması ise imkânsızdır.
Ama tartışılan şeyin bütününe tarif uygulanınca, sorulan şeyi adeta sarılı olduğu yerden açar. Bu delilin kalıbı şöyledir: Medenî hukuk, aynı devletten olanlar için, mallarını ellerinde tutabilsinler diye konmuş hakkaniyettir; bu hakkaniyeti bilmek faydalıdır; öyleyse medenî hukuk ilmi faydalıdır.
Yerleri ikiye, üzerinde konuşulan şeyin kendisinde olanlar ve dışarıda duranlar diye böldükten sonra, kendisindeki yeri dört kısma ayırdı.
Quod si loci locus esse posset, et is qui est in ipso de quo agitur, eos qui sunt ex toto, vel ex partibus, vel ex nota, vel ex affectis, velut quidam locus includeret, non essent, ex toto, ex partibus, ex nota, vel ex affectis loci, sed argumenta quoniam in eo haererent loco, qui in eo ipso de quo agitur termino esse praedictus est; non igitur locus esse poterit loci, sed velut genera in species. Ita nunc sit divisio locorum, nec hoc superius dictis videatur esse contrarium, cum et maximas propositiones, et earum differentias continentes communi nomine appellavimus locos. Nam maximae propositiones, licet eo ipso quo maximae sint includant caeteras et vocentur loci, tamen quia sunt notissimae possunt rebus dubiis esse argumenta. Jure igitur earum differentiae loci nominantur; quod in locorum speciebus, aliter sese habet, quae prorsus argumenta esse non possunt: nam in ipso locus velut in species quasdam dividitur in eos qui sunt ex toto, ex partibus, ex nota; ex affectis. Unusquisque enim horum locorum primi loci integrum videtur ferre vocabulum, nam ut hominem animal dicimus, itemque equum atque bovem animalia nuncupamus, sic is locus qui ex toto est in ipso esse dicitur, itemque qui ex partibus ac nota, atque ex affectis in ipso sunt. Sed ex his locis argumenta quidem duci possibile est, ipsa vero argumenta ut sint, fieri nequit. Sed ad id totum de quo disseritur, cum definitio adhibetur, quasi involutum evolvit id de quo quaeritur. Ejus argumenti talis est formula: Jus civile est aequitas constituta his qui ejusdem civitatis sunt ad res suas obtinendas. Ejus autem aequitatis utilis cognitio est. Utilis ergo est juris civilis scientia. Post locorum bifariam divisionem, in ipso scilicet
PL64.1059Bunlar bütünden, parçaların sayılmasından, işaretten ve ilişkili şeylerden olanlardır. Şimdi ilişkili şeylerden olduğunu söylediği yeri bölmeden önce, ilk incelemede henüz bölmeyip bölünmemiş bırakacağı önceki üç yerin örneklerini veriyor; bunlar bütünden, parçalardan ve işaretten olanlardır. Bütünden olan yer hakkında şöyle konuştu: Üzerinde konuşulan şüpheli şeye inanç kazandıran tarifle, meselede konulmuş o bütünü kavradığımızda delil yerinin bütünden olduğunu söyleriz, diyor. Yukarıda da söylendiği gibi her tarif, adın sarılı olarak belirttiği şeyi açar ve yayar; bu yüzden tarifte konulan terim değil, onun içinde bulunan şeyler delillere malzeme sağlayabilir. Her şeyin kendine özgü tarifleri vardır. Tarif, her şeyin cevherini gösteren sözdür; hiçbir şeyden kendi cevheri ayrılmadığına göre tarifi de ayrılmaz. Öyleyse tarif, üzerinde konuşulan terimin kendisindedir ve bu tarif zorunlu olarak terimin bütününü kavrar; çünkü cevherin bir parçasını değil, terimin bütününün cevherini gösterir. Şüpheli şeye inanç tariften geldiğine göre, delil tariften çekilir; bu tarif üzerinde konuşulan terimin kendisindedir ve o terimin bütünüdür. Dolayısıyla tariften çıkarılan delil, meseleye yerleştirilmiş terimin kendisinde bulunan yerden çıkarılmış olur. Kendisinde birçok yer bulunduğundan bu yer, bütünden olandır. Çünkü tarif terimin bütününü kavrar ve adla sarılı olarak gösterileni açıp yayar. Bu delilin kalıbı şöyledir: "Medenî hukuk, aynı devletten olanlar için, mallarını ellerinde tutabilsinler diye konmuş hakkaniyettir; bu hakkaniyeti bilmek faydalıdır; öyleyse medenî hukuk ilmi faydalıdır." Mesele şudur: Medenî hukuk ilmi faydalı mıdır? Burada medenî hukuk konu, faydalı ilim yüklemdir. Şu halde yüklemin konuya gerçekten bağlanıp bağlanamayacağı sorulur. Medenî hukukun kendisini delil olarak çağıramam, çünkü mesele onun hakkında kurulmuştur. Öyleyse ona neyin içkin olduğuna bakarım ve görürüm ki hiçbir tarif tarifi olduğu şeyden ayrılmaz; öyleyse medenî hukuktan da kendi tarifi ayrılamaz. Bu yüzden medenî hukuku tarif eder ve derim ki: "Medenî hukuk, aynı devletten olanlar için, mallarını ellerinde tutabilsinler diye konmuş hakkaniyettir." Bundan sonra bu tarifin öbür terime, yani faydalı ilme bağlanıp bağlanamayacağını düşünürüm; yani aynı devletten olanlar için mallarını ellerinde tutabilsinler diye konmuş hakkaniyet faydalı ilim midir? Yukarıda söylenen hakkaniyetin ilminin faydalı olduğunu görürüm. Sonuca varırım: "Öyleyse medenî hukuk ilmi faydalıdır." Bu delil, kendisinde olan yerden, yani meselede konulmuş terim olan medenî hukuktan alınmıştır. Tariften adını almıştır; tarif o terimin bütünü olduğundan delil bütündendir. Bütünden olan her yer kendisindedir. Medenî hukuk ve faydalı ilim birer söz öbeği olarak terimler arasına konmuş diye hiçbir şüpheye düşmeyelim; çünkü her terim sözün basit bir parçasıyla söylenmez, bazen tam sözler de terim yerine konur. Bu delillendirmede en yüksek ve kendiliğinden bilinen önerme şudur: Bir şeyin tarifine bağlanan her şeyin, tarifi olduğu şeye de zorunlulukla bağlanacağını anlarız. Çünkü medenî hukukun tarifi faydalı ilme bağlanabiliyorsa, medenî hukuka da faydalı ilmin bağlanabileceği sonucu çıkar. Demek ki bu delil kendisindeki yerden alınmıştır; çünkü her tarif, tarif ettiği terimin içindedir; yine aynı yerden, yani kendisindeki ve bütünden olan yerden gelir, çünkü her tarif bütünü gösterir ve açar. En yüksek önerme şudur: "Bir şeylerin tarifi hangi şeylere bağlanıyorsa, tarif edilen şeyler de zorunlu olarak onlara uyar."
*Bir de parçaların sayılması vardır; şöyle işlenir: Biri ne nüfus sayımına yazılarak, ne azat değneğiyle, ne de vasiyetle özgür kılınmışsa özgür değildir; bunlardan hiçbiri olmamıştır; öyleyse özgür değildir.*
de quo agitur, et extrinsecus positorum, partitus est eum locum qui est in ipso in quatuor membra, id est a toto, a partium enumeratione, a nota, ab affectis. Nunc igitur anteaquam dividat eum locum quem ab affectis esse proposuit, superiorum trium quos in primo interim tractatu minime divisurus est, sed individuos relicturus, exempla supponit. Hi vero sunt a toto a partibus, a nota; ac de eo quidem loco qui est a toto ita disseruit ac disputavit. Tum inquit, dicimus a toto locum argumenti quando totum illud quod in quaestione positum est diffinitione complectimur, quae diffinitio rei dubiae de qua agitur facit fidem. Sed diffinitio omnis, ut superius quoque dictum est, id quod nomine involute designatur evolvit et explicat, atque ideo non terminus qui in diffinitione ponitur, sed quae in ipso sunt, possunt argumentis praestare materiam. Sunt autem in unoquoque propriae diffinitiones. Diffinitio enim est oratio substantiam uniuscujusque significans; quod si ab unaquaque re propria substantia non recedit, ne diffinitio quidem recedit, est ergo diffinitio in ipso termino de quo agitur, quae definitio totum terminum necesse est comprehendat, neque enim partem substantiae, sed totius termini substantiam monstrat. Sed quoniam ex ea diffinitione fides fit rei dubiae, trahitur ex diffinitione argumentum, quae diffinitio in ipso termino est de quo agitur, et ejus termini totum est. Itaque argumentum quod a diffinitione ducitur, ab eo ducitur loco qui in ipso termino est, qui in quaestione est collocatus. Sed quoniam multi loci sunt in ipso, hic locus a toto est. Diffinitio enim totum terminum comprehendit, atque id quod involute nomine significabatur, evolvit atque aperit, ejus argumenti talis est formula. Jus civile est aequitas constituta his qui ejusdem civitatis sunt ad res suas obtinendas, ejus autem aequitatis utilis est cognitio; utilis est ergo juris civilis scientia. Est enim quaestio, an juris civilis scientia sit utilis, hic igitur jus civile supponitur, utilis scientia praedicatur. Quaeritur ergo an id quod praedicatur, vere possit adhaerere subjecto. Ipsum igitur jus civile non potero ad argumentum vocare, de eo enim quaestio constituta est; respicio igitur quid ei sit insitum, video quoniam omnis diffinitio ab eo non sejungitur, cujus est diffinitio, ne a jure civili quidem propriam diffinitionem posse abjungi. Diffinio igitur jus civile, ac dico: Jus civile est aequitas constituta his qui ejusdem civitatis sunt, ad res suas obtinendas; post hoc considero num haec definitio reliquo termino, utili scientiae, possit esse conjuncta, id est an aequitas constituta his qui ejusdem civitatis sunt, ad res suas obtinendas, utilis scientia sit, video esse utilem scientiam dictae superius aequitatis. Concludo itaque, Juris igitur civilis scientia utilis est; hoc igitur argumentum est ex eo loco qui est in ipso, hoc est in jure civili, qui terminus in quaestione est constitutus, hic vocatur a diffinitione, quae diffinitio ejus termini totum est, argumentum est a toto. Omnis autem locus a toto in ipso est. Nec nos ulla dubitatio perturbet, quod jus civile et rursus scientia utilis quaedam sunt oratio quas inter terminos collocamus. Non enim omnis terminus simplici orationis parte profertur, sed aliquoties orationes integrae in terminis constituuntur. In hac igitur argumentatione maxima ac per se nota propositio est ea per quam intelligimus omnia quae diffinitioni alicujus conjunguntur, ipsa quoque illis quorum definitio est, necessitate copulari. Sequitur enim cum diffinitio juris civilis utili scientiae possit adjungi, juri quoque civili utilem scientiam posse copulari; est igitur hoc argumentum tractum ab eo loco qui est in ipso. Omnis enim diffinitio in eo termino est quem diffinit, eodem autem loco qui in ipso est, et a toto. Omnis enim diffinitio totum monstrat atque aperit. Maxima propositio haec. Quibus aliquorum diffinitio jungitur, eisdem necessario ea quae diffiniuntur aptantur. Tum partium enumeratio, quae tractatur hoc modo: Si neque censu, neque vindicta, neque testamento, liber factus est, non est liber: nec ulla est earum rerum: non est igitur liber.
PL64.1059_2Mesele şu olsun: Köle olduğu sabit olan biri özgür müdür? Özgür kılmanın üç kısmı vardır. Birincisi nüfus sayımıyla özgür olmaktır; çünkü eskiden yalnız Roma vatandaşları sayıma yazılırdı. Biri, efendisinin rızası ya da emriyle adını sayıma yazdırırsa Roma vatandaşı olur, kölelik bağından kurtulurdu. Sayımla özgür olmak buydu: efendinin rızasıyla adını sayıma yazdırmak ve Roma vatandaşı olmak. Özgürlüğe kavuşmanın bir kısmı daha vardı ki vindicta denirdi. Vindicta, lictor'un azat edilecek kölenin başına koyduğu bir tür değnektir; lictor bunu yapıp birtakım törensel sözler söyleyerek o köleyi özgürlüğe kavuşturduğunu ilan ederdi; bu yüzden o değneğe vindicta denirdi. Özgür kılmanın bir kısmı da birinin son isteğiyle, vasiyetnamesinde kölesinin özgür olduğunu yazmasıdır. Özgür kılmanın kısımları bunlar olduğuna göre, biri köle olduğu sabit olan birinin özgür kılınmadığını göstermek isterse şöyle der: "Ne sayımla, ne vindicta ile, ne de vasiyetle özgür kılınmışsa özgür değildir. Hiçbir kısımla özgür kılınmamıştır; öyleyse özgür değildir." Çünkü bütün parçaları bir şeyden ayırırsan bütünü de zorunlu olarak ayırmış olursun. Bütün parçalarından oluştuğuna göre, bir şey bütünün hiçbir parçasına bağlanmıyorsa bütünden de ayrılır. Parçalardan iki anlamda söz ederiz: türler ya da uzuvlar. Tür, bütünün adını tam olarak alan şeydir; hayvanın türleri olan insan ve at gibi. İkisine de kendi başlarına bütün adıyla hayvan denir: insan hayvandır, at da hayvandır. Uzuvlar ise bütünü oluşturan, birleşince bütünün adını alan, tek başlarına hiçbir şekilde almayan şeylerdir. Temel, duvarlar ve çatı evin uzuvlarıdır; hepsi birlikte ev diye anılır, ama yalnız temele, yalnız duvarlara ya da yalnız çatıya ev denmez. Tür olan parçalarda her biri bütünün adını tam olarak aldığından, şüphe edilen şeyden bütün parçaları teker teker ayırmadıkça
Sit quaestio utrum aliquis quem servum esse constiterit, sit liber. Quoniam faciendi liberi tres sunt partes. Una quidem ut censu liber fiat, censebantur enim antiquitus soli cives Romani. Si quis ergo consentiente, vel jubente domino, nomen detulisset in censum, civis Romanus fiebat et servitutis vinculo solvebatur, atque hoc erat censu fieri liberum, per consensum domini nomen in censum deferre et effici civem Romanum. Erat etiam pars altera adipiscendae libertatis, quae vindicta vocabatur: vindicta vero est virgula quaedam quam lictor manumittendi servi capiti imponens, eumdem servum in libertatem vindicabat, dicens quaedam verba solemnia, atque ideo illa virgula vindicta vocabatur. Illa etiam pars faciendi liberi est, si quis suprema voluntate in testamenti serie servum suum liberum scripserit. Quae quoniam partes sunt liberi faciendi, si quis aliquem, quem servum fuisse constiterit, monstrare velit non esse liberum factum, dicet, si neque censu, neque vindicta, neque testamento, liber factus est, non est liber. At nulla earum parte liber factus est, non est igitur liber. Si enim omnes partes a qualibet illa re abjunxeris, totum necessario separasti. Nam cum totum in suis partibus constet, si quid nulla cujuslibet parte conjungatur, a toto etiam segregatur. Partes autem duobus dicimus modis, vel species, vel membra. Species est quae nomen totius integrum capit, velut homo atque equus animalis, utraque enim per se integro nomine animalia nuncupantur. Est enim homo animal, et rursus equus animal. Item membra sunt quae cum totum efficiant, conjuncta totius capiunt nomen, singula vero nullo modo, ut cum fundamentum, parietes et tecta domus membra sint, simul omnia domus dicuntur, fundamenta vero sola domus vocabulo minime nuncupantur, neque parietes, neque tecta. In his igitur quae species sunt, quoniam nomen totius integrum capiunt, nisi sigillatim omnes partes ab eo de quo dubitatur abjunxeris, non
PL64.1061bütünün bulunmadığını gösteremezsin. Çünkü her parçanın bütünün adını tam olarak aldığı söylenmişti. Örneğin özgür kılmanın üç türü vardır: sayım, vindicta, vasiyet. Herhangi ikisini kaldırsan da biri kalırsa, o kişinin özgür olduğunu zorunlu olarak kabul edersin. Çünkü ister yalnız sayımla, ister vindicta ile, ister vasiyetle özgür kılınmış olsun, özgür olduğu sabittir. Demek ki bu durumda bütün türleri kaldırmadıkça meselede ortaya konanı yıkamazsın. Ama olumlamak ve kurmak istersen, herhangi bir türü göstermek yeter. Birinin özgür olduğunu göstermek istersen, vindicta ile ya da sayımla ya da vasiyetle özgür kılındığını göstermen yeter. Yıkmak istersen ise sayımla ya da vindicta ile ya da vasiyetle özgür kılınmadığını göstermek yetmez, bu yollardan hiçbiriyle özgürlüğe ulaşmadığını göstermek gerekir. Şu halde tür olan parçalarda yıkmak istersen hepsini, kurmak istersen birini kullanman yeter. Uzuv olan parçalarda ise durum tersinedir: yıkmak istersen birini ayırman yeter, kurmak istersen hepsinin bulunduğunu zorunlu olarak doğrulaman gerekir. Bir evin olmadığını göstermek istersen temelin, duvarların ya da çatının olmadığını söylemek yeter; bunlardan biri eksikse ev denemez. Ama evin olduğunu göstermek istersen, hepsini bir araya getirmedikçe ileri sürdüğünü kuramazsın. Bu yerlerin hepsi parçaların sayılmasından çıkarılır; çünkü tür olan parçalarda yıkmak için, uzuv olan parçalarda kurmak için bütün parçalar sayılır. Cicero'nun, parçaların sayılmasından çıkarılan delile verdiği örnekte mesele şudur: Köle olduğu sabit olan kişi özgür müdür? "Köle olduğu sabit olan kişi" konu terimi, "özgür" ise yüklemdir. Şüphe edilen şeylerin kendileri şüpheye inanç kazandıramayacağından bu terimlerin hiçbirini delil olarak getiremeyiz. Öyleyse bunlardan birinde ne olduğuna bakarım. Bütün parçalar parçası oldukları şeyin içinde olduğundan ve verilen özgürlüğün kendine ait parçaları bulunduğundan, onları alıp sayarım ve bu parçalardan herhangi birinin konuda bulunup bulunmadığını ararım. Hiçbiri bulunmamaktadır. Şu halde o kişinin özgür olmadığı sonucuna varırım. Buradan daha açık olarak görülür ki delil yalnız konu teriminden değil, yüklem teriminden de alınabilir. Medenî hukuk ilminin faydalı olduğunu gösteren önceki örnekte konu olan medenî hukuku tarif etmiş ve oradan çıkardığı delille şüpheli şeye inanç kazandırmıştı. Burada ise yüklem terimi olan özgürlüğün parçaları sayılıyor. Söylendiği gibi mesele, köle olduğu sabit olan birinin özgür olup olmadığıdır. "Köle olduğu sabit olan kişi" terimi konu, "özgür" yüklemdir. Kendisinde, yani yüklemde sayılan parçalar vardır; bu sayımdan delil çekildiği için "kendisinde, parçaların sayılmasından" denir. En yüksek önerme şudur: "Bir şeyin parçalarından hiçbiri konulan şeye bağlı değilse, bütünü de ona bağlı olamaz." Burada bütünden yer ile parçalardan yer aynı değil mi diye şüphe edilebilir, çünkü bütün parçalar birleşirse bütünü oluşturur. Şöyle cevap verilir: Delil parçaların sayılmasından geldiğinde bütün birleştirilmez, bölünür; delillendirme bölerek ilerler. Çünkü bir şeyin parçasını alan kişi, parçayı almakla o şeyi bölmüş olur; bir şeyi bölen de bütünü oluşturmak yerine dağıtır. Ama yine bir belirsizlik kalabilir: tarif de adın sarılı anlamını cevherî parçaları sayarak açar, parçaları saymak ise onları birbirinden bir tür dağıtmadır. Ama bir şeyin parçalarını saymak başka, tarifin parçalarını saymak başkadır. Şeyin parçaları, parçası oldukları şeyden daima küçüktür; baş, göğüs ya da öbür uzuvların bütün insandan küçük olması gibi. Tarifin parçaları ise, cevherîyse, tarif edilen şeyin bütününden büyük olduğu gösterilir: hayvan insandan büyüktür; akıllı ve ölümlü de aynı insanı daha büyük şeyler olarak kapsar; bunlar "akıllı ölümlü hayvan" tarifinin tek tek parçalarıdır. Demek ki parçalara ayırma, ayırdığı şeyin hep daha küçük parçalarını alır. Tarifin aldıkları ise tarifte konulunca parça olsalar da kendi başlarına küllî, bütünsel ve tarif edileni kapsayan şeylerdir; yukarıda verdiğim örneklerde bu kolayca anlaşılabilir. Buradan, tarife ait olan bütünden yer ile parçaların sayılmasından yerin farklı olduğu açıktır.
possis totum abesse monstrare. Dictum est enim unamquamque partem totius vocabulum integrum capere. Ut quoniam faciendi liberi tres sunt species, census, vindicta, testamentum, si quaslibet duas removeris, una tamen permanserit, liberum necessario confitebere. Sive enim censu tantum, sive vindicta, sive testamento sit liber factus, liberum esse constat. Ergo in his nisi omnes species sustuleris, non potes destruere quod in quaestione propositum est. At si affirmare velis atque astruere, sufficit tantum unam quamlibet speciem demonstrare, ut si velis ostendere liberum, sat est, ut monstres, aut vindicta, aut censu, testamentove liberum factum; quod si destruere velis, non sufficit ostendere, aut censu, aut vindicta, aut testamento liberum non esse factum, sed nullo eorum modo ad libertatem venisse. Itaque his partibus quae species sunt, si destruere velis, cunctis utendum est; si astruere, una sufficiet. At vero hae partes quae sunt membra, contrario modo sunt: si destruere velis, sat erit unam sejungas; si astruere, cuncta adesse necessario comprobabis. Nam si velis ostendere non esse domum, sufficit ut aut fundamenta non esse dicas, aut parietes, aut tecta; nam si quid horum defuerit, domus non potest appellari. At si velis ostendere domum esse, nisi cuncta in unum conjunxeris, id quod proponis astruere non valebis. Omnes hi loci a partium enumeratione ducuntur, quia in his partibus quae species sunt, cunctae partes enumerantur, ut destruas; in his vero quae membra sunt cunctae partes enumerantur, ut astruas. Quaestio est igitur in proposito Ciceronis exemplo argumenti a partium enumeratione deducti: An is quem servum fuisse constitit, liber sit; is quem servum fuisse, subjectus est terminus, liber vero praedicatus; neutrum igitur eorum terminum ad argumentum ducere poterimus. De quibus enim dubitatur, ipsi fidem dubitationi facere non possunt. Video igitur quid in altero eorum sit. Quoniam vero partes omnes in eo sunt cujus partes sunt, quoniamque libertas data, habet proprias partes, sumo eas atque dinumero, et requiro an ulla earum partium videatur inesse subjecto, sed nulla inest. Concludam igitur non esse liberum. Unde manifestius demonstratur, non solum ab eo termino qui subjectus est, argumenta sumi posse, verum etiam ab eo qui est praedicatus. Nam prius exemplum quo demonstrabat juris civilis scientiam esse utilem, jus civile quod subjectum erat diffinivit, ductumque inde argumentum rei dubiae fecit fidem. Hic vero libertatis partes enumerantur, qui est terminus praedicatus. Est igitur, ut dictum est, quaestio an quem servum esse constiterit, liber sit. Terminus is quidem quem servum esse constiterit, subjectus est, praedicatus vero liber, in ipso, id est in praedicato, partes sunt, quae enumerantur, a qua enumeratione dum trahitur argumentum, dicitur in ipso, ex partium enumeratione. Maxima propositio, cujus partium nihil rei propositae copulatum est, ei ne totum quidem esse potest conjunctum. Hic videtur esse dubitandum num locus a toto atque a partibus idem sit, cum omnes partes totum faciant, si conjungantur. Sed respondebitur, cum sit argumentum ab enumeratione partium, totum dividitur, non conjungitur, dividendo enim argumentatio procedit. Nam quisquis partem cujuslibet sumpserit, eo ipso, quo partem sumpserit, rem videtur esse partitus. Qui vero rem dividit, dissipat potius quam conficit totum, sed restare adhuc ambiguitas potest, nam diffinitio quoque involutam nominis significationem explicat, per quamdam substantialium partium enumerationem. Enumeratio vero partium quaedam ipsarum a se partium dissipatio est. Sed aliud est ejusdem rei partes enumerare, aliud diffinitionis. Nam rei partes ea re cujus partes sunt semper minores sunt, ut caput, vel thorax, vel caetera membra toto homine; partes vero definitionis tota re quae diffinitur, si substantiales sunt, probantur esse majores, ut animal homine majus est. Itemque rationale, mortale, eumdem hominem, velut majora continent, et sunt singulae partes diffinitionis ejusdem quae est animal, rationale, mortale. Partitio igitur sumit partes rei quam partitur minores semper. Quae vero sumit definitio, universalia sunt per se totaque et continentia diffiniti, quamvis posita in diffinitione partes fiant, ut in his quae superius exempla proposui facile intelligi potest. Unde manifestum est locum a toto, qui diffinitionis est, et locum a partium enumeratione esse diversos.
PL64.1061_2Bir de işaretleme vardır: bu, delilin kelimenin anlamından çıkarılmasıdır; şöyle: Aelia Sentia Kanunu assiduus birine assiduus bir kefil gösterilmesini emrettiğine göre, varlıklıya varlıklı bir kefil emretmektedir; assiduus*, Aelius'un dediği gibi, "para vermek"ten (ab aere dando) adlandırılmıştır.*
Kendisindeki yerlerden üçüncüsü işaretlemeden olandır. İşaretleme ise adın bir tür yorumudur. Ad ise her zaman şeyin kendisindedir. Tarif, adda sarılı olanı açıkladığı, açıp yaydığı gibi, ad da tarifin açıkça söylediğini sarılı ve karışık biçimde belirtir. Tarif kendisindeyse adın da üzerinde konuşulan şeyin kendisinde olduğundan şüphe edilemez. Bu yere işaretlemeden denmesi, adın her şeyi işaretlemesi ve göstermesi yüzündendir. Kefil (vindex), başkasının davasını üstlenip savunan kişidir; bugün procurator dediklerimiz gibi. Kanun da assiduus'a assiduus bir kefil emreder. Mesele şudur: Aelia Sentia Kanunu assiduus'a assiduus bir kefil isterken, varlıklıya varlıklı bir kefil mi istemektedir? Burada konu terimi "assiduus'a assiduus kefil isteyen Aelia Sentia Kanunu", yüklem ise "varlıklıya varlıklı"dır. Bu terimlerin kendilerini meselenin inandırıcılığı için getiremem, çünkü hakkında şüphe edilen şeylerden hiçbir inanç doğamaz. Öyleyse bunlardan birinde ne olduğunu ararım ve görürüm ki terimlerden biri, yani konu, assiduus'a assiduus kefil karar veren Aelia Sentia Kanunudur. Bu sözün bir parçasını, yani assiduus kelimesini yorumlarım. Assiduus "as veren"den başka nedir? As vermek ise ancak varlıklı birinin yapabileceği şeydir; öyleyse assiduus varlıklıdır. Aelia Sentia Kanunu assiduus'a assiduus kefil koyduğuna göre,
Tum notatio, tum ex vi verbi argumentum aliquod elicitur hoc modo: cum lex Aelia Sentia assiduo vindicem assiduum esse jubeat, locupletem jubet locupleti, is est assiduus ut ait Aelius, appellatus ab aere dando. Tertius eorum qui in ipso sunt locus a notatione est constitutus. Notatio vero est quaedam nominis interpretatio. Nomen vero semper in ipso est. Ut enim diffinitio id quod in nomine involutum est declarat, expedit atque diffundit, ita etiam nomen id quod a diffinitione dicitur evolute, involute confuseque designat. Quod si definitio in ipso est, nomen quoque in ipso esse de quo agitur, non potest dubitari. Ex notatione autem locus vocatus est, quia nomen omnem rem notat atque significat. Vindex est igitur qui alterius causam suscipit vindicandam, veluti quos nunc procuratores vocamus. Lex igitur Aeliasanctia assiduo, vindicem assiduum esse jubet. Quaeritur utrum cum lex Aeliasanctia vindicem velit esse assiduo assiduum, locupletem velit locupleti. Hic igitur subjectus quidem terminus est, lex Aeliasanctia vindicem volens assiduo assiduum, praedicatus vero locupletem locupleti, ipsos igitur terminos non potero ad fidem quaestionis adducere. De ipsis enim de quibus ambigitur, nulla effici fides potest. Quaero igitur quid in ipsorum altero sit, ac video unum eorum terminum esse, legem Aeliam Sentiam, quae assiduum assiduo vindicem esse decernat, id est subjectum, hujus orationis interpretor partem, quae est assiduus. Quid enim est assiduus aliud nisi assem dans? assem vero dare nisi locuples non potest, assiduus igitur locuples est. Cum igitur lex Aelia Sentia assiduo vindicem assiduum esse constituat, locupletem
varlıklıya varlıklı kefil emretmektedir; çünkü assiduus varlıklıdır, adını "para vermek"ten alır. Demek ki bu delil kendisindeki yerden, yani adın yorumundan alınmıştır. Çünkü ad, adı olduğu şeyin kendisindedir ve onun yorumuna işaretleme denir. Delil de bu yorumdan yapılmıştır. Öyleyse bu delil kendisindeki yerden, yani addan, kendisindeki yerler arasında da işaretlemeden, yani adın yorumundan gelir. En yüksek önerme şudur: "Adın yorumu adla aynı değerdedir." Ama Cicero'nun bu delillendirmeyi biraz karışık söylemesi büyük bir yanlış anlamaya yol açıyor. Oysa şöyle denmesi gerekirdi: "Assiduus as verendir, as veren varlıklıdır; öyleyse assiduus varlıklıdır. Aelia Sentia Kanunu assiduus'a assiduus kefil olmasını emreder; öyleyse varlıklıya varlıklı kefil olmasını buyurmuştur." Böyle söylenseydi delillendirme daha açık olurdu. Şimdiyse şöyle dedi: "Aelia Sentia Kanunu assiduus'a assiduus kefil emrettiğine göre, varlıklıya varlıklı emretmektedir" vesaire. Assiduus'un varlıklı olduğunu göstermek için şunu ekledi; Aelia Sentia Kanunu assiduus'a assiduus kefil emrederken varlıklıya varlıklı buyurmuştur demesi, "assiduus olan varlıklıdır" demekle aynı değerdedir. Çünkü assiduus olan varlıklı değilse, kanun assiduus'a assiduus kefil emrettiğinde varlıklıya varlıklı emretmiş olmaz. Delilin sonucunu öne koydu, kanıtı ardından ekledi. Sonuç şudur: "Aelia Sentia Kanunu assiduus'a assiduus kefil istediğine göre varlıklıya varlıklı emreder"; bunu öne aldı. Kanıt ise assiduus'un para vermekten adını alarak varlıklı olmasıdır; bunu sonuçtan sonra getirdi. Kendisindeki yerlerden geriye ilişkili şeylerden çıkarılan yer kalıyor. Bölünmesi çeşitli ve çok yönlü olduğundan açıklamasını erteleyelim ve birinci cildin sınırını burada koyalım.