Kavram
Beneficium
- Yunanca
- χάρις (kharis); εὐεργεσία (euergesia)
- Latince
- beneficium; beneficus "iyiliksever", beneficentia "iyilikseverlik", meritum "hak edilmiş iyilik", officium (Seneca'da: daha aşağı türden hizmet)
- Almanca
- Wohltat
- Fransızca
- le bienfait
- İngilizce
- benefit, favour
- Türkçe
- iyilik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Roma toplumu iyilik alışverişiyle örülüdür: patron ile müvekkil, dostlar, hükümdar ile tebaası arasındaki hizmetler, borç, kayırma, makam bağışı. Cicero beneficentia'yı liberalitas ile birlikte adaletin ikinci yüzü sayar (De off. 1.20, 1.42–60). Seneca De beneficiis'te iyiliği bir ahlâk felsefesi konusu yapar: iyilik verilen nesne değil, verenin iradesidir; nesne kaybolabilir, ama iyilik yapılmış olarak kalır. İyilik karşılık için yapılmaz; tanrıların iyiliği gibi, nankörlere bile yapılır. Alan ise onu gönülden kabul ederek karşılığın ilk ve en önemli kısmını ödemiş olur. Nankörlük (ingratum esse) Seneca'ya göre en yaygın ve en ağır kusurlardandır, ama kanunla cezalandırılamaz; çünkü cezalandırılırsa iyilik bir borca dönüşür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Hayırseverin aldığından çok sevdiği; minnet borcu ve karşılık (EN 8.13–9.7) | — |
| MÖ 3. yy | Chrysippos | Üç Güzeller ve iyiliğin üç hareketi (Seneca'nın aktardığıyla) | — |
| MÖ 44 | Cicero | beneficentia ve liberalitas: verilecek kişinin değeri, imkânın sınırı | Cicero, De officiis |
| MS 55–56 | Seneca | Hükümdarın güvenliği iyiliklerindedir | Seneca, De clementia |
| MS 56–64 | Seneca | İyiliğin tarifi, veriliş ve alınış ahlâkı, nankörlük | Seneca, De beneficiis |
| MS 4.–5. yy | Augustinus | Tanrı'nın karşılıksız iyiliği gratia (lütuf) olarak teolojiye geçer | — |
Dönüşüm: Roma'nın hizmet ve kayırma alışverişinden, karşılık beklemeden verenin iradesi olarak tanımlanan bir ahlâkî eyleme; oradan Hristiyan düşüncede Tanrı'nın hak edilmemiş lütfuna (gratia).
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | εὐεργεσία (euergesia); χάρις (kharis) | euergesia "iyi iş yapma", Helenistik şehirlerde hayırseverin (euergetēs) kamuya bağışı; kharis hem lütuf hem minnet, Üç Güzeller (Kharites) iyiliğin verilmesi, alınması ve karşılığının ödenmesi diye yorumlanır (Chrysippos; De ben. 1.3). |
| Latince | beneficium | bene facere "iyi yapmak"; yapılan şey (factum) değil, iyiliği yapan iradedir (benivola actio, De ben. 1.6.1). Seneca üç basamak ayırır: efendinin köleye yaptığı ministerium, akrabanın yaptığı officium, yabancının kendi isteğiyle yaptığı beneficium (De ben. 3.18). Karşılığı gratia: gratiam referre "iyiliğin karşılığını ödemek", ingratus "nankör". |
| Almanca / Fransızca | Wohltat / bienfait | |
| İngilizce | benefit, favour |
Türkçe karşılığı
iyilik. lütuf: üstün olandan aşağıdakine gelen bağış; Augustinus'un gratia'sına ayrılmıştır ve eşitler arasındaki iyiliği vermez. ihsan: güzel karşılık ama bugün az kullanılır ve dinî tonludur. hayır: kamuya yapılan bağışı çağrıştırır. iyilik: gündelik, canlı, hem işi hem iradeyi kapsar; "iyilik yapmak, iyiliğe karşılık vermek, iyilik bilmez" deyimleriyle Seneca'nın bütün söz ailesini karşılar. Tercih: iyilik.
"İyilik" gündelik Türkçede ahlâkî iyiliği (bonitas) de karşılar; Seneca'da ise beneficium belirli bir kişiye yapılmış, karşılığı beklenmeden verilmiş, alanda minnet borcu doğuran somut bir iyiliktir. Bağlamda "yapılan iyilik" olduğu açık tutulmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Seneca'nın iyilik öğretisinin ana çizgisi Stoacıdır (Chrysippos'un ve Hekaton'un iyilikler üzerine kitaplarını anar), ama ayrıntıların çoğu Roma toplumunun pratiğinden gelir; Seneca kavramı Yunan teorisinden çok Roma âdetinin ahlâkî bir eleştirisi olarak işler.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: iyiliği, iyilikleri, iyiliğimin, iyiliğin, iyilik, iyiliklerden
Metinlerde işaretlendiği yerler
14 yer · 14 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Merhamet Üzerine1.13.6
- Seneca, İyilikler Üzerine1.1.1
- Seneca, Tabiat Meseleleri5.18.4
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları1.8.3
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi7.4.23
- Augustinus, Düzen Üzerine1.29
- Augustinus, Yalan Üzerine26
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine90
- Augustinus, Tanrı Devleti3.9
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M4_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1043
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler5.27
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.2
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi208