İçeriğe geç

Kavram

Beneficium

Yunanca
χάρις (kharis); εὐεργεσία (euergesia)
Latince
beneficium; beneficus "iyiliksever", beneficentia "iyilikseverlik", meritum "hak edilmiş iyilik", officium (Seneca'da: daha aşağı türden hizmet)
Almanca
Wohltat
Fransızca
le bienfait
İngilizce
benefit, favour
Türkçe
iyilik

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Roma toplumu iyilik alışverişiyle örülüdür: patron ile müvekkil, dostlar, hükümdar ile tebaası arasındaki hizmetler, borç, kayırma, makam bağışı. Cicero beneficentia'yı liberalitas ile birlikte adaletin ikinci yüzü sayar (De off. 1.20, 1.42–60). Seneca De beneficiis'te iyiliği bir ahlâk felsefesi konusu yapar: iyilik verilen nesne değil, verenin iradesidir; nesne kaybolabilir, ama iyilik yapılmış olarak kalır. İyilik karşılık için yapılmaz; tanrıların iyiliği gibi, nankörlere bile yapılır. Alan ise onu gönülden kabul ederek karşılığın ilk ve en önemli kısmını ödemiş olur. Nankörlük (ingratum esse) Seneca'ya göre en yaygın ve en ağır kusurlardandır, ama kanunla cezalandırılamaz; çünkü cezalandırılırsa iyilik bir borca dönüşür.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Hayırseverin aldığından çok sevdiği; minnet borcu ve karşılık (EN 8.13–9.7) —
MÖ 3. yy Chrysippos Üç Güzeller ve iyiliğin üç hareketi (Seneca'nın aktardığıyla) —
MÖ 44 Cicero beneficentia ve liberalitas: verilecek kişinin değeri, imkânın sınırı Cicero, De officiis
MS 55–56 Seneca Hükümdarın güvenliği iyiliklerindedir Seneca, De clementia
MS 56–64 Seneca İyiliğin tarifi, veriliş ve alınış ahlâkı, nankörlük Seneca, De beneficiis
MS 4.–5. yy Augustinus Tanrı'nın karşılıksız iyiliği gratia (lütuf) olarak teolojiye geçer —

Dönüşüm: Roma'nın hizmet ve kayırma alışverişinden, karşılık beklemeden verenin iradesi olarak tanımlanan bir ahlâkî eyleme; oradan Hristiyan düşüncede Tanrı'nın hak edilmemiş lütfuna (gratia).

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca εὐεργεσία (euergesia); χάρις (kharis) euergesia "iyi iş yapma", Helenistik şehirlerde hayırseverin (euergetēs) kamuya bağışı; kharis hem lütuf hem minnet, Üç Güzeller (Kharites) iyiliğin verilmesi, alınması ve karşılığının ödenmesi diye yorumlanır (Chrysippos; De ben. 1.3).
Latince beneficium bene facere "iyi yapmak"; yapılan şey (factum) değil, iyiliği yapan iradedir (benivola actio, De ben. 1.6.1). Seneca üç basamak ayırır: efendinin köleye yaptığı ministerium, akrabanın yaptığı officium, yabancının kendi isteğiyle yaptığı beneficium (De ben. 3.18). Karşılığı gratia: gratiam referre "iyiliğin karşılığını ödemek", ingratus "nankör".
Almanca / Fransızca Wohltat / bienfait
İngilizce benefit, favour

Türkçe karşılığı

iyilik. lütuf: üstün olandan aşağıdakine gelen bağış; Augustinus'un gratia'sına ayrılmıştır ve eşitler arasındaki iyiliği vermez. ihsan: güzel karşılık ama bugün az kullanılır ve dinî tonludur. hayır: kamuya yapılan bağışı çağrıştırır. iyilik: gündelik, canlı, hem işi hem iradeyi kapsar; "iyilik yapmak, iyiliğe karşılık vermek, iyilik bilmez" deyimleriyle Seneca'nın bütün söz ailesini karşılar. Tercih: iyilik.

"İyilik" gündelik Türkçede ahlâkî iyiliği (bonitas) de karşılar; Seneca'da ise beneficium belirli bir kişiye yapılmış, karşılığı beklenmeden verilmiş, alanda minnet borcu doğuran somut bir iyiliktir. Bağlamda "yapılan iyilik" olduğu açık tutulmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Seneca'nın iyilik öğretisinin ana çizgisi Stoacıdır (Chrysippos'un ve Hekaton'un iyilikler üzerine kitaplarını anar), ama ayrıntıların çoğu Roma toplumunun pratiğinden gelir; Seneca kavramı Yunan teorisinden çok Roma âdetinin ahlâkî bir eleştirisi olarak işler.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: iyiliği, iyilikleri, iyiliğimin, iyiliğin, iyilik, iyiliklerden

Metinlerde işaretlendiği yerler

14 yer · 14 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.