İçeriğe geç
Tabiat Meseleleri

Seneca · Tabiat Meseleleri

V. Kitap

5.1.1Rüzgâr akan havadır. Bazıları onu şöyle tarif etmiştir: Rüzgâr tek bir yöne akan havadır. Bu tarif daha özenli görünür, çünkü hava hiçbir zaman hiç kımıldamayacak kadar hareketsiz değildir. Deniz de hafifçe kımıldarken ve tek bir yöne eğilmezken durgun denir: Bu yüzden "rüzgârlar dinmiş, deniz durgun dururken" diye okursan, bil ki deniz durmamaktadır, hafifçe sarsılmaktadır; ne bu yöne ne o yöne bir hız almadığı için durgun denmektedir.

5.1.1

Uentus est fluens aer. Quidam ita definierunt: uentus est aer fluens in unam partem. Haec definitio uidetur diligentior, quia numquam aer tam immobilis est ut non in aliqua sit agitatione; sic tranquillum mare dicitur, cum leuiter commouetur nec in unam partem inclinatur: itaque si legeris "cum placidum uentis staret mare", scito illud non stare sed succuti leuiter et dici tranquillum, quia nec hoc nec illo impetum capiat.

5.1.2Hava için de aynı yargıya varılmalı: Sakin olsa bile hiçbir zaman hareketsiz değildir. Bunu şuradan anlayabilirsin: Güneş kapalı bir yere vurduğunda en küçük zerrelerin karşılıklı gidip geldiğini, kimisinin yukarı, kimisinin aşağı, türlü türlü çarpışarak koştuğunu görürüz.

5.1.2

Idem et de aere iudicandum est, non esse umquam immobilem, etiamsi quietus sit. Quod ex hoc intellegas licet: cum sol in aliquem clausum locum infusus est, uidemus corpuscula minima in aduersum ferri, alia sursum, alia deorsum uarie concursantia.

5.1.3Öyleyse "dalga denizin hareketidir" diyen, kastettiği şeyi yeterince özenle kavramamış olur, çünkü durgun deniz de hareket eder; tarifi "dalga denizin tek bir yöne hareketidir" olan ise kendini fazlasıyla sağlama almış olur. Aynı şekilde şu sırada araştırdığımız konuda da "rüzgâr tek bir yöne akan havadır", "hızla akan havadır", "tek bir yöne giden havanın gücüdür" ya da "havanın bir yöne doğru daha hızlı akışıdır" diyecek kadar dikkatli davranan tuzağa düşmez.

5.1.3

Ergo ut parum diligenter comprehendet quod uult, qui dixerit: "fluctus est maris agitatio", quia tranquillum quoque agitatur, at ille abunde sibi cauerit, cuius definitio haec fuerit: "fluctus est maris in unam partem agitatio"; sic in hac quoque re, quam cum maxime quaerimus, non circumscribetur qui ita se gesserit ut dicat: "uentus est fluens in unam partem aer" aut "aer fluens impetu" aut "uis aeris in unam partem euntis" aut "cursus aeris aliquo concitatior".

5.1.4Öteki tarifin lehine ne cevap verilebileceğini biliyorum: "Tek bir yöne" diye eklemene ne gerek var? Akan her şey zaten tek bir yöne akar; kimse yalnız kendi içinde kımıldayan suya "akıyor" demez, bir yere gidiyorsa der. Demek ki bir şey hareket edip akmayabilir; ama tersine tek bir yöne gitmeden akamaz.

5.1.4

Scio quid responderi pro altera definitione possit: quid necesse est adicere te "in unam partem"? Utique enim quod fluit in unam partem fluit; nemo aquam fluere dicit, si tantum intra se mouetur, sed si aliquo fertur: potest ergo aliquid moueri et non fluere, et e contrario non potest fluere nisi in unam partem.

5.1.5Ama bu kısalık kılı kırk yaranlara karşı yeterince güvenliyse onu kullanalım; biri daha dikkatliyse, eklenmesi her türlü laf ebeliğinin önünü alacak sözü esirgemesin. Şimdi asıl konuya geçelim, çünkü tarif üzerine yeterince tartıştık.

5.1.5

Sed siue haec breuitas satis a calumnia tuta est, hac utamur; siue aliquis circumspectior est, uerbo non parcat, cuius adiectio cauillationem omnem poterit excludere. Nunc ad ipsam rem accedamus, quoniam satis de formula disputatum est.

5.2.1Demokritos'a göre, dar bir boşlukta onun atom dediği küçük cisimlerden çok sayıda bulunduğunda rüzgâr çıkar; buna karşılık geniş bir boşlukta az sayıda cisim bulunduğunda havanın durumu sakin ve dingindir. Bir meydanda ya da sokakta kalabalık azken insanlar gürültüsüz yürür, ama kalabalık dar bir yere yığılınca birbirine çarpanlar arasında kavga çıkar. Aynı şekilde bizi çevreleyen bu alanda da çok sayıda cisim küçük bir yeri doldurduğunda, zorunlu olarak birbirlerine çarpar, iter ve itilir, birbirine dolaşır ve sıkışırlar. Birbiriyle boğuşan bu cisimler bir yöne yüklenip uzun süre dalgalandıktan, kararsız kaldıktan sonra bir yana eğilince rüzgâr doğar. Ama az sayıda cisim büyük bir genişlikte dolaşırken ne toslayabilir ne itilebilir.

5.2.1

Democritus ait, cum in angusto inani multa sint corpuscula, quae ille atomos uocat, sequi uentum; at contra quietum et placidum aeris statum esse, cum in multo inani pauca sint corpuscula. Nam quemadmodum in foro aut uico, quamdiu paucitas est, sine tumultu ambulatur, ubi turba in angustum concurrit, aliorum in alios incidentium rixa fit: sic in hoc quo circumdati sumus spatio, cum exiguum locum multa corpora impleuerint, necesse est alia aliis incidant et impellant ac repellantur implicenturque et comprimantur, ex quibus nascitur uentus, cum illa quae colluctabantur incubuere et diu fluctuata ac dubia inclinauere se. At ubi in magna laxitate corpora pauca uersantur, nec arietare possunt nec impelli.

5.3.1Bunun yanlış olduğunu şundan bile çıkarabilirsin: Hava bulutla ağırlaşmışken rüzgâr en az olur; oysa o zaman pek çok cisim dar bir yere toplanmıştır, yoğun bulutların ağırlığı da bundandır.

5.3.1

Hoc falsum esse uel ex eo colligas licet quod tunc minime uentus est, cum aer nubilo grauis est: atqui tunc plurima corpora se in angustum contulerunt, et inde est spissarum nubium grauitas.

5.3.2Şunu da ekle: Irmakların ve göllerin çevresinde, cisimler sıkışıp yığıldığı için sık sık sis olur, yine de rüzgâr olmaz. Hatta bazen öyle bir karanlık yayılır ki yakında duranları gözden siler; çok sayıda cisim küçük bir yere sıkışmasaydı bu olmazdı. Oysa hiçbir zaman sisli zaman kadar rüzgârsız değildir.

5.3.2

Adice nunc quod circa flumina et lacus frequens nebula est artatis congestisque corporibus, nec tamen uentus est. Interdum uero tanta caligo effunditur ut conspectum in uicino stantium eripiat, quod non eueniret, nisi in paruum locum corpora se multa compellerent. Atqui nullum tempus magis quam nebulosum caret uento.

5.3.3Şunu da ekle: Tersine, güneş doğarken sabahın yoğun ve nemli havasını inceltir; işte o zaman, cisimler genişleyip sıkışıklıkları ve kalabalıkları çözülünce bir esinti çıkar.

5.3.3

Adice nunc quod e contrario euenit ut sol matutinum aera spissum et umidum ortu suo tenuet; tunc surgit aura, cum datum est laxamentum corporibus et stipatio illorum ac turba resoluta est.

5.4.1"Öyleyse," diyorsun, "bunu reddettiğine göre rüzgârlar nasıl oluşur?" Tek bir yolla değil. Kimi zaman toprağın kendisi büyük miktarda hava fırlatır ve gizli yerlerden üfler; kimi zaman da derinlerden yükselen büyük ve sürekli bir buharlaşma, saldığı şeyi yükseklere çıkardığında, karışık buğunun değişimi rüzgâra dönüşür.

5.4.1

Quo modo ergo, inquis, uenti fiunt, quoniam hoc negas fieri? - Non uno modo: alias enim terra ipsa magnam uim aeris eicit et ex abdito spirat, alias, cum magna et continua ex imo euaporatio in altum egit quae emiserat, mutatio ipsa halitus mixti in uentum uertitur.

5.4.2Şuna ne inanmaya ikna olabiliyorum ne de onu susarak geçebiliyorum: Bizim bedenlerimizde yiyecekten nasıl şişkinlik oluşursa (burnu epeyce rahatsız ederek çıkar, karnı kimi zaman sesle, kimi zaman sessizce boşaltır), bu büyük tabiatın da besinleri dönüştürürken soluk saldığını düşünürler. Tabiatın hep iyi sindirmesi bizim için bir şans; yoksa daha pis bir şeyden korkardık.

5.4.2

Illud enim nec ut credam mihi persuaderi potest nec ut taceam: quomodo in nostris corporibus cibo fit inflatio (quae non sine magna narium iniuria emittitur et uentrem interdum cum sono exonerat, interdum secretus), sic putant et hanc magnam rerum naturam alimenta mutantem emittere spiritum. Bene nobiscum agitur quod semper concoquit: alioquin immundius aliquid timeremus.

5.4.3Öyleyse yeryüzünün her yanından çok sayıda küçük cismin durmadan yükseldiğini söylemek daha doğru olmaz mı? Bunlar yığılıp sonra güneşle incelmeye başladığında rüzgâr çıkar; çünkü dar bir yerde genişleyen her şey daha geniş bir alan ister.

5.4.3

Numquid ergo hoc uerius est dicere, multa ex omni parte terrarum et assidua ferri corpuscula? Quae cum coaceruata sunt, deinde extenuari sole coeperunt, quia omne quod in angusto dilatatur, spatium maius desiderat, uentus existit.

5.5.1Peki ne? Rüzgârın tek sebebinin suların ve toprakların buharlaşması olduğunu, havanın ağırlığının bundan doğduğunu, sonra yoğun duran şeyler zorunlu olarak incelip daha geniş bir yere doğru zorlanınca havanın bir hamleyle çözüldüğünü mü düşünüyorum? Bunu da bir sebep sayarım. Ama çok daha güçlü ve daha doğru olan sebep şudur: Havanın kendini hareket ettiren tabiî bir gücü vardır; bu gücü başka bir yerden almaz, öteki şeylerde olduğu gibi bu kuvvet onda da bulunur.

5.5.1

Quid ergo? Hanc solam esse causam uenti existimo, aquarum terrarumque euaporationes; ex his grauitatem aeris fieri, deinde solui impetu, cum quae densa steterant, ut est necesse, extenuata nituntur in ampliorem locum? Ego uero et hanc iudico. Ceterum illa est longe ualentior ueriorque, habere aera naturalem uim mouendi se nec aliunde concipere sed inesse illi, ut aliarum rerum, ita huius potentiam.

5.5.2Yoksa bize kendimizi hareket ettirecek güçler verildiğini, havanınsa tembel ve kımıldamaz bırakıldığını mı sanıyorsun? Oysa su bile rüzgârlar dinmişken kendi hareketine sahiptir. Öyle olmasaydı canlılar doğuramazdı; suların içinde yosun bittiğini, yüzeyde bazı otsu şeylerin yüzdüğünü de görüyoruz: Demek ki suda hayat veren bir şey vardır.

5.5.2

An hoc existimas, nobis quidem datas uires quibus nos moueremus, aera autem relictum inertem et inagitabilem esse, cum aqua motum suum habeat etiam uentis quiescentibus? Nec enim aliter animalia ederet; muscum quoque innasci aquis et herbosa quaedam uidemus summo innatantia: est ergo aliquid in aqua uitale.

5.6.1Yalnız sudan mı söz ediyorum? Her şeyi tüketen ateş bile bazı şeyler yaratır; doğruya hiç benzemiyor gibi görünse de doğrudur: Ateşte canlılar doğar. Öyleyse havanın da hayat veren bir gücü vardır; bu yüzden kimi zaman kendini yoğunlaştırır, kimi zaman yayar ve arıtır, bazen de büzer, ayırır, dağıtır. Hava ile rüzgâr arasındaki fark, göl ile ırmak arasındaki fark gibidir. Bazen de güneş kendi başına rüzgârın sebebi olur: Donmuş havayı eritir, yoğun ve sıkışık hâlinden açar.

5.6.1

De aqua dico? Ignis, qui omnia consumit, quaedam creat et, quod uideri non potest simile ueri, tamen uerum est, animalia igne generari. Habet ergo aliquam uim uitalem aer et ideo modo spissat se modo expandit et purgat et alias contrahit diducit ac differt. Hoc ergo interest inter aera et uentum quod inter lacum et flumen. Aliquando per se ipse sol causa uenti est fundens rigentem aera et ex denso coactoque explicans.

5.7.1Rüzgârlar üzerine genel olarak konuştuk; şimdi onları tek tek incelemeye başlayalım. Ne zaman ve nereden çıktıkları anlaşılırsa belki nasıl oluştukları da anlaşılır. Önce ya ırmaklardan ya vadilerden ya da bir koydan gelen şafak öncesi esintilerine bakalım.

5.7.1

In uniuersum de uentis diximus: nunc uiritim incipiamus illos excutere. Fortasse apparebit quemadmodum fiant, si apparuerit quando et unde procedant. Primum ergo antelucanos flatus inspiciamus, qui aut ex fluminibus aut ex conuallibus aut aliquo sinu feruntur.

5.7.2Bunların hiçbiri uzun sürmez; güneş güçlenince düşer ve karanın görüş alanının ötesine taşımaz. Bu rüzgâr türü ilkbaharda başlar, yazdan öteye sürmez ve en çok suların ve dağların bol olduğu yerlerden gelir. Düzlükler, suları bol olsa da esintiden yoksundur; rüzgâr yerine geçen bu esintiden söz ediyorum.

5.7.2

Nullus ex his pertinax est sed cadit fortiore iam sole nec fert ultra terrarum conspectum. Hoc uentorum genus incipit uere, non ultra aestatem durat et inde maxime uenit ubi aquarum plurimum et montium est. Plana, licet abundent aquis, carent aura; hac, dico, quae pro uento ualet.

5.8.1Yunanların "enkolpias" (koy rüzgârı) dediği böyle bir esinti nasıl oluşur? Bataklıkların ve ırmakların kendilerinden saldıkları her şey (bu da hem çok hem süreklidir) gündüz güneşe besin olur; gece ise tükenmez, dağlarla çevrili olarak tek bir bölgede toplanır. O bölgeyi doldurup artık sığmaz olunca bir yerden sıkışıp çıkar ve tek bir yöne ilerler: Rüzgâr budur. Bu yüzden daha serbest bir çıkışın, yığılmış şeylerin akabileceği genişçe bir yerin çağırdığı yöne yüklenir.

5.8.1

Quomodo ergo talis flatus concipitur quem Graeci G-egkolpian uocant? Quicquid ex se paludes et flumina remittunt (id autem et multum est et assiduum), per diem solis alimentum est, nocte non exhauritur et montibus inclusum in unam regionem colligitur; cum illam impleuit et iam se non capit, exprimitur aliquo et in unam partem procedit: hinc uentus est. Itaque eo incumbit quo liberior exitus inuitat et loci laxitas, in quam coaceruata decurrant.

5.8.2Bunun kanıtı, gecenin ilk kısmında esmemesidir: Çünkü o toplanma o zaman başlar, şafağa doğru da dolar; yüklenince akacak bir yer arar ve en çok boşluğun bulunduğu, büyük ve açık bir alanın olduğu yerden çıkar. Doğan güneş de soğuk havaya vurarak onu kamçılar. Çünkü güneş görünmeden önce de ışığıyla etki eder; henüz ışınlarıyla havayı itmez, ama önden gönderdiği ışıkla onu dürter, kışkırtır;

5.8.2

Huius rei argumentum est, quod prima noctis parte non spirat: incipit enim fieri illa collectio, quae circa lucem iam plena est; onerata quaerit quo defluat, et eo potissimum exit ubi plurimum uacui est et magna ac patens area. Adicit autem ei stimulos ortus solis feriens gelidum aera; nam etiam antequam appareat, lumine ipso ualet et nondum quidem radiis aera impellit, iam tamen lacessit et irritat luce praemissa;

5.8.3kendisi ortaya çıkınca ise havanın bir kısmı yukarı kapılır, bir kısmı ılıklıkla dağılır. Bu yüzden bu esintilere sabahtan öte akma izni verilmez; güneş görünür görünmez bütün güçleri söner. Daha şiddetli esmiş olsalar bile öğleye doğru gevşerler; esinti hiçbir zaman öğleye kadar uzamaz. Daha güçlü ya da daha zayıf sebeplerle toplanmış olmasına göre de esintinin biri daha zayıf ve kısa, öteki daha güçlü olur.

5.8.3

nam cum ipse processit, alia superius rapiuntur, alia diffunduntur tepore: ideo non ultra matutinum illis datur fluere; omnis illorum uis conspectu solis extinguitur. Etiamsi uiolentiores flauere, circa medium tamen diem relanguescunt, nec unquam usque in meridiem aura producitur; alia autem imbecillior ac breuior est, prout ualentioribus minoribusue collecta causis est.

5.9.1Peki böyle rüzgârlar neden ilkbaharda ve yazın daha güçlüdür? (Yılın geri kalanında çok hafiftirler, yelkenleri dolduracak kadar bile esmezler.) Çünkü ilkbahar yağmur sularıyla nemlidir; göğün nemli tabiatı yüzünden suya doymuş, taşan yerlerden daha büyük bir buharlaşma olur.

5.9.1

Quare tamen tales uenti uere et aestate ualidiores sunt? - (leuissimi enim cetera parte anni nec qui uela impleant surgunt): quia uer aquosum est ex pluuialibus aquis, locisque ob umidam caeli naturam saturis et redundantibus maior euaporatio est.

5.9.2Peki yazın neden aynı bollukta eserler? Çünkü güneş battıktan sonra gündüzün sıcaklığı kalır ve gecenin büyük kısmında sürer; bu sıcaklık topraktan çıkanları dışarı çağırır, kendiliğinden salınması olağan olan her şeyi daha şiddetle çeker; ama çağırdığı şeyi tüketecek kadar güçlü değildir. Bu yüzden topraktan sızıp üflenmeye alışkın küçük cisimler kendilerinden daha uzun süre hava ve nem salar.

5.9.2

At quare aestate aeque profunditur? Quia post occasum solis remanet diurnus calor et magna noctis parte perdurat; qui euocat exeuntia ac uehementius trahit quicquid ex his sponte reddi solet, deinde non tantum habet uirium ut quod euocauit absumat: ob hoc diutius corpuscula emanare solita et efflari terra, ex se atque umorem mittunt.

5.9.3Güneşin doğuşu rüzgârı yalnız sıcaklığıyla değil, vuruşuyla da yapar: Dediğim gibi, güneşten önce gelen ışık havayı henüz ısıtmaz, yalnız vurur; vurulan hava da yana çekilir. Gerçi ben ışığın kendisinin sıcaklıktan yoksun olduğunu bile kabul etmem, çünkü ışık sıcaklıktan doğar:

5.9.3

Facit autem uentum ortus non calore tantum sed etiam ictu: lux enim, ut dixi, quae solem antecedit, nondum aera calefacit sed percutit tantum, percussus autem in latus cedit. Quamquam ego ne illud quidem concesserim, lucem ipsam sine calore esse, cum ex calore sit:

5.9.4Belki dokununca hissedilecek kadar ılıklığı yoktur, ama yine de işini görür, yoğun olanı ayırır ve inceltir. Bu yüzden tabiatın bir terslikle güneş alamayacak kadar kapalı bıraktığı yerler bile o bulutlu ve kasvetli ışıkla ısınır, gündüzleri gecelerden daha az soğuk olur.

5.9.4

non habet forsitan tantum teporis, quantum tactu appareat, opus tamen suum facit et densa diducit ac tenuat; propterea loca, quae aliqua iniquitate naturae ita clausa sunt ut solem accipere non possint, illa quoque nubila et tristi luce calefiunt et per diem minus quam noctibus rigent.

5.9.5Üstelik her sıcaklık tabiatı gereği sisleri dağıtır ve kendinden uzaklaştırır; demek ki güneş de aynısını yapar. Bazılarına göre esintinin güneşin bulunduğu yönden gelmesi bundandır.

5.9.5

Etiamnunc natura calor omnis abigit nebulas et a se repellit: ergo sol quoque idem facit, et ideo, ut quibusdam uidetur, inde flatus est unde sol.

5.10.1Bunun yanlış olduğu şuradan anlaşılır: Esinti her yöne taşır, doğuya karşı da tam yelkenle yol alınır; rüzgâr hep güneşten gelseydi bu olmazdı. Bazılarının delil diye başvurduğu etesia rüzgârları da onların iddiasına pek yardım etmez.

5.10.1

Hoc falsum esse ex eo apparet quod aura in omnem partem uehit et contra ortum plenis uelis nauigatur: quod non eueniret, si semper uentus ferretur a sole. Etesiae quoque, qui in argumentum a quibusdam aduocantur, non nimis propositum adiuuant.

5.10.2Önce onların görüşünü, sonra benim neden beğenmediğimi söyleyeyim. Derler ki etesia rüzgârları kışın esmez, çünkü en kısa günlerde güneş soğuk yenilmeden batar (bu yüzden kar hem yağar hem kalır); yazın ise gün daha uzun sürdüğünde ve ışınlar üzerimize dik düştüğünde esmeye başlar.

5.10.2

Dicam primum quid illis placeat, deinde cur displiceat mihi. Etesiae, inquiunt, hieme non sunt, quia breuissimis diebus sol desinit, priusquam frigus euincatur (itaque niues et ponuntur et durant): aestate incipiunt flare, cum et longius extenditur dies et recti in nos radii diriguntur.

5.10.3Öyleyse büyük sıcaklıkla sarsılan karların daha çok nem salması, karlardan kurtulup açığa çıkan toprakların da daha serbestçe soluk vermesi akla yakındır; böylece göğün kuzey kesiminden daha çok cisim çıkar ve daha alçak, daha ılık olan bu yerlere taşınır; etesia rüzgârları da hızını böyle alır.

5.10.3

Ueri ergo simile est concussas calore magno niues plus umidi efflare, item terras exoneratas niue retectasque spirare liberius: ita plura ex septemtrionali parte caeli corpora exire et in haec loca, quae sunt summissiora ac tepidiora, deferri; sic impetum etesias sumere.

5.10.4Bu yüzden yaz gündönümünde başlarlar (Köpek Yıldızı'nın doğuşundan sonra güçleri kalmaz); çünkü artık göğün soğuk kesiminden bu kesime çok şey taşınmıştır, güneş de yolunu değiştirip bizim kesimimize daha dik yönelir, havanın bir kısmını kendine çeker, bir kısmını iter. Böylece etesia rüzgârlarının esintisi yazın kızgınlığını kırar ve bizi en kavurucu ayların ağırlığından korur.

5.10.4

Et ob hoc a solstitio illis initium est (ultraque ortum Caniculae non ualent), quia iam multum e frigida caeli parte in hanc egestum est ac sol mutato cursu in nostram rectior tendit et alteram partem aeris attrahit, alteram uero impellit. Sic ille etesiarum flatus aestatem frangit et a mensium feruentissimorum grauitate defendit.

5.11.1Şimdi, söz verdiğim gibi, etesia rüzgârlarının bize neden yardım etmediğini, bu sebebe hiçbir katkılarının olmadığını söylemeliyim. Esintinin şafaktan önce kalktığını, güneş ona dokununca da dindiğini söyledik. Oysa denizciler etesia rüzgârlarına "uykucu" ve "nazlı" derler, çünkü Gallio'nun dediği gibi "sabah kalkmayı bilmezler": Neredeyse en inatçı esintinin bile kalmadığı saatte çıkmaya başlarlar. Güneş esintiyi ezdiği gibi onları da ezseydi bu olmazdı.

5.11.1

Nunc (quod promisi) dicendum est quare etesiae nos non adiuuent nec quicquam huic conferant causae. Diximus ante lucem auram incitari, eandem subsidere, cum illam sol attigit. Atqui etesiae ob hoc somniculosi a nautis et delicati uocantur quod, ut ait Gallio, "mane nesciunt surgere": eo tempore fere incipiunt prodire quo ne pertinax quidem aura est. Quod non accideret, si ut auram ita illos comminueret sol.

5.11.2Şunu da ekle: Esmelerinin sebebi günün uzunluğu olsaydı, günlerin en uzun olduğu ve karların en çok eridiği gündönümünden önce de eserlerdi; çünkü temmuz ayında her yer artık karından soyunmuştur, ya da en azından pek az yer hâlâ kar altındadır.

5.11.2

Adice nunc quod, si causa illis flatus esset spatium diei ac longitudo, et ante solstitium flarent, cum longissimi dies sunt et cum maxime niues tabescunt; Iulio enim mense iam despoliata sunt omnia aut certe admodum pauca iacent adhuc sub niue.

5.12.1Yırtılan ve aşağı doğru çözülen bulutların saldığı bazı rüzgâr türleri vardır: Yunanlar bunlara "eknephias" (buluttan çıkan) rüzgârlar der. Bunlar, sanırım, şöyle oluşur: Toprak buharının saldığı cisimler arasında büyük bir eşitsizlik ve farklılık vardır; bunlar yükseğe çıkar, bir kısmı kuru, bir kısmı nemlidir. Birbiriyle savaşan cisimlerin bu kadar büyük uyuşmazlığından, hepsi tek bir yığın hâline gelince bazı bulutların içi boş kalması, aralarında borumsu, kaval gibi dar aralıklar kalması akla yakındır.

5.12.1

Sunt quaedam genera uentorum quae ruptae nubes et in pronum solutae emittunt: hos Graeci uentos G-eknephias uocant. Qui hoc, ut puto, modo fiunt: cum magna inaequalitas ac dissimilitudo corporum, quae uapor terrenus emittit, in sublime eat et alia ex his corporibus sicca sint, alia umida, ex tanta discordia corporum inter se pugnantium, cum in unum conglobata sunt, uerisimile est quasdam cauas effici nubes et interualla inter illas relinqui fistulosa et in modum tibiae angusta.

5.12.2Bu aralıklara ince bir hava kapanır. Bu hava serbest olmayan bir akışla çırpınıp ısınınca daha geniş bir yer ister ve bu yüzden genişler, kendisini kuşatanları yarar ve rüzgâr olarak fışkırır. Bu rüzgâr çoğunlukla fırtınalıdır, çünkü yukarıdan iner; üstümüze şiddetli ve sert düşer, çünkü yayılarak ya da açıktan gelmez, zorlanır ve kendine zorla, savaşarak yol açar. Bu esinti çoğunlukla kısadır, çünkü içinden geçtiği bulut kaplarını ve siperlerini yarıp geçer: Bu yüzden gürültüyle gelir, bazen göğün ateşi ve sesiyle birlikte.

5.12.2

His interuallis tenuis includitur spiritus, qui maius desiderat spatium, cum euerberatus cursu parum libero incaluit et ob hoc amplior fit, scinditque cingentia et erumpit in uentum, qui fere procellosus est, quia superne demittitur, et in nos cadit uehemens et acer, quia non fusus nec per apertum uenit sed laborat et iter sibi ui ac pugna parat. Hic fere breuis flatus est, quia receptacula nubium, per quae ferebatur, ac munimenta perrumpit: ideo tumultuosus uenit, aliquando non sine igne ac sono caeli.

5.12.3Bu rüzgârlar, aynı sebeple çıkan başka esintileri de kendilerine katarsa ve birkaçı tek bir akımda birleşirse çok daha büyük ve uzun süreli olur. Seller de ayrı ayrı aktıkça orta büyüklüktedir; ama birçok suyu kendilerine çevirdiklerinde gerçek ve sürekli ırmakların büyüklüğünü aşarlar:

5.12.3

Hi uenti multo maiores diuturnioresque sunt, si alios quoque flatus ex eadem causa ruentes in se abstulerunt et in unum confluxere plures; sicut torrentes modicae magnitudinis sunt, quamdiu separatis suus cursus est, cum uero plures in se aquas conuerterunt, fluminum iustorum ac perennium magnitudinem excedunt:

5.12.4Fırtınalarda da aynı şeyin olduğuna inanılabilir: Tek başlarına oldukları sürece kısa sürerler; ama güçlerini birleştirip göğün birçok kesiminden sıkışıp çıkan hava aynı yere toplanınca hem hız hem süre kazanırlar.

5.12.4

idem credibile est fieri et in procellis, ut breues sint, quamdiu singulae sunt; ubi uero sociauere uires et ex pluribus caeli partibus elisus spiritus eodem se contulit, et impetus illis accedit et mora.

5.12.5Öyleyse rüzgârı çözülen bulut yapar; bulut da birçok şekilde çözülür: Bazen o topaklanmayı hava yırtar, bazen içeri kapanmış ve çıkmaya çalışan havanın boğuşması, bazen de sıcaklık; bu sıcaklığı kimi zaman güneş, kimi zaman dolaşan cisimlerin birbirine toslaması ve sürtünmesi yapar.

5.12.5

Facit ergo uentum resoluta nubes, quae pluribus modis soluitur: nonnumquam conglobatio[nem] illam spiritus rumpit, nonnumquam inclusi et in exitum nitentis luctatio, nonnumquam calor, quem modo sol facit, modo ipsa arietatio uagorumque inter se corporum attritus.

5.13.1Burada, istersen, kasırganın neden oluştuğu da sorulabilir. Irmaklarda şu olur: Engelsiz aktıkları sürece yolları tek ve dümdüzdür; ama kıyının yanında çıkıntı yapan bir kayaya çarptıklarında geri bükülürler ve sularını çıkışsız bir çember içinde döndürürler; böylece dönen sular kendi içlerine çekilir ve bir girdap oluşturur.

5.13.1

Hoc loco, si tibi uidetur, quaeri potest cur turbo fiat. Euenire in fluminibus solet ut, quamdiu sine impedimento feruntur, simplex et rectum illis iter sit; ubi incurrerunt in aliquod saxum ad latus ripae prominens, retorqueantur et in orbem aquas sine exitu flectant, ita ut circumlata in se sorbeantur et uerticem efficiant.

5.13.2Rüzgâr da hiçbir şey engel olmadığı sürece gücünü salıverir; bir buruna çarpıp geri döndüğünde ya da birbirine yaklaşan yerlerin oluşturduğu eğimli ve dar bir kanala toplandığında sık sık kendi içinde döner ve söylediğimiz dönen sulara benzer bir girdap yapar.

5.13.2

Sic uentus, quamdiu nihil obstitit, uires suas effundit: ubi aliquo promontorio repercussus est aut locorum coeuntium in canalem deuexum tenuemque collectus, saepius in se uolutatur similemque illis, quas diximus conuerti, aquis facit uerticem.

5.13.3Dönen, aynı yerin çevresinde dolaşan ve kendi dönüşüyle hızlanan bu rüzgâr kasırgadır. Daha saldırgansa ve daha uzun süre dönerse tutuşur ve Yunanların "prester" dediği şeyi yapar: Bu ateşli kasırgadır. Geminin donanımını kapıp götüren, bütün gemileri havaya kaldıran tehlikelerin hemen hepsini de bulutlardan fışkıran rüzgârlar doğurur.

5.13.3

Hic uentus circumactus et eundem ambiens locum ac se ipsa uertigine concitans turbo est. Qui si pugnacior est ac diutius uolutatus, inflammatur et efficit quod G-prestera Graeci uocant: hic est igneus turbo. Ac fere omnia pericula uenti erupti de nubibus produnt, quibus armamenta rapiantur et totae naues in sublime tollantur.

5.13.4Dahası, bazı rüzgârlar kendilerinden farklı rüzgârlar doğurur ve ittikleri havayı kendi eğildikleri yönden başka yönlere de dağıtır. Aklıma gelen bir şeyi de söyleyeyim: Damlalar artık eğilip kaysalar da henüz akış oluşturmaz; ama birkaçı birleşip kalabalık onlara güç verince, o zaman akıyor, gidiyor denir. Aynı şekilde havanın birçok yerde kımıldayan hareketleri hafif olduğu sürece henüz rüzgâr yoktur; hepsi birbirine karışıp tek bir hamlede birleştiğinde rüzgâr olmaya başlar. Esintiyi rüzgârdan ayıran ölçüdür: Daha şiddetli esinti rüzgârdır, esinti ise yumuşakça akan havadır.

5.13.4

Etiamnunc quidam uenti diuersos ex se generant et impulsum aera in alias quoque partes, quam in quas ipsi inclinauere, dispergunt. Illud quoque dicam quod mihi occurrit: quemadmodum stillicidia, quamuis iam inclinent se et labantur, nondum tamen efficere lapsum, sed ubi plura coiere et turba uires dedit, tunc fluere et ire dicuntur, sic, quamdiu leues sunt aeris motus agitati pluribus locis, nondum uentus est; tunc esse incipit; cum omnes illos miscuit et in unum impetum contulit. Spiritum a uento modus separat: uehementior enim spiritus uentus est, inuicem spiritus leniter fluens aer.

5.14.1Şimdi ilk kitapta söylediğimi tekrarlayayım: Rüzgârlar mağaralardan ve toprağın iç kovuklarından çıkar. Toprağın tamamı en dibe kadar katı bir dokuyla temellenmiş değildir; birçok yerde oyuktur ve karanlık kuytuların üzerinde asılı durur; kimi yerde su bol, kimi yerde nemsiz boşluklar vardır.

5.14.1

Repetam nunc quod in primo dixeram: edi e specu uentos recessuque interiore terrarum. Non tota solido contextu terra in imum usque fundatur, sed multis partibus caua et caecis suspensa latebris, <aliubi abundat aquas,> aliubi habet inania sine umore.

5.14.2Orada hiçbir ışık havanın farklarını göstermese de karanlıkta bulutların ve sislerin bulunduğunu söyleyeceğim. Çünkü bunlar yeryüzünün üstünde de göründükleri için var değildir, var oldukları için görünürler. Orada da ırmaklar görünmüyorlar diye daha az var değildir; bilmelisin ki orada da bizimkilere eşit ırmaklar akar; kimi yavaşça süzülür, kimi engebeli yerlerde düşerek gürler. Peki? Yer altında da bazı göllerin bulunduğunu, bazı suların çıkışsız durgunlaştığını aynı ölçüde kabul etmeyecek misin?

5.14.2

Ibi etiamsi nulla lux discrimen aeris monstrat, dicam tamen nubes nebulasque in obscuro consistere. Nam ne haec quidem supra terras, quia uidentur, sunt, sed quia sunt, uidentur: illic quoque nihilo minus ob id sunt, quod non uidentur, flumina; illic scias licet nostris paria sublabi, alia leniter ducta, alia in confragosis locis praecipitando sonantia. Quid ergo? Non illud aeque dabis, esse aliquos et sub terra lacus et quasdam aquas sine exitu stagnare?

5.14.3Bunlar böyleyse, şu da zorunludur: Hava yüklenir, yüklenince bastırır ve itişiyle rüzgârı harekete geçirir. Öyleyse o yer altı bulutlarından da karanlık yerlerde esintilerin beslendiğini bileceğiz; ta ki toprağın direncini kaldıracak ya da bu esintilere açık bir yol bulacak kadar güç kazanıp bu oyuktan bizim yurdumuza çıkıncaya kadar.

5.14.3

Quae si ita sunt, necesse est et illud: aera onerari oneratumque incumbere et uentum propulsu suo concitare. Et ex illis ergo subterraneis nubibus sciemus nutriri inter obscura flatus, dum tantum uirium ceperint quanto aut terrae obstantiam auferant aut aliquod apertum ad hos efflatus iter occupent et per hanc cauernam in nostras sedes efferantur.

5.14.4Şu da açıktır: Yer altında büyük miktarda kükürt ve ateşi aynı ölçüde besleyen başka maddeler vardır. Çıkış arayan hava bu yerlerden kıvrılarak geçtiğinde sürtünmenin kendisiyle zorunlu olarak alev tutuşturur; sonra alevler daha geniş yayılınca, tembel bir hava varsa o da incelip harekete geçer ve korkunç bir uğultuyla, büyük bir hızla yol arar. Ama bunları depremleri araştırırken daha özenle inceleyeceğim.

5.14.4

Illud uero manifestum est, magnam esse sub terris uim sulphuris et aliorum non minus ignem alentium: per haec loca cum se exitum quaerens spiritus torsit, accendat flammam ipso affrictu necesse est, deinde flammis latius fusis, etiam si quid ignaui aeris erat, extenuatum moueri et uiam cum fremitu uasto atque impetu quaerere. Sed haec diligentius persequar, cum quaeram de motibus terrae.

5.15.1Şimdi bir hikâye anlatmama izin ver. Asklepiodotos'un anlattığına göre Philippos, çoktandır terk edilmiş eski bir madene pek çok adam indirmiş; madenin ne kadar verimli olduğunu, ne durumda bulunduğunu, eski açgözlülüğün gelecek kuşaklara bir şey bırakıp bırakmadığını araştırsınlar diye. Adamlar bol ışıkla, günlerce yetecek kadar ışıkla inmişler; uzun yoldan yorulduktan sonra dev ırmaklar, durgun sulardan oluşmuş geniş birikintiler görmüşler: Bunlar bizimkilere eşitmiş, üstteki toprak onları sıkıştırmıyormuş, serbest bir genişlikleri varmış; adamlar onları ürpermeden görememişler.

5.15.1

Nunc mihi permitte narrare fabulam. Asclepiodotus auctor est demissos quam plurimos a Philippo in metallum antiquum olim destitutum, ut explorarent quae ubertas eius esset, quis status, an aliquid futuris reliquisset uetus auaritia; descendisse illos cum multo lumine et multos duraturo dies, deinde longa uia fatigatos uidisse flumina ingentia et conceptus aquarum inertium uastos, pares nostris nec compressos quidem terra supereminente sed liberae laxitatis, non sine horrore uisos.

5.15.2Bunu büyük bir hazla okudum; çünkü çağımızın yeni kusurlarla değil, çok eskiden beri aktarılan kusurlarla dertli olduğunu anladım; açgözlülük toprağın ve taşların damarlarını eşeleyip karanlıkta, iyi ki gizlenmiş şeyleri ilk kez bizim çağımızda aramamış. Övgülerle andığımız, onlara benzemediğimiz için yakındığımız o atalarımız da umuda kapılıp dağları kesmiş, kazancın üstünde ama yıkıntının altında durmuşlardır.

5.15.2

Cum magna hoc legi uoluptate; intellexi enim saeculum nostrum non nouis uitiis sed iam inde antiquitus traditis laborare, nec nostra aetate primum auaritiam uenas terrarum lapidumque rimatam in tenebris male abstrusa quaesisse: illi maiores nostri, quos celebramus laudibus, quibus dissimiles esse nos querimur, spe ducti montes ceciderunt et supra lucrum sub ruina steterunt.

5.15.3Philippos'tan önce de, paranın peşinden en derin kuytulara kadar giden, gecenin ve gündüzün ayrımının hiç ulaşmadığı mağaralara dimdik ve özgür bir yürekle inen Makedon kralları vardı. Işığı arkada bırakmak için ne kadar büyük bir umut gerekti? Hangi büyük zorunluluk yıldızlara doğru dikilmiş insanı eğip gömdü ve toprağın en derin dibine batırdı; aranması da elde tutulması kadar tehlikeli olan altını kazıp çıkarsın diye?

5.15.3

ante Philippum Macedonum reges fuere qui pecuniam in altissimis usque latebris sequerentur et recto spiritu liberoque in illos se demitterent specus, in quos nullum noctium perueniret dierumque discrimen. A tergo lucem relinquere quae tanta spes fuit? Quae tanta necessitas hominem ad sidera erectum incuruauit et defodit et in fundum telluris intimae mersit, ut erueret aurum non minore periculo quaerendum quam possidendum?

5.15.4Bunun için yeraltı yolları açtı; gün ışığını unutarak, sırtını döndüğü daha iyi tabiatı unutarak çamurlu ve belirsiz bir avın çevresinde süründü. Açgözlülüğün üzerlerine yeryüzünün büyük ağırlığını yığdığı, göklerini ellerinden aldığı, o kötü zehrin saklandığı en dibe gömdüğü bu adamlara toprak ne kadar ağır geliyorsa, hangi ölüye o kadar ağır gelir? Şeylerin yeni bir düzeniyle, asılı duran toprakların hâlleriyle, karanlıkta esen boş rüzgârlarla, hiçbir yere akmayan suların korkunç kaynaklarıyla ve başka, sonsuz bir geceyle karşılaşacakları yere inmeye cesaret ettiler. Sonra, bunları yaptıktan sonra, yer altı dünyasından korkuyorlar!

5.15.4

Propter hoc cuniculos egit et circa praedam lutulentam incertamque reptauit oblitus dierum, oblitus rerum naturae melioris, a qua se auertit. Ulli ergo mortuo terra tam grauis est quam istis, supra quos auaritia ingens terrarum pondus iniecit, quibus abstulit caelum, quos in imo, ubi illud malum uirus latitat, infodit? Illo descendere ausi sunt ubi nouam rerum positionem, terrarum pendentium habitus uentosque per caecum inanes experirentur et aquarum nulli fluentium horridos fontes et alteram perpetuamque noctem: deinde, cum ista fecerunt, inferos metuunt!

5.16.1Ama konumuza döneyim: Dört rüzgâr vardır, doğuya, batıya, güneye ve kuzeye göre ayrılmış; türlü adlarla andığımız ötekiler bunlara bağlanır. "Eurus Şafak'a, Nabataia krallığına, Persis'e ve sabah ışınlarının altındaki sırtlara çekildi. Akşam yıldızı ve batan güneşle ılınan kıyılar zephyros'lara en yakındır. İskitya'yı ve Yedi Öküz'ü ürperten boreas istila etti; karşıdaki toprak sürekli bulutlarla ve yağmurlu auster'le ıslanır."

5.16.1

Sed ut ad id, de quo agitur, reuertar: uenti quattuor sunt, in ortum, occasum, meridiem septemtrionemque diuisi; ceteri, quos uariis nominibus appellamus, his applicantur. "Eurus ad Auroram Nabataeaque regna recessit Persidaque et radiis iuga subdita matutinis. Uesper et occiduo quae litora sole tepescunt proxima sunt zephyris. Scythiam septemque triones horrifer inuasit boreas: contraria tellus nubibus assiduis pluuioque madescit ab austro."

5.16.2Ya da onları daha kısaca kucaklamayı tercih edersen, hiç olamayacak bir şey olsun, hepsi tek bir fırtınada toplansın: "Hep birlikte Eurus, Notus ve fırtınalarla dolu Africus atılır"; bir de o kavgada yer bulamamış olan Aquilo.

5.16.2

Uel, si breuius illos complecti mauis, in unam tempestatem, quod fieri nullo modo potest, congregentur: "una Eurusque Notusque ruunt creberque procellis Africus" et, qui locum in illa rixa non habuit, Aquilo.

5.16.3Bazıları onları on iki yapar: Göğün dört kesimini üçe böler ve her rüzgâra iki yardımcı verirler. Titiz bir adam olan Varro onları bu yöntemle düzenler, bunda da haklıdır. Çünkü güneş her zaman aynı yerden doğup batmaz; gece-gündüz eşitliğindeki doğuş ve batış başkadır (gece-gündüz eşitliği yılda iki kez olur), yaz gündönümündeki başka, kış gündönümündeki başka.

5.16.3

Quidam illos duodecim faciunt: quattuor enim caeli partes in ternas diuidunt et singulis uentis binos subpraefectos dant. Hac arte Uarro, uir diligens, illos ordinat, nec sine causa. Non enim eodem semper loco sol oritur aut occidit, sed alius est ortus occasusque aequinoctialis (bis autem aequinoctium est), alius solstitialis, alius hibernus.

5.16.4Gece-gündüz eşitliğindeki doğudan esene bizde subsolanus denir, Yunanlar ona apeliotes der. Kış doğusundan eurus çıkar; bizimkiler ona volturnus demiştir. Livius da onu Romalılar için pek iyi geçmeyen o savaşta bu adla anar: Hannibal o savaşta hem doğan güneşe hem rüzgâra karşı dizilmiş ordumuzu, rüzgârın ve düşmanın gözlerini kamaştıran parıltının yardımıyla yenmişti. Varro da bu adı kullanır; ama eurus artık vatandaşlık almıştır ve dilimize yabancı gibi girmez. Yaz gündönümündeki doğudan çıkan rüzgâra Yunanlar kaikias der; bizde adı yoktur.

5.16.4

Qui surgit ab oriente aequinoctiali, subsolanus apud nos dicitur, Graeci illum G-aphelioten uocant. Ab oriente hiberno eurus exit, quem nostri uocauere uulturnum et Liuius hoc illum nomine appellat in illa pugna Romanis parum prospera, in qua Hannibal et contra solem orientem exercitum nostrum,et contra uentum constitutum uenti adiutorio ac fulgoris praestringentis oculos hostium uicit; Uarro quoque hoc nomen usurpat, sed et eurus iam ciuitate donatus est et nostro sermoni non tamquam alienus interuenit. Ab oriente solstitiali excitatum G-kaikian Graeci appellant, apud nos sine nomine est.

5.16.5Gece-gündüz eşitliğindeki batı favonius'u gönderir; Yunanca bilmeyenler bile sana bunun zephyros olduğunu söyler. Yaz gündönümündeki batıdan corus gelir; bazılarına göre buna argestes de denir. Bana öyle görünmüyor, çünkü corus'un gücü şiddetlidir ve tek bir yöne sürükler, argestes ise çoğunlukla yumuşaktır, gidenlere de dönenlere de aynı ölçüde yarar. Kış batısından azgın ve saldırgan africus gelir; Yunanlar ona lips der.

5.16.5

Aequinoctialis occidens fauonium mittit, quem zephyrum esse dicent tibi etiam qui Graece nesciunt loqui. A solstitiali occidente corus uenit, qui apud quosdam argestes dicitur: mihi non uidetur, quia cori uiolenta uis est et in unam partem rapax, argestes fere mollis est et tam euntibus communis quam redeuntibus. Ab occidente hiberno africus furibundus et ruens, apud Graecos G-lips dicitur.

5.16.6Kuzey tarafında en yukarıda aquilo, ortada septentrio, en aşağıda thraskias vardır: Bizde bunun adı yoktur. Güney ekseni tarafında euronotos vardır; sonra notos, Latincesi auster; sonra leukonotos; bizde onun da adı yoktur.

5.16.6

A septemtrionali latere summus est aquilo, medius septemtrio, imus G-thrascias: huic deest apud nos uocabulum. A meridiano axe G-euronotos est; deinde G-notos, Latine auster; deinde G-leukonotos, qui apud nos sine nomine est.

5.17.1On iki rüzgâr olduğunu kabul ederiz; her yerde bu kadar rüzgâr olduğu için değil (bazılarını toprağın eğimi dışarıda bırakır), hiçbir yerde bundan fazla olmadığı için. Altı hâl olduğunu söylememiz de böyledir: Her ad altı hâl aldığı için değil, hiçbir ad altıdan fazlasını almadığı için.

5.17.1

Placet autem duodecim uentos esse, non quia ubique tot sunt (quosdam enim inclinatio terrarum excludit), sed quia plures nusquam sunt. Sic casus sex dicimus, non quia omne nomen sex recipit, sed quia nullum plures quam sex.

5.17.2On iki rüzgâr olduğunu söyleyenler, göğün kaç kesimi varsa o kadar rüzgâr olduğu düşüncesinden hareket etmişlerdir. Gök, evrenin eksenine göre çizilen beş daireye bölünür: kuzey dairesi, yaz dönencesi, ekvator, kış dönencesi ve kuzey dairesinin karşıtı. Bunlara evrenin üst kısmını alt kısmından ayıran altıncı bir daire eklenir (bildiğin gibi evrenin yarısı hep yukarıda, yarısı aşağıdadır):

5.17.2

Qui duodecim uentos esse dixerunt, hoc secuti sunt, totidem uentorum esse quot caeli discrimina. Caelum autem diuiditur in circulos quinque, qui per mundi cardines eunt: est septemtrionalis, est solstitialis, est aequinoctialis, est brumalis, est contrarius septemtrionali. His sextus accedit, qui superiorem partem mundi ab inferiore secernit (ut scis enim, dimidia pars mundi semper supra, dimidia infra est):

5.17.3Görünenle görünmeyenin arasındaki bu çizgiye, yani bu daireye Yunanlar "horizon" der; bizimkiler "finitor" (sınırlayıcı), başkaları "finiens" (sınırlayan) demiştir. Buna bir de ufuk dairesini dik açılarla kesen meridyen dairesi eklenmelidir. Bu dairelerin bazıları enine gider ve araya girerek ötekileri keser; havanın kesimleri de parçalar kadar olmak zorundadır:

5.17.3

hanc lineam, quae inter aperta et occulta est, id est hunc circulum Graeci G-horizonta uocant, nostri finitorem esse dixerunt, alii finientem. Adiciendus est adhuc meridianus circulus, qui horizonta rectis angulis secat. Ex his quidam circuli in transuersa currunt et alios interuentu suo scindunt; necesse est autem tot aeris discrimina esse quot partes:

5.17.4Öyleyse ufuk, yani sınırlayan daire, az önce söylediğim beş daireyi sınırlayarak on parça oluşturur: beşi doğuda, beşi batıda; ufka çarpan meridyen dairesi de iki bölge ekler. Böylece hava on iki kesime ayrılır ve o kadar rüzgâr çıkarır.

5.17.4

ergo G-horizon, siue finiens circulus, quinque illos orbes quos modo dixi finiens, efficit decem partes, quinque ab ortu, quinque ab occasu; meridianus circulus, qui in horizonta incurrit, regiones duas adicit: sic duodecim aer discrimina accipit et totidem facit uentos.

5.17.5Bazı rüzgârlar belli yerlere özgüdür; uzaklara gitmez, yalnız yakına eserler; evrenin bir yanından gelen bir atılımları yoktur. Atabulus Apulia'yı, iapyx Calabria'yı, skiron Atina'yı, krageus Pamphylia'yı, circius Galya'yı hırpalar. Circius binaları sarssa da oralılar ona teşekkür eder, sanki göklerinin sağlıklı olmasını ona borçlularmış gibi; Tanrı Augustus da Galya'da kaldığı sırada ona bir tapınak adamış ve yaptırmıştır. Hepsini tek tek anlatmak istesem sonu gelmez; çünkü kendinden doğup çevresinde dinen bir esintisi olmayan hemen hiçbir bölge yoktur.

5.17.5

Quidam sunt quorundam locorum proprii, qui non transmittunt sed in proximum ferunt; non est illis a latere uniuersi mundi impetus: atabulus Apuliam infestat, Calabriam iapyx, Athenas sciron, Pamphyliam crageus, Galliam circius (cui aedificia quassanti tamen incolae gratias agunt, tamquam salubritatem caeli sui debeant ei: diuus certe Augustus templum illi, cum in Gallia moraretur, et uouit et fecit). Infinitum est, si singulos uelim persequi; nulla enim propemodum regio est quae non habeat aliquem flatum ex se nascentem et circa se cadentem.

5.18.1Bu yüzden biri, takdirin öteki işleri arasında bunu da hayranlığa değer bulup yüceltebilir: Takdir rüzgârları tek bir sebeple bulmamış, tek bir sebeple çeşitli yerlere dağıtmamıştır. Önce havanın uyuşmasına izin vermesinler, onu durmadan çalkalayarak soluk alacak olanlar için yararlı ve hayat verici kılsınlar diye;

5.18.1

Inter cetera itaque prouidentiae opera hoc quoque aliquis ut dignum admiratione suspexerit: non enim ex una causa uentos aut inuenit aut per diuersa disposuit, sed primum ut aera non sinerent pigrescere sed assidua uexatione utilem redderent uitalemque tracturis,

5.18.2sonra yeryüzüne yağmur sağlasınlar ve aşırı yağmurları da yine onlar dizginlesin diye. Çünkü kimi zaman bulutları getirir, kimi zaman götürürler; böylece yağmurlar bütün dünyaya paylaştırılabilir. Auster bulutları İtalya'ya sürer, aquilo Afrika'ya geri atar, etesia rüzgârları bulutların bizim üstümüzde durmasına izin vermez; aynı rüzgârlar o mevsimde bütün Hindistan'ı ve Etiyopya'yı kesintisiz yağmurlarla sular.

5.18.2

deinde ut imbres terris subministrarent idemque nimios compescerent. Nam modo adducunt nubes, modo deducunt, ut per totum orbem pluuiae diuidi possint: in Italiam auster impellit, aquilo in Africam reicit, etesiae non patiuntur apud nos nubes consistere; idem totam Indiam et Aethiopiam continuis per id tempus aquis irrigant.

5.18.3Dahası, saklanacak olanlara karışmış gereksiz şeyler esintiyle savrulmasa, ekini kıpırdatıp gizli taneyi, örtüleri (çiftçiler bunlara kabuk der) yırtılınca açığa çıkaran bir şey olmasa, ürünler olgunlaşamazdı.

5.18.3

Quid, quod fruges percoqui non possent, nisi flatu superuacua inmixta seruandis uentilarentur, nisi esset quod segetem excitaret et latentem frugem ruptis uelamentis suis (folliculos agricolae uocant) adaperiret?

5.18.4Dahası, rüzgâr bütün halklara birbiriyle alışveriş imkânı verdi, yerlere dağılmış ulusları birbirine karıştırdı. İnsanların çılgınlığı onu kendi zararına çevirmese, tabiatın ne büyük bir iyiliği! Gaius Marius hakkında halk arasında söylenen ve Titus Livius'un da yazdığı söz –onun doğmasının mı doğmamasının mı devlete daha yararlı olduğu belirsizdir– şimdi rüzgârlar için de söylenebilir: Rüzgârlardaki yararlı ve gerekli olan her şey, insan soyunun deliliğinin kendi yıkımı için icat ettiği şeylerin karşısında hiçbir şeyi telafi edemez.

5.18.4

Quid, quod omnibus inter se populis commercium dedit et gentes dissipatas locis miscuit? Ingens naturae beneficium, si illud in iniuriam suam non uertat hominum furor! Nunc quod de C. Mario uulgo dictatum est et a Tito Liuio positum, in incerto esse utrum illum magis nasci an non nasci reipublicae profuerit, dici etiam de uentis potest; adeo quicquid ex illis utile et necessarium est non potest his repensari quae in perniciem suam generis humani dementia excogitat.

5.18.5Ama kullananların kusuru yüzünden zarar veriyorlar diye bunlar tabiatları gereği iyi olmaktan çıkmaz. Takdir ve evrenin düzenleyicisi olan o Tanrı, havayı rüzgârlarla çalıştırsın diye verdi ve hiçbir yer durgunluktan bozulmasın diye rüzgârları her yandan saldı; denizin bir parçasını kaplayacak donanmaları silahlı askerle dolduralım, düşmanı denizde ya da denizin ötesinde arayalım diye değil.

5.18.5

Sed non ideo non sunt ista natura bona, si uitio male utentium nocent: non in hoc prouidentia ac dispositor ille mundi deus aera uentis exercendum dedit et illos ab omni parte, ne quid esset situ squalidum, effudit, ut nos classes partem freti occupaturas compleremus milite armato et hostem in mari aut post mare quaereremus.

5.18.6Bizi hangi delilik kışkırtıyor, birbirimizi yok etmeye hazırlıyor? Savaş aramak için yelkenleri rüzgâra açıyor, tehlike uğruna tehlikeye atılıyoruz; belirsiz talihi, hiçbir insan gücünün yenemeyeceği fırtınaların şiddetini, mezar umudu olmayan ölümü göze alıyoruz.

5.18.6

Quae nos dementia exagitat et in mutuum componit exitium? Uela uentis damus bellum petituri et periclitamur periculi causa, incertam fortunam experimur, uim tempestatum nulla ope humana superabilem et mortem sine spe sepulturae.

5.18.7Bu yollardan barışa gitseydik bile buna değmezdi. Şimdi bunca gizli kayadan ve sığ denizin tuzaklarından kurtulduğumuzda, rüzgârın denizcilerin üstüne baş aşağı saldırdığı fırtınalı dağlardan kaçtığımızda, bulutla örtülü günlerden, sağanaklar ve gök gürültüleriyle korkunç gecelerden, kasırgalarla parçalanmış gemilerden sıyrıldığımızda, bu zahmetin ve korkunun meyvesi ne olacak, bunca kötülükten yorgun düşmüş bizi hangi liman karşılayacak? Elbette savaş, kıyıda karşımıza çıkan düşman, boğazlanacak ve galibi de büyük ölçüde kendileriyle birlikte sürükleyecek uluslar, eski şehirlerin alevleri.

5.18.7

Non erat tanti, si ad pacem per ista ueheremur: nunc cum euaserimus tot scopulos latentes et insidias uadosi maris, cum effugerimus procellosos desuper montes, per quos praeceps in nauigantes uentus impingitur, cum inuolutos nubilo dies et nimbis ac tonitribus horridas noctes, cum turbinibus diuulsa nauigia, quis erit huius laboris ac metus fructus, quis nos fessos tot malis portus excipiet? Bellum scilicet et obuius in litore hostis et trucidandae gentes tracturaeque magna ex parte uictorem et antiquarum urbium flamma.

5.18.8Halkları neden silaha zorluyoruz? Dalgaların ortasında saf tutacak orduları neden topluyoruz? Denizleri neden rahatsız ediyoruz? Görünüşe bakılırsa toprak ölümlerimiz için yeterince geniş değil. Talih bize fazla nazik davranıyor, bize fazla sağlam bedenler, mutlu bir sağlık verdi; rastlantılar saldırıp bizi kırıp geçirmiyor; herkes yıllarını rahatça ölçüp biçebiliyor, yaşlılığa kadar koşup gidebiliyor: Öyleyse denize açılalım ve geciken kaderi üstümüze çağıralım.

5.18.8

Quid in arma cogimus populos? Quid exercitus scribimus directuros aciem in mediis fluctibus? Quid maria inquietamus? Parum uidelicet ad mortes nostras terra late patet. Nimis delicate fortuna nos tractat, nimis dura dedit nobis corpora, felicem ualetudinem; non depopulatur nos casus incurrens, emetiri cuique annos suos ex commodo licet et ad senectutem decurrere: itaque eamus in pelagus et uocemus in nos fata cessantia.

5.18.9Zavallılar, ne arıyorsunuz? Her yerde bol bol bulunan ölümü mü? Ölüm sizi yatağınızdan da alır, ama masumken alsın; sizi evinizde de yakalar, ama hiçbir kötülük tasarlamazken yakalasın. Tehlikeleri dolaştırıp tanımadığımız insanların üstüne saldırmaya, hiçbir haksızlığa uğramadan öfkelenip önüne çıkanı yakıp yıkmaya, yabani hayvanlar gibi nefret etmediğin birini öldürmeye delilikten başka ne denebilir? Hayvanlar yine de öç almak için ya da açlıktan ısırır; biz ise ne kendi kanımızı ne başkasınınkini esirgemeden el kaldırıyor, gemileri denize indiriyor, canımızı dalgalara emanet ediyor, uygun rüzgârlar diliyoruz; o rüzgârların uğuru da bizi savaşa taşımaktır.

5.18.9

Miseri, quid quaeritis? mortem, quae ubique superest? Petet illa uos et ex lectulo, sed innocentes petat; occupabit uos in uestra domo, sed occupet nullum molientes malum. Hoc uero quid aliud quis dixerit quam insaniam, circumferre pericula et ruere in ignotos, iratum sine iniuria occurrentia deuastantem ac ferarum more occidere quem non oderis? Illis tamen in ultionem aut ex fame morsus est: nos sine ulla parsimonia nostri alienique sanguinis mouemus manum et nauigia deducimus, salutem committimus fluctibus, secundos optamus uentos, quorum felicitas est ad bella perferri.

5.18.10Kötülüklerimiz bizi nereye kadar sürükledi? Kendi dünyamızın içinde kudurmak az geliyor. Böylece Perslerin o en ahmak kralı Yunanistan'a geçecek ve onu ordusuyla doldurduğu hâlde yenemeyecek. Böylece İskender Baktra'nın ve Hintlilerin ötesine geçmek isteyecek, büyük denizin ötesinde ne olduğunu arayacak ve kendisi için bir son bulunmasına öfkelenecek. Böylece açgözlülük Crassus'u Partlara teslim edecek: Onu geri çağıran tribunun lanetlerinden, en uzun denizin fırtınalarından, Fırat çevresinde geleceği haber veren yıldırımlardan ve karşı koyan tanrılardan ürkmeyecek. İnsanların ve tanrıların öfkesini çiğneyerek altına gidilecek.

5.18.10

Quousque nos mala nostra rapuerunt? Parum est intra orbem suum furere: sic Persarum rex stolidissimus in Graeciam traiciet, quam exercitus non uincet, cum impleuerit. Sic Alexander ulterior Bactris et Indis uolet quaeretque quid sit ultra magnum mare, et indignabitur esse aliquid ultimum sibi. Sic Crassum auaritia Parthis dabit, non horrebit reuocantis diras tribuni, non tempestates longissimi maris, non circa Euphratem praesaga fulmina et deos resistentes: per hominum et deorum iras ad aurum ibitur.

5.18.11Öyleyse biri şöyle dese haksız olmaz: Tabiat rüzgârların esmesini yasaklasaydı, bu kudurmuşların dolaşmasını engelleyip herkesin kendi toprağında durmasını buyursaydı bize daha iyi davranmış olurdu. Başka bir şey olmasa bile herkes yalnız kendisinin ve yakınlarının kötülüğü için doğardı; şimdiyse kendi evimin kötülükleri yetmiyormuş gibi yabancıların kötülükleriyle de uğraşmak zorundayım.

5.18.11

Ergo non immerito quis dixerit rerum naturam melius acturam fuisse nobiscum, si uentos flare uetuisset et inhibito discursu furentium in sua quemque terra stare iussisset: si nihil aliud, certe suo quisque tantum ac suorum malo nasceretur; nunc parum mihi domestica, externis quoque laborandum est.

5.18.12Hiçbir toprak, kendine özgü bir kötülük gönderemeyecek kadar uzakta değildir. Şu anda gizli bir köşede büyük bir ulusun efendisi olan, talihin cömertliğiyle şişmiş biri silahlarını sınırları içinde tutmuyor, bilinmeyen işler tasarlayıp donanmalar hazırlamıyordur diye nereden bileyim? Şu ya da bu rüzgârın bana savaş getirmeyeceğini nereden bileyim? Denizlerin kapalı olması insanlar arasındaki barışın büyük bir parçası olurdu.

5.18.12

Nulla terra tam longe remota est quae non emittere aliquod suum malum possit: unde scio an nunc aliquis magnae gentis in abdito dominus, fortunae indulgentia tumens, non contineat intra terminos arma, an paret classes ignota moliens? Unde scio hic mihi an ille uentus bellum inuehat? Magna pars erat pacis humanae maria praecludi.

5.18.13Yine de, biraz önce dediğim gibi, iyiliklerini bozuyor ve zıtlarına çeviriyorsak, yaratıcımız Tanrı'dan yakınamayız. O rüzgârları göğün ve yeryüzünün ılımlılığını korumak, suları çağırıp bastırmak, ekinlerin ve ağaçların ürünlerini beslemek için verdi. Bu ürünleri öteki sebeplerle birlikte olgunluğa getiren de rüzgârın onları çalkalamasıdır: Besini yukarıya çeker ve uyuşmasınlar diye onları sarsar.

5.18.13

Non tamen, ut paulo ante dicebam, queri possumus de auctore nostri deo, si beneficia eius corrumpimus et ut essent contraria effecimus. Dedit ille uentos ad custodiendam caeli terrarumque temperiem, ad euocandas supprimendasque aquas, ad alendos satorum atque arborum fructus, quos ad maturitatem cum aliis causis adducit ipsa iactatio attrahens cibum in summa et ne torpeant permouens.

5.18.14Rüzgârları daha uzaktaki şeyleri tanıyalım diye verdi; çünkü insan doğduğu toprağın sınırlarıyla kuşatılsaydı, bilgisiz ve şeylerden pek az tecrübesi olan bir canlı olurdu. Rüzgârları her bölgenin nimetleri ortak olsun diye verdi; lejyonları ve süvarileri taşısınlar, ulusların yıkıcı silahlarını bir yerden bir yere geçirsinler diye değil.

5.18.14

Dedit uentos ad ulteriora noscenda: fuisset enim imperitum animal et sine magna experientia rerum homo, si circumscriberetur natalis soli fine. Dedit uentos, ut commoda cuiusque regionis fierent communia, non ut legiones equitemque gestarent nec ut perniciosa gentes arma transueherent.

5.18.15Tabiatın iyiliklerini onları kullananların kötülüğüne göre tartarsak, kendi zararımıza almadığımız hiçbir şey yoktur. Görmek kimin işine yarar? Konuşmak kimin? Kimin için hayat bir işkence değildir? Faydası ne kadar apaçık olursa olsun, kusurun zıddına çevirmediği hiçbir şey bulamazsın. Tabiat rüzgârları da iyi olsunlar diye bulmuştu; onları zıtlarına biz çevirdik.

5.18.15

Si beneficia naturae utentium prauitate perpendimus, nihil non nostro malo accepimus: cui uidere expedit? cui loqui? cui non uita tormentum est? Nihil inuenies tam manifestae utilitatis quod non in contrarium transeat culpa. Sic uentos quoque natura bono futuros inuenerat: ipsi illos contrarios fecimus.

5.18.16Hepsi bizi bir kötülüğe götürür. Şunun ve bunun demir alması için sebep aynı değildir, ama hiçbirininki haklı değildir. Denizi denemeye türlü türlü kışkırtıcılarla sürükleniyoruz; ama her durumda bir kusur uğruna denize açılıyoruz. Kitabın sonuna yaklaşırken tanık olarak çağırmamız gereken Platon ne güzel söyler: İnsanların hayatlarıyla satın aldıkları şeyler en değersiz şeylerdir. Hatta, sevgili Lucilius, onların çılgınlığını, yani bizim çılgınlığımızı (çünkü aynı kalabalıkta yuvarlanıyoruz) iyi değerlendirirsen, hayatın kendisini tüketen şeylerin hayat için edinildiğini düşündüğünde daha da çok güleceksin.

5.18.16

Omnes in aliquod nos malum ducunt. Non eadem est his et illis causa soluendi, sed iusta nulli. Diuersis enim irritamentis ad temptandum mare impellimur, utique alicui uitio nauigatur. Egregie Plato dicit, qui nobis circa exitum iam testium loco dandus est, minima esse quae homines emant uita. Immo, Lucili carissime, si bene illorum furorem aestimaueris, id est nostrum (in eadem enim turba uolutamur), magis ridebis, cum cogitaueris uitae parari in quae uita consumitur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…