IV. Kitap
4.prYazdığına göre, ey insanların en iyisi Lucilius, Sicilya da, sana bol vakit bırakan kâhyalık görevin de hoşuna gidiyor; bu görevi kendi sınırları içinde tutmak, kâhyalığı bir hükümranlığa çevirmemek istersen hoşuna gitmeye de devam edecek. Bunu yapacağından şüphem yok; hırstan ne kadar uzak, boş vakte ve edebiyata ne kadar yakın olduğunu biliyorum. Kendilerine katlanmayı bilmeyenler iş ve insan kalabalığını arasın; sen kendinle çok iyi geçiniyorsun.
Bunun pek az kişiye nasip olmasına şaşmamalı. Kendimize karşı buyurgan ve çekilmeziz; kimi zaman kendimizi sevmekten, kimi zaman kendimizden bıkmaktan muzdaribiz; zavallı ruhumuzu kâh kibirle şişiriyor, kâh arzuyla geriyoruz; bazen hazla yoruyor, bazen kaygıyla kavuruyoruz; en acınası da şu: Hiçbir zaman yalnız değiliz. Bu kadar büyük bir kusurlar yuvasında durmadan kavga çıkması bu yüzden kaçınılmazdır.
Öyleyse, sevgili Lucilius, alıştığın şeyi yap: Kalabalıktan elinden geldiğince ayrıl, dalkavuklara böğrünü açma. Bunlar kendilerinden üstündekileri avlamakta ustadır: Ne kadar sakınsan da onlarla baş edemezsin. Ama bana inan: Yakalanırsan, kendini ihanete kendin teslim edeceksin.
Dalkavukluğun tabiatında şu vardır: Geri çevrildiğinde bile hoşa gider; çoğu zaman kapı dışarı edilir de en sonunda içeri alınır. Çünkü geri itilmelerini bile karşı tarafa borç yazarlar; hakaret bile onları boyun eğdiremez. Söyleyeceğim şey inanılmaz, ama yine de doğru: Herkes en çok nereden hedef alınıyorsa oradan açıktır; belki de açık olduğu için oradan hedef alınır.
Öyleyse kendini şuna hazırla: Delinmez olmayı başaramayacağını bil; her yanı sakınsan da süslerinden vurulursun. Biri dalkavukluğu gizlice ve ölçülü kullanır; biri açıktan, ortalık yerde, kabalık taklidi yaparak, sanki bu bir saflıkmış da hüner değilmiş gibi. Vitellius'tan önce bu işin en büyük ustası olan Plancus, gizlice ve kendini saklayarak dalkavukluk edilmeyeceğini söylerdi: "Kur yapmak gizli kalırsa boşa gider," derdi.
Dalkavuk en çok yakalandığında kazanır; hele azarlanmışsa, kızarmışsa daha da çok. Senin konumunda pek çok Plancus çıkacağını, övülmek istememenin de bu büyük kötülüğe çare olmadığını düşün. Her konuda, özellikle de kusurları ayırt edip tedavi etmekte tanıdığım en ince kafalı adam olan Crispus Passienus sık sık şöyle derdi: Dalkavukluğa kapıyı kapamıyoruz, aralık bırakıyoruz, hem de sevgiliye karşı nasıl aralık bırakılırsa öyle: İterse hoşa gider, kırarsa daha da hoşa gider.
Seçkin bir insan olan Demetrios'un nüfuzlu bir azatlıya şunu söylediğini hatırlıyorum: Sağduyusundan pişman olduğu gün zenginliğe giden yol onun için kolay olacakmış. "Bu hüneri sizden kıskanmayacağım," demiş, "ama kazanca ihtiyacı olanlara öğreteceğim: Denizin şüpheli talihine, alım satımın çekişmesine girmeden, toprağın belirsiz vefasını, mahkemelerin daha da belirsiz vefasını denemeden, yalnız kolay değil neşeli bir yoldan da nasıl para kazanabilirler, insanları sevindire sevindire nasıl soyabilirler.
"Seni," demiş, "Fidus Annaeus'tan da yumruk dövüşçüsü Apollonios'tan da uzun diye yemin ederim, Trak gladyatörünün karşısına çıkarılmış bir maymun boyunda olsan da. Senden daha cömert bir insan olmadığını söylerken de yalan söylemem; çünkü el sürmeden bıraktığın her şeyi herkese bağışlamış sayılabilirsin."
İşte böyle, sevgili Iunior'um: Dalkavukluk ne kadar açık, ne kadar utanmaz olursa, kendi yüzündeki utancı ne kadar silip başkasının yüzünü ne kadar çok kızartırsa, kaleyi de o kadar çabuk düşürür. Öyle bir deliliğe vardık ki ölçülü dalkavukluk eden kötü niyetli sayılıyor.
Sana hep şunu söylerdim: Herkesin, onu daha fazla sevemeyecek olanın bile az sevdiği kardeşim Gallio başka kusurları tanımaz, ama bundan nefret eder. Onu her yönden denedin. Zekâsını, en büyük ve yıpratılmaktansa kutsanmaya en layık zekâ diye yüceltmeye başladın: Çekip gitti. Tutumluluğunu övmeye başladın; oysa tutumluluk bizim âdetlerimizden öyle geri sekmiştir ki onlara ne sahip ne de onları mahkûm ediyor görünür: Daha ilk sözlerinde lafını kesti.
Onun nezaketine, yanından geçip gittiği kimseleri bile kendine çeken yapmacıksız tatlılığına, rastladığı kişilere bile karşılıksız iyilik etmesine hayran olmaya başladın (çünkü hiçbir ölümlü tek bir kişiye, onun herkese olduğu kadar sevimli değildir; öte yandan, hüner ve yapmacık kokmadığında tabiî iyiliğin gücü o kadar büyüktür ki herkes onun herkese gösterdiği iyiliği kendisine yapılmış bir lütuf saymaya razı olur): Bu noktada da dalkavukluklarına direndi; sen de herkesin bağrına bastığı tuzaklara karşı yenilmez bir adam bulduğunu haykırdın.
Onun bu basiretine, kaçınılmaz bir kötülükten kaçınmaktaki ısrarına bu yüzden daha çok hayran olduğunu itiraf ettin; çünkü tatlı sözler söylesen de doğruyu söylediğin için açık kulaklarla dinlenebileceğini ummuştun. Ama o, direnmek gerektiğini tam da bu yüzden daha iyi anladı: Çünkü yalan, doğruluğun itibarını hep doğrudan ödünç ister. Yine de rolünü kötü oynamışsın, o da bir şaka ya da bir hile sezmiş gibi kendinden hoşnutsuz olmanı istemem: Seni yakalamadı, geri çevirdi.
[1] Delectat te, quemadmodum scribis, Lucili uirorum optime, Sicilia et officium procurationis otiosae, delectabitque, si continere id intra fines suos uolueris nec efficere imperium quod est procuratio. Facturum hoc te non dubito; scio quam sis ambitioni alienus, quam familiaris otio et litteris. Turbam rerum hominumque desiderent qui se pati nesciunt: tibi tecum optime conuenit. [2] Nec est mirum paucis istud contingere. Imperiosi nobis ipsi ac molesti sumus; modo amore nostri, modo taedio laboramus; infelicem animum nunc superbia inflamus, nunc cupiditate distendimus; alias uoluptate lassamus, alias sollicitudine exurimus; quod est miserrimum, numquam sumus singuli. Necesse est itaque assidua sit in tam magno uitiorum contubernio rixa. [3] Fac ergo, mi Lucili, quod facere consuesti; a turba te, quantum potes, separa, ne adulatoribus latus praebeas. Artifices sunt ad captandos superiores: par illis, etiamsi bene caueris, non eris. Sed mihi crede: proditioni, si capieris, ipse te trades. [4] Habent hoc in se naturale blanditiae: etiam cum reiciuntur placent; saepe exclusae nouissime recipiuntur. Hoc enim ipsum imputant, quod repelluntur, et subigi ne contumelia quidem possunt. Incredibile est quod dicturus sum, sed tamen uerum: ea maxime quisque patet, qua petitur; fortasse enim ideo, quia patet, petitur. [5] Sic ergo formare, ut scias non posse te consequi, ut sis impenetrabilis: cum omnia caueris, per ornamenta ferieris. Alius adulatione clam utetur, parce, alius ex aperto, palam, rusticitate simulata, quasi simplicitas illa, non ars sit. Plancus, artifex ante Vitellium maximus, aiebat non esse occulte nec ex dissimulato blandiendum: "Perit, inquit, procari, si latet." [6] Plurimum adulator, cum deprehensus est, proficit; plus etiamnunc, si obiurgatus est, si erubuit. Futuros multos in persona tua Plancos cogita et hoc non esse remedium tanti mali, nolle laudari. Crispus Passienus, quo ego nil cognoui subtilius in omnibus quidem rebus, maxime in distinguendis et curandis uitiis, saepe dicebat adulationi nos non claudere ostium sed operire, et quidem sic, quemadmodum opponi amicae solet: quae, si impulit, grata est; gratior, si effregit. [7] Demetrium egregium uirum memini dicere cuidam libertino potenti facilem sibi esse ad diuitias uiam, quo die paenituisset bonae mentis. "Nec inuidebo, inquit, uobis hac arte, sed docebo eos, quibus quaesito opus est, quemadmodum non dubiam fortunam maris, non emendi uendendique litem subeant, non incertam fidem ruris, incertiorem fori temptent, quemadmodum non solum facili sed etiam hilari uia pecuniam faciant gaudentesque despolient." [8] "Te, inquit, longiorem Fido Annaeo iurabo et Apollonio pycte, quamuis staturam habeas pithecii cum Thraece compositi. Hominem quidem non esse ullum liberaliorem non mentiar, cum possis uideri omnibus donasse quicquid dereliquisti." [9] Ita est, mi Iunior: quo apertior est adulatio, quo improbior, quo magis frontem suam perfricuit, cecidit alienam, hoc citius expugnat. Eo enim iam dementiae uenimus, ut qui parce adulatur, pro maligno sit. [10] Solebam tibi dicere Gallionem, fratrem meum, quem nemo non parum amat, etiam qui amare plus non potest, alia uitia non nosse, hoc eum odisse. Ab omni illum parte temptasti: ingenium suspicere coepisti omnium maximum et dignissimum, quod consecrari mallet quam conteri: pedes abstulit; frugalitatem laudare coepisti, quae sic a nostris moribus resiluit, ut illos nec habere nec damnare uideatur: prima statim uerba praecidit; [11] coepisti mirari comitatem et incompositam suauitatem, quae illos quoque quos transit abducit, gratuitum etiam in obuios meritum (nemo enim mortalium uni tam dulcis est quam hic omnibus, cum interim - tanta naturalis boni uis est, ubi artem simulationemque non redolet - nemo non imputari sibi bonitatem publicam patitur⟦?⟧): hoc quoque loco blanditiis tuis restitit, ut exclamares inuenisse te inexpugnabilem uirum aduersus insidias, quas nemo non in sinum recipit. [12] Eo quidem magis hanc eius prudentiam et in euitando ineuitabili malo pertinaciam te suspicere confessus es, quia speraueras posse apertis auribus recipi, quamuis blanda diceres, quia uera dicebas. Sed eo magis intellexit obstandum: semper enim falsis a uero petitur ueri
4.pr_2Kendini bu örneğe göre biçimlendir. Bir dalkavuk sana yaklaştığında ona şöyle de: "Bir görevliden ötekine liktorlarla birlikte geçip duran bu sözleri, karşılığını vermek için ne dese dinlemeye hazır birine mi götürmek istiyorsun? Ben ne aldatmak isterim ne de aldatılabilirim; kötüleri de övmeseydiniz sizin tarafınızdan övülmek isterdim." Ama seni yakından vurabilecekleri kadar aşağı inmene ne gerek var? Aranızda uzun bir mesafe olsun.
İyi övülmek istediğinde bunu neden birine borçlu olasın? Kendini sen öv; de ki: "Kendimi hür insana yaraşır uğraşlara verdim. Yoksulluk başka şey öğütlese, yeteneğim beni uğraşın karşılığının hemen ödendiği yere çekse de karşılıksız şiirlere döndüm, kendimi felsefenin kurtarıcı uğraşına verdim.
Faziletin her göğse sığabileceğini gösterdim; doğuşumun darlığından sıyrılıp kendimi talihle değil ruhumla ölçerek en büyüklerle eşit durdum. Gaetulicus'la dostluğumda Gaius vefamı elimden alamadı; talihsizce sevilmiş başkaları söz konusu olduğunda da, kendilerine düşman olmadan çok önce halka düşman olan Messallina ve Narcissus kararlılığımı deviremedi. Vefa uğruna boynumu uzattım; temiz vicdanımı lekeleyecek tek bir söz ağzımdan zorla alınmadı; dostlarım için her şeyden korktum, kendim için hiçbir şeyden, yalnız iyi bir dost olamamaktan.
Kadınlar gibi gözyaşı dökmedim; kimsenin ellerine yalvararak sarılmadım; ne iyi bir insana ne de bir erkeğe yakışmayan hiçbir şey yapmadım. Başıma gelen tehlikelerden büyük, tehdit edilen şeylere yürümeye hazır, talihe teşekkür ettim, çünkü vefaya ne kadar değer verdiğimi sınamak istemişti (bu kadar değerli bir şey bana ucuza mal olmamalıydı). Vefa uğruna benim mi ölmem, yoksa benim uğruma vefanın mı ölmesi daha iyi, bunu uzun uzun tartmadım bile (çünkü kefeler denk değildi);
güçlülerin çılgınlığından kurtulmak için son çareye de düşünmeden atılmadım. Gaius'un yanında işkenceleri görüyordum, ateşleri görüyordum; onun zamanında insanlık işlerinin öyle bir hâle düştüğünü biliyordum ki yalnız öldürülenler merhamet örnekleri arasında sayılıyordu. Yine de kılıcımın üstüne yatmadım, ağzımı açıp denize atlamadım; vefa uğruna yapabileceğim tek şeyin ölmek olduğu sanılmasın diye.
Buna armağanlarla yenilmeyen ruhumu, açgözlülüğün bu kadar büyük yarışında kazanca hiç uzanmamış elimi ekle; yaşayışımın sadeliğini, sözümün ölçülülüğünü, küçüklere karşı insanlığımı, büyüklere karşı saygımı ekle." Bundan sonra kendine danış: Anlattıkların doğru mu, yanlış mı? Doğruysa büyük bir tanığın önünde övüldün; yanlışsa tanıksız alay konusu oldun.
Şimdi ben de seni avlamaya ya da sınamaya çalışıyormuşum gibi görünebilirim: Hangisine istersen inan ve herkesten korkmaya benden başla. Vergilius'un şu sözüne kulak ver: "Hiçbir yerde güven yok"; ya da Ovidius'un şu sözüne: "Toprağın uzandığı her yerde vahşi Erinys hüküm sürer; suça ant içmişler sanırsın"; ya da Menandros'un şu sözüne (insan soyunun kötülüğe yönelen bu ortak gidişini lanetlerken bu konuda yeteneğinin bütün büyüklüğünü seferber etmeyen kim var ki?): Menandros herkesin kötü yaşadığını söyler ve sanki köylü bir şairmiş gibi sahneye fırlar; ne yaşlıyı ayırır ne çocuğu, ne kadını ne erkeği, ve günah işleyenlerin tek tük kişiler ya da birkaç kişi olmadığını, suçun artık bir ağ gibi örülmüş olduğunu ekler.
Öyleyse kaçmak, kendi içine çekilmek gerekir; hatta kendinden de çekilmek gerekir. Aramızda deniz olsa da sana bunu sağlamaya çalışacağım: Ara sıra elinden tutup seni daha iyi şeylere götüreceğim; yalnızlık hissetmeyesin diye buradan seninle sohbet edeceğim. En iyi olduğumuz yanımızla bir arada olacağız; birbirimize, dinleyenin yüzüne bakmadan öğütler vereceğiz.
Seni o eyaletten çok uzaklara götüreceğim; yoksa belki tarih kitaplarına fazla güvenir ve her aklına geldiğinde kendinle övünmeye başlarsın: "Benim yetkim altında öyle bir eyalet var ki Kartaca ile Roma arasında büyük bir savaşın ödülü olarak dururken en büyük şehirlerin ordularını hem taşıdı hem kırdı; dört Romalı önderin, yani bütün imparatorluğun güçlerinin tek bir yerde toplandığını gördü ve onları besledi; Pompeius'un talihini büktü, Caesar'ınkini yordu, Lepidus'unkini başkasına aktardı, hepsininkini içine aldı;
ölümlülere en tepeden en dibe düşüşün ne kadar hızlı olduğunu, talihin büyük bir gücü ne farklı yollarla yıktığını açıkça gösterebilecek o büyük seyirliğe tanık oldu: Aynı anda Pompeius'un da Lepidus'un da en yüksek doruktan en dibe, ama başka başka yollardan düştüğünü gördü; Pompeius başkasının ordusundan kaçıyordu, Lepidus kendi ordusundan."
[13] Ad hoc exemplar componere. Cum quis ad te adulator accesserit, dicito: "Vis tu ista uerba, quae iam ab alio magistratu ad alium cum lictoribus transeunt, ferre ad aliquem, qui paria facturus uult quicquid dixerit audire? Ego nec decipere uolo nec decipi possum: laudari me a uobis, nisi laudaretis etiam malos, uellem". Quid autem necesse est in hoc descendere, ut te petere comminus possint? Longum inter uos interuallum sit. [14] Cum cupieris bene laudari, quare hoc ulli debeas? Ipse te lauda, dic: Liberalibus me studiis tradidi. Quamquam paupertas alia suaderet et ingenium eo duceret ubi praesens studii pretium est, ad gratuita carmina deflexi me et ad salutare philosophiae contuli studium. [15] Ostendi in omne pectus cadere uirtutem et, eluctatus natalium angustias nec sorte me sed animo mensus, par maximis steti. Non mihi in amicitia Gaetulici Gaius fidem eripuit; non in aliorum persona infeliciter amatorum Messallina et Narcissus, diu publici hostes antequam sui, propositum meum potuerunt euertere: ceruicem pro fide opposui; nullum uerbum mihi, quod non salua bona conscientia procederet, excussum est; pro amicis omnia timui, pro me nihil, nisi ne parum bonus amicus fuissem. [16] Non mihi muliebres fluxere lacrimae; non e manibus ullius supplex pependi; nihil indecorum nec bono nec uiro feci. Periculis meis maior, paratus ire in ea quae minabantur, egi gratias fortunae, quod experiri uoluisset quanti aestimarem fidem (non debebat mihi paruo res tanta constare); ne examinaui quidem diu (neque enim paria pendebant), utrum satius esset me perire pro fide an fidem pro me; [17] non praecipiti impetu in ultimum consilium, quo me eriperem furori potentium, misi. Uidebam apud Gaium tormenta, uidebam ignes, sciebam olim sub illo in eum statum res humanas decidisse, ut inter misericordiae exempla haberentur occisi: non tamen ferro incubui nec in mare aperto ore desilui, ne uiderer pro fide tantum mori posse. [18] Adice inuictum muneribus animum et in tanto auaritiae certamine numquam suppositam manum lucro; adice uictus parsimoniam, sermonis modestiam, aduersus minores humanitatem, aduersus maiores reuerentiam. Post haec ipse te consule, uerane an falsa memoraueris: si uera sunt, coram magno teste laudatus es; si falsa, sine teste derisus es. [19] Possum et ipse nunc uideri te aut captare aut experiri: utrumlibet crede et omnes timere a me incipe. Vergilianum illud exaudi "nusquam tuta fides", aut Ouidianum "qua terra patet, fera regnat Erinys: in facinus iurasse putes", aut illud Menandri (quis enim non in hoc magnitudinem ingenii sui concitauit, detestatus consensum humani generis tendentis ad uitia?): omnes ait malos uiuere et in scaenam uelut rusticus poeta prosiluit; non senem excipit, non puerum, non feminam, non uirum, et adicit non singulos peccare nec paucos, sed iam scelus esse contextum. [20] Fugiendum ergo et in se recedendum est; immo etiam a se recedendum. Hoc tibi, etsi diuidimur mari, praestare temptabo, ut subinde te iniecta manu ad meliora perducam, et, ne solitudinem sentias, hinc tecum miscebo sermones: erimus una, qua parte optimi sumus; dabimus inuicem consilia non ex uultu audientis pendentia; [21] longe te ab ista prouincia abducam, ne forte magnam historiis esse fidem credas et placere tibi incipias, quotiens cogitaueris: "Hanc ego habeo sub meo iure prouinciam, quae maximarum urbium exercitus et sustinuit et fregit, cum inter Carthaginem et Romam ingentis belli pretium iacuit; quae quattuor Romanorum principum, id est totius imperii, uires contractas in unum locum uidit aluitque, Pompeii fortunam flexit, Caesaris fatigauit, Lepidi transtulit, omnium cepit; [22] quae illi ingenti spectaculo interfuit, ex quo liquere mortalibus posset quam uelox foret ad imum lapsus e summo, quamque diuersa uia magnam potentiam fortuna destrueret: uno enim tempore uidit Pompeium Lepidumque ex maximo fastigio aliter ad extrema deiectos, cum Pompeius alienum exercitum fugeret, Lepidus suum".
4.1.1Seni oradan büsbütün uzaklaştırmak için, Sicilya'nın içinde ve çevresinde pek çok şaşılacak şey olsa da şimdilik eyaletinle ilgili bütün meseleleri geçeceğim ve düşüncelerini başka bir yöne çekeceğim. Önceki kitapta ertelediğim şeyi seninle birlikte araştıracağım: Nil yaz aylarında neden böyle taşar? Filozoflar Tuna'nın da ona benzer bir tabiatı olduğunu aktarmışlardır, çünkü onun da kaynağı bilinmezmiş ve yazın kıştan büyük olurmuş.
Itaque, ut totum inde te abducam, quamuis multa habeat Sicilia in se circaque se mirabilia, omnes interim prouinciae tuae quaestiones praeteribo et in diuersum cogitationes tuas abstraham. Quaeram enim tecum id quod libro superiore distuli, quid ita Nilus aestiuis mensibus abundet. Cui Danuuium similem habere naturam philosophi tradiderunt, quod et fontis ignoti et aestate quam hieme maior sit.
4.1.2İkisinin de yanlış olduğu ortaya çıktı: Tuna'nın kaynağının Germania'da olduğunu öğrendik; yazın büyümeye başladığı doğrudur, ama Nil henüz kendi ölçüsü içinde kalırken, ilk sıcaklarda, güneş ilkbaharın sonlarında güçlenip karları yumuşattığında büyür; bu karları da Nil kabarmaya başlamadan tüketir; yazın geri kalanında ise azalır, kıştaki büyüklüğüne döner, hatta ondan da aşağı iner. Nil ise Köpek Yıldızı doğmadan önce, sıcakların ortasında artmaya başlar ve gece-gündüz eşitliğinin ötesine kadar artar.
Utrumque apparuit falsum: nam et caput eius in Germania esse comperimus, et aestate quidem incipit crescere sed, adhuc manente intra mensuram suam Nilo, primis caloribus, cum sol uehementior intra extrema ueris niues mollit, quas ante consumit quam tumescere Nilus incipiat; reliquo uero aestatis minuitur et ad hibernam magnitudinem redit atque ex ea demittitur. At Nilus ante exortum Caniculae augetur mediis aestibus ultra aequinoctium.
4.2.1Tabiat bu en ünlü ırmağı insan soyunun gözleri önüne çıkarmış ve öyle düzenlemiştir ki Mısır'ı, toprağın sıcaklarla en çok kavrulduğu ve suyu en derine çektiği zamanda su altında bırakır; yıllık kuraklığa yetecek kadar su alır. Çünkü Etiyopya'ya bakan kesimde ya hiç yağmur yağmaz ya da seyrek yağar; o yağmurlar da gök sularına alışık olmayan toprağa yardım etmez.
Hunc nobilissimum amnium natura extulit ante humani generis oculos et ita disposuit, ut eo tempore inundaret Aegyptum quo maxime usta feruoribus terra undas altius traheret, tantum usura quantum siccitati annuae sufficere possit. Nam in ea parte, quae in Aethiopiam uergit, aut nulli imbres sunt aut rari et qui insuetam aquis caelestibus terram non adiuuent.
4.2.2Bildiğin gibi Mısır bütün umudunu buna bağlamıştır: Nil bol ya da kıt aktıkça yıl da kısır ya da bereketli olur; "hiçbir çiftçi göğe bakmaz." Kendi şairimle neden şakalaşmayayım, ona kendi Ovidius'unu neden göstermeyeyim? Ovidius der ki: "Ot da yağmurlu Iuppiter'e yalvarmaz."
Unam, ut scis, Aegyptus in hoc spem suam habet: proinde aut sterilis annus aut fertilis est, prout ille magnus influxit aut parcior; "nemo aratorum respicit caelum". Quare non cum poeta meo iocor et illi Ouidium suum impingo, qui ait "nec Pluuio supplicat herba Ioui"?
4.2.3Nerede büyümeye başladığı kavranabilseydi, artışının sebepleri de bulunurdu. Oysa Nil büyük çölleri dolaşıp bataklıklara yayılır, dev kıvrımlarla dağılır; o başıboş, dolaşan hâlinden ilk kez Philai çevresinde toplanır. Philai sarp, her yanı uçurum bir adadır; birleşmek üzere olan iki ırmakla çevrilidir; bu ırmaklar Nil'e dönüşür ve onun adını alır. Adanın tamamını şehir kaplar.
Unde crescere incipiat si comprehendi posset, causae quoque incrementi inuenirentur: nunc uero magnas solitudines peruagatus et in paludes diffusus
4.2.4Nil buradan şiddetli olmaktan çok büyük olarak çıkar; Etiyopya'nın ve Hint denizinin ticaretine giden yolun geçtiği kumların önünden akar. Onu Kataraktlar karşılar; eşsiz manzarasıyla ünlü bir yer:
Ab hac Nilus magnus magis quam uiolentus egressus, Aethiopiam harenasque, per quas iter ad commercia Indici maris est, praelabitur. Excipiunt eum Cataractae, nobilis insigni spectaculo locus:
4.2.5Orada Nil, birçok yerde dik ve oyulmuş kayaların arasında kabarır ve güçlerini kışkırtır. Önüne çıkan taşlara çarpıp parçalanır, dar geçitlerde boğuşur; yendiği ya da yenildiği her yerde dalgalanır. Orada, o zamana kadar yumuşak bir yatakta gürültüsüz akıttığı suları ilk kez kabarınca, şiddetli ve sel gibi, bu cimri geçitlerden fırlar; artık kendine benzemez, çünkü oraya kadar çamurlu ve bulanık akar; ama kayalara, sivri taşlara çarpınca köpürür, rengini de kendi tabiatından değil yerin hırpalamasından alır. Sonunda engelleri aşıp birden dayanaksız kalınca, çevredeki bölgeleri büyük bir gürültüyle doldurarak müthiş bir yükseklikten düşer. Perslerin oraya yerleştirdiği halk bu gürültüye dayanamamış; sürekli uğultudan kulakları sağırlaşınca daha sakin yerlere göçürülmüştür.
ibi per arduas excisasque pluribus locis rupes Nilus insurgit et uires suas concitat. Frangitur enim occurrentibus saxis et per angusta eluctatus, ubicumque uincit aut uincitur, fluctuat et illic excitatis primum aquis, quas sine tumultu leni alueo duxerat, uiolentus et torrens per malignos transitus prosilit dissimilis sibi, quippe ad id lutosus et turbidus fluit; at ubi scopulos et acuta cautium uerberauit, spumat, et illi non ex natura sua sed ex iniuria loci color est, tandemque eluctatus obstantia in uastam altitudinem subito destitutus cadit cum ingenti circumiacentium regionum strepitu. Quem perferre gens ibi a Persis collocata non potuit obtusis assiduo fragore auribus et ob hoc sedibus ad quietiora translatis.
4.2.6Irmağın şaşılacak şeyleri arasında oralıların inanılmaz cüretini de duydum. İkişer ikişer küçücük kayıklara binerler: biri kayığı yönetir, öteki suyunu boşaltır. Nil'in azgın deliliğinin ve geri dönen dalgaların arasında uzun süre çalkalandıktan sonra sonunda en dar oluklara girerler ve bunlardan geçerek kayaların darlığından kurtulurlar. Bütün ırmakla birlikte aşağı dökülürken düşen kayığı elleriyle idare ederler; seyredenlerin büyük korkusu içinde baş aşağı atılırlar. Sen onlara ağlamaya başlamışken, bu kadar büyük bir kütlenin altında batıp gömüldüklerini sanmışken, düştükleri yerden çok uzakta, mancınıktan atılmış gibi yüzüp giderler: Düşen dalga onları batırmaz, düz sulara teslim eder.
Inter miracula fluminis incredibilem incolarum audaciam accepi: bini paruula nauigia conscendunt, quorum alter nauem regit, alter exhaurit; deinde multum inter rapidam insaniam Nili et reciprocos fluctus uolutati tandem tenuissimos canales tenent, per quos angusta rupium effugiunt et, cum toto flumine effusi, nauigium ruens manu temperant magnoque spectantium metu in caput missi, cum iam adploraueris mersosque atque obrutos tanta mole credideris, longe ab eo, in quem ceciderunt, loco nauigant tormenti modo missi; nec mergit illos cadens unda sed planis aquis tradit.
4.2.7Nil'in ilk kabarışı az önce söz ettiğim Philai adası çevresinde görülür. Buradan kısa bir mesafede ayrı duran bir kaya vardır (Yunanlar ona Abaton der, rahiplerden başka kimse ona ayak basmaz); ırmağın kabarışını ilk bu taşlar hisseder. Sonra uzun bir mesafeden sonra iki sivri kaya yükselir (oralılar bunlara "Nil'in damarları" der); bunlardan çok su dökülür, ama Mısır'ı kaplayabilecek kadar değil. Yıllık bayram geldiğinde rahipler bu ağızlara sikke, valiler altın armağanlar atar.
Primum incrementum Nili circa insulam, quam modo rettuli Philas uisitur: exiguo ab hac spatio petra diuiditur (Abaton Graeci uocant, nec illam ulli nisi antistites calcant); illa primum saxa auctum fluminis sentiunt. Post magnum deinde spatium duo eminent scopuli (Nili uenas uocant incolae) ex quibus magna uis funditur, non tamen quanta operire possit Aegyptum. In haec ora stipem sacerdotes et aurea dona praefecti, cum sollemne uenit sacrum, iaciunt.
4.2.8Bundan sonra yeni güçler kazandığı açıkça belli olan Nil, dağların engeliyle sıkıştırıldığından genişliğe taşmadan, yüksek kenarlı ve derin bir yatakta akar. Ancak Memphis çevresinde serbest kalır, ovalarda dolaşarak birçok kola ayrılır ve el ile açılmış kanallarla bütün Mısır'a dağılır; kanallar, ne kadar su alınacağı suyu çevirenlerin elinde olsun diye açılmıştır. Nil önce kollara ayrılır, sonra suları birleşerek geniş ve bulanık bir deniz görünümünde durgunlaşır: Sağdan soldan bütün Mısır'ı kucaklayarak yayıldığı bölgelerin genişliği onun akışını ve şiddetini elinden alır.
Hinc iam manifestus nouarum uirium Nilus alto ac profundo alueo fertur, ne in latitudinem excedat, obiectu montium pressus. Circa Memphim demum liber et per campestria uagus in plura scinditur flumina manuque canalibus factis, ut sit modus in deriuantium potestate, per totam discurrit Aegyptum. Initio diducitur, deinde continuatis aquis in faciem lati ac turbidi maris stagnat: cursum illi uiolentiamque eripit latitudo regionum in quas extenditur dextra laeuaque totam amplexus Aegyptum.
4.2.9Nil ne kadar büyürse yıl için umut da o kadar büyür; hesap da çiftçiyi yanıltmaz, çünkü Nil'in bereketlendirdiği toprak ırmağın ölçüsüne tam karşılık verir. Nil kumlu ve susamış toprağa hem su hem toprak getirir: Bulanık aktığından kuru ve yarık yarık yerlerde bütün tortusunu bırakır, beraberinde getirdiği yağlı ne varsa kurak yerlere sıvar; tarlalara iki şekilde yardım eder: hem sulayarak hem balçık sererek. Bu yüzden onun yardım etmediği her yer kısır ve çorak kalır; gereğinden fazla büyürse de zarar verir.
Quantum creuit Nilus, tantum spei in annum est; nec computatio fallit agricolam, adeo ad mensuram fluminis terra respondet, quam fertilem facit Nilus. Is harenoso ac sitienti solo et aquam inducit et terram: nam cum turbulentus fluat, omnem in siccis atque hiantibus locis faecem relinquit et, quicquid pingue secum tulit, arentibus locis allinit iuuatque agros duabus ex causis, et quod inundat et quod oblimat. Itaque quicquid non adiuit, sterile ac squalidum iacet; si creuit super debitum, nocuit.
4.2.10Irmağın tabiatı bu yüzden şaşırtıcıdır: Öteki ırmaklar toprakları yıkayıp içini oyarken, onlardan çok daha büyük olan Nil hiçbir şeyi aşındırmaz, kazımaz; tersine toprağa güç katar; toprağı ıslatması en küçük katkısıdır. Getirdiği balçıkla kumları doyurur ve birbirine bağlar; Mısır ona yalnız topraklarının bereketini değil, topraklarının kendisini borçludur.
Mira itaque natura fluminis quod, cum ceteri amnes abluant terras et euiscerent, Nilus, tanto ceteris maior, adeo nihil exedit nec abradit, ut contra adiciat uires minimumque in eo sit, quod solum temperat: illato enim limo harenas saturat ac iungit, debetque illi Aegyptus non tantum fertilitatem terrarum, sed ipsas.
4.2.11Nil tarlalara yayıldığında görünüş çok güzeldir: Ovalar gizlenir, vadiler örtülür, kasabalar adalar gibi yükselir; iç kesimlerde kayıktan başka gidip gelme yolu kalmaz; halklar topraklarını ne kadar az görürlerse o kadar çok sevinirler.
Illa facies pulcherrima est cum iam se in agros Nilus ingessit: latent campi opertaeque sunt ualles, oppida insularum modo exstant, nullum mediterraneis nisi per nauigia commercium est maiorque est laetitia gentibus quo minus terrarum suarum uident.
4.2.12Nil kıyıları içinde kaldığında bile yedi ağızdan denize dökülür: Bunlardan hangisini seçersen seç, bir denizdir. Bununla birlikte şu kıyıya bu kıyıya adı sanı olmayan birçok kol uzatır. Üstelik büyüklükte de zararda da deniz canavarlarına denk yaratıklar besler; ne kadar büyük olduğu da şuradan kestirilebilir: Dev hayvanlara hem yeterli besin hem dolaşacak yer sağlar.
Sic quoque, cum se ripis continet Nilus, per septena ostia in mare emittitur: quodcumque ex his elegeris, mare est. Multos nihilominus ignobiles ramos in aliud atque aliud litus porrigit. Ceterum beluas marinis uel magnitudine uel noxa pares educat, et ex eo quantus sit aestimari potest quod ingentia animalia et pabulo sufficienti et ad uagandum loco continet.
4.2.13İnsanların en iyisi, her tür edebiyatta pek ender görülecek ölçüde yetkin olan Balbillus, Mısır valiliğini kendisi yürütürken, Nil'in en büyük ağzı olan Herakleion ağzında bir manzara gördüğünü anlatır: Denizden gelen yunuslarla ırmaktan karşılarına saf tutarak çıkan timsahlar, iki taraf arasında bir savaş varmış gibi çarpışmış; timsahlar, sakin ve ısırıkları zararsız hayvanlara yenilmiş.
Balbillus, uirorum optimus perfectusque in omni litterarum genere rarissime, auctor est, cum ipse praefectus obtineret Aegyptum, Heracleotico ostio Nili, quod est maximum, spectaculo sibi fuisse delphinorum a mari occurrentium et crocodillorum a flumine aduersum agmen agentium uelut pro partibus proelium; crocodillos ab animalibus placidis morsuque innoxiis uictos.
4.2.14Timsahların bedeninin üst kısmı serttir, daha büyük hayvanların dişlerine bile geçit vermez; alt kısmı ise yumuşak ve narindir. Yunuslar suya dalıp sırtlarından yükselen dikenlerle onları bu yerden yaralıyor, ters yöne doğru zorlayarak yarıyorlardı. Bu şekilde birçoğu yarılınca ötekiler, saf bozulmuşçasına kaçtı: Cesura karşı kaçak, ürkeğe karşı pek cesur bir hayvan!
His superior pars corporis dura et impenetrabilis est etiam maiorum animalium dentibus, at inferior mollis ac tenera. Hanc delphini spinis, quas dorso eminentes gerunt, submersi uulnerabant et in aduersum enisi diuidebant; rescissis hoc modo pluribus ceteri uelut acie uersa refugerunt: fugax animal audaci, audacissimum timido!
4.2.15Tentyralılar da timsahları soylarının ya da kanlarının bir özelliğiyle değil, onları hor görmeleri ve gözü karalıklarıyla yenerler. Kendileri peşlerine düşer, kaçanları ilmik atıp sürüklerler; ama peşlerinden gitmeye yeterince yürek gösteremeyenlerin çoğu ölür.
Nec illos Tentyritae generis aut sanguinis proprietate superant, sed contemptu et temeritate. Ultro enim insequuntur fugientesque iniecto trahunt laqueo: plerique pereunt, quibus minus praesens animus ad persequendum fuit.
4.2.16Theophrastos, Nil'in bir zamanlar deniz suyu getirdiğini söyler. Kleopatra'nın saltanatının onuncu ve on birinci yılında, art arda iki yıl yükselmediği bilinir. Bunun iki hükümdarın gücünün tükeneceğine işaret ettiğini söylerler: Gerçekten de Antonius'un ve Kleopatra'nın iktidarı tükendi. Kallimakhos önceki çağlarda Nil'in dokuz yıl boyunca yükselmediğini anlatır.
Nilum aliquando marinam aquam detulisse Theophrastus est auctor. Biennio continuo regnante Cleopatra non ascendisse, decimo regni anno et undecimo, constat. Significatam aiunt duobus rerum potientibus defectionem: Antonii enim Cleopatraeque defecit imperium. Per nouem annos non ascendisse Nilum superioribus saeculis Callimachus est auctor.
4.2.17Ama şimdi Nil'in yazın neden büyüdüğüne dair sebepleri incelemeye geçeyim; en eskilerden başlayayım. Anaksagoras, Etiyopya'nın sırtlarında eriyen karların Nil'e kadar aktığını söyler. Bütün eskiler bu kanaatteydi: Aiskhylos, Sophokles, Euripides bunu aktarır. Ama bunun yanlış olduğu birçok delille açıktır.
Sed nunc ad inspiciendas causas, propter quas aestate Nilus crescat, accedam et ab antiquissimis incipiam. Anaxagoras ait ex Aethiopiae iugis solutas niues ad Nilum usque decurrere. In eadem opinione omnis uetustas fuit: hoc Aeschylus, Sophocles, Euripides tradunt. Sed falsum esse argumentis pluribus patet.
4.2.18Önce, Etiyopya'nın çok sıcak olduğunu insanların yanık renkleri ve evleri yer altında olan Trogodytler gösterir. Taşlar yalnız öğlen değil, gün eğilirken de ateşe tutulmuş gibi kızgındır; toz yakar, insan ayağına dayanılmaz; gümüşün lehimi erir, heykellerin ekleri çözülür; süslü malzemenin hiçbir kaplaması yerinde kalmaz. O bölgeden gelen güney rüzgârı da rüzgârların en sıcağıdır. Kışın saklanan hayvanlardan hiçbiri orada gizlenmez; yılan kışın bile toprağın üstünde, açıktadır. Aşırı sıcaklardan çok uzakta bulunan İskenderiye'de bile kar yağmaz; daha yukarıdaki yerlerde yağmur da yoktur.
Primo Aethiopiam feruentissimam esse indicat hominum adustus color et Trogodytae, quibus subterraneae domus sunt. Saxa uelut igni feruescunt non tantum medio sed inclinato quoque die; ardens puluis nec humani uestigii patiens; argentum replumbatur; signorum coagmenta soluuntur; nullum materiae superadornatae manet operimentum. Auster quoque, qui ex illo tractu uenit, uentorum calidissimus est. Nullum ex his animalibus quae latent bruma umquam reconditur, etiam per hiemes in summo et aperto serpens est. Alexandriae quoque, quae longe ab immodicis caloribus posita est, niues non cadunt; superiora pluuia carent.
4.2.19Öyleyse bu kadar büyük sıcaklara maruz bir bölge bütün yaz sürecek karları nasıl alır? Oradaki bazı dağlar da kar alsa bile, Alplerden, Trakya'nın sırtlarından ya da Kafkasya'dan daha mı çok alır? Oysa bu dağların ırmakları ilkbaharda ve yazın başında kabarır, sonra kıştakinden de küçük olur: Çünkü ilkbaharda yağmurlar karı eritir, kalanını da ilk sıcak dağıtır.
Quemadmodum ergo regio tantis subiecta feruoribus duraturas per totam aestatem niues recipit? Quas sane aliqui montes illic quoque excipiant: numquid magis quam Alpes, quam Thraciae iuga aut Caucasus? Atqui horum montium flumina uere et prima aestate intumescunt, deinde hibernis minora sunt: quippe uernis temporibus imbres niuem diluunt, reliquias eius primus calor dissipat.
4.2.20Ne Rhenus ne Rhodanus ne Hister ne de Tmolos'un eteğinde akan Kaystros yazın büyür; oysa onların da kuzeydeki gibi çok yüksek, sürekli karları vardır. Karlar yaza rağmen ırmakları büyütebilseydi, Phasis ile Borysthenes de aynı mevsimde büyürdü.
Nec Rhenus nec Rhodanus nec Hister nec Caystrus subiacens Tmolo aestate proueniunt: et illis altissimae, ut in septemtrionibus, iugiter sunt niues. Phasis quoque per idem tempus et Borysthenes crescerent, ut niues flumina possent contra aestatem magna producere.
4.2.21Üstelik Nil'i kabartan bu sebep olsaydı, Nil yazın başında en dolu akardı; çünkü o zaman karlar henüz en bütün hâlindedir ve erime en yumuşak kardan başlar. Oysa Nil dört ay boyunca taşkın akar ve kabarması hep aynı ölçüdedir.
Praeterea si haec causa attolleret Nilum, aestate prima plenissimus flueret; tunc enim maxime integrae adhuc niues ex mollissimoque tabes est: Nilus autem per menses quattuor liquitur et illi aequalis accessio est.
4.2.22Thales'e inanırsan, etesia rüzgârları aşağı akan Nil'e direnir ve denizi ağızlara doğru iterek onun akışını durdurur: Böylece geri itilen Nil kendi içine geri döner; büyümez, ama çıkışı engellendiği için durur, sonra nerede güç bulursa birikerek oradan fışkırır. Massalialı Euthymenes de tanıklık eder: "Atlas Okyanusu'nda yolculuk ettim," der; "Nil oradan akar ve etesia rüzgârları mevsimlerini tuttukça daha büyüktür, çünkü o zaman rüzgârların baskısıyla deniz dışarı itilir. Rüzgârlar dinince deniz de durulur ve oradan aşağı inen Nil'in gücü azalır. Üstelik denizin tadı tatlıdır, canavarları da Nil'dekilere benzer."
Si Thaleti credis, etesiae descendenti Nilo resistunt et cursum eius acto contra ostia mari sustinent: ita reuerberatus in se recurrit nec crescit, sed exitu prohibitus resistit et quacumque mox potuit ui congestus erumpit. Euthymenes Massiliensis testimonium dicit: "Nauigaui, inquit, Atlanticum mare: inde Nilus fluit, maior, quamdiu etesiae tempus obseruant; tunc enim eicitur mare instantibus uentis. Cum resederunt, et pelagus conquiescit minorque descendenti inde uis Nilo est. Ceterum dulcis mari sapor est et similes Niloticis beluae".
4.2.23Öyleyse etesia rüzgârları Nil'i kışkırtıyorsa, artışı neden onlardan önce başlar ve onlardan sonra da sürer? Üstelik rüzgârlar daha şiddetli estikçe Nil büyümez, rüzgârın hızına göre gevşeyip coşmaz; Nil onların gücüyle büyüseydi böyle olurdu. Dahası, etesia rüzgârları Mısır kıyısını döverken Nil onlara karşı aşağı akar; kaynağı onlardan olsaydı, onların geldiği yerden gelirdi. Ayrıca denizden temiz ve mavi akardı, şimdiki gibi bulanık gelmezdi.
Quare ergo, si Nilum etesiae prouocant, et ante illos incipit incrementum eius et post eos durat? Praeterea non fit maior quo illi flauere uehementius, nec remittitur incitaturque prout illis impetus fuit: quod fieret, si illorum uiribus cresceret. Quid, quod etesiae litus Aegyptium uerberant et contra illos Nilus descendit, inde uenturus unde illi, si origo ab illis esset? Praeterea ex mari purus et caeruleus efflueret, non ut nunc turbidus ueniret.
4.2.24Buna ekle ki onun tanıklığını bir tanık kalabalığı yalanlar. O zamanlar yalana yer vardı; dış dünya bilinmezken masal uydurmak serbestti. Şimdi ise dış denizin bütün kıyısı tüccar gemileriyle dolaşılıyor; bunlardan hiçbiri Nil'in başlangıcını ya da başka tatta bir deniz anlatmıyor. Zaten tabiat buna inanmayı yasaklar, çünkü güneş en tatlı ve en hafif olanı çeker.
Adice quod testimonium eius testium turba coarguitur. Tunc erat mendacio locus; cum ignota essent externa, licebat illis fabulas mittere; nunc uero tota exteri maris ora mercatorum nauibus stringitur, quorum nemo narrat initium Nili aut mare saporis alterius: quod natura credi uetat, quia dulcissimum quodque et leuissimum sol trahit.
4.2.25Üstelik Nil kışın neden büyümez? O zaman da deniz rüzgârlarla, hem de epeyce büyük rüzgârlarla kışkırtılabilir; etesia rüzgârları ise ılımlıdır. Nil Atlas Okyanusu'ndan geliyor olsaydı Mısır'ı bir kerede doldururdu; oysa şimdi adım adım büyür.
Praeterea quare hieme non crescit? Et tunc potest uentis concitari mare aliquanto quidem maioribus: nam etesiae temperati sunt. Quod si e mari ferretur Atlantico, semel oppleret Aegyptum: at nunc per gradus crescit.
4.2.26Sakızlı Oinopides kışın sıcaklığın yer altında tutulduğunu söyler: Bu yüzden mağaralar sıcaktır, kuyuların suyu daha ılıktır; dolayısıyla damarlar içerideki sıcaklıkla kurur. Ona göre başka ülkelerde ırmaklar yağmurlarla büyür, Nil ise hiçbir yağmurdan destek almadığı için incelir; sonra yaz boyunca, toprağın içi soğuyup pınarlara serinlik döndüğünde büyür.
Oenopides Chius ait hieme calorem sub terris contineri: ideo et specus calidos esse et tepidiorem puteis aquam, itaque uenas interno calore siccari. Sed in aliis terris augeri imbribus flumina; Nilum, quia nullo imbre adiuuetur, tenuari; deinde crescere per aestatem, quo tempore frigent interiora terrarum et redit rigor fontibus.
4.2.27Bu doğru olsaydı bütün ırmaklar yazın büyür, kuyular yazın taşardı. Sonra kışın yer altındaki sıcaklığın daha fazla olduğu da yanlıştır. Peki mağaralar ve kuyular neden ılıktır? Çünkü dışarıdaki soğuk havayı içeri almazlar: Yani sıcaklık taşımazlar, soğuğu dışarıda tutarlar. Aynı sebeple yazın serin olurlar, çünkü uzakta ve kuytuda kalan bu yerlere ısınmış hava ulaşmaz.
Quod si uerum esset, aestate flumina crescerent omnia, putei aestate abundarent. Deinde falsum est calorem hieme sub terris esse maiorem. At quare specus et putei tepent? Quia aera frigentem extrinsecus non recipiunt: ita non calorem habent, sed frigus excludunt. Ex eadem causa aestate refrigescunt, quia ad illos remotos seductosque calefactus non peruenit.
4.2.28Apolloniali Diogenes şöyle der: "Güneş nemi kendine çeker; kurumuş toprak da nemi denizden, sonra öteki sulardan çeker. Toprağın bir yerinin kuru, bir yerinin bol nemli olması mümkün değildir; çünkü her şey delik deşiktir ve birbirine geçit verir, kuru yerler nemli yerlerden alır. Yoksa toprak hiçbir şey almasaydı kupkuru kalırdı. Öyleyse güneş her yerden çeker, ama en çok bastırdığı yerlerden; bunlar da güney bölgeleridir.
Diogenes Apolloniates ait: "Sol umorem ad se rapit: hunc adsiccata tellus ex mari ducit, tum ex ceteris aquis. Fieri autem non potest, ut alia sicca sit tellus, alia abundet; sunt enim perforata omnia et inuicem peruia, et sicca ab umidis sumunt. Alioquin, nisi aliquid terra acciperet, exaruisset. Ergo undique sol trahit, sed ex his quae premit maxime; haec meridiana sunt.
4.2.29Toprak kuruyunca kendine daha çok nem çeker: Kandillerde yağ nasıl yandığı yere akarsa, su da sıcaklığın ve kızgın toprağın gücü onu nereye çağırırsa oraya yüklenir. Peki nereden çeker? Elbette hep kış olan bölgelerden: Kuzey bölgeleri taşar. Bu yüzden Pontos aşağıdaki denize durmadan ve hızla akar (öteki denizler gibi gelgitlerle bir ileri bir geri değil), hep tek bir yöne doğru eğimli ve sel gibi. Bu yollarla her yerin eksiği kolayca giderilmeseydi, her yerin fazlası dışarı salınmasaydı, şimdiye kadar ya her şey kurumuş ya da su altında kalmış olurdu."
Terra cum exaruit, plus ad se umoris adducit: ut in lucernis oleum illo fluit ubi exuritur, sic aqua illo incumbit quo uis caloris et terrae aestuantis arcessit. Unde ergo trahit? Ex illis scilicet partibus semper hibernis: septentrionales exundant. Ob hoc Pontus in inferum mare assidue fluit rapidus (non ut cetera maria alternatis ultro citro aestibus) in unam partem semper pronus et torrens. Quod nisi facile his itineribus quod cuique deest redderetur, quod cuique superest emitteretur, iam aut sicca essent omnia aut inundata".
4.2.30Diogenes'e sormak isterim: Her şey delik deşikse ve birbirine geçiyorsa, neden her yerde ırmaklar yazın daha büyük olmuyor? "Mısır'ı güneş daha çok kavurur, bu yüzden Nil daha çok büyür." Ama öteki topraklarda da ırmaklara bir miktar su eklenmeliydi. Sonra her bölge, ne kadar sıcaksa o kadar çok nemi başka bölgelerden kendine çekiyorsa, yeryüzünün herhangi bir parçası neden nemsiz kalır? Sonra bu su Nil'e denizden geliyorsa, Nil neden tatlıdır? Çünkü hiçbir ırmağın tadı ondan daha tatlı değildir...
Interrogare Diogenem libet quare, cum pertusa sint cuncta et inuicem commeant, non omnibus locis aestate maiora sint flumina. "Aegyptum sol magis percoquit: itaque Nilus magis crescit. Sed in ceteris quoque terris aliqua fluminibus fiat adiectio." Deinde quare ulla pars terrae sine umore est, cum omnis ad se ex aliis regionibus trahat, eo quidem magis quo calidior est? Deinde quare Nilus dulcis est, si haec illi e mari unda est? Nec enim ulli flumini dulcior gustus...
4.3.1Bulutlar Üzerine
Dolunun, bizde buzun oluştuğu gibi, bütün bulutun donmasıyla oluştuğunu sana kesin olarak söylersem çok cüretkâr bir iş yapmış olurum. Bu yüzden kendimi ikinci sınıf tanıklar arasında, yani kendi gözüyle gördüğünü söylemeyenler arasında sayıyorum; ya da tarihçilerin yaptığını ben de yapacağım: Onlar canlarının istediği kadar yalan söyledikten sonra herhangi bir şeye kefil olmak istemezler ve şunu eklerler: "Doğruluğu kaynaklara aittir."
Grandinem hoc modo fieri si tibi affirmauero quo apud nos glacies fit, gelata nube tota, nimis audacem rem fecero. Itaque ex his me testibus numero secundae notae, qui uidisse quidem se negant; aut, quod historici faciunt, et ipse faciam: illi cum multa mentiti sunt ad arbitrium suum, unam aliquam rem nolunt spondere sed adiciunt: "Penes auctores fides erit".
4.3.2Öyleyse bana pek inanmıyorsan, Poseidonios hem geride kalan konuda hem de bundan sonra gelecek konuda sana güvence verir: Dolunun, sulu ve artık neme dönüşmüş buluttan oluştuğunu sanki oradaymış gibi kesinlikle söyleyecektir.
Ergo si mihi parum credis, Posidonius tibi auctoritatem promittit tam in illo quod praeteriit, quam in hoc quod secuturum est: grandinem enim fieri ex nube aquosa iam et in umorem uersa sic affirmabit tamquam interfuerit.
4.3.3Dolunun neden yuvarlak olduğunu öğretmensiz de bilebilirsin; her damlanın topaklandığını fark etmen yeter: Bu, soluktan nemi toplayan aynalarda da, üstüne su serpilmiş kadehlerde ve her pürüzsüz yüzeyde de görülür; yapraklara yapışan damlalar da aynı şekilde yuvarlak durur.
Quare autem rotunda sit grando, etiam sine magistro scire possis, cum adnotaueris stillicidium omne glomerari, quod et in speculis apparet, quae umorem halitu colligunt, et in poculis sparsis aliaque omni leuitate; non minus foliis si quae guttae adhaeserunt, in rotundum iacent.
4.3.4"Taştan sert ne var? Sudan yumuşak ne? Yine de sert taşlar yumuşak suyla oyulur." Ya da başka bir şairin dediği gibi: "Damlanın düşüşü taşı oyar." Bu oyuğun kendisi de yuvarlak olur; buradan, oyan şeyin de oyuğa benzediği anlaşılır, çünkü kendine kendi biçimine ve görünüşüne göre bir yer oyar.
"Quid magis est saxo durum? Quid mollius unda? Dura tamen molli saxa cauantur aqua." Aut, ut alius poeta ait: "stillicidi casus lapidem cauat." Haec ipsa excauatio rotunda fit; ex quo apparet illud quoque huic simile esse quod cauat: locum enim sibi ad formam et habitum sui exsculpit.
4.3.5Ayrıca dolu başta böyle olmasa bile düşerken yuvarlaklaşabilir; yoğun havanın içinde bunca kez yuvarlanarak düzgünce, top biçiminde aşınabilir. Kar buna uğrayamaz, çünkü o kadar katı değildir, daha doğrusu dağınıktır; büyük bir yükseklikten de düşmez, yere yakın yerlerde başlar: Yani havada uzun bir yol almaz, yakından düşer.
Praeterea potest, etiamsi non fuit grando talis, dum defertur, corrotundari et, totiens per spatium aeris densi deuoluta, aequabiliter atque in orbem teri. Quod nix pati non potest, quia non est tam solida, immo quia fusa est, et non per magnam altitudinem cadit sed circa terras initium eius est: ita non longus illi per aera sed ex proximo lapsus est.
4.3.6Anaksagoras'ın kendine tanıdığı serbestliği ben de neden kendime tanımayayım? Hiç kimse arasında, filozoflar arasında olduğu kadar eşit özgürlük olmamalı: Dolu havada asılı buzdan başka bir şey değildir, kar da havada asılı kırağıdır. Daha önce de söyledik: Çiyle su arasında ne fark varsa, kırağıyla buz, karla dolu arasında da o fark vardır.
Quare non et ego mihi idem permittam quod Anaxagoras? Inter nullos magis quam inter philosophos esse debet aequa libertas: grando nihil aliud est quam suspensa glacies, nix [in] pruina pendens [congelatio]. Illud enim iam diximus, quod inter rorem et aquam interest, hoc inter pruinam et glaciem nec non inter niuem et grandinem interesse.
4.4.1Mesele bittiğine göre buradan ayrılabilirdim; ama ölçüyü dolu dolu vereceğim ve madem sana baş ağrıtmaya başladım, bu konuda ne sorulursa söyleyeceğim. Sorulan şudur: Neden kışın kar yağar da dolu yağmaz, ilkbaharda ise soğuk kırılmışken dolu düşer? Yanılıyor olabilirim, ama sana bana doğru gelen şeyi söyleyeyim; çünkü ağza tokat yenip göz oyulmayan bu hafif yalanlara kadar saflık ederim:
Poteram me peracta quaestione dimittere sed bene mensum dabo et, quoniam coepi tibi molestus esse, quicquid in hoc loco quaeritur dicam; quaeritur autem quare hieme ningat, non grandinet, uere iam frigore infracto grando cadat. Nam, ut fallar tibi, uerum mihi quidem persuadetur, qui me usque ad mendacia haec leuiora, in quibus os percidi non oculi erui solent, credulum praesto:
4.4.2Kışın hava donuktur, bu yüzden henüz suya değil, havaya daha yakın olan kara dönüşür. İlkbahar başlayınca mevsimde daha büyük bir dönüşüm olur, gök ısındıkça damlalar da büyür. Bu yüzden Vergilius'umuzun dediği gibi "yağmur getiren ilkbahar coşunca", her yandan açılan ve mevsimin de yardımıyla çözülen havanın değişimi daha şiddetli olur: Sağanakların uzun sürmekten çok ağır ve iri yağması bundandır.
hieme aer riget et ideo nondum in aquam uertitur sed in niuem, cui aer propior est; cum uer coepit, maior inclinatio temporis sequitur et calidiore caelo maiora fiunt stillicidia. Ideo (ut ait Vergilius noster) "cum ruit imbriferum uer", uehementior mutatio est aeris undique patefacti et soluentis se ipso tempore adiuuante: ob hoc nimbi graues magis uastique quam pertinaces deferuntur.
4.4.3Kış ortasının yağmurları ağır ağır ve ince yağar; seyrek ve ince bir yağmura kar da karıştığında sık sık görüldüğü gibi. Soğuk derin, gök kasvetliyken "karlı gün" deriz. Ayrıca kuzey rüzgârı estiğinde ya da göğe o hâkimken yağmurlar incedir; güney rüzgârıyla yağmur daha azgındır, damlalar daha iridir.
Bruma lentas pluuias habet et tenues, quales saepe solent interuenire, cum pluuia rara et minuta niuem quoque admixtam habet; dicimus niualem diem, cum altum frigus et triste caelum est. Praeterea, aquilone flante aut suum caelum habente, minutae pluuiae sunt; austro imber improbior est et guttae pleniores.
4.5.1Bizimkilerin ileri sürdüğü bir görüşü, zayıf göründüğü için ne söylemeye cesaret edebiliyorum ne de geçmeye. Bir şeyi daha hoşgörülü bir yargıç için de yazmanın ne zararı var? Hem bütün delilleri mihenk taşına vurmaya kalkarsak susmamız gerekir; çünkü karşı çıkanı olmayan delil pek azdır, ötekiler kazansa bile çekişmeli kalır.
Rem a nostris positam nec dicere audeo, quia infirma uidetur, nec praeterire: quid enim mali est aliquid et faciliori iudici scribere? Immo si omnia argumenta ad obrussam coeperimus exigere, silentium indicetur: pauca enim admodum sunt sine aduersario; cetera, etiamsi uincunt, litigant.
4.5.2Derler ki ilkbaharda İskitya, Pontos ve kuzey bölgesi çevresinde donmuş ve kaskatı olan ne varsa gevşer; o zaman donmuş ırmaklar çözülür, karla örtülü dağlar karlarını eritir. Öyleyse oradan soğuk hava akımlarının doğup ilkbahar göğüne karıştığına inanılabilir.
Aiunt uere, quicquid circa Scythiam et Pontum et septemtrionalem plagam glaciatum et astrictum est, relaxari; tunc flumina gelata discedere, tunc obrutos montes niuem soluere. Credibile est ergo frigidos spiritus inde fieri et uerno caelo remisceri.
4.5.3Şunu da eklerler; ben denemedim, denemeyi de düşünmüyorum (sen de doğruyu araştırmak istersen, karı Karialı bir kölenin ayağında denemeni öneririm): Sıkışmış sert karı çiğneyenlerin ayakları, yumuşak ve çözülmüş karı çiğneyenlerinkinden daha az üşürmüş.
Illud quoque adiciunt, quod nec sum expertus nec experiri cogito (tu quoque, censeo, si uolueris uerum exquirere, niuem in Care experiaris): minus algere aiunt pedes eorum, qui fixam et duram niuem calcant quam eorum, qui teneram et labefactam.
4.5.4Öyleyse yalan söylemiyorlarsa, kar dağılıp buz kırılırken o kuzey bölgelerinden gelen her şey, güney bölgesinin artık ılımış ve nemli havasını bağlayıp sıkar: Böylece yağmur olacak şey, soğuğun hırpalamasıyla dolu olur.
Ergo, si non mentiuntur, quicquid ex illis septemtrionalibus locis iam disturbata niue et glacie frangente se fertur, id meridianae partis tepentem iam umidumque aera alligat et praestringit: ita quae pluuia futura erat, grando fit iniuria frigoris.
4.6.1Bizimkilerin bütün saçmalıklarını ortaya koymaktan kendimi alamıyorum. Bulutları gözlemekte usta bazı kimseler olduğunu, dolunun ne zaman geleceğini önceden söylediklerini ileri sürerler. Bunu deneyimle öğrenmiş olabilirler; bulutların, ardından çoğu zaman dolu gelen rengini fark etmişlerdir.
Non tempero mihi quominus omnes nostrorum ineptias proferam. Quosdam peritos obseruandarum nubium esse affirmant et praedicere cum grando uentura sit. Hoc intellegere usu ipso potuerunt, cum colorem nubium notassent, quem grando totiens insequebatur.
4.6.2İnanılmaz olan şu: Kleonai'de devlet eliyle görevlendirilmiş "dolu bekçileri", yani gelecek doluyu gözetleyenler varmış. Bunlar dolunun geldiğine dair işaret verince ne bekliyorsun? İnsanların yağmurluklarına ya da deri pelerinlerine mi koştuklarını? Hayır, herkes kendi payına biri kuzu, biri piliç kurban edermiş; bulutlar da biraz kan tadınca hemen başka yöne saparmış.
Illud incredibile, Cleonis fuisse publice praepositos chalazophylacas, speculatores uenturae grandinis. Hi cum signum dedissent adesse iam grandinem, quid expectas? ut homines ad paenulas discurrerent aut ad scorteas? Immo pro se quisque alius agnum immolabat, alius pullum: protinus illae nubes alio declinabant, cum aliquid gustassent sanguinis.
4.6.3Buna gülüyor musun? Daha çok güleceğin şeyi dinle: Biri ne kuzuya ne pilice sahipse, kayıpsız yapılabilecek bir şeye başvurur, kendine el kaldırırmış; ama bulutları açgözlü ya da zalim sanma: İyice sivriltilmiş bir yazı kalemiyle parmağını deler ve bu kanla kurban sunarmış; dolu da onun tarlacığından, daha büyük kurbanlarla yatıştırıldığı tarladan daha az dönmezmiş.
Hoc rides? Accipe quod magis rideas: si quis nec agnum nec pullum habebat, quod sine damno fieri poterat, manus sibi afferebat, et, ne tu auidas aut crudeles existimes nubes, digitum suum bene acuto graphio pungebat et hoc sanguine litabat; nec minus ab huius agello grando se uertebat quam ab illo, in quo maioribus hostiis exorata erat.
4.7.1Bunun açıklamasını arıyorlar. Bir kısmı, en bilge insanlara yakışır biçimde, birinin doluyla pazarlık edip fırtınaları küçük armağanlarla satın alabilmesinin mümkün olmadığını söyler; gerçi armağanlar tanrıları bile yener. Ötekiler ise kanın kendisinde bulutu çevirip geri itecek güçlü bir kuvvet bulunduğundan şüphelendiklerini söylerler.
Rationem huius rei quaerunt: alteri, ut homines sapientissimos decet, negant posse fieri ut cum grandine aliquis paciscatur et tempestates munusculis redimat, quamuis munera et deos uincant. Alteri suspicari ipsos aiunt esse in ipso sanguine uim quandam potentem auertendae nubis ac repellendae.
4.7.2Ama bu kadar az kanda, yükseklere işleyecek, bulutların da hissedeceği kadar büyük bir güç nasıl olabilir? "Bu bir yalan, bir masaldır" demek ne kadar kolay olurdu! Ama Kleonaililer, fırtınayı önceden kollama işi kendilerine verilmiş olanları, ihmalleri yüzünden bağlar dövüldüğünde ya da ekinler yere serildiğinde yargılarlarmış. Bizde de On İki Levha'da "kimse başkasının ürününü büyüyle çekip almasın" diye hüküm vardır.
Sed quomodo in tam exiguo sanguine potest esse uis tanta, ut in altum penetret et illam sentiant nubes? Quanto expeditius erat dicere: mendacium et fabula est. At Cleonaei iudicia reddebant in illos quibus delegata erat cura prouidendae tempestatis, quod neglegentia eorum uineae uapulassent aut segetes procidissent. Et apud nos in XII tabulis cauetur "ne quis alienos fructus excantassit".
4.7.3Henüz kaba olan eski çağlar yağmurların büyülü sözlerle hem çekilebileceğine hem uzaklaştırılabileceğine inanırdı. Bunların hiçbirinin olamayacağı o kadar açıktır ki bunun için hiçbir filozofun okuluna girmeye gerek yoktur.
Rudis adhuc antiquitas credebat et attrahi cantibus imbres et repelli, quorum nihil posse fieri tam palam est, ut huius rei causa nullius philosophi schola intranda sit.
4.8.1Buna bir şey daha ekleyeceğim, sen de beğenip alkışlamaktan hoşlanacaksın. Karın, havanın yeryüzüne yakın kesiminde oluştuğunu söylerler; çünkü bu kesimde dört sebepten ötürü daha çok sıcaklık vardır. Birincisi, toprağın her buharı içinde çok kızgın ve kuru şey taşır ve ne kadar yeniyse o kadar sıcaktır. İkincisi, güneşin ışınları yerden sekip geri döner; bu iki katına çıkış yere en yakın yerleri ısıtır, bu yerler güneşi iki kez hissettikleri için daha ılıktır. Üçüncü sebep, yukarıdaki yerlerin rüzgârlara daha açık olması, alçaktaki yerlerin ise rüzgârlarla daha az dövülmesidir.
Unam rem ad hoc adiciam et fauere te ac plaudere iuuabit. Aiunt niuem in ea parte aeris fieri quae prope terras est. Hanc enim plus habere caloris ex quattuor causis: una, quod omnis terrarum euaporatio, cum multum in se feruidi aridique habeat, hoc est calidior quo recentior; altera, quod radii solis a terra resiliunt et in se recurrunt: horum duplicatio proxima quaeque a terris calefacit, quae ideo plus habent teporis quia solem bis sentiunt; tertia causa est, quod magis superiora perflantur, at quaecumque depressa sunt minus uentis uerberantur.
4.9.1Bunlara Demokritos'un açıklaması da eklenir: "Her cisim ne kadar katıysa ısıyı o kadar çabuk alır ve o kadar uzun tutar. Bu yüzden güneşe bir tunç kapla bir cam kap koyarsan, tunç kap daha çabuk ısınır ve ısıyı daha uzun tutar." Sonra bunun neden böyle olduğunu düşündüğünü de ekler: "Daha sert ve daha sıkı olan bu cisimlerde gözeneklerin daha küçük, her birinin içindeki havanın da daha ince olması zorunludur. Bundan şu çıkar: Daha küçük hamamlar ve daha küçük kazanlar nasıl daha çabuk ısınırsa, bu gizli ve gözden kaçan gözenekler de sıcaklığı daha çabuk hisseder ve aynı darlık yüzünden aldıklarını daha yavaş geri verir." Uzaktan hazırlanan bu açıklamalar bizi şimdi araştırılan şeye götürür.
Accedit his ratio Democriti: "Omne corpus, quo solidius est hoc calorem citius concipit, diutius seruat. Itaque si in sole posueris aeneum uas et uitreum [et argenteum], aeneo citius calor accedet, diutius haerebit." Adicit deinde quare hoc existimet fieri."His, inquit, corporibus, quae duriora et pressiora sunt, necesse est minora foramina esse et tenuiorem in singulis spiritum: sequitur ut, quemadmodum minora balnearia et minora miliaria citius calefiunt, sic haec foramina occulta et oculos effugientia et celerius feruorem sentiant et propter easdem angustias, quicquid receperunt, tardius reddant.". Haec longe praeparata ad id perducunt, de quo nunc quaeritur.
4.10.1Hava yere ne kadar yakınsa o kadar yoğundur. Suda ve her sıvıda tortu nasıl dipteyse, havada da en yoğun kısımlar aşağı çöker. Her şeyin, maddesi ne kadar yoğun ve katıysa, aldığı ısıyı o kadar sadakatle koruduğu da daha önce gösterilmişti. Daha yüksekteki hava, yeryüzünün pisliğinden ne kadar uzaksa o kadar katışıksız ve temizdir; bu yüzden güneşi tutmaz, boşluktan geçiriyormuşçasına geçirir: Bu yüzden daha az ısınır.
Omnis aer quo propior est terris, hoc crassior. Quemadmodum in aqua et in omni umore faex ima est, ita in aere spississima quaeque desidunt. Iam autem probatum est omnia, quo crassioris solidiorisque materiae sunt, hoc fidelius custodire calorem receptum. Editior aer, quo longius a terrarum colluuie recessit, hoc sincerior puriorque est; itaque solem non retinet sed uelut per inane transmittit: ideo minus calefit.
4.11.1Buna karşılık bazıları dağların doruklarının, güneşe yakın oldukları ölçüde daha sıcak olması gerektiğini söyler. Bana kalırsa bunlar yanılıyor; çünkü Apenninleri, Alpleri ve olağanüstü yükseklikleriyle tanınan öteki dağları, büyüklükleri güneşin yakınlığını hissedebilecek kadar yükselmiş sanıyorlar:
Contra quidam aiunt cacumina montium hoc calidiora esse debere, quo propiora soli sunt: qui mihi uidentur errare, quod Apenninum et Alpes et alios notos ob eximiam altitudinem montes in tantum putant crescere, ut illorum magnitudo sentire solis uiciniam possit:
4.11.2Bunlar ancak bizimle karşılaştırıldıkça yüksektir; evrenin bütününe baktığında hepsinin alçaklığı açıkça görülür. Birbirlerine göre yenilir ve yenerler; ama hiçbir şey, bütünle karşılaştırıldığında en büyüklerin bile bir payı olacak kadar yükselmez. Öyle olmasaydı bütün yeryüzünün bir top olduğunu söylemezdik.
excelsa sunt ista, quamdiu nobis comparantur; at uero, ubi ad uniuersum respexeris, manifesta est omnium humilitas. Inter se uincuntur et uincunt; ceterum in tantum nihil attollitur, ut in collatione totius ulla sit uel maximis portio: quod nisi esset, non diceremus totum orbem terrarum pilam esse.
4.11.3Topun özelliği belli bir düzgünlükle birlikte yuvarlaklıktır; bu düzgünlüğü de oyun topunda gördüğün gibi anla: Dikiş yerleri ve aralıklar onun her yandan kendine eşit denmesine pek engel olmaz. Bu topta o aralıklar nasıl yuvarlak görünüşe engel olmuyorsa, bütün yeryüzünde de yüksek dağlar engel olmaz; onların yüksekliği bütün evrenle karşılaştırıldığında yok olur gider.
Pilae proprietas est cum aequalitate quadam rotunditas, aequalitatem autem hanc accipe quam uides in lusoria pila: non multum illi commissurae et rimae [earum] nocent quo minus par sibi ab omni parte dicatur. Quomodo in hac pila nihil illa interualla officiunt ad speciem rotundi, sic ne in uniuerso quidem orbe terrarum editi montes, quorum altitudo totius mundi collatione consumitur.
4.11.4Daha yüksek bir dağın güneşi daha yakından aldığı için daha sıcak olması gerektiğini söyleyen, uzun boylu bir insanın kısa boyludan, başın da ayaklardan daha çabuk ısınması gerektiğini de söyleyebilir. Ama evreni kendi ölçüsüyle değerlendiren ve yeryüzünün bir nokta yerini tuttuğunu düşünen kişi, onun üzerinde hiçbir şeyin, göktekilere yaklaşmış gibi onları daha çok hissedecek kadar yükselemeyeceğini anlar.
Qui dicit altiorem montem, quia solem propius excipiat, magis calere debere, idem dicere potest longiorem hominem citius quam pusillum debere calefieri et caput citius quam pedes: at quisquis mundum mensura sua aestimauerit et terram cogitauerit tenere puncti locum, intelleget nihil in illa posse ita eminere, ut caelestia magis sentiat, uelut in propinquum illis accesserit.
4.11.5Başımızı kaldırıp baktığımız bu dağlar, sonsuz karla kaplı bu doruklar yine de en aşağıdadır. Dağ güneşe ovadan ya da vadiden daha yakındır, ama bir kıl başka bir kıldan nasıl daha kalınsa öyle. Böyle düşünürsek bir ağacın da ötekinden göğe daha yakın olduğu söylenir. Bu yanlıştır, çünkü küçük şeyler arasında ancak birbirleriyle karşılaştırıldıkları sürece büyük bir fark olabilir. Ölçüsüz büyüklükte bir cisimle karşılaştırmaya gelince, birinin ötekinden ne kadar büyük olduğunun önemi kalmaz; çünkü fark büyük olsa bile yenilenler en küçük şeylerdir.
Montes isti, quos suspicimus, et uertices aeterna niue obsessi nihilominus in imo sunt; et propius quidem est a sole mons quam campus aut uallis, sed sic quomodo est pilus pilo crassior. Isto enim modo et arbor alia magis quam alia dicetur uicina caelo. Quod est falsum, quia inter pusilla non potest magnum esse discrimen, nisi dum inter se comparantur. Ubi ad collationem immensi corporis uentum est, nihil interest quanto sit alterum altero maius, quia, etiamsi magno discrimine, tamen minima uincuntur.
4.12.1Ama konuya döneyim: Saydığım bu sebeplerden ötürü pek çokları, karın havanın yere yakın kesiminde oluştuğunu, daha az soğukla katılaştığı için de daha gevşek bağlandığını kabul etmiştir. Çünkü yakın hava, suya ve yağmura geçmeyecek kadar çok, ama doluya dönüşüp katılaşacak kadar da az soğuğa sahiptir: Çok da keskin olmayan bu orta soğukta sular sıkışıp kar olur.
Sed ut ad propositum reuertar, propter has quas rettuli causas plerisque placuit in ea parte aeris niuem concipi quae uicina terris est, et ideo minus alligari quia minore rigore coit. Nam uicinus aer et plus habet frigoris quam ut in aquam imbremque transeat, et minus quam ut duretur in grandinem: hoc medio frigore non nimis intento niues fiunt coactis aquis.
4.13.1"İnsanı daha bilgili yapan ama daha iyi yapmayan bu saçmalıkların peşinden neden bu kadar zahmetle gidiyorsun?" diyorsun. "Karın nasıl oluştuğunu anlatıyorsun; oysa karın neden satın alınmaması gerektiğini anlatman bizi çok daha çok ilgilendirirdi." Sonunda beni lüksle kavga etmeye mi çağırıyorsun? Bu her günkü ve sonuçsuz bir kavgadır. Yine de kavga edelim; lüks galip gelecek olsa bile bizi direnirken, karşı koyarken yensin.
"Quid istas, inquis, ineptias, quibus litteratior est quisque, non melior, tam operose persequeris? Quomodo fiant niues dicis, cum multo magis ad nos dici a te pertineat quare emendae non sint niues." Iubes me tandem cum luxuria litigare? Cotidianum istud et sine effectu iurgium est. Litigemus tamen, etiamsi superior futura est: pugnantes ac reluctantes uincat.
4.13.2Dahası, tabiatın bu incelenişinin istediğin şeye hiç katkısı olmadığını mı sanıyorsun? Karın nasıl oluştuğunu araştırıp onun kırağıya benzer bir tabiatı olduğunu, içinde sudan çok hava bulunduğunu söylediğimizde, su satın almak utanç vericiyken bunların su bile satın almadığını yüzlerine vurmuş olmuyor muyuz?
Quid porro? Hanc ipsam inspectionem naturae nihil iudicas ad id, quod uis, conferre? Cum quaeramus quomodo nix fiat et dicimus illam pruinae similem habere naturam, plus illi spiritus quam aquae inesse, non putas exprobrari illis, cum emere aquam turpe sit, si ne aquam quidem emunt?
4.13.3Biz karın nasıl saklandığından çok nasıl oluştuğunu araştıralım. Çünkü şarapları fıçılara boşaltmakla, mahzenleri tatlarına ve yaşlarına göre düzenlemekle yetinmedik, karı da yazı yenecek, yılın sıcaklığına karşı bulunduğu yerin soğuğuyla korunacak biçimde sıkıştırmanın yolunu bulduk. Bu özenle neye ulaştık? Elbette bedava olan suyu satın almaya. Havayı, güneşi satın alamamak bizi üzüyor; bu havanın zevk düşkünlerine ve zenginlere bile kolayca ve satın alınmadan gelmesi canımızı yakıyor. Tabiatın herkesin ortasına bir şey bırakmış olması bize ne kadar dokunuyor!
Nos uero quaeramus potius quomodo fiant niues quam quomodo seruentur, quoniam non contenti uina diffundere, ueteraria per sapores aetatesque disponere, inuenimus quomodo stiparemus niuem, ut ea aestatem euinceret et contra anni feruorem defenderetur loci frigore. Quid hac diligentia consecuti sumus? Nempe ut gratuitam mercemur aquam: nobis dolet quod spiritum, quod solem emere non possumus, quod hic aer etiam delicatis diuitibusque ex facili nec emptus uenit. O quam nobis male est, quod quicquam a rerum natura in medio relictum est!
4.13.4Tabiatın herkese akmasını ve açık olmasını istediği, içilmesini hayat kadar ortak kıldığı, insana olduğu kadar yabani hayvanlara, kuşlara ve en tembel hayvanlara da bolca ve cömertçe kullanmaları için döktüğü bu şeyi, kendi aleyhine hünerli olan lüks bir fiyata bağladı: Ona pahalı olmayan hiçbir şey hoş gelemez. Zenginleri kalabalıkla eşit kılan, en yoksulun önüne geçemedikleri tek şey buydu: Zenginlikten bıkan adam için suyun bile lükse nasıl yer verebileceği icat edildi.
Hoc quod illa fluere et patere omnibus uoluit, cuius haustum uitae publicum fecit, hoc quod tam homini quam feris auibusque et inertissimis animalibus in usum large ac beate profudit, contra se ingeniosa luxuria redegit ad pretium: adeo nihil illi potest placere nisi carum. Unum hoc erat quod diuites in aequum turbae deduceret, quo non possent antecedere pauperrimum: illi, cui diuitiae molestae sunt, excogitatum est quemadmodum etiam caperet aqua luxuriam.
4.13.5Akan hiçbir suyun bize yeterince soğuk görünmemesine nereden varıldığını söyleyeyim. Mide sağlam ve sağlıklı besinleri alabilecek durumdayken, dolup da ezilmezken, tabiatın verdiği serinletmelerle yetinir. Ama her günkü hazımsızlıklarla kavrulup mevsimin değil kendi sıcaklığını hissetmeye başladığında, sürekli sarhoşluk iç organlara yerleşip göğsü kendisinin dönüştüğü safrayla yaktığında, suyla bile ısınan o kızgınlığı kıracak bir şey zorunlu olarak aranır: Kusur ilaçlarla kışkırtılır. Bu yüzden yalnız yazın değil, kışın ortasında da bu sebeple kar içerler.
Unde ad hoc peruentum sit ut nulla nobis aqua satis frigida uideretur quae flueret, dicam. Quamdiu sanus et salubris cibi capax stomachus est impleturque, non premitur, naturalibus fomentis contentus est: ubi cotidianis cruditatibus perustus non temporis aestus sed suos sentit, ubi ebrietas continua uisceribus insedit et praecordia bile, in quam uertitur, torret, aliquid necessario quaeritur, quo aestus ille frangatur, qui ipsis aquis incalescit: remediis incitatur uitium. Itaque non aestate tantum sed et media hieme niuem hac causa bibunt.
4.13.6Bunun sebebi içerideki kötülükten, lüksle bozulmuş göğüslerden başka ne olabilir? Bu göğüslere dinlenecek hiçbir ara verilmedi; şafağa kadar uzatılan akşam yemeklerinin üstüne öğle yemekleri yığıldı; yemeklerin bolluğu ve çeşitliliğiyle şişmiş olanları gece içki âlemi daha derine batırdı. Sonra hiç ara vermeyen ölçüsüzlük, sindirebildiği her şeyi azdırdı ve onları hep yeni bir soğuğun özlemiyle tutuşturdu.
Quae huius rei causa est nisi intestinum malum et luxu corrupta praecordia? Quibus nullum interuallum umquam, quo interquiescerent, datum est, sed prandia cenis usque in lucem perductis ingesta sunt et distentos copia ferculorum ac uarietate comessatio altius mersit; deinde numquam intermissa intemperantia quicquid animi decoxerat efferauit et in desiderium semper noui rigoris accendit.
4.13.7Bu yüzden yemek odalarını perdelerle ve cam levhalarla korusalar, kışı bol ateşle bastırsalar da o gevşemiş, kendi kızgınlığıyla bitkin düşmüş mide kendini ayağa kaldıracak bir şey arar. Bayılıp kendinden geçenlere nasıl soğuk su serperek kendilerine getirirsek, bu adamların kusurlarla uyuşmuş iç organları da onları daha şiddetli bir soğukla yakmadıkça hiçbir şey hissetmez.
Itaque quamuis cenationem uelis ac specularibus muniant et igne multo doment hiemem, nihilominus stomachus ille solutus et aestu suo languidus quaerit aliquid quo erigatur. Nam sicut animo relictos stupentesque frigida spargimus, ut ad sensum sui redeant, ita uiscera istorum uitiis torpentia nihil sentiunt, nisi frigore illa uehementiore perusseris.
4.13.8İşte bu yüzden, diyorum, karla bile yetinmezler, sanki katı olanın soğuğu daha güvenilirmiş gibi buz ararlar ve üstüne tekrar tekrar su dökerek eritirler. Buz da yüzeyden alınmaz; daha güçlü ve daha inatçı bir soğuğu olsun diye derinlerden kazılıp çıkarılır. Bu yüzden onun tek bir fiyatı bile yoktur; suyun satıcıları, inip çıkan bir piyasası –ne utanç!– vardır.
Inde est, inquam, quod ne niue quidem contenti sunt, sed glaciem, uelut certior illi ex solido rigor sit, exquirunt ac saepe repetitis aquis diluunt: quae non e summo tollitur sed, ut uim maiorem habeat et pertinacius frigus, ex abdito effoditur. Itaque ne unum quidem eius est pretium, sed habet institores aqua et annonam (pro pudor!) uariam.
4.13.9Lakedaimonlular koku satıcılarını yağı israf ettikleri için şehirden kovmuş, hemen sınırlarından çıkmalarını buyurmuşlardı. Kar saklama dükkânlarını, suyu taşımaya hizmet eden bunca yük hayvanını görselerdi ne yaparlardı? Hem de rengini ve tadını, onu korudukları samanla bozdukları bir suyu!
Unguentarios Lacedaemonii urbe expulerunt et propere cedere finibus suis iusserunt, quia oleum disperderent: quid illi fecissent, si uidissent reponendae niuis officinas et tot iumenta portandae aquae deseruientia, cuius colorem saporemque paleis, quibus custodiunt, inquinant?
4.13.10Ama, iyi tanrılar, sağlıklı bir susuzluğu gidermek ne kadar kolaydır! Fakat ölmüş, kızgın yemeklerle nasır bağlamış bir boğaz ne hissedebilir? Onlara hiçbir şey yeterince soğuk gelmediği gibi hiçbir şey yeterince sıcak da gelmez: Kızgın mantarları kendi suyuna şöyle bir batırıp neredeyse dumanı tüterken yutarlar, sonra karla soğutulmuş içkilerle söndürürler. Bazı kimseleri göreceksin, diyorum: sıska, pelerine ve boyun atkısına sarınmış, solgun ve hasta; yalnız kar içmekle kalmaz, kar da yerler, içerken geçen o kısa arada bile içkileri ısınmasın diye kadehlerine kar parçaları atarlar.
At, dii boni, quam facile est extinguere sitim sanam! Sed quid sentire possunt emortuae fauces et occallatae cibis ardentibus? Quemadmodum nihil illis satis frigidum, sic nihil satis calidum est, sed ardentes boletos et raptim indumento suo mersatos demittunt paene fumantes, quos deinde restinguant niuatis potionibus. Videbis, inquam, quosdam graciles et palliolo focalique circumdatos, pallentes et aegros non sorbere solum niuem sed etiam esse et frusta eius in scyphos suos deicere, ne tepescant inter ipsam bibendi moram.
4.13.11Bunun susuzluk olduğunu mu sanıyorsun? Bu bir ateştir, hem de nabızdan ya da deriye yayılan sıcaklıktan anlaşılmadığı, doğrudan yüreği pişirdiği için daha da şiddetli bir ateş. Lüks yenilmez bir kötülüktür; yumuşak ve gevşekken sertleşir, dayanıklı olur. Her şeyin alışkanlıkla gücünü yitirdiğini anlamıyor musunuz? Bu yüzden artık içinde yüzdüğünüz bu kar, kullanılmaktan ve midenin her günkü köleliğinden suyun yerini tutar oldu. Ondan daha soğuk bir şey arayın bakalım, çünkü alışılmış soğuk artık hiçtir.
Sitim istam esse putas? Febris est, et quidem eo acrior quod non tactu uenarum nec in cutem effuso calore deprehenditur sed cor ipsum excoquit. Luxuria inuictum malum et ex molli fluidoque durum atque patiens. Non intellegis omnia consuetudine uim suam perdere? Itaque nix ista, in qua iam etiam natatis, eo peruenit usu et cotidiana stomachi seruitute, ut aquae locum obtineat. Aliquid adhuc quaerite illa frigidius, quia pro nihilo est familiaris rigor.