İçeriğe geç
Tabiat Meseleleri

Seneca · Tabiat Meseleleri

III. Kitap

3.prEy insanların en iyisi Lucilius, yaşlı başımla ne büyük işlerin temelini attığımın farkındayım: Evrenin çevresini dolaşmaya, sebeplerini ve sırlarını gün ışığına çıkarıp başkalarının bilgisine sunmaya karar verdim. Bu kadar çok şeye ne zaman yetişeceğim, bu kadar dağınık şeyi ne zaman toplayacağım, bu kadar gizli şeyi ne zaman göreceğim?

Yaşlılık arkadan sıkıştırıyor, boş uğraşlarla harcanmış yılları yüzüme vuruyor. O hâlde daha da sıkı çalışalım; kötü harcanmış bir ömrün zararlarını emek telafi etsin. Gece gündüze eklensin, meşguliyetler budansın, sahibinden çok uzakta duran mal mülkün kaygısı bırakılsın; ruh bütünüyle kendine vakit ayırsın ve hiç değilse tam sonunda dönüp kendini seyretsin.

Bunu yapacak, kendini zorlayacak, zamanın kısalığını her gün ölçecektir; kaybedilen her şeyi şimdiki hayatı titizlikle kullanarak geri toplayacaktır: Pişmanlıktan ahlâken güzel olana geçiş, geçişlerin en güvenilir olanıdır. Bu yüzden o ünlü şairin şu dizesini haykırmak istiyorum:

"Gönlümüzü yüceltiyor, kısa bir zamanda en büyük işlere girişiyoruz."

Bunu çocukken ve gençken girişmiş olsaydım söylerdim (çünkü bu kadar büyük işler için her zaman dardır); ama şimdi ciddi, ağır, ölçüsüz bir işe öğleden sonraki saatlerde giriştik.

Yolculukta yapılanı yapalım: Geç yola çıkanlar gecikmeyi hızla telafi eder. Acele edelim; aşılabilir mi bilmiyorum ama kesinlikle büyük olan bu işi, yaşımızı bahane etmeden ele alalım. Ruh, giriştiği işin büyüklüğüne her baktığında büyür; kendisine değil, amacına ne kadar zaman kaldığını düşünür.

Bazıları yabancı kralların işlerini, halkların birbirlerine uğrattıkları ve birbirlerine karşı cüret ettikleri şeyleri yazarken kendilerini tükettiler. Kendi kötülüklerini söndürmek, başkalarınınkini gelecek kuşaklara aktarmaktan ne kadar daha iyidir! Tanrıların eserlerini yüceltmek, Philippos'un ya da İskender'in ve halkların yıkımıyla ün kazanmış ötekilerin haydutluklarını yüceltmekten ne kadar daha iyidir! Bunlar ölümlüler için, bütün ovaları kaplayan bir sel baskınından, canlıların büyük bir kısmını yakıp kül eden bir yangından daha küçük birer bela değildi.

Hannibal'in Alpler'i nasıl aştığını; İspanya'daki felaketlerle güçlenmiş savaşı İtalya'ya beklenmedik bir şekilde nasıl taşıdığını; işleri bozulduktan sonra, Kartaca yıkıldıktan sonra bile inatla, Romalılara karşı komutanlık vaat edip ordu isteyerek krallar arasında nasıl dolaştığını; yaşlandığında da her köşede savaş aramaktan nasıl vazgeçmediğini yazarlar. Vatansız yaşamaya dayanabiliyordu, düşmansız yaşamaya dayanamıyordu!

Ne yapılması gerektiğini araştırmak, ne yapılmış olduğunu araştırmaktan ne kadar daha iyidir; işlerini talihe bırakanlara talihin hiçbir sağlam şey vermediğini, bütün armağanlarının rüzgârdan daha oynak akıp gittiğini öğretmek ne kadar daha iyidir! Çünkü talih durmayı bilmez; sevinçlerin yerine acıları koymaktan, her hâlükârda ikisini karıştırmaktan hoşlanır. Bu yüzden kimse iyi talihe güvenmesin, kimse kötü talihte yılmasın: Olaylar sırayla değişir durur.

Neden sevinçten havalara uçuyorsun? Seni en yükseğe çıkaran şeylerin seni nerede bırakacaklarını bilmiyorsun: Kendi sonlarına varacaklar, senin sonuna değil. Neden yıkılmış yatıyorsun? En dibe düştün; şimdi yeniden kalkma zamanı. Kötü şeyler iyiye, istenen şeyler kötüye döner.

Ruh bu değişkenliği yalnız hafif bir tesadüfün sarstığı özel evlerde değil, devletlerde de böyle kavramalıdır. En aşağıdan yükselen krallıklar hükmedenlerin üstüne çıkmış, eski imparatorluklar tam çiçek açtıkları sırada çökmüştür; kaç tanesinin başkaları tarafından yıkıldığının hesabı tutulamaz. Tanrı şu anda bile kimini kurar, kimini indirir; hem de onları yumuşakça yere koymaz, hiçbir kalıntı bırakmayacak şekilde zirvelerinden aşağı fırlatır.

Bunları küçük olduğumuz için büyük sanıyoruz: Birçok şeyin büyüklüğü kendi tabiatından değil, bizim küçüklüğümüzden gelir. İnsan işlerinde en önemli olan nedir? Denizleri filolarla doldurmak, Kızıldeniz kıyısına sancak dikmek, ya da haksızlık edecek toprak kalmayınca bilinmeyeni arayarak okyanusta dolaşmak değil; ruhla her şeyi görmüş olmak ve, ondan büyük zafer olmayan şeyi, kusurları yenmiş olmaktır. Halkları, şehirleri hükmü altında tutanlar sayısızdır; kendini hükmü altında tutanlar ise pek azdır.

En önemli olan nedir? Ruhu talihin tehditlerinin ve vaatlerinin üstüne çıkarmak; umut etmeye değer hiçbir şey görmemek. Çünkü talihin arzulanacak neyi var? İlahî şeylerle düşüp kalktıktan sonra ne zaman insan işlerine dönsen, parlak güneşten koyu bir gölgeye dönen gözler gibi kamaşıp hiçbir şey göremeyeceksin.

En önemli olan nedir? Kötü olaylara sevinçli bir ruhla katlanabilmek; ne olursa olsun, sanki olmasını sen istemişsin gibi taşımak. (Her şeyin tanrının hükmüyle olduğunu bilseydin, bunu istemen gerekirdi; ağlamak, yakınmak, inlemek isyan etmektir.)

En önemli olan nedir? Felaketlere karşı güçlü ve inatçı, lükse yalnız sırtını dönmekle kalmayıp ona düşman olan, tehlikeye ne hırsla koşan ne ondan kaçan bir ruh; talihi beklemeyi değil yapmayı bilen, iyisine de kötüsüne de korkusuzca ve şaşırmadan göğüs geren, birinin kargaşasından da ötekinin parıltısından da sarsılmayan bir ruh.

3.pr

[1] Non praeterit me, Lucili uirorum optime, quam magnarum rerum fundamenta ponam senex, qui mundum circuire constitui et causas secretaque eius eruere atque aliis noscenda producere: quando tam multa consequar, tam sparsa colligam, tam occulta perspiciam? [2] Premit a tergo senectus et obicit annos inter uana studia consumptos. Tanto magis urgeamus et damna aetatis male exemptae labor sarciat; nox ad diem accedat, occupationes recidantur, patrimonii longe a domino iacentis cura soluatur, sibi totus animus uacet et ad contemplationem sui saltem in ipso fine respiciat. [3] Faciet ac sibi instabit et cotidie breuitatem temporis metietur; quicquid amissum est, id diligenti usu praesentis uitae recolliget: fidelissimus est ad honesta ex paenitentia transitus. Libet igitur mihi exclamare illum poetae incliti uersum: "tollimus ingentes animos et maxima paruo tempore molimur." Hoc dicerem, si puer iuuenisque molirer (nullum enim non tam magnis rebus tempus angustum est): nunc uero ad rem seriam, grauem, immensam post meridianas horas accessimus. [4] Faciamus quod in itinere fieri solet: qui tardius exierunt, uelocitate pensant moram. Festinemus et opus nescio an superabile, magnum certe, sine aetatis excusatione tractemus. Crescit animus, quotiens coepti magnitudinem attendit, et cogitat quantum proposito, non quantum sibi supersit. [5] Consumpsere se quidam, dum acta regum externorum componunt quaeque passi inuicem ausique sunt populi. Quanto satius est sua mala extinguere quam aliena posteris tradere! Quanto potius deorum opera celebrare quam Philippi aut Alexandri latrocinia ceterorumque, qui exitio gentium clari non minores fuere pestes mortalium quam inundatio, qua planum omne perfusum est, quam conflagratio, qua magna pars animantium exarsit! [6] Quemadmodum Hannibal Alpes superiecerit scribunt, quemadmodum confirmatum Hispaniae cladibus bellum Italiae inopinatus intulerit fractisque rebus, etiam post Carthaginem pertinax, reges pererrauerit contra Romanos ducem promittens, exercitum petens; quemadmodum non desierit omnibus angulis bellum senex quaerere: adeo sine patria pati poterat, sine hoste non poterat! [7] Quanto satius est quid faciendum sit quam quid factum quaerere, ac docere eos, qui sua permisere fortunae, nihil stabile ab illa datum esse, munus eius omne aura fluere mobilius! Nescit enim quiescere, gaudet laetis tristia substituere, utique miscere; itaque secundis nemo confidat, aduersis nemo deficiat: alternae sunt uices rerum. [8] Quid exultas? Ista, quibus eueheris in summum, nescis ubi te relictura sint: habebunt suum, non tuum finem. Quid iaces? Ad imum delatus es: nunc locus est resurgendi; in melius aduersa, in deterius optata flectuntur. [9] Ita concipienda est animo uarietas non priuatarum tantum domuum, quas leuis casus impellit, sed publicarum. Regna ex infimo coorta supra imperantes constiterunt, uetera imperia in ipso flore ceciderunt; iniri non potest numerus, quam multa ab aliis fracta sint: nunc cum maxime deus extruit alia, alia summittit, nec molliter ponit sed ex fastigio suo nullas habitura reliquias iactat. [10] Magna ista, quia parui sumus, credimus: multis rebus non ex natura sua sed ex humilitate nostra magnitudo est. Quid praecipuum in rebus humanis est? Non classibus maria complesse nec in Rubri maris litore signa fixisse nec, deficiente ad iniurias terra, errasse in oceano ignota quaerentem, sed animo omne uidisse et, qua maior nulla uictoria est, uitia domuisse: innumerabiles sunt qui populos, qui urbes habuerunt in potestate, paucissimi qui se. [11] Quid est praecipuum? Erigere animum supra minas et promissa fortunae; nihil dignum putare, quod speres. Quid enim habet, quod concupiscas? qui a diuinorum conuersatione quotiens ad humana recideris, non aliter caligabis quam quorum oculi in densam umbram ex claro sole redierunt. [12] Quid est praecipuum? Posse laeto animo aduersa tolerare; quicquid acciderit, sic ferre, quasi tibi uolueris accidere (debuisses enim uelle, si scisses omnia ex decreto dei fieri: flere, queri et gemere desciscere est). [13] Quid est praecipuum? Animus contra calamitates fortis et contumax, luxuriae non auersus tantum sed infestus, nec auidus periculi nec fugax, qui sciat fortunam non expectare sed facere et aduersus utramque intrepidus inconfususque prodire, nec illius tumultu nec huius fulgore percussus.

3.pr_2En önemli olan nedir? Ruha kötü düşünceleri sokmamak, ellerini temiz olarak göğe kaldırmak; sana geçmesi için birinin vermesi, birinin kaybetmesi gereken hiçbir iyiliği istememek; rakipsiz istenebilecek olanı istemek: sağlam bir akıl. Ölümlülerin büyük değer verdiği öteki şeylere ise, bir tesadüf onları eve getirse bile, geldikleri yerden çıkıp gidecekmiş gibi bakmak.

En önemli olan nedir? Gönlü tesadüflerin üstüne yükseltmek; insan olduğunu hatırlamak. Böylece bahtiyar olursan bunun uzun sürmeyeceğini, bahtsız olursan da kendini öyle saymadıkça öyle olmadığını bilirsin.

En önemli olan nedir? Canını dudaklarının ucunda tutmak: İnsanı Quirites hukukuna göre değil, tabiatın hukukuna göre hür kılan budur. Hür olan da kendi köleliğinden kaçmış olandır. Bu kölelik süreklidir, kaçınılmazdır, gece gündüz aynı şekilde ezer; arası yoktur, izni yoktur.

Kendine kölelik en ağır köleliktir. Ondan kurtulmak kolaydır: Kendinden çok şey istemekten vazgeçersen, kendine ücret ödemekten vazgeçersen, hem tabiatını hem yaşını —ilk gençliğinde olsan bile— göz önüne koyar ve kendi kendine şöyle dersen: "Neden deliriyorum? Neden soluk soluğayım? Neden ter döküyorum? Neden toprağı, neden forumu altüst ediyorum? Ne çok şeye ihtiyaç var ne de uzun bir zamana."

Bunun için tabiatı incelemek bize fayda sağlayacaktır. Önce bayağı şeylerden uzaklaşacağız; sonra sağlıklı ve büyük olması gereken ruhu bedenden ayıracağız; sonra gizli şeylerde alıştırma yapmış zekâ, açık şeylerde de geri kalmayacaktır. Kötülüğümüze ve çılgınlığımıza karşı öğrenilen, kınadığımız ama bırakmadığımız bu faydalı öğütlerden daha açık bir şey de yoktur.

3.pr_2

[14] Quid est praecipuum? Non admittere in animo mala consilia, puras ad caelum manus tollere, nullum bonum petere quod, ut ad te transeat, aliquis dare debet aliquis amittere, optare quod sine aduersario optatur: bonam mentem; cetera magno aestimata mortalibus, etiamsi quis domum casus adtulerit, sic intueri quasi exitura qua uenerint. [15] Quid est praecipuum? Altos supra fortuita spiritus tollere, hominis meminisse, ut, siue felix eris, scias hoc non futurum diu, siue infelix, scias hoc te non esse, si non putes. [16] Quid est praecipuum? In primis labris animam habere: haec res efficit non e iure Quiritium liberum sed e iure naturae. Liber est autem, qui seruitutem suam effugit: haec est assidua et ineluctabilis et per diem ac noctem aequaliter premens, sine interuallo, sine commeatu. [17] Sibi seruire grauissima est seruitus: quam discutere facile est, si desieris multa te poscere, si desieris tibi referre mercedem, si ante oculos et naturam tuam posueris et aetatem, licet prima sit, ac tibi ipse dixeris: "Quid insanio? quid anhelo? quid sudo? quid terram, quid forum uerso? Nec multo opus est nec diu." [18] Ad hoc proderit nobis inspicere rerum naturam: primo discedemus a sordidis; deinde animam ipsum, quo sano magnoque opus est, seducemus a corpore; deinde in occultis exercitata subtilitas non erit in aperta deterior. Nihil est autem apertius his salutaribus, quae contra nequitiam nostram furoremque discuntur, quae damnamus nec ponimus.

3.1.1Öyleyse yeryüzündeki suları araştıralım ve hangi yolla oluştuklarını inceleyelim. İster Ovidius'un dediği gibi

"bulanıklıksız, parlak dalgalı, gümüş gibi bir pınar vardı",

ister Vergilius'un dediği gibi

"dağın dokuz ağzından muazzam bir uğultuyla yarılmış bir deniz gibi akar, gürleyen sularıyla tarlaları basar",

ister senin şiirinde bulduğum gibi, sevgili Iunior'um,

"Elis'in ırmağı Sicilya pınarlarından fışkırır";

suları besleyen bir yol var mı? Bunca büyük ırmak gece gündüz nasıl akıp gider? Neden bazıları kış sularıyla kabarır da bazıları öteki ırmaklar azalırken büyür?

3.1.1

Quaeramus ergo de terrestribus aquis et inuestigemus qua ratione fiant (siue, ut ait Ouidius, "fons erat illimis nitidis argenteus undis", siue, ut ait Uergilius, "unde per ora nouem uasto cum murmure montis it mare praeruptum et pelago premit arua sonanti; siue, ut apud te, lunior carissime, inuenio, "Elius Siculis de fontibus exilit amnis"; si qua ratio aquas subministrat; quomodo tot flumina ingentia per diem noctemque decurrant; quare alia hibernis aquis intumescant, alia in defectu ceterorum amnium crescant.

3.1.2Nil'i şimdilik bu kalabalığın dışında tutalım; onun tabiatı kendine özgü ve tektir, ona kendi gününü ayıracağız. Şimdi soğuk olsun sıcak olsun sıradan suları ele alalım; sıcak sularda bunların sıcak mı doğduğunu yoksa sonradan mı ısındığını araştırmak gerekecek. Tadı ya da bir faydası yüzünden dikkat çeken öteki suları da tartışacağız: Kimi gözlere, kimi sinirlere iyi gelir; kimi, hekimlerin ümit kestiği eskimiş hastalıkları büsbütün iyileştirir; kimi yaraları iyileştirir; kimi içildiğinde iç organları ısıtır, akciğer ve bağırsak şikâyetlerini hafifletir; kimi kanı durdurur. Her birinin faydası, tadı kadar çeşitlidir.

3.1.2

Nilum interim seponemus a turba, propriae naturae ac singularis, et illi suum diem dabimus. Nunc uulgares aquas persequamur, tam frigidas quam calentes: in quibus [calentibus] quaerendum erit, utrum calidae nascantur an fiant. De ceteris quoque disseremus, quas insignes aut sapor aut aliqua reddit utilitas: quaedam enim oculos, quaedam neruos iuuant; quaedam inueterata et desperata a medicis uitia percurant; quaedam medentur ulceribus; quaedam interiora potu fouent et pulmonis ac uiscerum querelas leuant; quaedam supprimunt sanguinem: tam uarius singulis usus quam gustus est.

3.2.1Bütün sular ya durur, ya akar, ya toplanır, ya da çeşitli damarlardan gelir. Kimi tatlıdır, kimi türlü türlü serttir: Aralarında tuzlu, acı ya da şifalı sular bulunur; bunlardan kükürtlü, demirli, şaplı dediklerimiz vardır; gücünü tadı gösterir.

3.2.1

Aut stant omnes aquae aut eunt aut colliguntur aut uarias habent uenas. Aliae dulces sunt, aliae uarie asperae; quippe interueniunt salsae amaraeque aut medicatae, ex quibus sulphuratas dicimus, ferratas, aluminosas: indicat uim sapor.

3.2.2Bunlardan başka birçok farkları vardır. Önce dokunuşta: Soğuk sular ve sıcak sular vardır. Sonra ağırlıkta: Hafif ve ağır sular vardır. Sonra renkte: Saf, bulanık, mavi, sarımtırak sular vardır. Sonra sağlığa etkide: Faydalı sular vardır, öldürücü sular vardır, taşa dönüşen sular vardır; kimi incedir, kimi yağlıdır; kimi besler, kimi içene hiçbir faydası dokunmadan geçip gider, kimi içilince doğurganlık verir.

Suyun durması ya da akması yerin konumuna bağlıdır: Eğimli yerde akar, düz ve çukur yerde tutulur ve göllenir. Bazen hava akımıyla ters yöne itilir; o zaman akmaz, zorla sürülür. Yağmurlardan toplanır; kendi pınarından doğuyorsa kaynak suyudur. Ama aynı yerde suyun hem toplanmasına hem doğmasına hiçbir engel yoktur. Bunu Fucinus gölünde görürüz: Çevredeki dağlar yağmurun döktüğü her şeyi oraya akıtır, ama gölün içinde de büyük ve gizli damarlar vardır; bu yüzden kış selleri çekildikten sonra da görünüşünü korur.

3.2.2

Habent praeterea multa discrimina, primum tactus: frigidae calidaeque sunt; deinde ponderis: leues et graues sunt; deinde coloris: purae sunt, turbidae, caeruleae, luridae, deinde salubritatis: sunt enim utiles, sunt mortiferae, sunt quae cogantur in lapidem, quaedam tenues, quaedam pingues; quaedam alunt, quaedam sine ulla bibentis ope transeunt, quaedam haustae fecunditatem afferunt. [1] Ut stet aqua aut fluat, loci positio eficit: in deuexo fluit, in plano et defosso continetur et stagnat. Aliquando in aduersum spiritu impellitur: tunc cogitur, non fluit. Colligitur ex imbribus, ex suo fonte natiua est. Nihil tamen prohibet eodem loco aquam colligi et nasci; quod in Fucino uidemus, in quem montes circumiecti, quicquid fudit pluuia, deriuant, sed et magnae in ipso latentesque uenae sunt: itaque etiam cum hiberni defluxere torrentes, faciem suam seruat.

3.4.1Öyleyse önce şunu araştıralım: Toprak ırmakların akışını sürdürmeye nasıl yetiyor, bu kadar su nereden çıkıyor? Denizlerin ırmakların katılmasını hissetmemesine şaşırırız; toprağın da dışarı akan suların kaybını hissetmemesine aynı ölçüde şaşırmak gerekir. Onu gizli deposundan bu kadar çok su verebilecek biçimde dolduran ya da arada bir böyle tamamlayan nedir? Irmak için hangi açıklamayı verirsek dereler ve pınarlar için de aynı açıklama geçerli olacaktır.

3.4.1

Primum ergo quaeramus quomodo ad continuandos fluminum cursus terra sufficiat, unde tantum aquarum exeat. Miramur, quod accessionem fluminum maria non sentiant; aeque mirandum est, quod detrimentum exeuntium terra non sentit. Quid est, quod illam aut sic impleuerit, ut praebere tantum ex recondito possit, aut subinde sic suppleat? Quamcumque rationem reddiderimus de flumine, eadem erit riuorum ac fontium.

3.5.1Bazıları toprağın dışarı saldığı her suyu geri aldığını, denizlerin de bu yüzden büyümediğini düşünür: Çünkü içlerine akanı kendilerine katmaz, hemen geri verirler. Deniz gizli bir yoldan toprağın altına girer; açıkça gelir, gizlice döner; geçerken de süzülür. Toprağın sayısız kıvrımında dövüle dövüle acılığını ve bozukluğunu bırakır; toprağın bu kadar çeşitliliği içinde tadından soyunup katışıksız suya dönüşür.

3.5.1

Quidam iudicant terram quicquid aquarum emisit rursus accipere et ob hoc maria non crescere, quia quod influxit, non in suum uertunt sed protinus reddunt. Occulto enim itinere subit terras et palam uenit, secreto reuertitur, colaturque in transitu mare, quod per multiplices terrarum anfractus euerberatum amaritudinem ponit et prauitatem: in tanta soli uarietate saporem exuit et in sinceram aquam transit.

3.6.1Bazıları toprağın yağmurlardan aldığı her şeyi yeniden dışarı saldığını düşünür; buna delil olarak da yağmurun seyrek olduğu yerlerde pek az ırmak bulunmasını gösterir.

3.6.1

Quidam existimant, quicquid ex imbribus terra concepit, id illam rursus emittere et hoc argumenti loco ponunt, quod paucissima flumina in his sunt locis, quibus rarus est imber.

3.6.2Bu yüzden Habeşistan çöllerinin kuru olduğunu, Afrika'nın iç kısımlarında az pınar bulunduğunu söylerler; çünkü oranın havası kızgın, neredeyse hep yaz gibidir. Bu yüzden ağaçsız, çiftçisiz, kurak kumlar uzanır; üzerlerine seyrek yağmurlar serpilir, onları da kumlar hemen içer. Buna karşılık Germania'nın, Galya'nın ve onlardan hemen sonra İtalya'nın ırmak ve derelerle dolu olduğu bilinir, çünkü nemli bir iklimleri vardır, yazın bile yağmursuz kalmazlar.

3.6.2

Ideo siccas aiunt Aethiopiae solitudines esse paucosque inueniri in interiore Africa fontes, quia feruida natura caeli sit et paene semper aestiua; squalidae itaque sine arbore, sine cultore harenae iacent raris imbribus sparsae, quos statim combibunt. At contra constat Germaniam Galliamque et proxime ab illis Italiam abundare fluminibus et riuis, quia caelo umido utuntur et ne aestas quidem imbribus caret.

3.7.1Buna karşı birçok şey söylenebileceğini görüyorsun. Önce ben, bağlarını özenle kazan biri olarak sana temin ederim ki hiçbir yağmur toprağı on ayaktan daha derine kadar ıslatacak kadar büyük değildir; bütün nem ilk kabukta tükenir, daha aşağılara inmez.

3.7.1

Aduersus hoc multa posse dici uides. Primum ego tibi uinearum diligens fossor affirmo nullam pluuiam esse tam magnam, quae terram ultra decem in altitudinem pedes madefaciat; omnis umor intra primam crustam consumitur nec in inferiora descendit:

3.7.2Öyleyse toprağın yalnız yüzünü ıslatan yağmur ırmaklara nasıl güç verebilir? Yağmurun büyük kısmı ırmak yataklarıyla denize taşınır; toprağın emdiği az bir şeydir, onu da saklamaz: Ya kurudur ve üstüne dökülen her şeyi içine çekip tüketir; ya da doymuştur ve ihtiyacından fazla yağanı dışarıda bırakır. Bu yüzden ırmaklar ilk yağmurlarla kabarmaz, çünkü susamış toprak yağmurların hepsini kendine çeker.

3.7.2

quomodo ergo imber suggerere potest amnibus uires, qui summam humum tinguit? Pars maior eius per fluminum alueos in mare aufertur; exiguum est quod sorbeat terra, nec id seruat: aut enim arida est et absumit in se quicquid infusum est, aut satiata, si quid supra desiderium cecidit, excludit, et ideo primis imbribus non augentur amnes, quia totos in se terra sitiens trahit.

3.7.3Peki bazı ırmakların kayalardan ve dağlardan fışkırmasına ne dersin? Çıplak kayalardan aşağı akıp giden, üzerinde duracak toprak bulamayan yağmurlar bunlara ne katkı sağlar? Şunu da ekle: En kurak yerlerde iki üç yüz ayak derinliğe kazılan kuyular, suyun işlemediği o derinlikte bol su damarları bulur. Buradan anlarsın ki orada gökten gelen ya da toplanmış bir nem değil, deyim yerindeyse "diri su" vardır.

3.7.3

Quid, quod quaedam flumina erumpunt saxis et montibus? His quid conferent pluuiae, quae per nudas rupes deferuntur nec habent terram, cui insidant? Adice quod siccissimis locis putei in altum acti ultra ducentorum aut trecentorum pedum spatium inueniunt aquarum uberes uenas in ea altitudine, in quam aqua non penetrat, ut scias illic non caelestem esse nec collecticium umorem, sed, quod dici solet, uiuam aquam.

3.7.4Bu kanaat şu delille de çürütülür: Bazı pınarlar dağların en tepesinde taşar. Bunların ya yukarı itildiği ya da orada oluştuğu açıktır, çünkü bütün yağmur suyu aşağı akar.

3.7.4

Illo quoque argumento haec opinio refellitur, quod quidam fontes in summo montis cacumine redundant: apparet illos sursum agi aut ibi concipi, cum omnis pluuialis aqua decurrat.

3.8.1Bazıları şöyle düşünür: Yeryüzünün dış kısmında nasıl uçsuz bucaksız bataklıklar, gemi işleyen büyük göller uzanıyorsa, nasıl denizler vadilere dökülerek muazzam bir alana yayılmışsa, toprağın iç kısımları da tatlı sularla doludur. Bu sular bizim buradaki okyanus ve körfezleri kadar geniş bir alanda göllenir; hatta toprak derinliğe doğru ne kadar genişse o kadar daha geniş. Demek ki bu ırmaklar o derin bolluktan dışarı akıtılır. Denizler eklenen ırmakları hissetmediğine göre, toprağın da onların eksilmesini hissetmemesine neden şaşıyorsun?

3.8.1

Quidam existimant, quemadmodum in exteriore parte terrarum uastae paludes iacent magnique et nauigabiles lacus, quemadmodum ingenti spatio maria porrecta sunt infusa uallibus, sic interiora terrarum abundare aquis dulcibus nec minus illas late stagnare quam apud nos oceanum et sinus eius, immo eo latius, quo plus terra in altum patet. Ergo ex illa profunda copia isti amnes egeruntur: quos quid miraris, si terra detractos non sentit, cum adiectos maria non sentiant?

3.9.1Bazılarına şu sebep doğru görünür: Toprağın içinde oyuk girintiler ve bol hava bulunduğunu söylerler. Bu hava ağır gölgenin baskısıyla zorunlu olarak soğur, sonra durgunlaşıp hareketsiz kalınca, kendini taşıyamaz olduğunda suya dönüşür. Üstümüzde havanın değişimi nasıl yağmur yapıyorsa, yerin altında da ırmak ya da dere yapar.

3.9.1

Quibusdam haec placet causa: aiunt habere terram intra se recessus cauos et multum spiritus, qui necessario frigescit umbra graui pressus, deinde piger et immotus in aquam, cum se desiit ferre, conuertitur: quemadmodum supra nos mutatio aeris imbrem facit, ita infra terras flumen aut riuum;

3.9.2Üstümüzde hava uzun süre durgun ve ağır kalamaz (çünkü kimi zaman güneşle incelir, kimi zaman rüzgârlarla açılır; bu yüzden yağmurlar arasında büyük aralıklar olur). Yerin altında ise havayı suya dönüştüren şey neyse hep aynıdır: sürekli gölge, ebedî soğuk, hiç kıpırdamayan yoğunluk. Demek ki pınara ya da ırmağa hep sebep sağlayacaktır.

3.9.2

supra nos non potest stare segnis diu et grauis (aliquando enim sole tenuatur, aliquando uentis expanditur, itaque interualla magna imbribus sunt), sub terra uero quicquid est, quod illum in aquam conuertat, idem semper est, umbra perpetua, frigus aeternum, inexercitata densitas; semper ergo praebebit fonti aut flumini causas.

3.9.3Bize göre toprak değişebilir. Onun dışarı saldığı her şey de serbest havada oluşmadığı için hemen koyulaşır ve neme dönüşür: İşte yerin altında doğan suların ilk sebebi.

3.9.3

Placet nobis terram esse mutabilem. Haec quoque quicquid efflauit, quia non libero aere concipitur, crassescit protinus et in umorem conuertitur: habes primam aquarum sub terra nascentium causam.

3.10.1Şunu da ekleyebilirsin: Her şey her şeyden olur: sudan hava, havadan su, havadan ateş, ateşten hava. Öyleyse topraktan neden su olmasın? Toprak başka şeylere dönüşebiliyorsa suya da dönüşebilir, hatta en çok suya. Çünkü ikisi akrabadır: İkisi de ağırdır, ikisi de yoğundur, ikisi de evrenin en dibine itilmiştir. Sudan toprak oluyor; topraktan neden su olmasın?

3.10.1

Adicias etiam licet quod fiunt omnia ex omnibus, ex aqua aer, ex aere aqua, ignis ex aere, ex igne aer: quare ergo non ex terra fiat aqua? quae si in alia mutabilis, est etiam in aquam, immo maxime in hanc: utraque enim cognata res est, utraque grauis, utraque densa, utraque in extremum mundi compulsa. Ex aqua terra fit: cur non aqua fiat e terra?

3.10.2"Ama ırmaklar büyüktür." Ne kadar büyük olduklarını gördüğünde, bir de ne kadar büyük bir şeyden çıktıklarına bak. Durmadan aktıkları, bazılarının da coşkunca sürüklendiği hâlde ellerinde hep yeni su bulunmasına şaşırıyorsun. Peki rüzgârlar bütün havayı ittiği hâlde havanın tükenmemesine, gece gündüz eşit biçimde akmasına, ırmaklar gibi belli bir yatakta değil, göğün uçsuz bucaksız alanında geniş bir atılımla ilerlemesine şaşırsan? Bu kadar dalga kırıldıktan sonra onların arkasından gelecek bir dalganın kalmasına şaşırsan?

3.10.2

At magna flumina sunt. Cum uideris quanta sint, rursus ex quanto prodeant adspice. Miraris, cum labantur assidue, quaedam uero concitata rapiantur, quod praesto sit illis aqua semper noua: quid, si mireris, quod, cum uenti totum aera impellant, non deficit spiritus sed per dies noctesque aequaliter fluit, nec (ut flumina) certo alueo fertur sed per uastum caeli spatium lato impetu uadit? Quid, si ullam undam superesse mireris, quae superueniat tot fluctibus fractis?

3.10.3Kendine geri dönen hiçbir şey tükenmez. Bütün unsurlar sırayla birbirine döner; birinden kaybolan ötekine geçer. Tabiat da parçalarını terazide duruyorlarmış gibi tartar, öyle ki payların dengesi bozulup evren bir yana ağır basmasın.

3.10.3

Nihil deficit quod in se redit: omnium elementorum alterni recursus sunt; quicquid alteri perit, in alterum transit, et natura partes suas uelut in ponderibus constitutas examinat, ne portionum aequitate turbata mundus praeponderet.

3.10.4Her şey her şeyin içindedir. Hava yalnız ateşe geçmekle kalmaz, ateşsiz de hiçbir zaman değildir (sıcaklığını alırsan katılaşır, durur, sertleşir). Hava neme geçer, ama yine de nemsiz değildir. Toprak hem hava hem su yapar, ama hiçbir zaman havasız olmadığı gibi susuz da değildir. Karşılıklı geçişin bu kadar kolay olması da bundandır: Geçilecek şeyler onlara zaten karışmıştır.

3.10.4

Omnia in omnibus sunt: non tantum aer in ignem transit sed numquam sine igne est (detrahe illi calorem: rigescet, stabit, durabitur); transit aer in umorem sed nihilominus non sine umore est; et aera et aquam facit terra sed non magis umquam sine aqua est quam sine aere. Et ideo facilior est inuicem transitus, quia illis, in quae transeundum est, iam mixta sunt.

3.10.5Demek ki toprakta nem vardır, onu dışarı sıkar; hava vardır, kış soğuğunun gölgesi onu nem yapacak şekilde yoğunlaştırır; kendisi de neme dönüşebilir: Kendi tabiatını kullanır.

3.10.5

Habet ergo terra umorem, hunc exprimit; habet aera, hunc umbra hiberni frigoris densat, ut faciat umorem; ipsa quoque mutabilis est in umorem: natura sua utitur.

3.11.1"Peki," diyor, "ırmakların ve pınarların doğmasının sebepleri sürekliyse, neden bazen kururlar, bazen de daha önce bulunmadıkları yerlerden çıkarlar?" Çoğu zaman depremler yolları bozar, bir çöküntü suların akışını keser; geri tutulan sular da yeni çıkışlar arar ve bir yere doğru hamle yapar ya da toprağın sarsıntısının kendisiyle bir yerden başka bir yere taşınır.

3.11.1

Quid ergo?, inquit, si perpetuae sunt causae, quibus flumina oriuntur ac fontes, quare aliquando siccantur, aliquando quibus non fuerunt locis exeunt? Saepe motu terrarum itinera turbantur et ruina interscindit cursum aquis, quae retentae nouos exitus quaerunt et aliquo impetum faciunt aut ipsius quassatione terrae aliunde alio transferuntur.

3.11.2Bizim buralarda da ırmakların yataklarını yitirince önce geri taştığı, sonra yollarını kaybettikleri için kendilerine yeni bir yol açtığı olur. Theophrastos bunun Korykos dağında olduğunu söyler: Orada bir depremden sonra yeni ve bol pınarlar ortaya çıkmıştı.

3.11.2

Apud nos solet euenire, ut amisso canali suo flumina primum refundantur, deinde quia perdiderunt uiam faciant. Hoc ait accidisse Theophrastus in Coryco monte, in quo post terrarum tremorem noua uis fontium emersit.

3.11.3Theophrastos, suları başka şekilde dışarı çağıran ya da akışlarından saptırıp başka yöne çeviren başka sebeplerin de araya girdiği kanaatindedir. Haimos dağı bir zamanlar susuzdu; ama Kassandros'un kuşattığı bir Galya kabilesi oraya sığınıp ormanları kesince bol miktarda su ortaya çıktı. Anlaşılan bu suları ormanlar kendilerini beslemek için çekiyordu; ormanlar yıkılınca, artık ağaçlarda tükenmeyen nem yeryüzüne taştı.

3.11.3

Sicut alias quoque causas interuenire opinatur, quae aliter euocent aquas aut cursu suo deiciant et auertant; fuit aliquando aquarum inops Haemus, sed cum Gallorum gens a Cassandro obsessa in illum se contulisset et suas cecidisset, ingens aquarum copia apparuit, quas uidelicet in alimentum suum nemora ducebant; quibus euersis umor, qui desiit in arbusta consumi, superfusus est.

3.11.4Aynısının Magnesia dolaylarında da olduğunu söyler. Ama Theophrastos'un hatırı kalmasın, şunu söylememe izin verilsin: Bu akla yakın değildir, çünkü en gölgeli yerler genellikle en sulu yerlerdir. Ağaçlar suları kurutsaydı bu olmazdı; oysa ağaçlar besinlerini yakından alır, ırmakların gücü ise en derinden akar ve köklerin uzanabileceği yerin çok ötesinde oluşur. Sonra, kesilmiş ağaçlar daha çok neme ihtiyaç duyar; çünkü yalnız yaşamaları için gerekeni değil, yeniden büyümeleri için gerekeni de çekerler.

3.11.4

Idem ait et circa Magnesiam accidisse. Sed pace Theophrasti dixisse liceat: non est hoc simile ueri, quia fere aquosissima sunt quaecumque umbrosissima; quod non eueniret, si aquas arbusta siccarent, quibus alimentum ex proximo est (fluminum uero uis ex intimo manat ultraque concipitur quam radicibus euagari licet). Deinde succisae arbores plus umoris desiderant: non enim tantum id, quo uiuant, sed quo crescant trahunt.

3.11.5Yine Theophrastos, Girit adasında bir şehir olan Arkadia dolaylarında, şehir yıkılıp toprak işlenmez olunca pınarların ve derelerin kuruduğunu, ama toprak yeniden çiftçilerine kavuştuktan sonra sularına da kavuştuğunu söyler. Kuraklığın sebebi olarak da şunu gösterir: Sıkışan toprak sertleşmiş, işlenmediği için yağmurları içine geçiremez olmuştu. Peki o zaman en ıssız yerlerde çok sayıda pınar görmemize ne demeli?

3.11.5

Idem ait circa Arcadiam, quae urbs in Creta insula fuit, fontes et riuos substitisse, quia desierit coli terra diruta urbe, postea uero quam cultores receperit, aquas quoque recepisse. Causam siccitatis hanc ponit, quod obduruerit constricta tellus nec potuerit imbres inagitata transmittere. Quomodo ergo plurimos uidemus in locis desertissimis fontes?

3.11.6Sonuçta, işlendikleri için su bulmaya başlayan yerlerden çok, suları olduğu için işlenmeye başlayan yerler buluruz. Daha kaynağından itibaren büyük gemilere elverişli olan en geniş ırmakları taşıyan suyun yağmur suyu olmadığını, kışın da yazın da kaynağından eşit miktarda akmasından anlayabilirsin. Yağmur bir sel meydana getirebilir, ama kıyıları arasında hep aynı akışla süzülen bir ırmak meydana getiremez; yağmurlar ırmağı yapmaz, yalnız coşturur.

3.11.6

Plura denique inuenimus, quae propter aquas coli coeperunt quam quae aquas habere coeperint, quia colebantur. Non esse enim pluuialem hanc, quae uastissima flumina a fonte statim magnis apta nauigiis defert, ex hoc intellegas licet, quod per hiemem aestatemque par est a capite deiectus. Pluuia potest facere torrentem, non potest amnem aequali inter ripas suas tenore labentem, quem non faciunt imbres sed incitant.

3.12.1İstersen bunu biraz daha geriden alalım; ırmakların gerçek kaynağına varınca soracak bir şeyin kalmadığını göreceksin. Irmağı elbette suyun bolluğu ve sürekli akışı yapar. Demek ki bana suyun nasıl oluştuğunu soruyorsun; ben de karşılığında havanın ya da toprağın nasıl oluştuğunu sorayım.

3.12.1

Paulo repetamus hoc altius, si uidetur, et scies te non habere quod quaeras, cum ad ueram amnium originem accesseris. Flumen nempe facit copia cursusque aquae perennis. Ergo quaeris a me quomodo aqua fiat: interrogabo inuicem quomodo aer fiat aut terra.

3.12.2Ama tabiatta dört unsur varsa, suyun nereden geldiğini soramazsın; çünkü su tabiatın dörtte biridir. Öyleyse tabiatın bu kadar büyük bir payı hep kendinden bir şey dökebiliyorsa neden şaşırıyorsun?

3.12.2

Sed si in rerum natura elementa sunt quattuor, non potes interrogare unde aqua sit: quarta enim pars naturae est. Quid ergo miraris, si rerum naturae tam magna portio potest aliquid ex se semper effundere?

3.12.3Kendisi de evrenin dörtte biri olan hava nasıl rüzgârları ve esintileri harekete getiriyorsa, su da dereleri ve ırmakları öyle harekete getirir: Rüzgâr akan havaysa, ırmak da akan sudur. "Bir unsurdur" dediğimde ona yeterince, hatta fazlasıyla güç vermiş oldum; ondan çıkan şeyin tükenemeyeceğini anlarsın.

3.12.3

Quomodo aer, et ipse quarta pars mundi, uentos et auras mouet, sic aqua riuos et flumina: si uentus est fluens aer, et flumen est fluens aqua. Satis et multum illi uirium dedi, cum dixi: "elementum est": intellegis quod ab illo proficiscitur non posse deficere.

3.13.1Thales'in dediği gibi şunu da ekleyeceğim: "En güçlü unsurdur." Thales suyun ilk unsur olduğunu, her şeyin ondan çıktığını düşünür. Ama biz de ya aynı görüşteyiz ya da ona yakınız. Çünkü evreni ele geçirip her şeyi kendine dönüştürecek olanın ateş olduğunu söyleriz; sonra bu ateş sönükleşip cansızlaşarak çöker, ateş söndüğünde de tabiatta nemden başka bir şey kalmaz; gelecek evrenin umudu bu nemde saklıdır.

3.13.1

Adiciam, ut Thales ait, "ualentissimum elementum est." Hoc fuisse primum putat, ex hoc surrexisse omnia. Sed nos quoque aut in eadem sententia aut in uicinia eius sumus: dicimus enim ignem esse qui occupet mundum et in se cuncta conuertat, hunc euanidum languentemque considere et nihil relinqui aliud in rerum natura igne restincto quam umorem, in hoc futuri mundi spem latere:

3.13.2Böylece ateş evrenin sonu, nem ise başlangıcıdır. Her şeyin yerini tutmuş ve her şeyin kendisinden meydana geldiği bu şeyden ırmakların durmadan çıkabilmesine şaşırıyor musun? Bu nem, şeyler ayrışırken dörtte bire indirilmiş ve ırmakları, dereleri, pınarları beslemeye yetecek şekilde yerleştirilmiştir.

3.13.2

ita ignis exitus mundi est, umor primordium. Miraris ex hoc posse amnes semper exire, qui pro omnibus fuit et ex quo sunt omnia? Hic umor in diductione rerum ad quartas redactus est, sic positus, ut sufficere fluminibus edendis, ut riuis, ut fontibus posset.

3.14.1Bundan sonra gelen, Thales'in saçma görüşüdür. Thales yeryüzünün suyun üstünde durduğunu, bir gemi gibi suyun taşıdığını, "deprem" dediğimiz zamanlarda da suyun oynaklığıyla dalgalandığını söyler. Öyleyse bütün evren nemin içinde bulunduğuna göre, ırmakları akıtmaya yetecek kadar bol nem olmasına şaşmamak gerekir.

3.14.1

Quae sequitur Thaletis inepta sententia est. Ait enim terrarum orbem aqua sustineri et uehi more nauigii mobilitateque eius fluctuare tunc, cum dicitur tremere: non est ergo mirum, si abundat umor ad flumina profundenda, cum mundus in umore sit totus.

3.14.2Bu eski ve kaba görüşü bir yana at; suyun çatlaklardan bu yeryüzüne sızıp bir sintine oluşturduğuna inanman için hiçbir sebep yok. Mısırlılar dört unsur saydılar, sonra her birinden ikişer çift çıkardılar: Havayı, rüzgâr olduğu yönüyle erkek, bulutlu ve durgun olduğu yönüyle dişi sayarlar; denize erkek su, öteki bütün sulara dişi su derler; ateşe, alev olup yaktığı yönüyle erkek, dokununca zarar vermeden ışık saçtığı yönüyle dişi derler; toprağın daha sert olanına, kayalara ve sarp taşlara erkek derler, işlenmeye elverişli ekili toprağa da dişi adını verirler.

3.14.2

Hanc ueterem et rudem sententiam explode: nec est quod credas in hunc orbem aquam subire per rimas et facere sentinam. Aegyptii quattuor elementa fecerunt, deinde ex singulis bina paria: aera marem iudicant qua uentus est, feminam qua nebulosus et iners; aquam uirilem uocant mare, muliebrem omnem aliam; ignem uocant masculum, qua ardet flamma, et feminam, qua lucet innoxius tactu; terram fortiorem marem uocant, saxa cautesque, feminae nomen assignant huic tractabili et cultae.

3.14.3Deniz birdir; şüphesiz baştan böyle kurulmuştur. Kendisini dolduran ve kabartan damarları vardır. Denizde olduğu gibi bu daha tatlı suyun da gizlide büyük bir gücü vardır; hiçbir ırmağın akışı onu tüketemez. Bu gücün hesabı gizlidir: Ondan yalnız durmadan akabilecek kadarı dışarı salınır.

3.14.3

Mare unum est, ab initio scilicet ita constitutum; habet suas uenas, quibus impletur atque aestuat. Quomodo maris sic et huius aquae mitioris uasta in occulto uis est, quam nullius fluminis cursus exhauriet. Abdita est uirium ratio: tantum ex illa, quantum semper fluere sit, emittitur.

3.15.1Bunların bazılarına katılabiliriz. Ama ben daha fazlasını düşünüyorum. Bence yeryüzü tabiat tarafından yönetilir, hem de bizim bedenlerimiz örnek alınarak: Bedenlerimizde toplardamarlar da vardır atardamarlar da; birincileri kanı, ikincileri soluğu taşır. Toprakta da kimi suyun, kimi soluğun aktığı yollar vardır; tabiat onları insan bedenine o kadar benzer biçimlendirmiştir ki atalarımız da "su damarı" demişlerdir.

3.15.1

Quaedam ex istis sunt, quibus assentire possumus. Sed hoc amplius censeo: placet natura regi terram et quidem ad nostrorum corporum exemplar, in quibus et uenae sunt et arteriae, illae sanguinis, hae spiritus receptacula. In terra quoque sunt alia itinera per quae aqua, alia per quae spiritus currit; adeoque ad similitudinem illa humanorum corporum natura formauit, ut maiores quoque nostri aquarum appellauerint uenas.

3.15.2Ama bizde nasıl yalnız kan yoksa, birçok sıvı türü varsa –kimi gerekli, kimi bozulmuş ve biraz daha koyu: başta beyin, kemiklerde ilik, sümük, salya, gözyaşı ve eklemlere katılmış, kayganlığıyla onların daha kolay bükülmesini sağlayan bir sıvı–, toprakta da öyle birçok nem türü vardır. Kimi erken katılaşır

3.15.2

Sed quemadmodum in nobis non tantum sanguis est sed multa genera umoris, alia necessarii, alia corrupti ac paulo pinguioris (in capite cerebrum, in ossibus medullae, muci saliuaeque et lacrimae et quiddam additum articulis, per quod citius flectantur ex lubrico), sic in terra quoque sunt umoris genera complura, quaedam quae mature durantur,

3.15.3(bütün maden ürünleri buradan gelir; açgözlülük altını, gümüşü bunlarda arar), kimi sıvıyken taşa dönüşür; bazı yerlerde ise toprakla nem çürüyüp zift ve benzeri maddeler olur. Tabiatın kanununa ve iradesine göre doğan suların sebebi budur.

3.15.3

(hinc est omnis metallorum fructus, ex quibus petit aurum argentumque auaritia), et quae in lapidem ex liquore uertuntur; in quaedam uero terra umorque putrescunt, sicut bitumen et cetera huic similia. Haec est causa aquarum secundum legem naturae uoluntatemque nascentium.

3.15.4Öte yandan, bizim bedenimizde olduğu gibi yeryüzünde de nemler sık sık bozulur: Bir darbe, bir sarsıntı, bir yerin yaşlanması, soğuk ya da sıcak onların tabiatını bozmuştur; kükürtlenme de nemi bir araya toplamıştır. Bu nem kimi zaman uzun sürer, kimi zaman kısa.

3.15.4

Ceterum, ut in nostris corporibus, ita in illa saepe umores uitia concipiunt: aut ictus aut quassatio aliqua aut loci senium aut frigus aut aestus corrupere naturam; et sulphuratio contraxit umorem, qui modo diuturnus est, modo breuis.

3.15.5Bedenimizde bir damar kesildiğinde kan, ya hepsi akıp bitene ya da damarın yarığı kapanıp yolu tıkayana ya da başka bir sebep kanı geri çevirene kadar nasıl akarsa, toprakta da damarlar çözülüp açıldığında öyle bir dere ya da ırmak boşanır.

3.15.5

Ergo ut in corporibus nostris sanguis, cum percussa uena est, tam diu manat donec omnis effluxit aut donec uenae scissura subsedit atque iter elusit, uel aliqua alia causa retro dedit sanguinem, ita in terra solutis ac patefactis uenis riuus aut flumen effunditur.

3.15.6Damarın ne kadar açıldığı da önemlidir. Damar kimi zaman suyu tükenince kurur, kimi zaman bir engelle tıkanır, kimi zaman bir yara gibi kabuk bağlayıp açmış olduğu yolu daraltır; kimi zaman da değişebilir olduğunu söylediğimiz toprağın o gücü, besinleri neme dönüştüremez olur.

3.15.6

Interest quanta aperta sit uena: quae modo consumpta aqua deficit, modo excaecatur aliquo impedimento, modo coit uelut in cicatricem comprimitque quam perfecerat uiam; modo illa uis terrae, quam esse mutabilem diximus, desinit posse alimenta in umorem conuertere.

3.15.7Bazen de boşalan damarlar yeniden dolar: kimi zaman güçlerini kendileri toplayarak, kimi zaman başka yerden aktarılan güçle. Çünkü boş yerler dolu yerlerin yanına düşünce çoğu zaman nemi kendilerine çekmiştir; toprak çürümeye yatkınsa çoğu zaman kendisi çözülüp nemlenir; çoğu zaman bulutlarda olanın aynısı yer altında da olur: Hava, kendi tabiatında kalamayacak kadar yoğunlaşıp ağırlaşınca nem doğurur; çoğu zaman da çiy gibi ince ve dağınık bir sıvı birikip birçok yerden tek bir yere akar. (Su ustaları buna "ter" derler, çünkü bazı damlalar ya yerin baskısıyla sıkılıp çıkar ya sıcaklıkla dışarı çekilir.)

3.15.7

Aliquando autem exhausta replentur modo per se uiribus recollectis, modo aliunde translatis: saepe enim inania apposita plenis umorem in se auocauerunt; saepe terra, si facilis est in tabem, ipsa soluitur et umescit; idem euenit sub terra quod in nubibus, ut spissetur grauiorque, quam ut manere in natura sua possit, gignat umorem; saepe colligitur roris modo tenuis et dispersus liquor, qui ex multis in unum locis confluit (sudorem aquileges uocant, quia guttae quaedam uel pressura loci eliduntur uel aestu euocantur).

3.15.8Bu ince su bir pınara ancak yeter; ırmaklar ise büyük oyuklardan, büyük birikintilerden çıkar. Su yalnız kendi ağırlığıyla aşağı indiyse ırmaklar kimi zaman usulca dökülür; içine karışmış soluk onu dışarı fırlattıysa kimi zaman şiddetle ve gürültüyle.

3.15.8

Haec tenuis unda uix fonti sufficit: et ex magnis caueis magnisque conceptibus excidunt amnes, nonnumquam leuiter emissi, si aqua pondere suo se tantum detulit, nonnumquam uehementer et cum sono, si illam spiritus intermixtus eiecit.

3.16.1Peki neden bazı pınarlar altı saat dolu, altı saat kurudur? Belli aylarda büyüyüp belli aylarda daralan ırmakları tek tek saymak, her biri için ayrı sebep aramak gereksiz; hepsi için aynı sebebi gösterebilirim.

3.16.1

Sed quare quidam fontes senis horis pleni senisque sicci sunt? Superuacuum est nominare singula flumina, quae certis mensibus magna certis angusta sunt, et occasionem singulis quaerere, cum possim eandem causam omnibus reddere.

3.16.2Dördüncü gün sıtması nasıl saatinde gelirse, damla hastalığı nasıl vaktinde kendini gösterirse, aybaşı kanaması bir engel çıkmadıkça nasıl belli gününü tutarsa, doğum nasıl ayı dolunca hazırsa, suların da geri çekildikleri ve geri döndükleri aralıklar öyledir. Bu aralıkların bazıları kısadır, bu yüzden göze çarpar; bazıları daha uzundur ama ötekilerden daha az düzenli değildir.

3.16.2

Quemadmodum quartana ad horam uenit, quemadmodum ad tempus podagra respondet, quemadmodum purgatio, si nihil obstitit, statum diem seruat, quemadmodum praesto est ad mensem suum partus, sic aquae interualla habent, quibus se retrahant et quibus redeant. Quaedam autem interualla minora sunt et ideo notabilia, quaedam maiora nec minus certa.

3.16.3Şeylerin bir düzeni olduğunu, tabiatın konmuş kurallara göre ilerlediğini gördüğüne göre bunda şaşılacak ne var? Kış yolunu hiç şaşırmadı, yaz vaktinde ısındı, sonbahar da ilkbahar da her zamanki noktada değişti; gündönümü de gece-gündüz eşitliği de kendi günlerini getirdi.

3.16.3

Ecquid hic mirum est, cum uideas ordinem rerum et naturam per constituta procedere? Hiems numquam aberrauit, aestas suo tempore incaluit, autumni uerisque, unde solet, facta mutatio est; tam solstitium quam aequinoctium suos dies rettulit.

3.16.4Yer altında da bize daha az tanıdık ama daha az kesin olmayan tabiat kanunları vardır: Yukarıda ne görüyorsan aşağıda da olduğuna inan. Orada da büyük mağaralar, dev kovuklar, iki yanda asılı duran dağların arasında geniş boşluklar vardır; dipsizliğe açılan yarıklar vardır: Bunlar çoğu zaman içine çöken şehirleri yutmuş, büyük yıkıntıları derinlere gömmüştür

3.16.4

Sunt et sub terra minus nota nobis iura naturae sed non minus certa: crede infra quicquid uides supra. Sunt et illic specus uasti ingentesque recessus ac spatia suspensis hinc et inde montibus laxa; sunt abrupti in infinitum hiatus, qui saepe illapsas urbes receperunt et ingentem ruinam in alto condiderunt

3.16.5(buraları soluk doludur, çünkü hiçbir yerde boşluk yoktur). Karanlığın kuşattığı durgun sular, geniş göller de vardır. Oralarda canlılar da doğar; ama kör ve yağlı bir havada, küflenmiş durgun sularda meydana geldikleri için ağır hareketli ve biçimsizdirler. Çoğu, köstebekler ve yer altı fareleri gibi kördür; ışıkları yoktur, çünkü ışık onlara gereksizdir. Theophrastos'un söylediğine göre bazı yerlerde oradan balık kazılıp çıkarılır.

3.16.5

(haec spiritu plena sunt, nihil enim usquam inane est); et stagna obsessa tenebris et lacus ampli. Animalia quoque illis innascuntur, sed tarda et informia ut in aere caeco pinguique concepta et aquis torpentibus situ; pleraque ex his caeca ut talpae et subterranei mures, quibus deest lumen, quia superuacuum est; inde, ut Theophrastus affirmat, pisces quibusdam locis eruuntur.

3.17.1Burada aklına, bu inanılmaz şeyi zarifçe "masal" diye geçiştirmek için pek çok söz gelir: "Biri ağla da değil oltayla da değil, kazmayla balığa gidiyormuş! Şimdi de birinin denizde av avlamasını bekleyelim!" Ama biz denizleri aşıyorsak balıklar neden karaya geçmesin? Yer değiştiririz!

3.17.1

Multa hoc loco tibi in mentem ueniunt quibus urbane in re incredibili fabulae dicas, "non cum retibus aliquem nec cum hamis sed cum dolabra ire piscatum! Expecto ut aliquis in mari uenetur." Quid est autem quare non pisces in terram transeant, si nos maria transimus? Permutabimus sedes!

3.17.2Bunun olmasına şaşıyorsun; peki lüksün, tabiatı ya taklit ettiği ya da alt ettiği her seferinde ortaya koyduğu işler ne kadar daha inanılmaz? Balıklar yatak odasında yüzüyor; sofranın tam altında tutulan balık hemen sofraya taşınıyor. Barbunya, misafirin elinde ölmedikçe yeterince taze sayılmıyor; cam kaplara kapatılıp getiriliyor, ölürken renklerine bakılıyor: Can çekişen soluk boğuşurken ölüm o rengi türlü türlü değiştiriyor. Kimilerini garum salçasında öldürüp diri diri salamura yapıyorlar.

3.17.2

Hoc miraris accidere: quanto incredibiliora sunt opera luxuriae, quotiens naturam aut mentitur aut uincit? In cubili natant pisces, et sub ipsa mensa capitur qui statim transferatur in mensam: parum uidetur recens mullus, nisi qui in conuiuae manu moritur; uitreis ollis inclusi afferuntur et obseruatur morientium color, quem in multas mutationes mors luctante spiritu uertit; alios necant in garo et condiunt uiuos.

3.17.3Bir balığın yer altında yaşayabileceğini, tutulmayıp kazılıp çıkarılabileceğini masal sayanlar işte bunlardır! Bir balığın garum salçasında yüzdüğünü, yemek için değil yemeğin üstünde öldürüldüğünü, uzun süre keyif verip boğazlarından önce gözlerini doyurduğunu duysalar, bu onlara ne kadar inanılmaz gelirdi?

3.17.3

Hi sunt qui fabulas putant piscem uiuere posse sub terra et effodi, non capi! Quam incredibile illis uideretur, si audirent natare in garo piscem nec cenae causa occidi sed super cenam, cum multum in deliciis fuit et oculos ante quam gulam pauit?

3.18.1Konuyu bir kenara bırakıp lüksü azarlamama izin ver. "Can veren bir barbunyadan daha güzel hiçbir şey yoktur," diyorsun: Tükenen canın çırpınışıyla önce bir kızıllık, sonra bir solgunluk yayılır; pulları renkten renge girer, hayatla ölüm arasında renk belirsiz görünümler arasında dolaşır. Uyuşuk ve tembel lüksün gevşekliği geç de olsa uyandı ve bu kadar büyük bir nimetten aldatılıp yoksun bırakıldığını fark etti: Bu kadar güzel bir seyirlikten şimdiye dek balıkçılar yararlanmış!

3.18.1

Permitte mihi quaestione seposita castigare luxuriam. Nihil est, inquis, mullo expirante illis formosius: ipsa colluctatione animae deficientis rubor primum, deinde pallor subfunditur, squamaeque uariantur et incertas facies inter uitam ac mortem coloris est uagatio. Languor somniculosae inertisque luxuriae quam sero experrectus circumscribi se et fraudari tanto bono sensit: hoc adhuc tam pulchro spectaculo piscatores fruebantur.

3.18.2"Pişmiş balık neye yarar? Ölü balık neye yarar? Tabağın içinde can versin." Eskiden, aynı gün tutulmamış, dedikleri gibi denizin kendi tadını vermeyen balığa el sürmek istemeyecek kadar titiz olmalarına şaşardık; bu yüzden balık koşar adım getirilir, soluk soluğa bağırarak koşturan hamallara yol açılırdı.

3.18.2

" Quo coctum piscem? quo exanimem? In ipso ferculo expiret." Mirabamur tantum illis inesse fastidium, ut nollent attingere nisi eodem die captum, qui, ut aiunt, saperet ipsum mare: ideo cursu aduehebatur, ideo gerulis cum anhelitu et clamore properantibus dabatur uia.

3.18.3Zevk düşkünlüğü nerelere vardı! Artık ölmüş balık onlara göre çürük sayılıyor. "Bugün çıkarıldı." – "Böyle önemli bir işte sana güvenemem; kendime güvenmeliyim. Buraya getirilsin, gözümün önünde can versin." Zevk düşkünlerinin midesi öyle bir kibre vardı ki sofranın ortasında yüzerken ve çırpınırken görmedikleri balığı tadamaz oldular. Can çekişen lüksün becerisine bu kadar şey ekleniyor; alışılmışı küçümseyen çılgınlık her gün daha ince, daha zarif bir şey icat ediyor!

3.18.3

Quo peruenere deliciae? Iam pro putrido his est piscis occisus. "Hodie eductus est." - "Nescio de re magna tibi credere: ipsi oportet me credere; huc afferatur, coram me animam agat." Ad hunc fastum peruenit uenter delicatorum, ut gustare non possint, nisi quem in ipso conuiuio natantem palpitantemque uiderunt: tantum ad sollertiam luxuriae pereuntis accedit, tantoque subtilius cotidie et elegantius aliquid excogitat furor usitata contemnens!

3.18.4Eskiden şunu duyardık: "Kayalık barbunyasından iyisi yoktur." Şimdi ise şunu duyuyoruz: "Ölen bir barbunyadan güzeli yoktur. Elime cam kabı ver de içinde sıçrasın, çırpınsın." Uzun uzun övüldükten sonra o saydam havuzdan çıkarılır.

3.18.4

Illa audiebamus: "Nihil est melius saxatili mullo," at nunc audimus: "Nihil est moriente formosius; da mihi in manus uitreum, in quo exsultet et trepidet." Ubi multum diuque laudatus est, ex illo perlucido uiuario extrahitur.

3.18.5O zaman kim ne kadar ustaysa o kadar gösterir: "Bak, kızıllık nasıl alev aldı, her sülüğenden daha keskin! Bak, böğürlerinde nasıl damarlar beliriyor! İşte, karnını kan sanırsın! Tam şu anda nasıl parlak, mavimsi bir şey ışıldadı! Şimdi geriliyor, sararıyor, tek bir renge bürünüyor."

3.18.5

Tunc, ut quisque peritior est, monstrat: "Uide quomodo exarserit rubor omni acrior minio! uide quas per latera uenas agat! ecce sanguineum putes uentrem! quam lucidum quiddam caeruleumque sub ipso tempore effulsit! iam porrigitur et pallet et in unum colorem componitur."

3.18.6Bunların hiçbiri ölmekte olan dostunun başında oturmaz, hiçbiri ölmesini dilediği babasının ölümünü görmeye katlanamaz. Evden çıkan cenazenin ardından ölü yakma yığınına kadar kaç kişi gider? Kardeşler ve akrabalar son saatlerinde yalnız bırakılır; bir barbunyanın ölümüne ise koşuşulur: "Çünkü ondan güzeli yoktur."

3.18.6

Ex his nemo morienti amico assidet, nemo uidere mortem patris sui sustinet, quam optauit. Quotusquisque funus domesticum ad rogum prosequitur? Fratrum propinquorumque extrema hora deseritur; ad mortem mulli concurritur: "Nihil est enim illa formosius."

3.18.7Arada bir sözcükleri pervasızca kullanmaktan, yerindeliğin ölçüsünü aşmaktan kendimi alamıyorum: Bunlar meyhanede dişleriyle, mideleriyle, ağızlarıyla yetinmiyorlar; gözleriyle de oburlar.

3.18.7

Non tempero mihi quin utar interdum temerarie uerbis et proprietatis modum excedam: non sunt ad popinam dentibus et uentre et ore contenti: oculis quoque gulosi sunt.

3.19.1Ama konuya döneyim. Yer altında, küf içinde iğrenç balıklar doğuran büyük bir su kütlesinin gizlendiğine dair bir delil dinle: Bu su bir gün dışarı fışkırırsa, beraberinde görünüşü korkunç ve çirkin, tadı zararlı sayısız canlı sürüsü getirir.

3.19.1

Sed ut ad propositum reuertar, accipe argumentum, magnam uim aquarum in subterraneis occuli fertilem foedorum situ piscium: si quando erupit, effert secum immensam animalium turbam, horridam aspici et turpem ac noxiam gustu.

3.19.2Nitekim Karia'da İdymos şehri yakınlarında böyle bir su fışkırdığında, o güne kadar gök yüzü görmemiş bu yeni ırmağın ortaya çıkardığı balıkları yiyenlerin hepsi öldü. Buna şaşmamalı; çünkü bunlar uzun bir tembellikten kalma bedenler gibi yağlı ve tıkış tıkıştı; üstelik hiç hareket etmemiş, karanlıkta semirmiş, sağlığın kaynağı olan ışığı hiç görmemişlerdi.

3.19.2

Certe cum in Caria circa Idymum urbem talis exiluisset unda, perierunt quicumque illos ederant pisces, quos ignoto ante eam diem caelo nouus amnis ostendit. Nec id mirum: erant enim pinguia et differta ut ex longo otio corpora, ceterum inexercitata et tenebris saginata et lucis expertia, ex qua salubritas ducitur.

3.19.3Toprağın o derinliklerinde balık doğabileceğine şu bir işaret olsun: Yılan balıkları saklı yerlerde doğar; tembellikleri yüzünden onlar da ağır bir besindir, hele balçığın derinliği onları büsbütün gizlemişse.

3.19.3

Nasci autem posse pisces in illo terrarum profundo sit indicium, quod anguillae latebrosis locis nascuntur, grauis et ipsae cibus ob ignauiam, utique si altitudo illas luti penitus abscondit.

3.19.4Demek ki toprağın yalnız birleşip ırmak oluşturabilecek su damarları yoktur, çok büyük ırmakları da vardır: Bunların kimi, toprağın bir oyuğunda yutulana dek hep gizlide akar, kimi bir gölün altından yüzeye çıkar. Dibi olmayan bazı durgun sular olduğunu kim bilmez? Bütün bunlar neye varıyor? Şuna: Bu suyun büyük ırmaklar için tükenmez bir madde olduğu, ırmakların kaynakları gibi sınırına varılmadığı açıkça görülsün.

3.19.4

Habet ergo non tantum uenas aquarum terra, ex quibus conriuatis flumina effici possint, sed amnes magnitudinis uastae, quorum aliis semper in occulto cursus est, donec aliquo sinu terrae deuorentur, alii sub aliquo lacu emergunt. Nam quis ignorat esse quaedam stagna sine fundo? Quorsus hoc pertinet? ut appareat hanc aquam magnis amnibus aeternam esse materiam, cuius non tanguntur extrema sicut fluminum fontes.

3.20.1Peki sular neden türlü türlü tattadır? Dört sebepten: Birincisi suyun içinden aktığı topraktan gelir; ikincisi yine topraktan, su o toprağın dönüşmesinden doğuyorsa; üçüncüsü suya dönüşmüş soluktan; dördüncüsü de bir zarara uğrayıp bozulan suların çoğu zaman edindiği bozukluktan.

3.20.1

At quare aquis sapor uarius? Propter quattuor causas: ex solo prima est, per quod fertur; secunda ex eodem, si mutatione eius nascitur; tertia ex spiritu, qui in aquam transfiguratus est; quarta ex uitio, quod saepe concipiunt corruptae per iniuriam.

3.20.2Sulara türlü türlü tadı, şifalı gücü, ağır buharı ve öldürücü kokuyu, hafifliği ve ağırlığı, sıcaklığı ya da aşırı soğukluğu veren bu sebeplerdir. Kükürt mü, güherçile mi, zift mi dolu yerlerden geçtikleri önemlidir; bu yolla bozulan sular içildiğinde hayatı tehlikeye atar.

3.20.2

Hae causae saporem dant aquis uarium, hae medicatam potentiam, hae grauem spiritum odoremque pestiferum, hae leuitatem grauitatemque, aut calorem aut nimium rigorem. Interest utrum loca sulphure an nitro an bitumine plena transierint; hac ratione corruptae cum uitae periculo bibuntur.

3.20.3Ovidius'un sözünü ettiği su da buradandır: "Kikonların bir ırmağı vardır, içenin iç organlarını taşa çevirir, dokunduğu şeyleri mermerle kaplar." Bu su ilaç gibi etkilidir; içindeki balçık da bedenleri birbirine yapıştırıp sertleştirecek tabiattadır. Puteoli tozu suya değince nasıl taş olursa, bu su da tersine katı bir şeye değince ona yapışır ve tutunur.

3.20.3

Illinc illud, de quo Ouidius ait "flumen habent Cicones, quod potum saxea reddit uiscera, quod tactis inducit marmora rebus;" medicatum est et eius naturae habet limum, ut corpora adglutinet et obduret. Quemadmodum Puteolanus puluis, si aquam attigit, saxum est, sic e contrario haec aqua, si solidum tetigit, haeret et affigitur.

3.20.4Velinus gölüne atılan şeylerin bir süre sonra taşlaşmış olarak çıkarılması bundandır. İtalya'nın bazı yerlerinde de böyle olur: Suya bir dal ya da yaprak batırırsan, birkaç gün sonra taş çıkarırsın; çünkü balçık cismi sarar, yavaş yavaş üstüne sıvanır. Albula sularının ve kükürtlü suların çoğunun, kanallarının ve arklarının çevresinde katılaştığını fark edersen bu sana daha az şaşırtıcı gelir.

3.20.4

Inde est quod res abiectae in Uelinum lacum lapideae subinde extrahuntur; quod in Italia quibusdam locis euenit: siue uirgam siue frondem demerseris, lapidem post paucos dies extrahis; circumfunditur enim corpori limus adliniturque paulatim. Hoc minus tibi uidebitur mirum, si notaueris Albulas et fere sulphuratam aquam circa canales suos riuosque durari.

3.20.5Aynı şairin dediği gibi "kim boğazından içerse ya çıldırır ya da şaşılacak ağırlıkta bir uykuya düşer" denen göllerin tabiatı başkadır. Bunların gücü saf şarabınkine benzer, ama daha şiddetlidir. Sarhoşluk nasıl geçip kuruyuncaya kadar bir delilikse ve aşırı ağırlığıyla insanı uykuya düşürürse, bu suyun kükürtlü gücü de zararlı havadan aldığı daha keskin bir zehirle zihni ya çılgınlıkla sarsar ya uykuyla bastırır.

3.20.5

Aliam naturam habent [causam] illi lacus, "quos quisquis faucibus hausit", ut idem poeta ait, "aut furit aut patitur mirum grauitate soporem;" similem habent uim mero, sed uehementiorem (nam quemadmodum ebrietas, donec exsiccetur, dementia est et nimia grauitate defertur in somnum, sic huius aquae sulphurea uis habens quoddam acrius ex aere noxio uirus mentem aut furore mouet aut sopore opprimit).

3.20.6Lynkestis ırmağının da kötülüğü budur: "Kim ölçüsüzce kana kana içerse ondan, sendeler, saf şarap içmiş gibi."

3.20.6

Hoc habet mali "Lynceius amnis, quem quicumque parum moderato gutture traxit, haut aliter titubat, quam si mera uina bibisset."

3.21.1Bazı mağaralara eğilip bakanlar ölür; kötülük o kadar çabuk işler ki üstünden uçan kuşları düşürür. Ölümcül suyun damladığı yerin havası ve kendisi böyledir. Havanın ve yerin zehri daha hafifse, zararı da daha ılımlı olur ve sinirleri sarhoşluktaki gibi uyuşturmaktan öteye geçmez.

3.21.1

In quosdam specus qui despexere, moriuntur; tam uelox malum est, ut transuolantes aues deiciat: talis est aer, talis locus, ex quo letalis aqua destillat. Quod si remissior fuit aeris et loci pestis, ipsa quoque temperatior noxa nihil amplius quam temptat neruos uelut ebrietate torpentes.

3.21.2Yerin ve havanın suları bozmasına, onları içinden ve kendisinden geldikleri bölgelere benzetmesine şaşmıyorum: Otlağın tadı sütte görünür, şarabın gücü sirkede kendini gösterir. Doğduğu şeyin izlerini taşımayan hiçbir şey yoktur.

3.21.2

Nec miror, si locus atque aer aquas inficit similesque regionibus reddit, per quas et ex quibus ueniunt: pabuli sapor apparet in lacte, et uini uis existit in aceto. Nulla res est, quae non eius, quo nascitur, notas reddat.

3.22.1Bir başka su türü daha vardır ki bize göre evrenle birlikte başlamıştır: Evren ezelîyse bu su da hep var olmuştur; evrenin bir başlangıcı varsa bu su da bütünle birlikte düzenlenmiştir. Hangisi olduğunu mu soruyorsun? Okyanus ve ondan çıkıp karaların arasından akan her deniz. Bazıları, tabiatı sözle anlatılamayacak olan bazı ırmakların da, Tuna ve Nil gibi, başlangıcını evrenin kendisiyle birlikte aldığı kanısındadır: Bunlar öyle büyük, öyle seçkin ırmaklardır ki ötekilerle aynı kaynaktan geldikleri söylenemez.

3.22.1

Aliud est aquarum genus, quod nobis placet coepisse cum mundo: siue ille aeternus est, haec quoque fuit semper, siue initium aliquod est illi, haec quoque cum toto disposita est. Quae sit haec quaeris? Oceanus et quodcumque ex illo mare terras interluit. Iudicant quidam flumina quoque, quorum inenarrabilis natura est, cum ipso mundo traxisse principia, ut Histrum, ut Nilum, uastos amnes magisque insignes, quam ut dici possit eandem illis originem quam ceteris esse.

3.23.1Bazılarına göre suların bölümü şöyledir: Yukarıdan, bulutların silkelediği gök suları iner. Yerdeki suların kimi, deyim yerindeyse, yüzeyde yüzer, toprağın üstünde sürünür; kimi ise gizlidir: Bunların açıklamasını verdik.

3.23.1

Haec est ergo aquarum diuisio, ut quibusdam uidetur: prosiliunt ex superioribus caelestes, quas nubila excutiunt; ex terrenis aliae sunt ut ita dicam supernatantes, quae in summa humo repunt, aliae abditae, quarum reddita est ratio.

3.24.1Bazı suların neden ılık olduğu, bazılarının da açıkta buharlaşıp gitmedikçe ya da soğuk suyla karışıp ılımadıkça kullanılamayacak kadar kaynar olduğu için birçok sebep gösterilir. Empedokles, toprağın birçok yerde örtüp sakladığı ateşlerin, suların içinden geçtiği zeminin altında bulunduklarında suyu ısıttığını düşünür.

3.24.1

Quare quaedam aquae caleant, quaedam etiam ferueant in tantum, ut non possint esse usui, nisi aut in aperto euanuerunt aut mixtura frigidae intepuerunt, plures causae redduntur. Empedocles existimat ignibus, quos multis locis terra opertos tegit, aquam calescere, si subiecti sunt ei solo, per quod aquis transcursus est.

3.24.2Biz de "ejderha", "miliarium" denen ve daha başka biçimlerde kazanlar yaparız; bunlarda ince bakırdan boruları eğimli olarak, sarmal biçiminde döşeriz. Böylece aynı ateşin çevresini dönen su, ısınmaya yetecek kadar uzun bir yol akar: Soğuk girer, sıcak çıkar.

3.24.2

Facere solemus dracones et miliaria et complures formas, in quibus aere tenui fistulas struimus per decliue circumdatas, ut saepe eundem ignem ambiens aqua per tantum fluat spatii, quantum efficiendo calori sat est: frigida itaque intrat, effluit calida.

3.24.3Empedokles'e göre yer altında da aynı şey olur. Onun yanılmadığına Baiae'lilere bakarak inan: Onların hamamları ateşsiz ısınır. Kaynar bir yerden kaynar bir soluk akıp gelir; bu soluk borulardan geçerken, altında ateş yanıyormuş gibi hamamın duvarlarını ve kazanlarını ısıtır; kısacası soğuk su geçerken tümüyle sıcağa dönüşür ve ısıtma odasının tadını almaz, çünkü kapalı borulardan akıp geçer.

3.24.3

Idem sub terra Empedocles existimat fieri, quem non falli crede Baianis, quibus balnearia sine igne calefiunt: spiritus in illa feruens loco aestuante infunditur; hic per tubos lapsus non aliter quam igne subdito parietes et uasa balnei calefacit, omnis denique frigida transitu mutatur in calidam nec trahit saporem e uaporario, quia clausa praelabitur.

3.24.4Bazıları da kükürt ya da güherçile dolu yerlerden geçen suların, ısıyı içinden aktıkları maddeden aldığını düşünür; buna kokuları ve tatları da tanıklık eder, çünkü kendilerini ısıtan maddenin keyfiyetini taşırlar. Böyle olmasına şaşmaman için sönmemiş kirece su dök: Kaynayacaktır.

3.24.4

Quidam existimant per loca sulphure plena uel nitro euntes aquas calorem beneficio materiae, per quam fluunt, trahere: quod ipso odore gustuque testantur; reddunt enim qualitatem eius, qua caluere, materiae. Quod ne accidere mireris, uiuae calci aquam infunde: feruebit.

3.25.1Bazı sular ölümcüldür, ama ne kokularından ne tatlarından anlaşılır. Arkadia'da Nonakris yakınında oralıların Styks dediği su yabancıları aldatır, çünkü ne görünüşü ne kokusu şüphe uyandırır: Büyük ustaların zehirleri de böyledir, ancak öldürünce fark edilir. Az önce sözünü ettiğim bu su ise büyük bir hızla öldürür; çareye de yer yoktur, çünkü içilir içilmez katılaşır, alçının nem altında yaptığı gibi büzülüp iç organları birbirine bağlar.

3.25.1

Quaedam aquae mortiferae sunt nec odore notabiles nec sapore. Circa Nonacrin in Arcadia Styx appellata ab incolis aduenas fallit, quia non facie, non odore suspecta est: qualia sunt magnorum artificum uenena, quae deprehendi nisi morte non possunt. Haec autem, de qua paulo ante rettuli, aqua summa celeritate corrumpit, nec remedio locus est, quia protinus hausta duratur, nec aliter quam gypsum sub umore constringtur et alligat uiscera.

3.25.2Tesalya'da Tempe yakınında da aynı ölçüde zararlı bir su vardır; yabani hayvanlar da evcil hayvanların hepsi de ondan kaçınır. Demiri ve tunçu delip geçer; sert şeyleri bile kemirecek kadar güçlüdür. Hiçbir ağaç yetiştirmez, otları da öldürür.

3.25.2

Est aeque a noxia aqua in Thessalia circa Tempe, quam et fera et pecus omne deuitat; per ferrum et aes exit, tanta uis illi est etiam dura mordendi; nec arbusta quidem ulla alit et herbas necat.

3.25.3Bazı ırmaklarda şaşılacak bir güç vardır. Kimileri içilince koyun sürülerinin rengini değiştirir: Belli bir süre içinde kara koyunlar ak yün verir, ak gelenler kara gider. Boiotia'da bunu iki ırmak yapar; birinin adı, etkisinden ötürü Melas'tır ("Kara"). İkisi de aynı gölden çıkar, ama zıt işler görür.

3.25.3

Quibusdam fluminibus uis inest mira: alia enim sunt, quae pota inficiunt greges ouium intraque certum tempus, quae fuere nigra, albam ferunt lanam, quae albae uenerant, nigrae abeunt. Hoc in Boeotia amnes duo efficiunt, quorum alteri ab effectu Melas nomen est: uterque ex eodem lacu exeunt diuersa facturi.

3.25.4Theophrastos'un dediğine göre Makedonya'da da koyunlarını ak yapmak isteyenler onları Haliakmon'a götürür; koyunlar ondan bir süre içince boyanmış gibi değişir. Koyu renk yün gerekirse bedava bir boyacı hazırdır: Aynı sürüyü Peneios'a sürerler. Güvenilir yazarlardan öğrendiğime göre Galatia'da bütün hayvanlarda aynı etkiyi gösteren bir ırmak vardır; Kappadokia'da da öyle bir ırmak vardır ki ondan içen atların, başka hiçbir hayvanın değil, yalnız atların rengi değişir, derileri ak beneklerle kaplanır.

3.25.4

In Macedonia quoque, ut ait Theophrastus, qui facere albas oues uolunt, adducunt, quem ut diutius potauere, non aliter quam infectae mutantur; at si illis lana opus fuit pulla, paratus gratuitus infector est: ad Peneion eundem gregem appellunt. Auctores bonos habeo esse in Galatia flumen, quod idem in omnibus efficiat, esse in Cappadocia quo poto equis nec ulli praeterea animali color mutetur et spargatur albo cutis.

3.25.5Yüzme bilmeyenleri taşıyan bazı göller olduğu bilinir. Sicilya'da vardı, Suriye'de hâlâ bir durgun su vardır ki üstünde kiremitler yüzer, içine atılan şeyler ağır da olsa batmaz. Bunun sebebi açıktır: Hangi şeyi istersen tart ve suyla karşılaştır, yeter ki ikisinin hacmi eşit olsun. Su daha ağırsa kendisinden hafif olan şeyi taşır ve onu, ne kadar hafifse o kadar yukarıda tutar; daha ağır şeyler batar. Suyla karşılaştırdığın şeyin ağırlığı suyunkine eşitse, ne dibe gider ne su yüzüne çıkar; suyla eşitlenir ve yüzer, ama neredeyse batmış olarak, hiçbir yeri dışarıda kalmadan.

3.25.5

Quosdam lacus esse, qui nandi imperitos ferant, notum est: erat in Sicilia, est adhuc in Syria stagnum, in quo natant lateres et mergi proiecta non possunt, licet grauia sint. Huius rei palam causa est: quamcumque uis rem expende et contra aquam statue, dummodo utriusque par sit modus: si aqua grauior est, leuiorem rem, quam ipsa est, fert, et tanto supra se extollet quanto erit leuior; grauiora descendent. At si aquae et eius rei, quam contra pensabis, par pondus erit, nec pessum ibit nec extabit sed exaequabitur aquae et natabit quidem sed paene mersa ac nulla eminens parte.

3.25.6Bazı kütüklerin neredeyse tamamen suyun üstünde durması, bazılarının yarıya kadar batması, bazılarının da suyla denge noktasına kadar inmesi bundandır. Çünkü ikisinin ağırlığı eşit olunca hiçbiri ötekine yol vermez; daha ağır olanlar batar, daha hafif olanlar taşınır. Ağır ve hafif ise bizim takdirimize göre değil, şeyin taşınacağı ortamla karşılaştırılmasına göre belirlenir.

3.25.6

Hoc est cur quaedam tigna supra aquam paene tota efferantur, quaedam ad medium submissa sint, quaedam ad aequilibrium aquae descendant. Namque cum utriusque pondus par est, neutra res alteri cedit, grauiora descendunt, leuiora gestantur. Graue autem et leue est non aestimatione nostra, sed comparatione eius, quo uehi debet.

3.25.7Bu yüzden su bir insan bedeninden ya da bir taştan daha ağırsa, kendisini yenemeyen şeyin batmasına izin vermez: Bazı durgun sularda taşların bile dibe gitmemesi böyle olur. Katı ve sert taşlardan söz ediyorum; çünkü süngertaşı gibi gözenekli ve hafif birçok taş vardır: Lidya'da bunlardan oluşan adalar yüzer. Bunu Theophrastos söyler.

3.25.7

Itaque ubi aqua grauior est hominis corpore aut saxo, non sinit id, quo non uincitur, mergi: sic euenit, ut in quibusdam stagnis ne lapides quidem pessum eant. De solidis et duris loquor. Sunt enim multi pumicosi et leues, ex quibus quae constant insulae in Lydia, natant: Theophrastus est auctor.

3.25.8Ben de Cutiliae'de yüzen bir ada gördüm; Vadimon gölünde de bir başkası dolaşır (göl Statonia bölgesindedir). Cutiliae adasında ağaçlar da vardır, ot da biter; yine de onu su taşır ve yalnız rüzgârla değil, hafif bir esintiyle de bir o yana bir bu yana itilir; gece gündüz hiçbir yerde durduğu olmaz: Hafif bir solukla bile öylesine kımıldar.

3.25.8

Ipse ad Cutilias natantem insulam uidi, et alia in Uadimonis lacu uehitur (lacus in Statoniensi est). Cutiliarum insula et arbores habet et herbas nutrit: tamen aqua sustinetur et in hanc atque illam partem non uento tantum sed aura compellitur, nec umquam illi per diem ac noctem uno loco statio est: adeo mouetur leui flatu.

3.25.9Bunun iki sebebi vardır: Biri, mineralli ve bu yüzden ağır olan suyun ağırlığıdır; öteki, adanın kendi maddesinin kolayca taşınabilmesidir; çünkü ağaç beslese de katı bir cisimden oluşmaz. Belki de göle saçılmış hafif gövdeleri ve yaprakları yağlı bir nem yakalayıp birbirine bağlamıştır.

3.25.9

Huic duplex causa est: aquae grauitas medicatae et ob hoc ponderosae, et ipsius insulae materia uectabilis, quae non est corporis solidi, quamuis arbores alat. Fortasse enim leues truncos frondesque in lacu sparsas pinguis umor apprehendit ac uinxit.

3.25.10Bu yüzden adada taş varsa bile bunları oyuk ve delik deşik bulursun. Katılaşan nemin oluşturduğu taşlar böyledir, hele mineralli pınarların kıyılarında ve arklarının çevresinde, suların artıkları birleşip köpük katılaştığında: Rüzgârlı ve boş şeylerden katılaşan şey zorunlu olarak hafiftir.

3.25.10

Itaque etiam si qua in illa saxa sunt, inuenies exesa et fistulosa, qualia sunt quae duratus umor eficit, utique circa medicatorum fontium riuosque, ubi purgamenta aquarum coaluerunt et spuma solidatur: necessario leue est quod ex uentoso inanique concretum est.

3.25.11Bazı şeylerin sebebi gösterilemez: Nil suyu kadınları neden daha doğurgan yapar, öyle ki bazılarının uzun bir kısırlıkla kapanmış rahimlerini gebeliğe açmıştır? Lykia'da, rahmi gebeliği tutamayan kadınların başvurduğu bazı sular kadınların gebeliğini neden korur? Bana kalırsa bunları gelişigüzel yayılmış söylentiler arasına koyarım. Bazı suların bedene dökülünce de içilince de uyuz, bazılarının da alacalık, çirkin ak lekeler getirdiğine inanılmıştır: Bu kusurun çiyden toplanan suda bulunduğunu söylerler.

3.25.11

Quorundam causa non potest reddi: quare aqua Nilotica fecundiores feminas faciat, adeo ut quarundam uiscera longa sterilitate praeclusa ad conceptum relaxauerit; quare quaedam in Lycia aquae conceptum feminarum custodiant, quas solent petere, quibus parum tenax uulua est. Quod ad me attinet, pono ista inter temere uulgata. Creditum est quasdam aquas scabiem afferre corporibus, quasdam uitiliginem et foedam ex albo uarietatem, siue infusa siue pota sit: quod uitium dicunt habere aquam ex rore collectam.

3.25.12Kristal hâline gelen suların en ağır sular olduğuna kim inanmaz? Ama durum tersinedir: Bu, en ince sularda olur, çünkü soğuk onları inceliklerinden ötürü kolayca dondurur. Bu tür taşın nereden oluştuğu Yunanlarda adından anlaşılır: Hem bu saydam taşa hem de taşın kendisinden oluştuğuna inanılan buza "krystallos" derler. Gök suyu içinde pek az toprak bulundurduğundan, katılaşınca uzun süren soğuğun ısrarıyla gitgide yoğunlaşır; sonunda bütün hava dışarı itilip tümüyle kendi içine sıkışır ve nem olan şey taş olur.

3.25.12

Quis non grauissimas esse aquas credat, quae in crystallum coeunt? Contra autem est: tenuissimis enim hoc euenit, quas frigus ob ipsam tenuitatem facillime gelat. Unde autem fiat eiusmodi lapis, apud Graecos ex ipso nomine apparet: G-krustallon enim appellant aeque hunc perlucidum lapidem quam illam glaciem, ex qua fieri lapis creditur. Aqua enim caelestis minimum in se terreni habens cum induruit, longioris frigoris pertinacia spissatur magis ac magis, donec omni aere excluso in se tota compressa est, et umor qui fuerat, lapis effectus est.

3.26.1Bazı ırmaklar yazın kabarır; Nil gibi, onun açıklaması başka yerde verilecek. Theophrastos'a göre Pontos'ta da bazı ırmaklar yaz mevsiminde büyür. Bunun dört sebebi olduğu düşünülür: Ya toprak o zaman neme en kolay dönüşür; ya da uzaklarda daha büyük yağmurlar yağar ve bunların suyu gizli yeraltı yollarından gelip sessizce ırmağa karışır.

3.26.1

Aestate quaedam flumina augentur ut Nilus, cuius alias ratio reddetur. Theophrastus est auctor in Ponto quoque quosdam amnes crescere tempore aestiuo. Quattuor esse iudicant causas: aut quia tunc maxime in umorem mutabilis terra sit, aut quia maiores in remoto imbres sint, quorum aqua per secretos cuniculos reddita tacite suffunditur.

3.26.2Üçüncüsü: Irmağın ağzını sık esen rüzgârlar döver, dalgaya çarpıp geri itilen ırmak durur; dökülemediği için de büyüyor görünür. Dördüncüsü yıldızların hesabıdır: Bunlar bazı aylarda ırmakları daha çok sıkıştırıp tüketir, daha uzağa çekildiklerinde daha az tüketip daha az çekerler: Böylece eskiden harcanan su artışa eklenir.

3.26.2

Tertia, si crebrioribus uentis ostium caeditur et reuerberatus fluctu amnis resistit, qui crescere uidetur, quia non effunditur. Quarta siderum ratio est: haec enim quibusdam mensibus magis urgent et exhauriunt flumina; cum longius recesserunt, minus consumunt atque trahunt: ita quod impendio solebat, id incremento accidit.

3.26.3Bazı ırmaklar göz göre göre bir mağaraya düşer ve böylece gözden kaybolur. Bazıları yavaş yavaş tükenip kesilir; bir aradan sonra geri gelir, hem adlarını hem akışlarını yeniden alırlar. Sebep açıktır: Yer altında boş yer vardır, her nem de tabiatça aşağıya ve denize doğru akar. Oraya alınan ırmaklar gizlice akar; ama önlerine engel olacak katı bir şey çıkar çıkmaz, çıkışa en az direnen yeri yarıp yeniden akışlarını tutarlar.

3.26.3

Quaedam flumina palam in aliquem specum decidunt et sic ex oculis auferuntur. Quaedam consumuntur paulatim et intercidunt; eadem ex interuallo reuertuntur recipiuntque et nomen et cursum. Causa manifesta est: sub terra uacat locus, omnis autem natura umor ad inferius et ad mare defertur. Illo itaque recepta flumina cursus egere secreto, sed cum primum aliquid solidi quod obstaret occurrit, perrupta parte, quae minus ad exitum repugnauit, repetiere cursum suum.

3.26.4"Böylece Lykos topraktaki bir yarığa içilince buradan uzakta başka bir ağızdan yeniden doğar. Böylece büyük Erasinos kâh yutulur, kâh sessiz bir girdapla kayıp Argolis dalgalarına geri verilir." Doğuda Dicle de aynı şeyi yapar: Yutulur; uzun süre özlendikten sonra sonunda çok uzak bir yerde yüzeye çıkar, ama aynı ırmak olduğundan şüphe edilmez.

3.26.4

"Sic ubi terreno Lycus est potatus hiatu, existit procul hinc alioque renascitur ore. Sic modo combibitur, tacito modo gurgite lapsus redditur Argolicis ingens Erasinus in undis." Idem et in Oriente Tigris facit: absorbetur et desideratus diu tandem longe remoto loco, non tamen dubius an idem sit, emergit.

3.26.5Bazı pınarlar belli zamanlarda pislik fırlatır; Sicilya'daki Arethusa'nın her dört yılda bir, Olympia oyunları sırasında yaptığı gibi. Alpheios'un Akhaia'dan oraya kadar sızıp denizin altından aktığı, Syrakusai kıyısından başka bir yerde yüzeye çıkmadığı ve bu yüzden Olympia oyunlarının yapıldığı günlerde ırmağa atılan kurban hayvanlarının dışkısının orada taştığı kanısı buradan gelir.

3.26.5

Quidam fontes certo tempore purgamenta eiectant, ut Arethusa in Sicilia quinta quaque aestate per Olympia. Inde opinio est Alpheon ex Achaia eo usque penetrare et agere sub mare cursum nec ante quam in Syracusano litore emergere, ideoque his diebus, quibus Olympia sunt, uictimarum stercus secundo traditum flumini illic redundare.

3.26.6Sevgili Lucilius, ilk kısımda dediğim gibi, buna hem sen inandın hem de Arethusa'ya seslenen Vergilius: "Sicilya dalgalarının altından kayıp giderken, acı Doris kendi dalgalarını seninkilere karıştırmasın." Rodosluların Khersonesos'unda bir pınar vardır; uzun bir aradan sonra bulanır ve en derininden çirkin şeyler akıtır, ta ki arınıp duruluncaya kadar.

3.26.6

Hoc et a te creditum est, ut in prima parte , Lucili carissime, et a Uergilio, qui alloquitur Arethusam: "sic tibi, cum fluctus subter labere Sicanos, Doris amara suas non intermisceat undas." Est in Chersoneso Rhodiorum fons, qui post magnum interuallum temporis foeda quaedam turbidus ex intimo fundat, donec liberatus eliquatusque est.

3.26.7Bazı yerlerde pınarlar bunu yapar; yalnız çamuru değil, yaprakları, çanak çömlek kırıklarını, çürüyüp yatan ne varsa dışarı atarlar. Deniz ise bunu her yerde yapar, çünkü tabiatı böyledir: Her pisliği, her gübreyi kıyılara vurur. Denizin bazı kesimleri ise bunu belli zamanlarda yapar: Messana ve Mylai çevresinde denizin bulanık gücü gübreye benzer bir şey çıkarır, çirkin bir renkle kaynayıp köpürür; Güneş'in sığırlarının orada ahırda durduğu masalı buradan çıkmıştır.

3.26.7

Hoc quibusdam locis fontes faciunt, ut non tantum lutum sed folia testasque et quicquid putre iacuit expellant. Ubique autem facit mare, cui haec natura est, ut omne immundum stercorosumque litoribus impingat. Quaedam uero partes maris certis temporibus hoc faciunt, ut circa Messenen et Mylas fimo quiddam simile turbulenta uis maris profert feruetque et aestuat non sine colore foedo, unde illic stabulare Solis boues fabula est.

3.26.8Ama bazı olayların açıklaması güçtür, hele araştırılan şeyin zamanı gözlenmemiş ve belirsizse. Bu yüzden en yakın, doğrudan sebep bulunamaz; ama genel sebep şudur: Durgun ve kapalı suların hepsi tabiatları gereği kendilerini temizler. Akan sularda kusurlar yerleşemez, akıntının gücü onları alıp götürür; içlerine çökeni dışarı atamayan sular ise az çok kaynayıp kabarır. Deniz de cesetleri, çerçöpü ve kazazedelerden kalan benzer şeyleri derinlerinden çeker; yalnız fırtınada, dalgada değil, sakin ve durgunken de temizlenir.

3.26.8

Sed difficilis ratio est quorundam, utique ubi tempus eius rei, de qua quaeritur, inobseruatum incertum est. Itaque proxima quidem inueniri et uicina non potest causa; ceterum publica est illa: omnis aquarum stantium clausarumque natura se purgat. Nam in his, quibus cursus est, non possunt uitia consistere, quae secunda uis defert et exportat; illae, quae non emittunt quicquid insedit, magis minusue aestuant. Mare uero cadauera stramentaque et naufragorum reliqua similia ex intimo trahit, nec tantum tempestate fluctuque sed tranquillum quoque placidumque purgatur.

3.27.1Ama konu beni şunu araştırmaya çağırıyor: Tufanın kaderle belirlenmiş günü geldiğinde yeryüzünün büyük kısmı nasıl sulara gömülecek? Bu, okyanusun güçleriyle mi olacak, dışarıdaki engin deniz üzerimize mi kabaracak? Yoksa ara vermeden yağan yağmurlar ve yazı silip süpüren inatçı bir kış, bulutları yırtıp ölçüsüz miktarda su mu dökecek? Yoksa toprak ırmakları daha bol akıtıp yeni pınarlar mı açacak? Yoksa bu kadar büyük bir felaketin tek bir sebebi yok da her etken birleşecek mi; yağmurlar yağarken ırmaklar kabaracak, denizler yerlerinden kalkıp ileri atılacak ve hepsi tek bir saf hâlinde insan soyunun yok oluşuna mı yüklenecek?

3.27.1

Sed monet me locus, ut quaeram, cum fatalis dies diluuii uenerit, quemadmodum magna pars terrarum undis obruatur: utrum oceani uiribus fiat et externum in nos pelagus exurgat, an crebri sine intermissione imbres et elisa aestate hiems pertinax immensam uim aquarum ruptis nubibus deiciat, an flumina tellus largius fundat aperiatque fontes nouos, an non sit una tanto malo causa sed omnis ratio consentiat et simul imbres cadant, flumina increscant, maria sedibus suis excita procurrant et omnia uno agmine ad exitium humani generis incumbant.

3.27.2Öyledir: Tabiat için hiçbir şey zor değildir, hele kendi sonuna koşarken. Şeylerin başlangıcında güçlerini idareli kullanır, kendini fark edilmeyen artışlarla paylaştırır; yıkıma ise birden bütün hızıyla gelir. Ana karnına düşen bir bebeğin doğuma kadar dayanması için ne kadar uzun zaman gerekir; körpe çocuk ne zahmetlerle büyütülür; her şeye açık beden ne özenli beslenmeyle sonunda serpilir! Ama ne kadar zahmetsizce çözülür! Şehirleri çağlar kurar, bir saat yıkar; kül bir anda olur, orman uzun zamanda. Her şey büyük bir korumayla ayakta durur ve gelişir, çabucak ve birdenbire dağılır.

3.27.2

Ita est: nihil difficile naturae est, utique ubi in finem sui properat. Ad originem rerum parce utitur uiribus dispensatque se incrementis fallentibus; subito ad ruinam toto impetu uenit. Quam longo tempore opus est, ut conceptus ad puerperium perduret infans, quantis laboribus tener educatur, quam diligenti nutrimento obnoxium nouissime corpus adolescit! At quam nullo negotio soluitur! Urbes constituit aetas, hora dissoluit; momento fit cinis, diu silua; magna tutela stant ac uigent omnia, cito ac repente dissiliunt.

3.27.3Tabiat şeyleri bu durumdan ne yöne saptırsa, ölümlülerin yok olmasına yeter. Öyleyse zamanın o zorunluluğu geldiğinde, kader birçok sebebi birden harekete geçirir. Çünkü bazılarının, aralarında Fabianus'un da bulunduğu kimselerin düşündüğü gibi, bu kadar büyük bir değişim evren sarsılmadan olmaz.

3.27.3

Quicquid ex hoc statu rerum natura flexerit, in exitium mortalium satis est. Ergo cum affuerit illa necessitas temporis, multas simul fata causas mouent. Neque enim sine concussione mundi tanta mutatio est, ut quidam putant, inter quos Fabianus est.

3.27.4Önce ölçüsüz yağmurlar yağar; gök güneşsiz, kasvetli ve bulutludur; sürekli bir sis, rüzgârların hiç kurutmadığı nemden koyu bir karanlık vardır. Bunun ardından ekinler bozulur, ürün vermeden biten başaklar çürür. Sonra insan elinin ektikleri bozulunca bütün ovalarda bataklık otu biter.

3.27.4

Primo immodici cadunt imbres et sine ullis solibus triste nubilo caelum est nebulaque continua et ex umido spissa caligo numquam exiccantibus uentis. Inde uitium satis est, segetum sine fruge surgentium marcor. Tunc corruptis quae seruntur manu, palustris omnibus campis herba succrescit.

3.27.5Çok geçmeden daha sağlam şeyler de zarar görür: Kökleri gevşeyen ağaçlar devrilir; asma ve bütün çalılar yumuşamış, akışkan olmuş topraktan tutunamaz. Toprak artık ne otu ne suyla gürleşen otlakları taşır. Açlık çekilir, eller eski besinlere uzanır: Pırnal meşesi, palamut meşesi ve sarp yerlerde taşların sıkı birleşiminde durmuş her ağaç silkelenir.

3.27.5

Mox iniuriam et ualidiora sensere: solutis quippe radicibus arbusta procumbunt, et uitis atque omne uirgultum non tenetur solo, quod molle fluidumque est. Iam nec gramina aut pabula laeta aquis sustinet. Fame laboratur et manus ad antiqua alimenta porrigitur: qua ilex est et quercus excutitur et quaecumque in arduis arbor commissura astricta lapidum stetit.

3.27.6Evler sallanır, rutubete batar; sular en dibe kadar işleyince temeller çöker, bütün toprak göle döner. Sendeleyen yapılara boşuna payanda vurulur; çünkü her destek kaygan ve çamurlu toprağa çakılır; hiçbir şey sağlam değildir.

3.27.6

Labant ac madent tecta, et in imum usque receptis aquis fundamenta desidunt ac tota humus stagnat. Frustra titubantium fultura temptatur; omne enim firmamentum in lubrica figitur et lutosa humo; nihil stabile est.

3.27.7Sağanaklar gitgide daha çok bastırdıkça ve çağlar boyunca birikmiş karlar eridikçe, en yüksek dağlardan yuvarlanan sel zayıf tutunmuş ormanları söküp götürür, bağları çözülüp gevşemiş kayaları yuvarlar, çiftlik evlerini yıkar, sahipleriyle birbirine karışmış sürüleri sürükler. Geçerken söküp aldığı küçük evlerden sonra öfkeyle daha büyüklerine sapar; şehirleri, surlarına sarılmış halklarla birlikte sürükler. Bu insanlar yıkıma mı yanacaklarını, batışa mı, bilemezler (ezecek olanla boğacak olan bir arada gelmiştir). Sonra ilerledikçe başka selleri de içine alıp büyüyerek düzlükleri her yanda yağmalar; en sonunda ulusların büyük enkazıyla kabarıp yüklenerek her yana yayılır.

3.27.7

Postquam magis magisque ingruunt nimbi et congestae saeculis tabuerunt niues, deuolutus torrens altissimis montibus rapit siluas male haerentes et saxa resolutis remissa compagibus rotat, abluit uillas et intermixtos dominis greges deuehit, uulsisque minoribus tectis, quae in transitu abduxit, tandem in maiora uiolentus aberrat, urbes et implicitos trahit moenibus suis populos, ruinam an naufragium querantur incertos (adeo simul et quod opprimeret et quod mergeret uenit). Auctus deinde processu aliis quoque in se torrentibus raptis plana passim populatur; nouissime [in] materia magna gentium elatus onustusque diffunditur.

3.27.8Tabiatları gereği büyük olan, fırtınalarla hızlanan ırmaklar da yataklarını terk etmiştir. Kendi yataklarında bile sel gibi akan Rhodanus'u, Rhenus'u, Tuna'yı düşün: Taşıp kendilerine yeni kıyılar açtıklarında, toprağı yarıp yataklarından bir anda çıktıklarında ne olurlar sanırsın?

3.27.8

Flumina uero suapte natura uasta et tempestatibus rapida alueos reliquerunt. Quid tu esse Rhodanum, qui putas Rhenum atque Danuuim, quibus torrens etiam in canali suo cursus est, cum superfusi nouas sibi fecere ripas ac scissa humo simul excessere alueo?

3.27.9Ne büyük bir hızla yuvarlanırlar! Ovalardan akan Rhenus genişledikçe gevşemez, çok geniş sularını dar bir boğazdan geçiyormuş gibi iter. Tuna artık dağların eteklerini ya da belini yalamaz, doruklarının kendisini sarsar; ıslanıp çözülen dağ yamaçlarını, parçalanmış kayaları, temelleri zayıflayıp karadan kopan büyük bölgelerin burunlarını beraberinde sürükler. Sonra çıkış bulamayınca (çünkü her yolu kendisi kendine kapamıştır) çember çizerek geri döner ve uçsuz bucaksız bir toprak ve şehir alanını tek bir girdapla yutar.

3.27.9

Quanta cum praecipitatione uoluuntur, ubi per campestria fluens Rhenus ne spatio quidem languit, sed latissimas uelut per angustum aquas impulit; cum Danuuius non iam radices nec media montium stringit, sed iuga ipsa sollicitat ferens secum madefacta montium latera rupesque disiectas et magnarum promontoria regionum, quae fundamentis laborantibus a continenti recesserunt, deinde non inueniens exitum (omnia enim ipse sibi praecluserat), in orbem redit, ingentemque terrarum ambitum atque urbium uno uertice inuoluit.

3.27.10Bu arada yağmurlar sürer, gök gitgide ağırlaşır ve böylece uzun süre kötülük kötülüğe eklenir. Bir zamanlar bulut olan şey gece olur, hem de korkunç ışıkların arada bir yarıp geçtiği, dehşetli, ürkütücü bir gece. Çünkü sık sık yıldırımlar çakar; fırtınalar, ilk kez ırmakların katılmasıyla kabarmış ve kendine dar gelen denizi sarsar: Deniz artık kıyıyı ileri iter, kendi sınırları içinde durmaz; ama seller onun dışarı taşmasını engeller, dalgayı geri iterler. Yine de suyun büyük kısmı dar bir ağızda tutuluyormuş gibi durgunlaşıp kabarır ve tarlaları tek bir göle çevirir.

3.27.10

Interim permanent imbres, fit caelum grauius ac sic diu malum ex malo colligit: quod olim fuerat nubilum, nox est et quidem horrida ac terribilis intercursu luminis diri. Crebra enim micant fulmina, procellaeque quatiunt mare tunc primum auctum fluminum accessu et sibi angustum: iam enim promouet litus nec continetur suis finibus; sed prohibent exire torrentes aguntque fluctum retro. Pars tamen maior ut maligno ostio retenta restagnat et agros in formam unius laci redigit.

3.27.11Artık göz alabildiğine her yer sularla kuşatılmıştır: Her tepe derinlerde gizlidir, her yerde ölçüsüz bir derinlik vardır. Yalnız dağların en yüksek sırtlarında sığlıklar kalır: İnsanlar sürülerini önlerine katıp çocuklarıyla, eşleriyle en yüksek yerlere kaçmıştır. Zavallıların arasında her alışveriş, her gidiş geliş kesilmiştir, çünkü daha alçakta ne varsa dalga doldurmuştur.

3.27.11

Iam omnia, qua prospici potest, aquis obsidentur: omnis tumulus in profundo latet et immensa ubique altitudo est. Tantum in summis montium iugis uada sunt: in [ea] excelsissima cum liberis coniugibusque fugerunt actis ante se gregibus. Diremptum inter miseros commercium ac transitus, quoniam quicquid submissius erat, id unda compleuit.

3.27.12İnsan soyunun kalıntıları en yüksek yerlere tutunmuştu. Son noktaya sürülmüş bu insanların tek avuntusu korkunun sersemliğe dönüşmüş olmasıydı. Şaşkınlıktan korkmaya vakitleri yoktu, acı bile yer bulamıyordu; çünkü acı, kötülüğü hissedemeyecek kadar perişan olan insanda gücünü yitirir.

3.27.12

Editissimis quibusque adhaerebant reliquiae generis humani, quibus in extrema perductis hoc unum solacio fuit, quod transierat in stuporem metus. Non uacabat timere mirantibus, nec dolor quidem habebat locum, quippe uim suam perdit in eo, qui ultra sensum mali miser est.

3.27.13Böylece "dağlar" adalar gibi yükselir "ve dağınık Kykladları çoğaltır"; şairlerin en yeteneklisi ne güzel söylemiş! Konunun büyüklüğüne yaraşır biçimde şunu da söylemişti: "Her yer denizdi, denizin kıyıları bile yoktu." Keşke yeteneğinin ve konusunun o büyük atılımını çocukça saçmalıklara indirmeseydi: "Kurt koyunların arasında yüzer, sarı aslanları dalga taşır."

3.27.13

Ergo insularum modo eminent "montes et sparsas Cycladas augent," ut ait ille poetarum ingeniosissimus egregie; sicut illud pro magnitudine rei dixit "omnia pontus erat, deerant quoque litora ponto," ni tantum impetum ingenii et materiae ad pueriles ineptias reduxisset: "nat lupus inter oues, fuluos uehit unda leones."

3.27.14Bütün yeryüzü yutulmuşken şakalaşmak pek ağırbaşlı bir iş değildir. Büyük şeyler söyledi, bu kadar büyük bir karmaşanın imgesini yakaladı, şunu dediğinde: "Irmaklar yayılıp açık ovalarda koşar... sular altında kalan kuleler sallanır." Koyunlarla kurtların ne yaptığını önemsemeseydi bunlar muhteşem olurdu. Hem tufanda, o sürüklenişin içinde yüzülebilir mi? Bütün hayvanlar, hangi hızla kapıldılarsa aynı hızla batmadılar mı?

3.27.14

Non est res satis sobria lasciuire deuorato orbe terrarum. Dixit ingentia et tantae confusionis imaginem cepit, cum dixit: "expatiata ruunt per apertos flumina campos,... pressaeque labant sub gurgite turres." Magnifice haec, si non curauerit quid oues et lupi faciant. Natari autem in diluuio et in illa rapina potest? aut non eodem impetu pecus omne, quo raptum erat, mersum est?

3.27.15Bütün yeryüzü gömülmüş, gök yeryüzüne çökerken, olması gerektiği kadar büyük bir imge kurdun. Sonuna kadar götür: Bütün yeryüzünün yüzdüğünü düşünürsen neyin yakıştığını bilirsin.

3.27.15

Concepisti imaginem quantam debebas obrutis omnibus terris caelo ipso in terram ruente. Perfer: scies quid deceat, si cogitaueris orbem terrarum natare.

3.28.1Şimdi konumuza dönelim. Bazıları ölçüsüz yağmurların yeryüzünü hırpalayabileceğini, ama gömemeyeceğini düşünür; büyük şeylere büyük bir hamleyle vurmak gerekir. Yağmur ekinleri kötüleştirir, dolu meyveleri yere döker, ırmaklar derelerle kabarır, ama sonra yatışır.

3.28.1

Nunc ad propositum reuertamur. Sunt qui existiment immodicis imbribus uexari terras posse, non obrui; magno impetu magna ferienda sunt; faciet pluuia segetes malas, fructum grando⟦?⟧ decutiet, intumescent riuis flumina, sed resident.

3.28.2Bazılarına göre deniz harekete geçer ve bu büyük felaketin sebebi oradan gelir: Sellerin, yağmurların ya da ırmakların verdiği zararla bu kadar büyük bir batış olamaz. O yıkım yaklaştığında ve insan soyunun değişmesine karar verildiğinde, yağmurların durmadan yağdığını, sağanağın ölçü tanımadığını, kuzey rüzgârları ve onların daha kuru soluğu bastırılınca güney rüzgârlarıyla bulutların ve ırmakların taştığını kabul edebilirim. Ama bunlarla iş henüz yalnız zarara varmıştır: "Ekinler yerlere serilir, çiftçinin dileklerine ağıt yakılır, uzun yılın emeği boşa gider."

3.28.2

Quibusdam placet moueri mare et illinc causam tantae cladis accersere: non potest torrentium aut imbrium aut fluminum iniuria fieri tam grande naufragium. Ubi instat illa pernicies mutarique humanum genus placuit, fluere assiduos imbres et non esse modum pluuiis concesserim, suppressis aquilonibus et flatu sicciore austris nubes et amnes abundare. Sed adhuc in damna profectum est: "sternuntur segetes et deplorata colonis uota iacent longique perit labor irritus anni."

3.28.3Yeryüzü zarar görmemeli, gömülmelidir. Bu yüzden bunlarla ön gösteri yapıldıktan sonra denizler kabarır, ama alışılmışın üstünde, ve dalgayı en büyük fırtınanın bıraktığı en uç izin ötesine gönderir. Sonra arkadan yükselen rüzgârlar devasa bir su kütlesini yuvarlar; bu kütle eski kıyının görüş alanından çok uzakta kırılır. Sonra kıyı iki üç kez ileri itilip deniz yabancı yerlere yerleşince, kötülük artık yaklaşmışcasına, denizin en derin koyağından bir kabarma göğüs göğüse ileri atılır.

3.28.3

Non laedi terrae debent sed abscondi. Itaque cum per ista prolusum est, crescunt maria, sed super solitum, et fluctum ultra extremum tempestatis maximae uestigium mittunt. Deinde a tergo uentis surgentibus ingens aequor euoluunt, quod longe a conspectu ueteris litoris frangitur. Deinde ubi litus bis terque prolatum est et pelagus in alieno constitit, uelut admoto malo comminus procurrit aestus ex imo recessu maris.

3.28.4Çünkü havanın, esirin olduğu gibi bu unsurun da maddesi boldur, gizli yerlerde ise çok daha fazladır. Bu madde gelgitle değil kaderle harekete geçince (gelgit kaderin hizmetkârıdır), denizi büyük bir kucakla kaldırır ve önüne katar. Sonra şaşılacak bir yüksekliğe çıkar ve insanların o güvenli sığınaklarını aşar. Bu, sular için güç bir iş değildir, çünkü karalarla aynı yüksekliğe çıkarlar.

3.28.4

Nam ut aeris, ut aetheris, sic huius elementi larga materia est multoque in abdito plenior. Haec fatis mota, non aestu (nam aestus fati ministerium est), attollit uaste, sinu fretum agitque ante se. Deinde in miram altitudinem erigitur et illis tutis hominum receptaculis superest. Nec id aquis arduum est, quoniam aequo terris fastigio ascendunt.

3.28.5Biri yüksekleri terazilese, denizlerin eşit olduğunu görür. Çünkü yeryüzü her yanda kendine eşittir (çukurları ve düzlükleri daha alçaktır, ama küre bunlarla birlikte yuvarlak bir biçimde dengelenmiştir); denizler de onun bir parçasıdır ve tek bir topun düzgünlüğünde birleşirler. Ama ovalara bakana yavaş yavaş inen yerler fark edilmez; aynı şekilde denizin eğriliğini de fark etmeyiz ve görünen her şey düz görünür. Oysa deniz karalarla eşittir; bu yüzden taşmak için büyük bir kütleyle yükselmesi gerekmez, eşit seviyenin biraz üstüne çıkması, hafifçe kabarması yeter. Akışı da daha alçak olduğu kıyıdan değil, o tümseğin bulunduğu ortadan başlar.

3.28.5

Si quis excelsa perlibret, maria paria sunt: nam par undique sibi ipsa tellus est (caua eius et plana inferiora sunt, sed istis adeo in rotundum orbis aequatus est); in parte autem eius et maria sunt, quae in unius aequalitatem pilae coeunt. Sed quemadmodum campos intuentem quae paulatim deuexa sunt fallunt, sic non intellegimus curuaturas maris et uidetur planum quicquid apparet. At illud aequale terris est ideoque, ut effluat, non magna mole se tollet, dum satis est illi, ut supra paria ueniat; leuiter exsurgere; nec a litore, ubi inferius est, sed a medio, ubi ille cumulus est, defluit.

3.28.6Gece-gündüz eşitliği zamanındaki gelgit, Ay'la Güneş'in kavuştuğu sırada nasıl bütün ötekilerden büyük dalgalanırsa, karaları kaplamak için salıverilen bu kabarma da alışılmış en büyük kabarmalardan daha şiddetlidir; daha çok su sürükler ve kaplayacağı dağların doruklarını aşmadan geri çekilmez. Bazı yerlerde gelgit yüz mil kadar zararsızca ilerler ve düzenini korur (çünkü ölçüyle yükselir, yine ölçüyle alçalır):

3.28.6

Ergo ut solet aestus aequinoctilis sub ipsum lunae solisque coitum omnibus aliis maior undare, sic hic, qui ad occupandas terras emittitur, solitis maximisque uiolentior, plus aquarum trahit nec, antequam supra cacumina eorum, quos perfusurus est, montium creuit, deuoluitur. Per centena milia quibusdam locis aestus excurrit innoxius et ordinem seruat (ad mensuram enim crescit iterumque decrescit):

3.28.7ama o zaman kanunlardan kurtulmuş olarak ölçüsüzce ilerler. "Hangi yolla?" diyorsun. Gelecekteki büyük yangın hangi yolla olacaksa o yolla. İkisi de, Tanrı daha iyi şeyler başlatmayı ve eskilerin sona ermesini uygun gördüğünde olur. Su ve ateş yeryüzündeki şeylere hâkimdir; doğuş da bunlardandır, yok oluş da. Öyleyse evren yeni şeyler istediğinde üzerimize yukarıdan deniz salınır; başka türlü bir yok oluş istendiğinde de kızgınlık ve ateş.

3.28.7

at illo tempore solutus legibus sine modo fertur. Qua ratione?, inquis: eadem qua conflagratio futura est. Utrumque fit, cum deo uisum ordiri meliora, uetera finiri. Aqua et ignis terrenis dominantur; ex his ortus, ex his interitus est: ergo quandoque placuere res nouae mundo, sic in nos mare emittitur desuper, ut feruor ignisque, cum aliud genus exitii placuit.

3.29.1Bazıları toprağın da sarsıldığını, zemin yarılınca ırmakların yeni kaynaklarının açığa çıktığını, bunların da dolu bir kaptan dökülürcesine daha bol su akıttığını düşünür. Belus'u yorumlayan Berossos bunların yıldızların gidişiyle olduğunu söyler; hatta büyük yangına da tufana da zaman biçecek kadar kesin konuşur. Şimdi farklı yollar izleyen bütün yıldızlar Yengeç'te, hepsi aynı izin altına girecek, öyle ki hepsinin yörüngesinden düz bir çizgi geçebilecek biçimde bir araya geldiğinde yeryüzündeki şeylerin yanacağını; aynı yıldız kalabalığı Oğlak'ta buluştuğunda da tufanın olacağını ileri sürer. Birinde yaz gündönümü, ötekinde kış gündönümü gerçekleşir: Bunlar büyük gücü olan burçlardır, çünkü yılın dönüm noktalarında dururlar.

3.29.1

Quidam existimant terram quoque concuti et dirupto solo noua fluminum capita detegere, quae amplius ut e pleno profundant. Berosos, qui Belum interpretatus est, ait ista cursu siderum fieri; adeo quidem affirmat, ut conflagrationi atque diluuio tempus assignet: arsura enim terrena contendit, quandoque omnia sidera, quae nunc diuersos agunt cursus, in Cancrum conuenerint, sic sub eodem posita uestigio, ut recta linea exire per orbes omnium possit; inundationem futuram, cum eadem siderum turba in Capricornum conuenerit. Illic solstitium, hic bruma conficitur: magnae potentiae signa, quando in ipsa mutatione anni momenta sunt.

3.29.2Ben bu sebepleri de kabul ederim (çünkü bu kadar büyük bir yıkım tek bir şeyden doğmaz), bizimkilerin büyük yangın konusunda benimsediği görüşü de buraya aktarmak gerektiğini düşünürüm: Evren ister bir canlı olsun, ister ağaçlar ve ekinler gibi tabiatın yönettiği bir cisim, başlangıcından sonuna kadar yapması ve başına gelmesi gereken her şey onun içine konmuştur.

3.29.2

Et istas ego receperim causas (neque enim ex uno est tanta pernicies), et illam, quae in conflagratione nostris placet, hoc quoque transferendam puto: siue animal est mundus siue corpus natura gubernabile, ut arbores, ut sata, ab initio eius usque ad exitum quicquid facere quicquid pati debeat, inclusum est.

3.29.3Tohumda gelecekteki insanın bütün planı nasıl saklıysa, henüz doğmamış bebek sakalın ve ak saçların kanununu nasıl taşıyorsa (bütün bedenin ve ileride büyümesinin çizgileri küçük ve gizli bir şeyin içindedir), evrenin başlangıcı da güneşi, ayı, yıldızların sırayla değişmesini, canlıların doğuşunu içerdiği kadar, yeryüzündeki şeyleri değiştirecek olanları da içermiştir. Bunların arasında tufan da vardı; tufan da kış gibi, yaz gibi evrenin kanunuyla gelir.

3.29.3

Ut in semine omnis futuri hominis ratio comprehensa est et legem barbae canorumque nondum natus infans habet (totius enim corporis et sequentis auctus in paruo occultoque liniamenta sunt), sic origo mundi non minus solem et lunam et uices siderum et animalium ortus quam quibus mutarentur terrena continuit. In his fuit inundatio, quae non secus quam hiems, quam aestas, lege mundi uenit.

3.29.4Bu yüzden tufan yalnız yağmurla olmayacak ama yağmurla da olacak; yalnız denizin saldırısıyla değil, ama denizin saldırısıyla da; yalnız depremle değil, ama depremle de: Tabiatın hükümleri yerine gelsin diye her şey tabiata yardım edecek. Yine de kendini su altında bırakmak için en büyük sebebi toprağın kendisi sağlayacak; çünkü dediğimiz gibi toprak değişebilir ve neme çözülür.

3.29.4

Itaque non pluuia istud fiet sed pluuia quoque, non incursu maris maris quoque incursu, non terrae motu sed terrae quoque motu: omnia adiuuabunt naturam, ut naturae constituta peragantur. Maximam tamen causam ad se inundandam terra ipsa praestabit, quam diximus esse mutabilem et solui in umorem.

3.29.5Öyleyse insanlığın işlerine son verilecek gün geldiğinde, o işlerin bütün parçaları yok olmalı ve kökünden silinmeli ki baştan, toy ve masum olarak yeniden doğsunlar ve kötülüğe öğretmenlik edecek kimse kalmasın; işte o zaman her zaman olduğundan daha fazla nem olacak. Çünkü şimdi unsurlar gereken ölçüde tartılmıştır; denge içinde duranları bir eşitsizliğin bozması için birine bir şey eklenmesi gerekir. Nem artacak; çünkü şimdi elinde karaları çevreleyecek kadarı var, gömecek kadarı değil: Ona ne eklersen, zorunlu olarak yabancı bir yere taşar.

3.29.5

Ergo quandoque erit terminus rebus humanis, cum partes eius interire debuerint abolerique funditus totae, ut de integro totae rudes innoxiaeque generentur nec supersit in deteriora praeceptor, plus umoris quam semper fuit fiet. Nunc enim elementa ad id quod debetur pensa sunt: aliquid oportet alteri accedat, ut quae libramento stant, inaequalitas turbet. Accedet umori; nunc enim habet quo ambiat terras, non quo obruat: quicquid illi adieceris, necesse est in alienum locum exundet.

3.29.6Öyleyse bak, belki de toprağın azalması gerekecek ki zayıf olan daha güçlüye yenik düşsün. Toprak önce çürümeye başlayacak, sonra gevşeyip neme dönüşecek ve sürekli bir erimeyle akıp gidecek. O zaman dağların altından ırmaklar fışkıracak ve dağları hızlarıyla sarsacak; sonra esintiye değen yerler sızacak;

3.29.6

Uide ergo ne terra debeat minui, ut ualidiori infirma succumbat. Incipiet ergo putrescere, dehinc laxata ire in umorem et assidua tabe defluere. Tunc exilient sub montibus flumina ipsosque impetu quatient; inde aura tacta manabunt;

3.29.7her toprak su verecek, dağların doruklarından su kaynayacak. Sağlam yerler nasıl hastalığa geçer, yaranın komşusu olan yerler nasıl onunla birlikte bozulursa, akıp giden topraklara en yakın olan yerler de yıkanıp damlayacak, sonra akacak; kaya birçok yerden yarılınca deniz fışkıracak ve denizleri birbirine kavuşturacak. Adriyatik de, Sicilya denizinin boğazı da, Kharybdis de, Skylla da hiç olacak: Yeni deniz bütün masalları gömecek, karaları kuşatan ve payına uçlar düşmüş bu okyanus da ortaya gelecek.

3.29.7

solum omne aquas reddet, summi scaturient montes. Quemadmodum in morbum transeunt sana et ulceri uicina consentiunt, ut quaeque proxima terris fluentibus fuerint, ipsa eluentur stillabuntque, deinde current et, hiante pluribus locis saxo, [per] fretum saliet et maria inter se componet. Nihil erunt Adria, nihil Siculi aequoris fauces, nihil Charybdis, nihil Scylla: omnes nouum mare fabulas obruet et hic qui terras cingit oceanus extrema sortitus ueniet in medium.

3.29.8Peki sonra? Kış kendisine ait olmayan ayları da tutacak, yaz yasaklanacak; karaları kurutan hangi yıldız varsa kızgınlığı bastırılıp duracak. Bunca ad yok olacak: Hazar ve Kızıldeniz, Ambrakia ve Girit körfezleri, Propontis ve Pontus; her ayrım yok olacak; tabiatın kendi yerlerine dağıttığı her şey birbirine karışacak. Ne surlar kimseyi koruyacak ne kuleler. Ne tapınaklar yalvaranlara yarar sağlayacak ne şehirlerin en yüksek yerleri; çünkü dalga kaçanlara yetişip onları kalelerin tepesinden sürükleyip indirecek.

3.29.8

Quid ergo est? Nihilominus tenebit alienos menses hiems, aestas prohibebitur, et quodcumque terras sidus exsiccat, compresso ardore cessabit. Peribunt tot nomina, Caspium et Rubrum mare, Ambracii et Cretici sinus, Propontis et Pontus; peribit omne discrimen; confundetur quicquid in suas partes natura digessit. Non muri quemquam, non turres tuebuntur. Non proderunt templa supplicibus nec urbium summa, quippe fugientes unda praeueniet et ex ipsis arcibus deferet.

3.29.9Sular kimi batıdan, kimi doğudan koşup birbirine kavuşacak. Tek bir gün insan soyunu gömecek; talihin bu kadar uzun süren cömertliğinin yetiştirdiği, ötekilerin üstüne çıkardığı her şeyi, soylu olanları da süslü olanları da, büyük ulusların krallıklarını da dibe batıracak.

3.29.9

Alia ab occasu, alia ab oriente concurrent. Unus humanum genus condet dies; quicquid tam longa fortunae indulgentia excoluit, quicquid supra ceteros extulit, nobilia pariter atque adornata magnarumque gentium regna pessundabit.

3.30.1Dediğim gibi tabiat için her şey kolaydır, özellikle de en başından yapmaya karar verdiği, birdenbire değil önceden haber vererek yöneldiği şeyler. Evrenin ilk gününden beri, biçimsiz bir birlikten ayrılıp bu duruma geçtiği günden beri, yeryüzündeki şeylerin ne zaman suya batacağına hükmedilmiştir; ve bir gün yeni bir işteki gibi zorlu bir uğraş olmasın diye denizler çoktandır buna hazırlanmaktadır.

3.30.1

Sunt omnia, ut dixi, facilia naturae, utique a primo facere constituit, ad quae non subito sed ex denuntiato uenit. Iam autem a primo die mundi, cum in hunc habitum ex informi unitate discederet, quando mergerentur terrena decretum est; et ne sit quandoque uelut in nouo opere dura molitio, olim ad hoc maria se exercent.

3.30.2Dalganın sanki dışarı çıkacakmış gibi kıyılara nasıl saldırdığını görmüyor musun? Gelgitin kendi sınırlarını nasıl aştığını, denizi karaların mülküne nasıl soktuğunu görmüyor musun? Denizin kendisini tutan setlerle nasıl durmadan savaştığını görmüyor musun? Dahası? Korkulacak yer, bu kadar büyük bir kargaşa gördüğün yerdir: deniz ve büyük bir soluk gücüyle taşan ırmaklar.

3.30.2

Non uides ut fluctus in litora tamquam exiturus incurrat? Non uides ut aestus fines suos transeat et in possessionem terrarum mare inducat? Non uides ut illi perpetua cum claustris suis pugna sit? Quid porro? Istinc, unde tantum tumultum uides, metus est, e mari et magno spiritu erumpentibus fluuiis.

3.30.3Tabiat nemi nereye yerleştirmedi ki, istediğinde bize her yandan saldırabilsin? Toprağı kazanların karşısına su çıkmıyorsa yalancıyım: Ya açgözlülük bizi toprağın derinlerine gömdüğünde ya da başka bir sebep daha derine inmeye zorladığında, kazmaya bir gün son verilir. Buna yer altında dev göllerin, gizlenmiş bir yığın denizin, kapalı yerlerden akan bir yığın ırmağın bulunduğunu da ekle.

3.30.3

Ubi non umorem natura disposuit, ut undique nos, cum uoluisset, aggredi posset? Mentior, nisi eruentibus terram umor occurrit et, quotiens nos aut auaritia defodit aut aliqua causa penetrare altius cogit, eruendi finis aliquando est. Adice quod immanes sunt in abdito lacus et multum maris conditi, multum fluminum per operta labentium.

3.30.4Öyleyse tufanın sebebi her yanda olacak: Kimi sular karaların altından, kimi çevresinden akacak; uzun zaman zapt edilmiş bu sular galip gelecek, ırmakları ırmaklara, durgun suları bataklıklara katacak. O zaman deniz bütün pınarların ağızlarını dolduracak ve onları daha geniş bir yarıkla açacak. Karın bedenimizi dışkıyla nasıl boşaltırsa, güçlerimiz nasıl tere dönüşürse, toprak da öyle eriyecek ve öteki sebepler sussa bile batmak için gerekeni kendi içinde bulacak. Ama ben her şeyin bir araya geleceğine daha çok inanırım.

3.30.4

Undique ergo erit causa diluuio, cum aliae aquae subterfluant terras, aliae circumfluant, quae diu coercitae uincent et amnes amnibus iungent, paludibus stagna. Omnium tunc mare ora fontium implebit et maiore hiatu soluet. Quemadmodum corpora nostra ad egestum uenter exhaurit, quemadmodum in sudorem eunt uires, ita tellus liquefiet et aliis causis quiescentibus intra se quo mergatur inueniet. Sed magis omnia coitura crediderim.

3.30.5Yok oluş da uzun sürmeyecek: Uyum sınanıyor ve parçalanıyor. Evren bu yerinde özeninden bir kez bir şey gevşetti mi, hemen her yandan, açıktan ve gizliden, yukarıdan ve en aşağıdan suların hücumu başlayacak.

3.30.5

Nec longa erit mora exitii: temptatur diuelliturque concordia. Cum semel aliquid ex hac idonea diligentia remiserit mundus, statim undique ex aperto et abdito, superne, ab infimo, aquarum fiet irruptio.

3.30.6Büyük bir su kütlesi kadar şiddetli, kendini tutamayan, kendisini tutanlara karşı inatçı ve düşman hiçbir şey yoktur: Kendisine tanınan özgürlükten yararlanacak ve tabiatın emriyle yardığı, çevrelediği yerleri dolduracak. Ayrı yerlerde çıkan ateş, birleşmeye can atan alevlerle nasıl çabucak tek bir yangın olursa, birçok yerde taşan denizler de bir anda birbirine kavuşacak.

3.30.6

Nihil est tam uiolentum, tam incontinens sui, tam contumax infestumque retinentibus quam magna uis undae: utetur libertate permissa et iubente natura, quae scindit circuitque complebit. Ut ignis diuersis locis ortus cito miscet incendium flammis coire properantibus, sic momento se redundantia pluribus locis maria committent.

3.30.7Ama sular bu serbestliği hep tanımayacak. İnsan soyunun yok oluşu tamamlanınca, insanların kendi huylarına büründükleri yabani hayvanlar da onlarla birlikte sönünce, toprak suları yeniden içine çekecek, denizi durmaya ya da kendi sınırları içinde kudurmaya zorlayacak; yurtlarımızdan geri atılan okyanus kendi gizli yerlerine sürülecek ve eski düzen geri çağrılacak.

3.30.7

Nec ea semper licentia undis erit, sed peracto exitio generis humani extinctisque pariter feris, in quarum homines ingenia transierant, iterum aquas terra sorbebit, terra pelagus stare aut intra terminos suos furere coget, et reiectus e nostris sedibus in sua secreta pelletur oceanus et antiquus ordo reuocabitur.

3.30.8Her canlı baştan yeniden yaratılacak, yeryüzüne suçu bilmeyen, daha uğurlu alametlerle doğmuş bir insan verilecek. Ama onlarda da masumiyet ancak yeni oldukları sürece dayanacak; kötülük çabucak sızar. Faziletin bulunması güçtür, bir yönetici, bir kılavuz ister; kusurlar ise öğretmensiz de öğrenilir.

3.30.8

Omne ex integro animal generabitur dabiturque terris homo inscius scelerum et melioribus auspiciis natus. Sed illis quoque innocentia non durabit, nisi dum noui sunt; cito nequitia subrepit. Uirtus difficilis inuentu est, rectorem ducemque desiderat: etiam sine magistro uitia discuntur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…