İçeriğe geç
Tabiat Meseleleri

Seneca · Tabiat Meseleleri

II. Kitap

2.1.1Evrene dair bütün araştırma göktekiler, yüksektekiler ve yeryüzündekiler diye üçe ayrılır. Birinci kısım yıldızların tabiatını, evreni kuşatan ateşlerin büyüklüğünü ve biçimini inceler: Gök katı, sağlam ve yoğun bir maddeden mi yapılmış, yoksa ince ve hafif bir dokudan mı örülmüş? Başka bir şey tarafından mı hareket ettiriliyor, yoksa kendisi mi hareket ettiriyor? Yıldızlar onun altında mı duruyor, yoksa dokusuna mı çakılı? Güneş yılın dönemlerini nasıl gözetiyor, nasıl geri dönüyor? Ve sırayla bunlara benzer başka sorular.

2.1.1

Omnis de uniuerso quaestio in caelestia, sublimia, et terreae diuiditur. Prima pars naturam siderum scrutatur, et magnitudinem, et formam ignium, quibus mundus includitur: solidumne sit coelum, ac firmae concretaeque materiae, an ex subtili tenuique nexum; agatur, an agat; et infra se sidera habeat, an in contextu sui fixa; quemadmodum sol anni uices seruet; an retro flectat: cetera deinceps his similia.

2.1.2İkinci kısım gökle yer arasında dolaşan şeyleri ele alır. Bunlar bulutlar, yağmurlar, karlar ve

"insanların zihnini sarsacak gök gürültüleri",

yani havanın yaptığı ya da uğradığı her şeydir. Bunlara "yüksektekiler" deriz, çünkü en aşağıdakilerden daha yüksektedirler. Üçüncü kısım tarlaları, toprakları, ağaçları, ekinleri ve, hukukçuların deyimini kullanayım, "toprağa bağlı olan" her şeyi araştırır.

2.1.2

Secunda pars tractat inter coelum terramque uersantia. Haec sont nubila, imbres, niues, et « humanas motura tonitrua mentes; » quaecumque aer facit patiturue. Haec sublimia dicimus, quia editiora imis sunt. Tertia illa pars de agris, terris, arbustis, satis, quaerit, et, ut iurisconsultorum uerbo utar, de omnibus quae solo continentur.

2.1.3"Peki deprem meselesini neden gök gürültüsünden ve şimşekten söz edeceğin yere koydun?" diyorsun. Çünkü deprem bir hava akımıyla olur; hava akımı da harekete gelmiş havadır. Toprağın altına girse bile orada incelenmemeli, tabiatın onu yerleştirdiği yerde düşünülmelidir.

2.1.3

Quomodo, inquis, de terrarum motu quaestionem eo posuisti loco, quo de tonitruis fulgoribusque dicturus? Quia, cum motus terrae fiat spiritu, spiritus autem sit aer agitatus, etsi subeat terras, non ibi spectandus est: cogitetur in ea sede, in qua illum natura disposuit.

2.1.4Daha da şaşırtıcı görünecek bir şey söyleyeyim: Toprak hakkında da göktekiler arasında konuşmak gerekecek. "Neden?" diyorsun. Şöyle: Toprağa özgü konuları kendi yerinde inceleyeceğiz: Toprak geniş, düzensiz ve biçimsizce uzanmış mı, yoksa bütünüyle bir küre biçimine mi yöneliyor ve parçalarını bir daire içinde mi topluyor? Suları mı bağlıyor, yoksa kendisi mi sulara bağlı? Canlı bir varlık mı, yoksa cansız, hissiz, hava akımıyla dolu ama başkasına ait bir hava akımıyla dolu bir cisim mi? Bu ve benzeri sorular ne zaman ele alınırsa toprağı izleyecek, en aşağıdakiler arasına konacaktır.

2.1.4

Dicam, quod magis uidebitur mirum: inter coelestia et de terra dicendum erit. Quare? inquis; quia cum propria terrae excutimus suo loco, utrum lata sit, et inaequalis, et enormiter proiecta, an tota in formam pilae spectet, et in orbem partes suas cogat; alliget aquas, an aquis alligetur ipsa; animal sit, an iners corpus et sine sensu, plenum quidem spiritus, sed alieni; et cetera huiusmodi quoties in manus uenerint, terram sequentur, et in imis collocabuntur.

2.1.5Ama toprağın konumu nedir, evrenin hangi kısmına yerleşmiştir, yıldızlara ve göğe karşı nasıl durur diye sorulduğunda, bu soru yukarıdakilere katılır ve, deyim yerindeyse, daha iyi bir mevkie yükselir.

2.1.5

At ubi quaeretur, quis terrae sit situs, qua parte mundi subsederit, quomodo aduersus sidera coelumque posita sit, haec quaestio cedit superioribus, et, ut ita dicam, meliorem conditionem sequitur.

2.2.1Tabiatın bütün maddesinin ayrıldığı kısımlardan söz ettiğime göre, bazı ortak şeyleri de söylemek gerekir. İlk önce şunu ortaya koymalıyız: Hava, birliği olan cisimlerden biridir.

2.2.1

Quoniam dixi de partibus, in quas omnis rerum naturae materia diuiditur, quaedam in commune sunt dicenda, et hoc primum praesumendum, inter ea corpora, a quibus unitas est, aera esse.

2.2.2Bunun ne demek olduğunu ve neden önceden söylenmesi gerektiğini, biraz daha geriden alıp bazı şeylerin sürekli, bazılarının birleştirilmiş olduğunu anlatırsam anlarsın. Süreklilik, parçaların birbirleriyle kesintisiz bitişmesidir. Birlik, ek yeri olmayan sürekliliktir; birleştirilmişlik ise birbirine eklenmiş iki cismin temasıdır.

2.2.2

Quid sit hoc et quare praecipiendum fuerit, scies si paulo altius repetiero, et dixero aliquid esse continuum, aliquid commissum. Continuatio est partium inter se non intermissa coniunctio. Unitas est sine commissura continuatio, et duorum inter se coniunctorum corporum tactus.

2.2.3Gördüğümüz ve dokunduğumuz, hissedilen ya da hisseden cisimlerin bazılarının bileşik olduğundan şüphe var mı? Bunlar ya örülerek ya yığılarak meydana gelir: halat, buğday, gemi gibi. Bileşik olmayanlar da vardır: ağaç, taş gibi. Öyleyse his yoluyla yakalanamayan ama akılla kavranan şeylerde de bazı cisimlerin birliği olduğunu kabul etmelisin.

2.2.3

Numquid dubium est, quin ex his corporibus quae uidemus tractamusque, quae aut sentiuntur aut sentiunt, quaedam sint composita? Illa constant aut nexu, aut aceruatione: ut puta funis, frumentum, nauis. Rursus non composita: ut arbor lapis. Ergo concedas oportet ex his quoque quae sensum quidem effugiunt, ceterum ratione prenduntur, esse in quibusdam unitatem corporum.

2.2.4Bak kulaklarını nasıl koruyorum! Filozofların dilini kullanmak isteseydim "birleşik cisimler" (unita corpora) deyip işin içinden kolayca çıkardım. Seni bundan bağışladığıma göre sen de karşılığında bana bir iyilik yap. Nedir o? "Bir" dediğim zaman bunu sayıya değil, cismin tabiatına bağladığımı hatırla: hiçbir dış yardım olmadan kendi birliğiyle bir arada duran bir cismin tabiatına. Hava bu türden bir cisimdir.

2.2.4

Vide quomodo auribus tuis parcam. Expedire me poteram, si philosophorum lingua uti uoluissem, ut dicerem unita corpora. Hoc cum tibi remittam, tu inuicem mihi refer gratiam. Quare istud? si quando dixero unum, memineris me non ad numerum referre, sed ad naturam corporis, nulla ope externa, sed unitate sua cohaerentis. Ex hac nota corporum aer est.

2.3.1Bilgimize giren ya da girebilecek her şeyi evren kuşatır. Bunların bir kısmı evrenin parçalarıdır, bir kısmı madde olarak bırakılmıştır; çünkü elle yapılan her sanat gibi bütün tabiat da maddeye muhtaçtır.

2.3.1

Omnia que in notitiam nostram cadunt uel cadere possunt, mundus complectitur. Ex bis quaedam sunt partes, quaedam materiae loco relicta; desiderat enim omnis natura materiam, sicut ars omnis quae manu constat.

2.3.2Bunun ne demek olduğunu daha açık anlatayım. Göz, el, kemikler, sinirler bizim parçalarımızdır. Yeni yenmiş yemeğin, parçalarımıza gidecek olan özsuyu ise maddedir. Kanımız da bir bakıma parçamızdır, ama yine de maddedir: Başka şeyleri hazırlar, ama bütün bedeni meydana getiren şeylerin arasında da sayılır.

2.3.2

Quid sit hoc, apertius faciam. Pars est nostri oculus, manus, ossa, nerui. Materia sucus recentis cibi iturus in partes. Rursus quasi pars est sanguis nostri, qui et tamen est materia; praeparat enim is alia, et nihilominus in numero eorum est quibus totum corpus efficitur.

2.4.1Hava da evrenin böyle bir parçasıdır, hem de zorunlu bir parçası. Çünkü gökle yeri birbirine bağlayan, en aşağıdakilerle en yukarıdakileri ayırırken yine de birleştiren odur. Ayırır, çünkü ortada araya girer; birleştirir, çünkü ikisi onun aracılığıyla birbiriyle uyum içindedir. Yeryüzünden aldığı her şeyi yukarıya verir, yıldızların gücünü de yeryüzündeki şeylere aktarır.

2.4.1

Sic mundi pars est aer, et quidem necessaria. Hic est enim qui caelum terramque connectit, qui ima ac summa sic separat ut tamen iungat. Separat, quia medius interuenit; iungit quia utrique per hunc inter se consensus est; supra se dat quicquid accepit a terris, rursus uim siderum in terrena transfundit.

2.4.2Canlıları ve ağaçları "bir bakıma parça" sayıyorum. Canlıların ve ağaçların türü evrenin bir parçasıdır, çünkü bütünün tamamlanması için alınmıştır ve evren onsuz olmaz. Ama tek bir canlı, tek bir ağaç ancak bir bakıma parçadır; çünkü o yok olsa bile içinden yok olduğu şey bütün kalır. Hava ise, söylediğim gibi, hem göğe hem yeryüzüne bitişiktir, ikisinin de doğuştan bir parçasıdır. Bir şeyin doğuştan parçası olan her şeyde de birlik vardır; çünkü birlik olmadan hiçbir şey doğmaz.

2.4.2

Quasi partem mundi uoco ut animalia et arbusta. Nam genus animalium arbustorumque pars uniuersi est, quia in consummationem totius assumptum et quia non est sine hoc uniuersum. Vnum autem animal et una arbor quasi pars est, quia, quamuis perierit, tamen id ex quo perit, totum est. Aer autem, ut dicebam, et caelo et terris cohaeret; utrique innatus est. Habet autem unitatem quicquid alicuius rei natiua pars est. Nihil enim nascitur sine unitate.

2.5.1Toprak hem evrenin bir parçası hem de maddesidir. Neden parça olduğunu sanırım sormazsın; sorarsan, göğün neden parça olduğunu da sor. Çünkü evren göksüz olamayacağı gibi topraksız da olamaz. Evren, bütün canlılara, bütün bitkilere, bütün yıldızlara besinlerin dağıtıldığı bu ikisiyle, yani hem gökle hem toprakla birlikte evrendir.

2.5.1

Terra et pars est mundi et materia. Pars quare sit, non puto te interrogaturum, aut aeque interroga quare caelum pars sit; quia scilicet non magis sine hoc quam sine illa uniuersum potest esse, quod cum his uniuersum est, ex quibus, id est, tam ex illo quam ex ista, alimenta omnibus animalibus, omnibus satis, omnibus stellis diuiduntur.

2.5.2Her bir şeyin gücü buradan gelir; o kadar çok şey isteyen evrenin kendi ihtiyaçları da buradan karşılanır. Gece gündüz çalışmakta olduğu kadar beslenmekte de gayretli ve doymak bilmez olan bunca yıldızı ayakta tutacak besin de buradan çıkar. Gerçi her şeyin tabiatı kendini beslemeye yetecek kadarını alır; ama evren ebediyen ihtiyaç duyacağı kadarını ele geçirmiştir. Büyük bir şeye küçük bir örnek vereyim: Yumurtalar, içlerinden çıkacak canlının oluşmasına yetecek kadar sıvı barındırır.

2.5.2

Hinc quidquid est uirium singulis, hinc ipsi mundo tam multa poscenti subministrantur; hinc profertur quo sustineantur tot sidera tam exercita tam auida per diem noctemque ut in opere ita in pastu. Omnium quidem rerum natura, quantum in nutrimentum sui satis sit, apprehendit, mundus autem, quantum in aeternum desiderabat, inuasit. Pusillum tibi exemplar magnae rei ponam: oua tantum complectuntur humoris quantum ad effectum animalis exituri satis est.

2.6.1Hava toprağa bitişiktir ve öyle yerleşmiştir ki toprağın çekildiği yere hemen kendisi gelir. Bütün evrenin bir parçasıdır; ama yine de toprağın gök cisimlerini beslemek için gönderdiği her şeyi alır, bu bakımdan elbette parça olarak değil madde olarak anlaşılmalıdır. Bütün değişkenliği ve çalkantısı buradan gelir.

2.6.1

Aer continuus terrae est et sic appositus ut statim ibi futurus sit unde illa discesserit. Pars totius est mundi; sed tamen, quicquid terra in alimentum caelestium misit, recipit, ut scilicet materia, non pars, intellegi debeat; ex hoc omnis inconstantia eius tumultusque est.

2.6.2Bazıları havayı toz gibi birbirinden ayrı küçük cisimciklerden kurar; bunlar gerçekten çok uzaklaşırlar. Çünkü bir cisim ancak birlik içinde dokunmuşsa bir şeye yüklenebilir: Gerginlik için parçaların uyuşması, güçlerini birleştirmesi gerekir. Hava ise atomlara bölünürse dağınık olur; dağınık şeyler ise gerilemez.

2.6.2

Hunc quidam ex distantibus corpusculis, ut puluerem, struunt plurimumque a uero recedunt. Numquam enim nisi contexti per unitatem corporis nisus est, cum partes consentire ad intentionem debeant et conferre uires. Aer autem, si in atomos inciditur, sparsus est; tendi uero disiecta non possunt.

2.6.3Havanın gerginliğini sana şişirilmiş, darbeye boyun eğmeyen şeyler gösterir; rüzgârın taşıyıp uzak mesafelere götürdüğü yükler gösterir; havanın kendini ne kadar harekete geçirdiğine göre gevşek ya da berrak çıkan sesler gösterir. Ses, işitilsin diye dilin vuruşuyla biçim verilmiş hava gerginliğinden başka nedir ki?

2.6.3

Intentionem aeris ostendent tibi inflata nec ad ictum cedentia; ostendent pondera per magnum spatium ablata gestante uento; ostendent uoces, quae remissae claraeque sunt prout aer se concitauit. Quid enim est uox nisi intentio aeris, ut audiatur, linguae formata percussu?

2.6.4Peki koşu ve her türlü hareket gergin soluğun (spiritus, Yunanca pneuma) işi değil midir? Kaslara gücü, koşanlara hızı o verir. Şiddetle harekete gelip kendi kendine burulduğunda ağaçları, ormanları alıp döndürür, bütün binaları kapıp yükseklerde parçalar. Kendi başına gevşek ve durgun olan denizi de o kamçılar.

2.6.4

Quid? cursus et motus omnis, nonne intenti spiritus opera sunt? Hic facit uim, neruis, uelocitatem currentibus; hic, cum uehementer concitatus ipse se torsit, arbusta siluasque, conuoluit et aedificia tota corripiens in altum frangit; hic mare per se languidum et iacens incitat.

2.6.5Daha küçük şeylere gelelim. Soluğun gerginliği olmadan hangi şarkı söylenebilir? Borular, trompetler ve suların basıncıyla ağızdan çıkabilecek sesten daha büyük ses çıkaran aletler, işlevlerini havanın gerginliğiyle yerine getirmiyorlar mı? Gizlice muazzam bir güç uygulayan şeylere bakalım: Pek küçük, incelikleri yüzünden taşların ek yerlerinde kendine yer bulan tohumlar öyle güçlenir ki kocaman kayaları devirir, anıtları yıkar; çok küçük, çok ince kökler arada bir kayaları, uçurumları yarar. Bu, soluğun gerginliğinden başka nedir? Onsuz hiçbir şey güçlü değildir; ona karşı da hiçbir şey güçlü değildir.

2.6.5

Ad minora ueniamus. Quis sine intentione spiritus cantus est? Cornua et tubae et quae aquarum pressura maiorem sonitum formant quam qui ore reddi potest, nonne aeris intentione partes suas explicant? Consideremus quae ingentem uim per occultum agunt: paruula admodum semina et quorum exilitas in commissura lapidum locum inuenit in tantum conualescunt ut ingentia saxa deturbent et monumenta dissoluant; scopulos interim rupesque radices minutissimae ac tenuissimae findunt. Hoc quid est aliud quam intentio spiritus, sine qua nihil ualidum et contra quam nihil ualidum est?

2.6.6Havada birlik bulunduğu, bedenlerimizin bir arada durmasından bile anlaşılabilir. Onları bir arada tutan soluktan başka nedir? Ruhumuzu harekete getiren ondan başka nedir? Ruhun hareketi gerginlikten başka nedir? Gerginlik birlikten değilse nereden gelir? Birlik havada olmasaydı nerede olurdu? Ekinleri ve cılız başakları büyüten, yeşeren ağaçları yetiştiren, onları dallara yayan ya da yükseğe uzatan, soluğun gerginliğinden ve birliğinden başka nedir?

2.6.6

Esse autem unitatem in aere uel ex hoc intellegi potest quod corpora nostra inter se cohaerent. Quid enim est aliud quod teneat illa quam spiritus? Quid est aliud quo animus noster agitetur? Quis est illi motus nisi intentio? Quae intentio nisi ex unitate? Quae unitas, nisi haec esset in aere? Quid autem aliud producit fruges et segetem imbecillam ac uirentes exigit arbores aut distendit in ramos aut in altum erigit quam spiritus intentio et unitas?

2.7.1Bazıları havayı parçalar, küçük parçacıklara ayırır, öyle ki aralarına boşluk karışsın. Havanın dolu bir cisim olmadığına, çok boşluk barındırdığına delil olarak da kuşların onun içinde bu kadar kolay hareket etmesini, en büyük de en küçük şeylerin de onun içinden geçebilmesini gösterirler.

2.7.1

Quidam aera discerpunt et in particulas diducunt ita ut illi inane permisceant. Argumentum autem existimant non pleni corporis sed multum uacui habentis quod auibus in illo tain facilis motus, quod maximis minimisque per illum transcursus est.

2.7.2Ama yanılıyorlar. Çünkü suların da benzer bir kolaylığı vardır, ama suların birliğinden şüphe edilmez. Sular cisimleri öyle kabul eder ki hep kabul ettikleri şeyin arkasına doğru geri akarlar. Bizimkiler buna circumstantia, yani "çevreden kuşatma" der, Yunanlar antiperistasis. Bu, suda olduğu gibi havada da olur: Hava kendisini iten her cismi çevreden kuşatır. Demek ki boşluk karışmasına hiç gerek yok. Ama bunu başka zaman konuşuruz.

2.7.2

Sed falluntur. Nam aquarum quoque similis facilitas est, nec de unitate illarum dubium est, quae sic corpora accipiunt ut semper in contrarium acceptis refluant; hanc nostri circumstantiam, Graeci g-antiperistasin appellant. Quae in aere quoque sicut in aqua fit; circumsistit enim omne corpus a quo impellitur. Nihil ergo opus erit admixto inani. Sed haec alias.

2.8.1Şimdi tabiatta büyük bir atılım şiddeti bulunduğu sonucunu çıkarmalıyız. Çünkü gerginlik olmadan hiçbir şey şiddetli olamaz; vallahi, kendi kendine gerilmiş bir şey olmadıkça hiçbir şey başka bir şey tarafından gerilemez de. Aynı şekilde, kendiliğinden hareket edebilen bir şey olmadıkça hiçbir şeyin başka bir şey tarafından hareket ettirilemeyeceğini de söyleriz. Peki kendi gerginliğini kendinden aldığına soluktan daha çok inanılacak ne vardır? Toprağın dağlarıyla, çatıların ve surların, kalabalık halklarıyla büyük şehirlerin, denizlerin bütün kıyılarıyla birlikte sarsıldığını gören kim onun gerildiğini inkâr edebilir?

2.8.1

Nunc autem esse quamdam in rerum natura uehementiam magni impetus est colligendum. Nihil enim non intentione uehementius est, tam mehercule quam nihil intendi ab alio poterit, nisi aliquid per semet fuerit intentum, - dicimus enim eodem modo non posse quicquam ab alio moueri, nisi aliquid fuerit mobile ex semet; - quid autem est quod magis credatur ex se ipso habere intentionem quam spiritus? Hunc intendi quis negabit, cum uiderit iactari terram cum montibus, tecta murosque, magnas cum populis urbes, cum totis maria litoribus?

2.9.1Soluğun gerginliğini hızı ve yayılışı gösterir. Gözler bakışlarını bir anda binlerce mil öteye gönderir; tek bir ses bütün bir şehre aynı anda çarpar; ışık yavaş yavaş sürünerek ilerlemez, bir anda her şeye yayılır.

2.9.1

Ostendit intentionem spiritus uelocitas eius et diductio. Oculi statim per multa milia aciem suam mittunt; uox una totas urbes simul percutit; lumen non paulatim prorepit sed semel uniuersis rebus infunditur.

2.9.2Su ise soluk olmadan nasıl gerilebilirdi? Arenanın ortasındaki temellerden yükselip amfitiyatronun en tepesine kadar ulaşan o su püskürtmesinin suyun gerginliğiyle olduğundan şüphe mi ediyorsun? Oysa ne el ne de başka bir alet suyu soluk kadar fırlatabilir ya da sürebilir. Su ona uyar; soluk araya girip sıkıştırınca yükselir; aşağı akmak için doğduğu hâlde tabiatına aykırı birçok şeye girişir ve yukarı çıkar.

2.9.2

Aqua autem quemadmodum sine spiritu posset intendi? Numquid dubitas quin sparsio illa quae ex fundamentis mediae harenae crescens in summam usque amphitheatri altitudinem peruenit cum intentione aquae flat? Atqui nec manus nec ullum aliud tormentum aquam potest mittere aut agere quam spiritus; huic se commodat; hoc attollitur inserto et cogente; contra naturam suam multa conatur et ascendit, nata defluere.

2.9.3Peki yükle batırılmış gemiler, batmalarına direnenin su değil soluk olduğunu yeterince göstermiyor mu? Çünkü su, kendisi taşınmasaydı boyun eğer, ağırlıkları taşıyamazdı. Yukarıdan bir havuza atılan disk dibe inmez, geri sıçrar; soluk onu geri itmeseydi bu nasıl olurdu?

2.9.3

Quid? Nauigia sarcina depressa parum ostendunt non aquam sibi resistere, quo minus mergantur, sed spiritum? Aqua enim cederet nec posset pondera sustinere, nisi ipsa sustineretur. Discus ex loco superiore in piscinam missus non descendit, sed resilit; quemadmodum, nisi spiritu referiente?

2.9.4Peki ses duvarların sağlam engelinden hangi yolla geçer? Katı şeylerin içinde de hava bulunduğu için değil mi? Bu hava dışarıdan gönderilen sesi hem alır hem iletir; çünkü soluk yalnız açık olanı değil, gizli ve kapalı olanı da gerer. Bunu yapmak onun için kolaydır, çünkü hiçbir yerde bölünmemiştir; kendisini ayırıyormuş gibi görünen şeylerin içinden geçerek yine kendisiyle birleşir. Araya duvarlar, dağların yüksekliği girebilir; bütün bunlar havayı bizim için geçit vermez kılar, ama kendisi için değil. Çünkü kapanan yalnızca bizim onu izleyebileceğimiz yoldur.

2.9.4

Vox autem qua ratione per parietum munimenta transmittitur, nisi quod solido quoque aer inest, qui sonum extrinsecus missum et accipit et remittit, scilicet spiritu non aperta tantum intendens, sed etiam abdita et inclusa, quod illi facere expeditum est, quia nusquam diuisus est sed per illa ipsa quibus separari uidetur coit secum? Interponas licet muros et mediam altitudinem montium, per omnia ista prohibetur nobis esse peruius, non sibi. Id enim intercluditur tantum per quod illum nos sequi possumus.

2.10.1Hava kendisini kesen şeyin bile içinden geçer; aradaki şeyleri yalnız çevreleyip iki yandan kuşatmaz, içlerine de işler. En parlak esirden yeryüzüne kadar yayılmıştır; topraktan da sulardan da daha çevik, daha ince ve daha yüksektir, ama esirden daha yoğun ve ağırdır; kendi başına soğuk ve karanlıktır. Işığı da sıcaklığı da başka yerden gelir.

2.10.1

Ipse quidem per ipsum transit quo scinditur, et media non circumfundit tantum et utrimque cingit, sed permeat. Ab aethere lucidissimo aer in terram usque diffusus est, aggilior quidem tenuiorque et altior terris nec minus aquis, ceterum aethere spissior grauiorque, frigidus per se et obscurus. Lumen illi calorque aliunde sunt.

2.10.2Ama bütün alanı boyunca kendine benzemez; yakınındaki şeylerle değişir. En üst kısmı ebedî ateşlere, yıldızların o kadar çok hareketine ve göğün durmaksızın dönüşüne yakın olduğundan en kuru, en sıcak ve bu yüzden en ince kısımdır. En alt, yeryüzüne yakın kısmı yoğun ve puslu­dur, çünkü yerden yükselen buharları alır. Orta kısım ise kuruluk ve incelik bakımından en üst ve en alt kısımlarla karşılaştırılırsa daha ılımlıdır, ama ikisinden de daha soğuktur.

2.10.2

Sed non per omne spatium sui similis est; mutatur a proximis. Summa pars eius siccissima calidissimaque et ob hoc etiam tenuissima est propter uiciniam aeternorum ignium et illos tot motus siderum assiduumque caeli circumactum; illa pars ima et uicina terris densa et caliginosa est, quia terrenas exhalationes receptat; media pars temperatior, si summis imisque conferas, quantum ad siccitatem tenuitatemque pertinet, ceterum utraque parte frigidior.

2.10.3Çünkü havanın üst kısımları yakındaki yıldızların sıcaklığını duyar. Alt kısımlar da ılıktır: önce yanında çok sıcaklık getiren toprak buğusu yüzünden; sonra güneş ışınları geri yansıdığı ve geri dönebildikleri yüksekliğe kadar havayı iki kat sıcaklıkla daha cömertçe ısıttığı için; sonra bütün canlılarda, ağaçlarda ve ekinlerde bulunan o sıcak soluk yüzünden, çünkü sıcaklık olmadan hiçbir şey yaşamazdı.

2.10.3

Nam superiora eius calorem uicinorum siderum sentiunt. Inferiora quoque tepent; primum terrarum halitu, qui multum secum calidi affert; deinde quia radii solis replicantur et, quousque redire potuerunt, id duplicato calore benignius fouent; deinde etiam illo spiritu qui omnibus animalibus arbustisque ac satis calidus est, nihil enim uiueret sine calore.

2.10.4Şimdi ateşleri de ekle: Yalnız elle yakılmış, yeri belli ateşleri değil, toprakla örtülü ateşleri de. Bunların bazıları dışarı fışkırmıştır; sayısız ateş de karanlıkta, gizlide durmadan yanmaktadır. Bunca şeyi doğuran bu kesimlerde bir miktar ılıklık vardır; çünkü soğuk kısırdır, sıcaklık doğurur. Demek ki havanın bunlardan uzak duran orta kısmı kendi soğukluğunda kalır, çünkü havanın tabiatı buz gibidir.

2.10.4

Adice nunc ignes, non tantum manufactos et certos, sed opertos terris, quorum aliqui eruperunt, innumerabiles in obscuro et condito flagrant semper. Hae tot partes eius fertiles rerum habent quiddam teporis, quoniam quidem sterile frigus est, calor gignit. Media ergo pars aeris ab his summota in frigore suo manet; natura enim aeris gelida est.

2.11.1Hava böyle bölündüğü için en alt kısmında en alacalı, en kararsız ve en değişken hâlindedir. Yeryüzünün çevresinde en çok şeye cüret eder, en çok şeye uğrar; hem çalkalar hem çalkalanır. Yine de bütünüyle aynı biçimde etkilenmez; yerden yere farklıdır, kısım kısım huzursuz ve bulanıktır.

2.11.1

Qui cum sic diuisus sit, ima sui parte maxime uarius et inconstans ac mutabilis est. Circa terras plurimum audet, plurimum patitur, exagitat et exagitatur; nec tamen eodem modo totus afficitur, sed aliter alibi et partibus inquietus ac turbidus est.

2.11.2Değişkenliğinin ve kararsızlığının sebeplerini bir yandan toprak verir: Toprağın şu ya da bu yöne dönük konumları havanın ılımlılığı için büyük önem taşır. Bir yandan da yıldızların gidişi verir; bunlar arasında en büyük payı güneşe yükleyebilirsin: Yıl onu izler, kışlar ve yazlar onun dönüşüne göre değişir. Ondan sonra en büyük söz hakkı aya düşer. Ama öteki yıldızlar da yeryüzündeki şeyleri de, yeryüzünün üstüne çöken havayı da aynı ölçüde etkiler; kendi gidişleriyle ya da karşı karşıya gelişleriyle kâh soğuklara, kâh yağmurlara, kâh yeryüzünü sarsan başka zararlara yol açarlar.

2.11.2

Causas autem illi mutationis et inconstantiae alias terra praebet, cuius positiones hoc aut illo uersae magna ad aeris temperiem momenta sunt, alias siderum cursus, ex quibus soli plurimum imputes; illum sequitur annus, ad illius flexum hiemes aestatesque uertuntur. Lunae proximum ius est. Sed ceterae quoque stellae non minus terrena quam incumbentem terris spiritum afficiunt et cursu suo occursuue contrario modo frigora, modo imbres aliasque terris turbide iniurias mouent.

2.11.3Gök gürültüsü, yıldırımlar ve şimşekler hakkında konuşacakken bunları önceden söylemek gerekiyordu. Bunlar havada olduğuna göre havanın tabiatını açıklamak gerekiyordu; böylece havanın neler yapabileceği, nelere uğrayabileceği daha kolay anlaşılacaktı.

2.11.3

Haec necessarium fuit praeloqui dicturo de tonitru fulminibusque ac fulgurationibus. Nam cum in aere fiant, naturam eius explicari oportebat, quo facilius appareret quid facere aut pati posset.

2.12.1Olan üç şey vardır: şimşekler, yıldırımlar, gök gürültüleri. Bunlar aynı anda oluşur, ama gürültü daha geç işitilir. Şimşek ateşi gösterir, yıldırım ateşi fırlatır. Şimşek, deyim yerindeyse, bir tehdittir, darbesiz bir girişimdir; yıldırım ise darbeli bir atıştır.

2.12.1

Tria sunt quae accidunt, fulgurationes, fulmina, tonitrua, quae una facta serius audiuntur. Fulguratio ostendit ignem, fulminatio emittit. Illa, ut ita dicam, comminatio est et conatio sine ictu; ista iaculatio cum ictu.

2.12.2Bunlarla ilgili bazı konularda herkes uzlaşır, bazılarında görüşler ayrılır. Uzlaşılan şu: Bütün bunlar bulutlarda ve bulutlardan olur. Bir de şimşeklerin ve yıldırımların ya ateşten olduğunda ya da ateş görünüşünde olduğunda uzlaşılır.

2.12.2

Quaedam sunt ex his de quibus inter omnes conuenit, quaedam in quibus diuersae sententiae sunt. Conuenit de illis, omnia ista in nubibus et e nubibus fieri. Etiamnunc conuenit et fulgurationes et fulminationes aut igneas esse aut ignea specie.

2.12.3Şimdi anlaşmazlık bulunan konulara geçelim. Bazıları ateşin bulutların içinde bulunduğunu düşünür; bazıları da ateşin o anda oluştuğunu, fırlatılmadan önce var olmadığını. Ateşin önceden hazır olduğunu söyleyenler arasında bile uzlaşma yoktur; her biri onu başka bir yerden toplar. Bazıları, bulutlar arasında gidip gelen, sık sık kendi üzerine katlanan güneş ışınlarının ateşi tutuşturduğunu söyler. Anaksagoras ateşin esirden damladığını, göğün o büyük kızgınlığından birçok şeyin düştüğünü, bulutların da bunları uzun süre içlerine kapatıp sakladığını söyler.

2.12.3

Ad illa nunc transeamus in quibus lis est. Quidam putant ignem inesse nubibus; quidam ad tempus fieri nec prius esse quam mitti. Ne inter illos quidem qui praeparant ignem conuenit; alius enim illum aliunde colligit. Quidam aiunt radios solis intercurrentis recurrentisque et saepius in se relatos ignem excitare. Anaxagoras ait illum ex aethere destillare et ex tanto ardore caeli multa decidere quae nubes diu inclusa custodiant.

2.12.4Aristoteles ateşin çok önceden toplandığını düşünmez; oluştuğu anda fırladığını düşünür. Görüşü şöyledir: Evrenin iki kısmı en aşağıda durur: toprak ve su. İkisi de kendinden bir şey salar. Topraktan çıkan buhar kurudur ve dumana benzer; rüzgârları, yıldırımları, gök gürültülerini o yapar. Suların buğusu ise nemlidir, yağmura ve kara dönüşür.

2.12.4

Aristoteles multo ante ignem colligi non putat, sed eodem momento exilire quo fiat. Cuius sententia talis est. Duae partes mundi in imo iacent, terra et aqua. Vtraque ex se reddit aliquid terrenus uapor siccus est et fumo similis, qui uentos, fulmina, tonitrua facit; aquarum halitus umidus est et in imbres et niues cedit.

2.12.5Rüzgârların kaynağı olan o kuru toprak buharı yığıldığında, bulutların çarpışmasıyla yandan şiddetle sıkıştırılıp dışarı atılır; sonra daha geniş bir alana yayılarak yakındaki bulutlara çarpar. Bu darbe bir sesle iner; bizim ateşlerimizde, yaş odunların kusuru yüzünden alev çatırdarken çıkan türden bir ses. Orada da yanında biraz nem taşıyan ve top hâline gelen hava, alevle birlikte patlar. Aynı şekilde, az önce bulutlar çarpışınca sıkıştırılıp dışarı atıldığını söylediğim hava akımı da başka bulutlara çarptığında sessizce ne patlayabilir ne fırlayabilir.

2.12.5

Sed siccus ille terrarum uapor, unde uentis origo est, cum coaceruatus est, coitu nubium uehementer a latere eliditur; deinde, ut latius, nubes proximas feriet. Haec plaga cum sono incutitur, qualis in nostris ignibus redditur, cum flamma uitio lignorum uirentium crepat. Et illic spiritus habens aliquid umidi secum conglobatusque rumpitur flamma; eodem modo spiritus ille, quem paulo ante exprimi collisis nubibus dixi, impactus aliis nec rumpi nec exilire silentio potest.

2.12.6Bulutların farklılığı yüzünden çatırtı da farklı olur, çünkü bazılarının oyuğu daha büyük, bazılarınınki daha küçüktür. Sıkıştırılıp dışarı atılan o hava akımının gücü ise şimşek adını alan ateştir; hafif bir atılımla tutuşur ve zararsızdır. Şimşeği gürültüyü işitmeden önce görürüz, çünkü gözün duyusu daha hızlıdır, kulakları çok geride bırakır.

2.12.6

Dissimilis autem crepitus fit ob dissimilitudinem nubium, quarum aliae maiorem. sinum habent, aliae minorem. Ceterum illa uis expressi spiritus ignis est qui fulgurationis nomen habet, leui impetu accensus et uanus. Ante autem uidemus fulgorem quam sonum audimus, quia oeulorum uelocior sensus est et multum aures antecedit.

2.13.1Ateşi bulutlarda saklı tutanların kanaatinin yanlış olduğu birçok şeyden çıkarılabilir. Ateş gökten düşüyorsa, orada hep aynı miktarda ateş yandığına göre bu neden her gün olmuyor? Sonra, tabiatın yukarı çağırdığı ateşin neden aşağı aktığını hiç açıklamadılar. Bizim ateşlerimizin durumu başkadır; onlardan bir miktar ağırlık taşıyan kıvılcımlı küller düşer. Bu durumda da ateş inmez, baş aşağı sürüklenip aşağı çekilir.

2.13.1

Falsam autem opinionem esse eorum qui ignem in nubibus seruant, per multa colligi potest. Si de caelo cadit, quomodo non cotidie fit, cum tantumdem semper illic ardeat? Deinde nullam rationem reddiderunt quare ignis, quem natura sursum uocat, defluat. Alia enim condicio nostrorum ignium est, ex quibus fauillae cadunt, quae ponderis aliquid secum habent; ita non descendit ignis, sed praecipitatur et deducitur.

2.13.2İçinde aşağı bastırılabilecek hiçbir şey bulunmayan o en saf ateşte buna benzer hiçbir şey olmaz. Ondan herhangi bir parça düşerse, ateşin tamamı tehlikededir; çünkü bir parçası koparılabilen şeyin tamamı da düşebilir. Sonra, düşen şey hafif mi ağır mı? Hafif mi? Hafifliği düşmesine engel olan şey aşağı yuvarlanamaz. Gizli yerinde ağırlık taşıyorsa, düşebileceği o yüksek yerde nasıl bulunabildi?

2.13.2

Huic simile nihil accidit in illo igne purissimo, in quo nihil est quod deprimatur. Aut si ulla pars eius exciderit, in periculo totus est, quia totum. potest excidere quod potest carpi. Deinde illud quod cadit leue est an graue? Leue est? Non potest ruere quod cadere leuitas prohibet; si in abdito suo tenet graue, quomodo illic esse potuit unde caderet?

2.13.3Peki ne olacak? Bazı ateşler aşağı doğru taşınmaz mı, tam da araştırdığımız yıldırımlar gibi? Kabul ediyorum. Ama bunlar kendileri gitmez, taşınırlar; bir güç onları aşağı bastırır. Bu güç esirde yoktur; çünkü orada hiçbir şey zorla sıkıştırılmaz, hiçbir şey patlamaz, alışılmışın dışında hiçbir şey olmaz.

2.13.3

Quid ergo? non aliqui ignes in inferiora ferri solent, sicut haec ipsa de quibus quaerimus fulmina? Fateor. Non eunt tamen, sed feruntur; aliqua illos potentia deprimit. Quae non est in aethere; nihil enim illic iniuria cogitur, nihil rumpitur, nihil praeter solitum euenit.

2.13.4Orada düzen vardır. Arınmış ateş evreni korumak için en yüksek yeri almış, bu en güzel eserin kenarlarını çepeçevre dolaşır. Buradan inemez; dışarıdan bir şey de onu aşağı bastıramaz, çünkü esirde belirsiz hiçbir cisme yer yoktur. Belli ve düzenli olan şeyler birbiriyle çatışmaz.

2.13.4

Ordo rerum est, et expurgatus ignis in custodia mundi summa sortitus oras operis pulcherrimi circumit. Hic descendere non potest, sed ne ab externo quidem deprimi, quia in aethere nulli incerto corpori locus est; certa et ordinata non pugnant.

2.14.1"Siz de," diyor, "kayan yıldızların sebeplerini açıklarken havanın bazı kısımlarının yukarıdaki yerlerden ateşi kendine çekip bu kızgınlıkla tutuşabileceğini söylüyorsunuz." Ama birinin ateşin esirden düştüğünü söylemesiyle —ki tabiat buna izin vermez— ateşli bir güçten çıkan sıcaklığın aşağıdaki şeylere sıçradığını söylemesi arasında büyük fark vardır. Çünkü ateş oradan düşmez, bu olamaz; burada doğar.

2.14.1

Vos, inquit, dicitis, cum causas stellarum transuolantium redditis, posse aliquas aeris partes ad se trahere ignem ex locis superioribus et hoc ardore accendi. Sed plurimum interest utrum aliquis dicat ignem ex aethere decidere, quod natura non patitur, an dicat ex ignea ui calorem in ea quae subiacent transilire. Non enim illinc ignis cadit, quod non potest fieri, sed hic nascitur.

2.14.2Bizim aramızda da yangın geniş bir alana yayıldığında, uzun süre ısınmış bazı kira bloklarının kendiliğinden alev aldığını görürüz. Bu yüzden havanın en üst kısmında da ateş kapmaya tabiatça yatkın olan şeyin, üstündeki esirin sıcaklığıyla tutuşması akla yakındır. Çünkü en alt esirin havaya benzer bir yanı olması, en üst havanın da en alt esire benzemesi gerekir; bir şeyden ona aykırı bir şeye birdenbire geçilmez. Bunlar sınır bölgesinde güçlerini yavaş yavaş birbirine karıştırır, öyle ki orada hava mı esir mi olduğundan şüphe edebilirsin.

2.14.2

Videmus certe apud nos late incendio peruagante quasdam insulas quae diu concaluerunt ex se concipere flammam; itaque uerisimile est etiam in aere summo id quod ignis rapiendi naturam habet accendi calore aetheris superpositi. Necesse est enim ut et imus aether habeat aliquid aeri simile et summus aer non sit dissimilis imo aetheri, quia non fit statim in diuersum ex diuerso transitus; paulatim. ista in confinio uim suam miscent ita ut dubitare possis aer an hic iam aether sit.

2.15.1Bizimkilerden bazıları şöyle düşünür: Hava ateşe de suya da dönüşebildiğine göre, alevlerin yeni sebeplerini başka yerden almaz. Kendi hareketiyle kendini tutuşturur; bulutların yoğun ve sıkışık oyuklarını dağıtırken de bu kadar büyük cisimlerin parçalanmasında zorunlu olarak muazzam bir ses çıkarır. Güçlükle boyun eğen bulutların bu çatışması da ateşi tutuşturmaya bir katkıda bulunur; tıpkı elin kesmeye katkıda bulunması gibi; ama kesmek demirin işidir.

2.15.1

Quidam ex nostris existimant aera, cum in ignem et aquam mutabilis sit, non detrahere aliunde causas flammarum nouas; ipse enim se mouendo accendit et, cum. denses compactosque nubium. sinus dissipat, necessario uastum in tam magnorum corporum diruptione reddit sonum. Illa porro nubium difficulter cedentium pugna aliquid confert ad concitandum ignem sic quemadmodum ferro ad secandum aliquid manus confert, sed secare ferri est.

2.16.1Peki şimşekle yıldırım arasında ne fark var? Söyleyeyim. Şimşek geniş bir alana yayılmış ateştir; yıldırım ise sıkıştırılıp bir atılımla fırlatılmış ateştir. Çoğu zaman iki elimizi birleştirip avucumuza su alır, avuçlarımızı iki yandan sıkarak suyu bir şırınga gibi fışkırtırız. Orada da buna benzer bir şey olduğunu düşün: Birbirine sıkışan bulutların darlığı aradaki havayı dışarı atar, tam da bununla onu tutuşturur ve bir mancınık gibi fırlatır. Balistalar ve akrep mancınıkları da oklarını bir sesle fırlatır.

2.16.1

Quid ergo inter fulgurationem et fulmen interest? Dicam. Fulguratio est late ignis explicitus, fulmen est coactus ignis et in impetum iactus. Solemus duabus manibus inter se iunctis aquam concipere et compressa utrimque palma in modum siponis exprimere. Simile quiddam et illic fieri puta: nubium inter se compressarum angustiae medium spiritum eiciunt et hoc ipso inflammant ac tormenti modo emittunt; nam ballistae quoque scorpionesque tela cum sono expellunt.

2.17.1Bazıları ateşli bir hava akımının soğuk ve nemli şeylerin içinden geçerken ses çıkardığını düşünür. Çünkü kızgın demir bile suya sessizce batırılmaz; kızgın bir kütle suya inerse büyük bir uğultuyla söner. Böylece, Anaksimenes'in dediği gibi, bulutlara düşen hava akımı gök gürültüsünü çıkarır; önündeki engellerin ve yarıkların arasından geçmek için boğuşurken de kaçışının kendisiyle ateşi tutuşturur.

2.17.1

Quidam existimant igneum spiritum per frigida atque umida meantem sonum reddere. Nam ne ferrum quidem ardens silentio, tinguitur, sed, si in aquam feruens massa descendit, cum multo murmure extinguitur. Ita, ut Anaximenes ait, spiritus incidens nubibus tonitrua edit et, dum luctatur per obstantia atque interscissa uadere, ipsa ignem fuga accendit.

2.18.1Anaksimandros her şeyi hava akımına bağladı. "Gök gürültüsü," der, "çarpılan bulutun sesidir. Neden hep aynı değildir? Çünkü darbe de hep aynı değildir. Neden açık havada da gök gürler? Çünkü o zaman da hava akımı yoğun ve yarık havanın içinden fırlar. Peki neden bazen şimşek çakmadan gök gürler? Çünkü daha zayıf olan hava akımı alev çıkarmaya yetmemiş, ses çıkarmaya yetmiştir. Peki şimşeğin kendisi nedir? Kendini yarıp çöken havanın çalkanmasıdır; bu çalkantı cansız, dışarı çıkamayacak bir ateş doğurur. Yıldırım nedir? Daha keskin ve daha yoğun bir hava akımının koşusudur."

2.18.1

Anaximandrus omnia ad spiritum rettulit. Tonitrua, inquit, sunt nubis ictae sonus. Quare inaequalia sunt? Quia et ipse ictus inaequalis est. Quare et sereno tonat? Quia tunc quoque per crassum et scissum aera spiritus prosilit. At quare aliquando non fulgurat et tonat? Quia spiritus infirmior non ualuit in flammam, in sonum ualuit. Quid est ergo ipsa fulguratio? Aeris diducentis se corruentisque iactatio languidum ignem nec exiturum pariens. Quid est fulmen? Acrioris densiorisque spiritus cursus.

2.19.1Anaksagoras bütün bunların esirden aşağıya bir gücün inmesiyle olduğunu söyler. Böylece soğuk bulutlara çarpan ateş ses çıkarır; bulutları yardığında ise parlar. Ateşlerin daha küçük gücü şimşekleri, daha büyüğü yıldırımları yapar.

2.19.1

Anaxagoras ait omnia ista sic fieri ut ex aethere aliqua uis in inferiora descendat. Ita ignis impactus nubibus frigidis sonat; at, cum illas interscindit, fulget, et minor uis ignium fulgurationes facit, maior fulmina.

2.20.1Apollonialı Diogenes bazı gök gürültülerinin ateşle, bazılarının hava akımıyla olduğunu söyler: Ateşin önden gidip haber verdiği gürültüleri ateş yapar; parıltısız çatırdayanları hava akımı yapar.

2.20.1

Diogenes Apolloniates ait quaedam tonitrua igne, quaedam spiritu fieri; illa ignis facit quae ipse antecedit et nuntiat; illa spiritus quae sine splendore crepuerunt.

2.20.2İkisinden birinin bazen öteki olmadan bulunabileceğini kabul ediyorum; ama güçleri birbirinden ayrılmış değildir, her biri ikisinden de meydana gelebilir. Büyük bir atılımla taşınan hava akımının ses çıkardığında ateş de çıkaracağını kim inkâr eder? Ateşin de bazen bulutlara dalıp dışarı fırlayamayabileceğini, birkaç bulutu yardıktan sonra çok sayıda bulutun yığını altında boğulabileceğini kim kabul etmez? Demek ki ateş hava akımına dönüşüp parıltısını yitirebilir; hava akımı da içeride yardığı şeyleri tutuşturabilir.

2.20.2

Vtrumque sine altero esse aliquando concedo, ita tamen ut non discreta illis potestas sit, sed utrumque ab utroque effici possit. Quis enim negabit spiritum magno impetu latum, cum effecerit sonum, effecturum et ignem? Quis autem non et hoc concedet aliquando ignem quoque irrumpere posse nubes et non exilire, si plurium aceruo nubium, cum paucas perscidisset, oppressus est? Ergo et ignis ibit in spiritum perdetque fulgorem, et spiritus, dum secta intra incendit.

2.20.3Şunu da ekle: Yıldırımın atılımı zorunlu olarak önüne hava akımı gönderip onu önünde sürer; havayı o kadar muazzam bir darbeyle yardığı için arkasından da rüzgâr sürükler. Bu yüzden her şey, çarpılmadan önce, ateşin önünde sıkıştırdığı rüzgârla titreyip sarsılır.

2.20.3

Adice nunc quod necesse est impetus fulminis et praemittat spiritus agatque ante se, et a tergo trahat uentum, cum tam uasto ictu aera inciderit. Itaque omnia, antequam feriantur, intremesculit uibrata uento quem ignis ante se pressit.

2.21.1Şimdi hocalarımızı bırakıp kendi başımıza ilerlemeye başlayalım; herkesin kabul ettiği şeylerden şüpheli olanlara geçelim. Kabul edilen nedir? Yıldırımın ateş olduğu; şimşeğin de aynı şekilde ateş olduğu. Şimşek alevden başka bir şey değildir; daha çok gücü olsaydı yıldırım olacaktı. Bunlar tabiatça değil, atılımlarının şiddetiyle birbirinden ayrılır.

2.21.1

Dimissis nunc praeceptoribus nostris incipiamus per nos moueri et a confessis transeamus ad dubia. Quid enim confessi est? Fulmen ignem esse, aquae fulgurationem, quae nihil aliud est quam flamma, futura fulmen, si plus uirium habuisset; non natura ista sed impetu distant.

2.21.2Yıldırımın ateş olduğunu sıcaklığı gösterir, çünkü sıcaklık ancak ateşten gelir. Etkileri de gösterir: Yıldırım çoğu zaman büyük yangınların sebebi olmuştur; ormanlar ve şehirlerin bazı kısımları onunla yanıp kül olmuştur. Çarpılmamış şeylerin bile kavrulduğu görülür; bazı şeyler de isle boyanmış gibi olur. Yıldırım çarpan her şeyde kükürt kokusu bulunmasına ne dersin?

2.21.2

Esse illum ignem calor ostendit, qui non est nisi ex eo. Ostendit effectus: magnorum enim saepe incendiorum causa fulmen fuit; siluae illo concrematae et urbium partes; etiam quae non percussa sunt, tamen adusta cernuntur; quaedam uero ueluti fuligine colorantur. Quid quod omnibus fulguratis odor sulphuris est?

2.21.3Demek ki ikisinin de ateş olduğu, ikisinin de birbirinden gidişleriyle ayrıldığı kesindir. Şimşek yeryüzüne kadar ulaşmamış yıldırımdır; tersinden de, yıldırımın yeryüzüne kadar ulaşmış şimşek olduğunu söyleyebilirsin.

2.21.3

Ergo et utramque rem ignem esse constat et utramque rem inter se meando distare; fulguratio enim est non perlatum usque in terras fulmen, et rursus licet dicas fulmen esse fulgurationem usque in terras perductam.

2.21.4Aynı şeyi bu kadar uzun süre kelime oyunu olsun diye ele almıyorum; bunların akraba, aynı damgayı taşıyan ve aynı tabiatta şeyler olduğunu ispat etmek için ele alıyorum. Yıldırım şimşekten biraz fazlasıdır. Tersine çevirelim: Şimşek neredeyse yıldırımdır.

2.21.4

Non ad exercendum uerba diutius hoc idem tracto, sed ut cognata esse ista et eiusdem notae ac naturae probem. Fulmen est quiddam plus quam fulguratio. Vertamus istud: fulguratio est paene fulmen.

2.22.1İkisinin de ateş olduğu kesin olduğuna göre, bizim aramızda ateşin nasıl yakıldığına bakalım; çünkü yukarıda da aynı yolla olur. Ateş iki yolla yakılır: Ya taştan olduğu gibi çakılır, ya da iki odun uzun süre birbirine sürtüldüğünde olduğu gibi sürtünmeyle elde edilir. Bunu sana her madde sağlamaz, ancak ateş çıkarmaya elverişli olanlar sağlar: defne, sarmaşık ve çobanların bu iş için bildiği başka şeyler.

2.22.1

Quoniam constat utramque rem ignem esse, uideamus quemadmodum ignis fieri soleat apud nos; eadem enim ratione et supra fit. Duobus modis, uno si excitatur sicut e lapide; altero si attritu inuenitur, sicut cum duo ligna inter se diutius trita sunt. Non omnis hoc tibi materia praestabit, sed idonea eliciendis ignibus: sicut laurus, hederae et alia in hunc usum nota pastoribus.

2.22.2Demek ki bulutlar da aynı yolla, çarpılarak ya da sürtülerek ateş verebilir. Fırtınaların ne büyük güçle saldırdığını, kasırgaların ne büyük bir atılımla döndüğünü düşünelim: Önlerine çıkan şey dağıtılır, kapılıp götürülür, yerinden çok uzağa fırlatılır.

2.22.2

Potest ergo fieri ut nubes quoque ignem eodem modo uel percussae reddant uel attritae. Videamus quantis procellae uiribus ruant, quanto uertantur impetu turbines; id quod obuium, fuit, dissipatur et rapitur et longe a loco suo proicitur.

2.22.3Öyleyse bu kadar büyük bir güç ister başka bir şeyden ister kendinden ateş çıkarsa buna şaşılır mı? Bunların geçişiyle sürtülen cisimlerin ne kadar kızgınlık duyacağını görüyorsun. Bunun yalnız gücü muazzam ve herkesçe kabul edilmiş olan yıldızlarda değil, bunlarda da olduğuna inanmak gerekir.

2.22.3

Quid ergo mirum, si tanta uis ignem excutit uel aliunde uel sibi? Vides enim quantum feruorem sensura sint corpora horum transitu trita, nec hoc in his tantum debere credi, ac in ui siderum, quorum ingens et confessa potentia est.

2.23.1Ama belki de bulutlar, rüzgâr uğuldayıp onları hafifçe iterken birbirlerine sürüldüklerinde, parlayan ama dışarı fırlamayan bir ateş de çağırır; çünkü şimşek çakmak için yıldırım düşürmekten daha az güç gerekir.

2.23.1

sed fortasse nubes quoque in nubes incitatae fremente uento et leuiter urgente ignem euocabunt qui explendescat nec exiliat; minore enim ni ad fulgurandum opus est quam ad fulminandum.

2.23.2Yukarıda bazı şeylerin sürtülünce ne kadar kızgınlaştığını gösterdik. Ateşe dönüşebilen hava, rüzgâra dönüştüğünde en büyük güçlerle, yani kendi güçleriyle sürtülürse, düşüp hemen yok olacak bir ateşin çıkması inanılır ve akla yakındır. Çünkü bu ateş katı bir maddeden ya da içinde tutunabileceği bir maddeden doğmaz. Bu yüzden geçip gider; yolu ve koşusu ne kadar sürerse o kadar kalır: Besinsiz fırlatılmıştır.

2.23.2

Superioribus collegimus in quantum feruorem quaedam attrita perducerentur. Cum autem aer mutabilis in ignem maximis uiribus, id est suis, cum. in uentum conuersus est, atteratur, credibile est uerisimile, ignem excuti caducum et cito interiturum, quia non ex solida materia oritur nec in qua possit consistere. Transit itaque tantumque habet morae quantum itineris et cursus: sine alimento proiectus est.

2.24.1"Ateşin tabiatının yukarıyı aramak olduğunu söylediğinize göre," diyor, "yıldırım nasıl oluyor da yeryüzünü arıyor? Yoksa ateş hakkında söyledikleriniz yanlış mı? Çünkü onun yolu yukarıya olduğu kadar aşağıya da açık." İkisi de doğru olabilir. Ateş tabiatça tepeye doğru yükselir ve hiçbir şey ona engel olmazsa çıkar; tıpkı suyun tabiatça aşağı inmesi gibi. Ama suyu ters yöne çevirecek bir güç gelirse, su yağmur olarak düştüğü yere, yani yukarıya doğru gerilir.

2.24.1

Quomodo, inquit, cum dicatis ignis hanc esse naturam ut petat superiora, fulmen terram petit? Aut falsum est quod de igne dixistis; est enim illi aeque sursuin iter quam deorsum. Vtrumque uerum potest esse. Ignis enim natura in uerticem surgit et, si nihil illum prohibet, ascendit, sicut a qua natura defertur; si tamen aliqua uis accessit quae illam in contrarium circumageret, illo intenditur unde imbre deiecta est.

2.24.2Yıldırım ise fırlatıldığı zorunlulukla düşer. Bu ateşlerin başına, tepeleri körpe olan ağaçların başına gelen gelir: Bu tepeler aşağı çekilip yere bile değdirilebilir, ama bırakırsan hemen yerlerine fırlarlar. Bu yüzden bir şeyin kendi isteğinden doğmayan bir hâline bakıp hüküm vermemelisin.

2.24.2

Fulmen autem cadit eadem necessitate qua excutitur. ld his ignibus accidit quod arboribus quarum cacumina, si tenera sunt, ita deorsum trahi possunt ut etiam terram attingant, sed cum permiseris, in locum suum exilient. Itaque non est quod eum spectes cuiusque rei habitum qui illi non ex uoluntate est.

2.24.3Ateşi istediği yere gitmeye bırakırsan göğe, yani en hafif olan her şeyin yerine geri döner. Onu taşıyan ve kendi atılımından saptıran bir şey olduğunda ise bu, ateşin tabiatı değil köleliğidir.

2.24.3

Si ignem permittis ira quo uelit, caelum, id est leuissimi cuiusque sedem, repetet; ubi est aliquid quod eum ferat et ab impetu suo auertat, id non natura, sed seruitus eius fit.

2.25.1"Sürtülen bulutların ateş çıkardığını söylüyorsun," diyor, "oysa bulutlar nemlidir, hatta ıslaktır. Öyleyse ateşi nasıl doğurabilirler? Ateşin buluttan doğması, sudan doğmasından daha akla yakın değil."

2.25.1

Dicis, inquit, nubes attritas edere ignem, cum sint umidae, immo udae; quomodo ergo possunt gignere ignem, quem non magis uerisimile est ex nube quam ex aqua generari?

2.26.1Buluttan doğar. Önce şunu söyleyeyim: Bulutlarda su yoktur; suyu doğurmak üzere hazırlanmış yoğun hava vardır. Bu hava henüz suya dönüşmemiştir, ama artık ona eğilimli ve yönelmiştir. Suyun önce toplanıp sonra döküldüğünü düşünmemelisin: Su aynı anda hem oluşur hem düşer.

2.26.1

Ex nube nascitur. Primum in nubibus non àqua est, sed aer spissus, ad gignendam aquam praeparatus, nondum in illam mutatus, sed iam pronus et uergens. Non est quod existimes eam tum colligî, tum effundi. Simul et fit et cadit.

2.26.2Sonra, bulutun nemli, içine aldığı sularla dolu olduğunu kabul etsem bile, ateşin nemli bir şeyden, hatta —daha çok şaşıracağın gibi— nemin kendisinden çıkarılmasına hiçbir engel yoktur. Bazıları, önce suya dönüşmemiş hiçbir şeyin ateşe dönüşemeyeceğini bile söylemiştir. Demek ki bulut, içindeki su olduğu gibi kalırken, bir kısmından ateş çıkarabilir; tıpkı çoğu zaman bir odunun bir yanı yanarken öbür yanının terlemesi gibi.

2.26.2

Deinde, si concessero umidam esse nubem conceptis aquis plenam, nihil tamen prohibet ignem ex umido quoque educi, immo ex ipso, quod magis mireris, umore. Quidam negauerunt in ignem quicquam posse mutari, priusquam mutatum esset in aquam. Potest ergo nubes, salua quam continet aqua, ignem parte aliqua sui reddere, ut saepe alia pars ligni ardet, alia sudat.

2.26.3Bunların birbirine zıt olmadığını, birinin ötekini yok etmediğini söylemiyorum. Ama ateş nemden güçlü olduğunda yener; nemin bolluğu üstün geldiğinde ise ateş etkisiz kalır; bu yüzden yaş odunlar yanmaz. Demek ki suyun ne kadar olduğu önemlidir; az su ateşe direnemez, ateşin gücüne engel olamaz.

2.26.3

Nec hoc dico non contraria inter se ista esse et alterum altero perimi; sed ubi ualentior ignis quam umor est, uincit; rursus, cum copia umoris exsuperat, tunc ignis sine effectu est; itaque non ardent uirentia. Refert ergo quantum aquae sit; exigua enim non resistet nec uim ignis impediet.

2.26.4Neden olmasın? Atalarımızın zamanında, Poseidonios'un anlattığına göre, Ege Denizi'nde bir ada yükselirken deniz gündüzleri köpürüyor, derinlerden duman yükseliyordu. Ateşi ancak gece ele veriyordu; bu ateş kesintisiz değildi, yıldırımlar gibi aralıklarla parlıyordu: Aşağıdaki kızgınlık üstünde yatan dalganın ağırlığını her yendiğinde.

2.26.4

Quidni? Maiorum nostrorum memoria, ut Posidonius tradidit, cum insula in Aegaeo mari surgeret, spumabat interdiu mare et fumus ex alto ferebatur. Nox demum prodebat ignem, non continuum sed ex interuallis emicantem fulminum more, quotiens ardor infernus iacentis super undae pondus euicerat.

2.26.5Sonra taşlar ve kayalar dışarı yuvarlandı. Bunların bir kısmı, hava akımı onları yanmadan önce dışarı fırlattığı için zarar görmemişti; bir kısmı ise aşınmış, ponza taşı gibi hafiflemişti. En sonunda yanmış dağın tepesi parlayarak ortaya çıktı. Sonra yüksekliğine yükseklik eklendi ve o kaya bir ada büyüklüğüne ulaştı.

2.26.5

Deinde saxa euoluta rupesque partim illaesae, quas spiritus, antequam urerentur, expulerat, partim exesae et in leuitatem pumicis uersae. Nouissime cacumen exusti montis emicuit. Postea altitudini adiectum et saxum illud in magnitudinem insulae creuit.

2.26.6Aynısı bizim zamanımızda, Valerius Asiaticus ikinci kez konsülken yeniden oldu. Bunları neden anlattım? Şu anlaşılsın diye: Ateş üstüne dökülen denizle sönmedi; atılımı da muazzam dalganın ağırlığıyla dışarı çıkmaktan alıkonmadı. Poseidonios'un öğrencisi Asklepiodotos, ateşin suları yarıp çıktığı derinliğin iki yüz adım olduğunu anlatmıştır.

2.26.6

Idem nostra memoria Valerio Asiatico consule iterum accidit. Quorsus haec rettuli? Vt appareret nec extinctum ignem mari superfuso, nec impetum eius grauitate ingentis undae prohibitum exire; ducentorum passuum fuisse altitudinem Asclepiodotus, auditor Posidonii, tradidit, per quam. diremptis aquis ignis emersit.

2.26.7Suların ölçüsüz gücü, dipten yükselen alevlerin gücünü bastıramadıysa, bulutların ince ve çiy gibi nemi ateşe ne kadar daha az engel olabilir! Bu nem ateşi hiç geciktirmediği gibi tersine ateşlerin sebebidir; çünkü ateşlerin ancak gök kararmış üstümüze çökmüşken parladığını görürüz. Açık hava yıldırımsızdır. Berrak bir gün bu korkuları taşımaz; gece de ancak bulutlarla karardığında taşır.

2.26.7

Quod si immensa aquarum uis flammarum ex imo subeuntem uim non potuit opprimere, quanto minus impedire poterit ignem nubium tenuis umor et roscidus? Adeo res ista non affert ullam moram ut contra causa ignium sit; quos non uidemus emicare nisi impendente caelo; serenum sine fulmine est. Non lial~et istos metus dies purus, ne nox quidem nisî obscura nubibus.

2.26.8Peki ne olacak? Bazen yıldızlar görünürken, gece sakinken de şimşek çakmaz mı? Ama bil ki parıltının geldiği yerde, yeryüzünün kabarıklığı yüzünden bizim göremediğimiz bulutlar vardır.

2.26.8

Quid ergo? non aliquando etiam apparentibus stellis et nocte tranquilla fulgurat? Sed scias licet, illic nubes esse unde splendor effertur, quas uideri a nobis terrarum tumor non sinit.

2.26.9Şunu da ekle: Alçakta duran bulutlar sürtünmeleriyle ateş çıkarabilir; bu ateş yukarı sıkıştırılıp fırlatılınca göğün saf ve temiz bir kısmında görünür, ama bulanık bir kısmında oluşmuştur.

2.26.9

Adice nunc quod fieri potest ut nubes summissae et humiles attritu suo ignem reddant; qui in superiora expressus, in parte caeli sincera puraque uisitur, sed fit in sordida.

2.27.1Bazıları gök gürültülerini şöyle ayırmıştır: Bir türünün uğultusu boğuktur; rüzgâr bir yere kapanıp uğuldarken depremden önce duyulan uğultu gibi. Onlara göre bunun nasıl olduğunu anlatayım.

2.27.1

Tonitrua distinxere quidam ita ut dicerent unum esse genus cuius graue sit murmur, quale terrarum motum antecedit clauso uento et fremente. Hoc quomodo uideatur illis fieri dicam.

2.27.2Bulutlar içlerine bir hava akımı kapattıklarında, oyuk kısımlarında yuvarlanan hava böğürtüye benzer bir ses çıkarır: kısık, düzgün ve sürekli; özellikle o bölge nemliyse ve çıkış yolunu kapatıyorsa. Bu yüzden bu tür gök gürültüleri yaklaşan yağmurun habercisidir.

2.27.2

Cum spiritum intra se clausere nubes, in concauis partibus earum uolutatus aer similem agit mugitibus sonum, raucum et aequalem et continuum, utique ubi etiam umida illa regio est et exitum claudit; ideo eiusmodi tonitrua uenturi praenuntia imbris sunt.

2.27.3Bir başka türü keskindir; ona ses demekten çok sert bir patlama diyebilirim. Birinin başının üstünde şişirilmiş bir kese patlatıldığında duymaya alıştığımız türden bir şey. Toplanıp top hâline gelmiş bir bulut çözülüp kendisini şişiren hava akımını dışarı saldığında böyle gök gürültüleri çıkar. Buna asıl anlamıyla "çatırtı" (fragor) denir; ani ve şiddetlidir. Bu ses çıkınca insanlar yere yıkılır, can verir; bazıları da canlı kalır ama donakalır, kendilerini bütünüyle yitirirler. Bunlara "çarpılmış" (attoniti) deriz: O gök sesi zihinlerini yerinden oynatmıştır.

2.27.3

Aliud genus est acre, quod acerbum magis dixerim quam sonorum, quale audire solemus, cum super caput alicuius dirupta uesica est; talia eduptur tonitrua, cum conglobata nubes dissoluitur et eum quo distenta fuerat spiritum emittit. Hic proprie fragor dicitur, subitus et uehemens. Quo edito concidunt homines et exanimantur; quidam uero uiui stupent et in totum sibi excidunt, quos uocamus attonitos, uni mentem sonus ille caelestis loco pepulit.

2.27.4Bu tür gök gürültüsü şu yolla da olabilir: Oyuk bir buluta kapanmış ve hareketin kendisiyle incelmiş hava genişler; sonra kendine daha geniş bir yer ararken, kendisini saran bulutlara çarpıp ses verir. Peki ne olacak? Birbirine çarpan eller nasıl alkış sesi çıkarıyorsa, birbirine çarpan bulutlar da ses çıkaramaz mı, hem de büyük şeyler çarpıştığı için büyük bir ses?

2.27.4

Hic fieri illo quoque modo potest ut inclusus aer caua nube et motu ipso extenuatus diffundatur; deinde, dum. maiorem sibi locum quaerit, a quibus inuolutus est, sonum patitur. Quid autem? non, quemadmodum illisae inter se manus plausum edunt, sic illisarum inter se nubium sonus potest esse, magnus quia magna concurrunt?

2.28.1"Bulutların dağlara çarptığını görürüz," diyor, "ama ses çıkmaz." Her şeyden önce, bulutlar nasıl çarparsa çarpsın ses çıkarmaz; ses çıkarmaya uygun bir biçimde durmaları gerekir. Ellerinin tersini birbirine vur, alkış sesi çıkmaz; ama avuç avuca vurulunca alkış olur. Avuçların çukur mu yoksa düz ve açık mı vurulduğu da büyük fark eder. Sonra bulutların yalnızca ilerlemesi yetmez, büyük ve fırtınalı bir güçle sürülmeleri gerekir.

2.28.1

Videmus, inquit, nubes impingi montibus nec sonum, fieri. Primum. omnium non quocumque modo illisae sunt sonant, sed si apte compo,sitae ad sonum edendum. Auersas inter se manus collide, non plaudent; sed palma cum palma collata plausum. facit; et plurimum interest utrum cauae concutiantur an planae et extentae. Deinde non tantum ire nubes oportet sed agi magna ui et procellosa.

2.28.2Ayrıca dağ bulutu yarmaz; onu dağıtır, önce her bir kısmını çözer. Kese de havasını hangi yolla dışarı salarsa salsın ses çıkarmaz: Demirle kesilirse hava, kulağa hiçbir şey duyurmadan çıkar; ses çıkarması için kesilmemeli, patlatılmalıdır. Bulutlar için de aynısını söylüyorum: Büyük bir atılımla parçalanmadıkça ses çıkarmazlar. Şunu da ekle: Dağa sürülen bulutlar kırılmaz; dağın çevresine, dağın bazı kısımlarına, ağaçlara, dallara, çalılara, sarp ve çıkıntılı kayalara yayılır. Böylece dağılırlar ve içlerinde bir hava akımı varsa onu birçok yerden dışarı salarlar; bu hava akımı da toptan dışarı fırlamadıkça çatırdamaz.

2.28.2

Etiamnunc mons non findit nubem, sed digerit et primain quamque partem eius soluit. Ne uesica quidem, quoeumque modo spiritum emisit, sonat: si ferro diuisa est, sine ullo aurium sensu exit; rumpi illam oportet, ut sonet, non secari. Idem de nubibus dico; nisi multo impetu dissolutae, non sonant. Adice nunc quod nubes in montem actae non franguntur, sed circumfunduntur et in aliquas partes montis, in arbores, rames, frutices, aspera saxa et eminentia; et ita discutiuntur, et, si quem habent spiritum, multifariam emittunt, qui, nisi uniuersus erumpit, nec crepat.

2.28.3Bunu bilesin diye söyleyeyim: Bir ağacın çevresinde yarılan rüzgâr ıslık çalar, gürlemez. Gök gürlerken işitilen türden bir sesin patlaması için geniş, deyim yerindeyse bütün yumağı bir anda dağıtan bir darbe gerekir.

2.28.3

Hoc ut scias, uentus qui circa arborem finditur sibilat, non tonat; lato, ut ita dicam, ictu et totum globum semel dissipante opus est, ut sonitus erumpat qualis auditur, cum tonat.

2.29.1Bundan başka hava tabiatça sese elverişlidir. Neden olmasın, ses çarpılmış havadan başka bir şey değilse? Demek ki bulutların iki yandan birbirine kenetlenmesi, hem oyuk hem gergin olması gerekir. Boş şeylerin dolulardan, gergin şeylerin gevşeklerden ne kadar daha çok ses verdiğini görürsün. Davullar ve ziller de bu yüzden ses çıkarır: Davullar öbür yandan direnen havayı döver; ziller ise, tunçtan da olsalar, ancak oyuksa çınlar.

2.29.1

Praeter haec natura aptus est aer ad uoces. Quidni, cum uox nihil aliud sit quam ictus aer? Debent ergo nubes utrimque conseri, et cauae et intentae. Vides enim quanto uocaliora sint uacua quam plena, quanto intenta quam remissa. Item tympana et cymbala sonant, quia illa repugnantem ex ulteriore parte spiritum pulsant, haec et ipso oere non nisi cauo tinniunt.

2.30.1Asklepiodotos'un da aralarında bulunduğu bazıları, gök gürültüsünün ve yıldırımların bazı cisimlerin çarpışmasıyla da çıkabileceği kanaatindedir. Etna bir keresinde bol ateşle taşmış, muazzam miktarda kızgın kum fışkırtmıştı; gün tozla örtülmüş, ani bir gece halkları korkutmuştu. Söylediklerine göre o zaman çok sayıda yıldırım ve gök gürültüsü olmuştu; bunlar bulutların değil, kuru cisimlerin çarpışmasıyla oluşmuştu, çünkü havanın o kadar kızgın olduğu bir sırada hiç bulut bulunmaması akla yakındır.

2.30.1

Quidam, inter quos Asclepiodotus est, iudicant sic quorundam quoque corporum concursu tonitrum et fulmina excuti posse. Aetna aliquando multo igne abundauit, ingentem uim harenae urentis effudit,, inuolutus est dies puluere, populosque subita nox terruit. Aiunt tunc plurima fuisse fulmina et tonitrua quae concursu aridorum corporum facta sunt, non nubium, quas uerisimile est in tanto feruore aeris nullas fuisse.

2.30.2Kambyses bir keresinde Ammon'a bir ordu göndermişti; güney rüzgârının kaldırdığı ve kar gibi yağan kum orduyu önce örttü, sonra gömdü. O zaman da birbirine sürtünen kumun sürtünmesinden gök gürültüsü ve yıldırımlar olmuş olması akla yakındır.

2.30.2

Aliquando Cambyses ad Ammonem misit exercitum, quem harena austro, mota et more niuis incidens texit, deinde obruit; tunc quoque uerisimile est fuisse tonitrum fulminaque attritu harenae sese affricantis.

2.30.3Bu kanaat bizim görüşümüze aykırı değildir. Çünkü toprağın her iki tabiattan cisimler saldığını, havanın her yanında kuru ve nemli şeylerin dolaştığını söylemiştik. Bu yüzden böyle bir şey araya girerse bulutu, yalnız saf hava akımından dokunmuş olsaydı olacağından daha katı ve daha kalın yapar. Böyle bir bulut kırılabilir ve ses çıkarabilir.

2.30.3

Non repugnat proposito nostro ista opinio. Diximus enim utriusque naturae corpora efflare terras et sicci aliquid et umidi in toto acre uagari; itaque si quid tale interuenit, nubem fecit solidiorem et crassiorem quam si tantum simplici spiritu texeretur. Illa frangi potest et edere sonum.

2.30.4Söylediğim bu şeyler, havayı ister buhar saçan yangınlarla ister yeryüzünü süpüren rüzgârlarla doldurmuş olsun, ses çıkarmadan önce zorunlu olarak bulut oluşturur. Bulutu ise kuru şeyler de nemli şeyler kadar meydana getirir; çünkü söylediğimiz gibi bulut, kalın havanın yoğunlaşmasıdır.

2.30.4

Ista quae dixi, sine incendiis uaporantibus aera repleuerunt, siue uentis terras uerrentibus, necesse est nubem faciant ante quam sonum. Nubem autem tam arida quam umida conserunt; est enim, ut diximus, nubes spissitudo aeris crassi.

2.31.1Ayrıca yıldırımın işleri, dikkatle bakmak istersen, harikulade işlerdir ve onun gücünün ilahî ve ince bir güç olduğu konusunda hiçbir şüphe bırakmaz. Kesesi sağlam ve hasarsız kalırken içindeki gümüş erir; kını yerinde dururken kılıcın kendisi erir; mızrağın ağacına dokunulmadan bütün demiri damlayıp akar; fıçı kırılır ama şarap durur, o katılık da üç günden fazla sürmez.

2.31.1

Ceterum luira fulminis, si intueri uelis, opera sunt nec quicquam dubii relinquentia quin diuina sit illius ac subtilis potentia. Loculis integris et illaesis conflatur argentum; manente uagina gladius ipse liquescit, et inuiolato ligno circa pila ferrum omne destillat; stat fracto dolio uinum nec ultra triduum ille rigor durat.

2.31.2Şunu da dikkate değer şeyler arasına koyabilirsin: Yıldırım çarpan insanların ve öteki hayvanların başı, yıldırımın çıktığı yöne bakar; çarpılan bütün ağaçların kıymıkları da yıldırımın geldiği yöne doğru kalkar. Zehirli yılanların ve ölümcül güç taşıyan öteki hayvanların zehrinin, yıldırım çarptığında bütünüyle yok olmasına ne dersin? "Nereden biliyorsun?" diyor. Zehirli bedenlerde kurt oluşmaz; yıldırım çarpanlar ise birkaç gün içinde kurtlanır.

2.31.2

Illud aeque inter adnotanda ponas licet quod et hominum et ceterorum animalium. quae icta sunt caput spectat ad exitum fulminis, quod omnium percussarum arborum contra fulmina astulae surgunt. Quid quod malarum serpentium et aliorum. animalium quibus mortifera uis inest, cum fulmine icta sunt, uenenum omne consumitur? - Unde, inquit, scis? - In uenenatis corporibus uermis non nascitur .; fulmine icta intra paucos dies uerminant.

2.32.1Yıldırımların geleceği haber vermesine ne dersin? Yalnız bir iki şeyin işaretini vermezler; çoğu zaman ardı ardına gelecek kaderlerin uzun bir sırasını haber verirler, hem de yazıya geçirilmiş olsalardı olacağından çok daha belirgin ve açık işaretlerle.

2.32.1

Quid quod futura portendunt, nec unius tantum aut alterius rei signa dant, sed saepe longum fatorum. sequentium ordinem nuntiant, et quidem notis euidentibus longeque clarioribus quam si scriberentur?

2.32.2Bizimle, yıldırımları izleme ilminde en ileri olan Etrüskler arasındaki fark şudur: Biz bulutlar çarpıştığı için yıldırımların çıktığını düşünürüz; onlar ise yıldırımlar çıksın diye bulutların çarpıştığını düşünürler. Her şeyi tanrıya bağladıkları için şu kanaattedirler: Yıldırımlar oldukları için bir şeye işaret etmezler; bir şeye işaret edecekleri için olurlar. Ama işaret etmek ister amaçları olsun ister bir sonuçları, yıldırımlar yine aynı yolla olur.

2.32.2

Hoc inter nos et Tuscos, quibus summa est fulgurum persequendorum scientia, interest: nos putamus, quia nubes collisae sunt, fulmina emitti; ipsi existimant nubes collidi ut fulmina emittantur; nam, cum omnia ad deum referant, in ea opirione sunt tamquam. non, quia facta sunt, significent, sed quia significatura sunt, fiant. Eadem tamen ratione fiunt, siue illis significare propositum, siue consequens est.

2.32.3"Peki bu amaçla gönderilmiyorlarsa nasıl işaret ederler?" Kuşlar da karşımıza çıksınlar diye harekete geçirilmedikleri hâlde nasıl uğurlu ya da uğursuz alamet veriyorlarsa öyle. "Onları da tanrı hareket ettirdi," diyor. Tanrının kimine rüyaları, kimine kurban bağırsaklarını düzenlediğini söylersen onu fazlasıyla işsiz güçsüz, önemsiz işlerin hizmetkârı yaparsın.

2.32.3

Quomodo ergo significant, nisi îdeo mittuntur? Quomodo aues non in hoc motae ut nobis occurrerent dextrum. auspicium sinistrumque fecerunt. Et illas, inquit, deus mouit. Nimis illum otiosum. et pusillae rei ministrum, facis, si aliis somnia, aliis exta disponit.

2.32.4Bunlar yine de ilahî bir güçle olur, kuşların kanatlarını tanrı yönetmese de, hayvanların iç organları baltanın altında biçimlendirilmese de. Kaderin zinciri başka bir yoldan açılır: Her yerde geleceğin belirtilerini önden gönderir; bunların bazıları bize tanıdık, bazıları bilinmezdir. Olan her şey gelecek bir şeyin işaretidir. Tesadüfî ve düzensizce dolaşan şeyler kehanete elvermez; düzeni olan şeyin önceden bildirilmesi de mümkündür.

2.32.4

Ista nihilominus diuina ope geruntur, si non a deo pennae auium reguntur nec pecudum, uiscera sub ipsa securi formantur. Alia ratione fatorum series explicatur indicia uenturi ubique praemittens, ex quibus quaedam nobis familiaria, quaedam ignota sunt. Quicquid fit, alicuius rei futurae signum est. Fortuita et sine ratione uaga diuinationem non recipiunt; cuius rei ordo est, etiam praedictio est.

2.32.5Peki neden büyük işlerin alametini vermek şerefi kartala, kuzguna ve pek az başka kuşa verildi de ötekilerin sesi bir şey haber vermez? Çünkü bazı şeyler henüz bir sanata dönüştürülmemiştir, bazıları da bizimle ilişkileri çok uzak olduğu için dönüştürülemez bile. Yoksa hareketiyle ve karşımıza çıkışıyla bir şeyi önceden bildirmeyen hiçbir hayvan yoktur. Elbette hepsi değil, bazıları dikkate alınır.

2.32.5

Cur ergo aquilae hic honor datus est ut magnarum rerum faceret auspicia, aut coruo et paucissimis auibus, ceterarum sine praesagio uox est? Quia quaedam!iondum in artem redacta sunt, quaedam uero ne redigi quidem possunt ob nin:iium remotam conuersationem; ceterum nullum. animal est quod non motu et occursu suo praedicat aliquid. Non omnia scilicet, sed quaedam notantur.

2.32.6Alamet, onu gözetene aittir; bu yüzden ancak zihnini ona yöneltmiş olanı ilgilendirir. Yoksa boşa giden alametler de olur.

2.32.6

Auspicium obseruantis est; ad eum itaque pertinet qui in ea direxit animum. Ceterum fiunt et illa quae pereunt.

2.32.7Keldanilerin gözlemi beş yıldızın güçlerini ele almıştır. Peki ne olacak? Sen o binlerce yıldızın boşuna parladığını mı sanıyorsun? Doğum haritası çıkaranları en büyük yanılgıya düşüren, bizi birkaç yıldıza bağlamalarından başka nedir? Oysa üstümüzdeki her şey bizden bir payı kendine ister. Belki daha alçaktakiler güçlerini bize daha yakından yöneltir, daha sık hareket edenler de bize kâh öyle kâh böyle bakar. Ama hareketsiz olanlar ya da hızları bütün evreninkine eşit olduğu için hareketsizlere benzeyenler de üzerimizdeki hakkın ve hâkimiyetin dışında değildir. Kimine biri, kimine öteki bakar; işi görevleri aralarında paylaşarak görürler. Ne yapabildiklerini bilmek kolay değildir; ama bir şey yapabildiklerinden de şüphe etmemek gerekir.

2.32.7

Quinque stellarum potestates Chaldaeorum obseruatio excepit quid? tu tot illa milia siderum iudicas otiosa lucere? Quid est porro aliud quod errorem maximum incutiat peritis natalium quam, quod paucis nos sideribus assignànt, cum omnia quae supra nos sunt partem nostri sibi uindicent? Summissiora forsitan propius in nos uim suam dirigunt et ea quae frequentius mota aliter nos aliterque prospiciunt. Ceterum et illa quae aut immota sunt aut propter uelocitatem uniuerso parem immotis similia non extra ius dominiumque nostri sunt. Alium aliud aspicit; distributis rem offlciis tractant; non magis autem facile est scire quid possint, quam dubitari debet an possint.

2.33.1Şimdi yıldırımlara dönelim. Yıldırım sanatı şu üç kısma ayrılır: Onları nasıl gözleyeceğimiz, nasıl yorumlayacağımız, nasıl kefaretini ödeyeceğimiz. Birinci kısım usule, ikinci kısım kehanete, üçüncü kısım tanrıları yatıştırmaya aittir: İyi bir yıldırımda tanrılara dua etmek, kötü bir yıldırımda belayı savmaları için yalvarmak gerekir; dua etmek, vaatlerini pekiştirsinler diye; yalvarmak, tehditlerinden vazgeçsinler diye.

2.33.1

Nunc ad fulmina reuertamur. Quorum ars in haec tria diuiditur: quemadmodum exploremus, quemadmodum interpretemur; quemadmodum expiemus. Prima pars ad formulam pertinet, secunda ad diuinationem, tertia ad propitiandos deos, quos bono fulmine rogare oportet, malo deprecari; rogare, ut promissa firment; deprecari, ut remittant minas.

2.34.1Etrüskler yıldırımın gücünün en yüksek güç olduğu kanaatindedir; çünkü başka şeyler neye işaret ederse etsin, yıldırımın araya girmesi bunu ortadan kaldırır; yıldırımın işaret ettiği şey ise kesindir, başka bir alametin işaretiyle değişmez. Bağırsaklar, kuşlar neyle tehdit ederse etsin, uğurlu bir yıldırımla ortadan kalkar; yıldırımla bildirilen şeyi ise ne bağırsaklar ne de aksi yönde uçan bir kuş çürütebilir.

2.34.1

Summam esse uim fulminis iudicant, quia, quicquid alia portendunt, interuentus fulminis tollit; quicquid ab hoc portenditur, fixum est nec alterius ostenti significatione mutatur; quicquid exta, quicquid aues minabuntur, secundo fulmine abolebitur; quicquid fulmine denuntiatum est, nec extis nec aue contraria refellitur.

2.34.2Bence burada yanılıyorlar. Neden? Çünkü doğrudan daha doğru hiçbir şey yoktur. Kuşlar geleceği haber verdiyse bu alamet yıldırımla geçersiz kılınamaz; kılınabiliyorsa kuşlar olmayacak bir şeyi haber vermiştir. Çünkü burada kuşu yıldırımla değil, doğrunun iki işaretini birbiriyle karşılaştırıyorum; bunlar doğruyu gösteriyorlarsa eşittir. Dolayısıyla yıldırımın araya girmesi bağırsakların ya da kuş gözleminin hükmünü ortadan kaldırıyorsa, bağırsaklar kötü incelenmiş, kuşlar kötü gözlenmiştir. Çünkü iki şeyden hangisinin görünüşünün daha büyük ya da tabiatının daha güçlü olduğu fark etmez; ikisi de doğrunun işaretlerini getirdiyse bu bakımdan eşittir.

2.34.2

In quo mihi falli uidentur. Quare? Quia uero uerius nihil est. Si aues futura cecinerunt, non potest hoc auspicium fulmine irritum fieri, aut non futura cecinerunt. Non enim nunc auem comparo et fulmen, sed duo ueri signa, quae, si uerum significant, paria sunt. Itaque, quae fulminis interuentus submouet extorum uel augurii iudicia, male inspecta exta, male seruata auguria sunt. Non enim refert utrius rei species maior sit uel natura potentior; si utraque res ueri attulit signa, quantum ad hoc, par est.

2.34.3Alevin dumandan daha güçlü olduğunu söylersen yalan söylemiş olmazsın; ama ateşi göstermek bakımından alev de duman kadar işe yarar. Bu yüzden şunu söylüyorlarsa: "Bağırsaklar bir şeye, yıldırımlar başka bir şeye işaret ettiği her seferde yıldırımların sözü daha ağır basacaktır," belki katılırım. Ama şunu söylüyorlarsa: "Öteki işaret doğruyu önceden bildirmiş olsa bile yıldırım darbesi öncekileri sildi ve güveni kendine çekti," bu yanlıştır. Neden? Çünkü alametlerin sayısının bir önemi yoktur. Kader tektir; ilk alametle doğru anlaşıldıysa ikincisiyle ortadan kalkmaz: Aynı kader olarak kalır.

2.34.3

Si dicas flammae maiorem uim esse quam fumi, non mentieris; sed, ad indicandum ignem, idem ualet flamma quod fumus. Itaque si hoc dicunt: « Quotiens aliud exta significabunt, aliud fulmina, fulminum. erit auctoritas maior », fortasse consentiam. Si hoc dicunt: « Quamuis altera res uerum praedixisset, fulminis ictus priora deleuit et ad se fidem. traxit, » falsum est. Quare? Quia nihil interest quam multa auspicia sint. Fatum unum est; quod si bene primo auspicio intellectum est, secundo non interit: idem est.

2.34.4Şunu diyorum: Araştırmamızın aracı aynı da olsa başka da olsa fark etmez, çünkü araştırdığımız şey aynıdır.

2.34.4

Ita dico, non refert idem an aliud sit per quod quidem quaerimus, quoniam de quo quaerimus, idem est.

2.35.1Kader yıldırımla değiştirilemez. Neden değiştirilemesin? Çünkü yıldırımın kendisi kaderin bir parçasıdır. "Peki ne olacak? Kader değişmezse kefaretler ve kötü alametleri savma ayinleri ne işe yarar?" Bırak da bunları kabul etmeyen, adakları hasta bir zihnin avuntusundan başka bir şey saymayanların o katı mezhebini savunayım.

2.35.1

Fatum fulmine mutari non potest. Quidni? Nam fulmen ipsum fati pars est. Quid ergo? expiationes procurationesque quo pertinent, si immutabilia sunt fata? - Permitte mihi illam rigidam sectam tueri eorum, qui excipiunt ista et nihil uota esse aliud quam aegrae mentis solacia existimant.

2.35.2Kaderler hakkını başka türlü yerine getirir, hiçbir yakarışla yerinden oynamaz; ne acımayla ne kayırmayla eğilir. Geri döndürülemez bir yolu izler: Bir kez akmaya başladı mı belirlenmiş olandan akıp gider. Coşkun selin suyu nasıl kendine doğru geri akmaz, durmaz bile, çünkü arkadan gelen öncekini önüne katıp sürükler; işte şeylerin ebedî zinciri de kaderin düzenini böyle döndürür. Bu zincirin ilk kanunu, verilmiş karardan şaşmamaktır.

2.35.2

Fata aliter ius suum peragunt nec ulla commouentur prece. Non misericordia flectuntur non gratia. Seruant cursum irreuocabilem: ingressa ex destinato fluunt. Quemadmodum rapidorum aqua torrentium in se non recurrit, nec moratur quidem, quia priorem superueniens praecipitat, sic ordinem fati rerum aeterna series rotat, cuius haec prima lex est, stare decreto.

2.36.1Kaderden ne anlıyorsun? Ben onu, hiçbir gücün kıramayacağı, bütün şeylerin ve eylemlerin zorunluluğu sayıyorum. Onun kurbanlarla ya da kar beyazı bir kuzunun başıyla yatıştırılabileceğini düşünüyorsan ilahî şeyleri tanımıyorsun. Bilge bir adamın bile kararının değiştirilemeyeceğini söylüyorsunuz; tanrınınki ne kadar daha az değiştirilebilir! Bilge ancak şu an için neyin en iyi olduğunu bilir; tanrının ilahlığı içinse her şey şimdidir.

2.36.1

Quid enim intellogis fatum? Existimo necessitatem rerum omnium actionumque, quam nulla uis rumpat. Hanc si sacrificiis aut capite niueae agnae exorari iudicas, diuina non nosti. Sapientis quoque uiri sententiam negatis posse mutari; quanto magis dei, cum sapiens quid sit optimum in praesentia sciat, illius diuinitati omne praesens sit?

2.37.1Şimdi yıldırımların savuşturulması gerektiğini düşünen, kefaretlerin tehlikeleri kimi zaman ortadan kaldırmaya, kimi zaman hafifletmeye, kimi zaman ertelemeye yaradığından şüphe etmeyenlerin davasını savunmak istiyorum.

2.37.1

Agere nunc causam eorum uolo qui procuranda existimant fulmina, et expiationes non dubitant prodesse aliquando ad summouenda pericula, aliquando ad leuanda, aliquando ad differenda.

2.37.2Bundan ne çıktığını biraz sonra ele alacağım. Şimdilik bizimle ortak bir noktaları var: Biz de kaderlerin gücü ve hâkimiyeti saklı kalmak şartıyla adakların işe yaradığını düşünürüz. Çünkü bazı şeyler ölümsüz tanrılar tarafından öyle askıda bırakılmıştır ki tanrılara dua edilirse, adak adanırsa iyiye döner. Böylece bu kadere aykırı değildir; kendisi de kaderin içindedir.

2.37.2

Quid sit quod sequatur, paulo post persequar; interim hoc habent commune nobiscum quod nos quoque existimamus uota proficere salua ui ac potestate fatorum. Quaedam enim, a diis immortalibus ita suspensa relicta sunt ut in bonum uertant, si admotae diis preces fuerint, si uota suscepta; ita non est hoc contra fatum, sed ipsum quoque in fato est.

2.37.3"Ya olacak ya olmayacak," diyor; "olacaksa, adak adamasan da olur; olmayacaksa, adak adasan da olmaz." Bu soru yanlış kurulmuştur, çünkü bu ikisinin arasındaki şu kaydı atlıyorsun: Bu olacak, ama adak adanırsa.

2.37.3

Aut futurum, inquit, est aut non; si est futurum, etiamsi non susceperis uota, fiet. Si non est futurum, etiamsi non susceperis uota, fiet. Falsa est ista interrogatîo, quia illam mediam inter ista exceptionem praeteris: futurum hoc est, sed si uota suscepta fuerint.

2.38.1"Adak adaman ya da adamaman da," diyor, "zorunlu olarak kaderin kapsamındadır." Diyelim ki teslim oldum ve adakların her hâlükârda adanmasının da kaderin kapsamında olduğunu kabul ettim: O hâlde adanacaklar.

2.38.1

Hoc quoque, inquit, ipsum necesse est fato comprehensum sit ut aut suscîpias uota aut non. Puta me tibi manus dare et fateri hoc quoque fato esse comprehensum ut utique fiant uota; ideo fient.

2.38.2Şu adamın belagatli olması kaderdir, ama okuma yazma öğrenirse; aynı kader okuma yazma öğrenmesini de kapsar; bu yüzden ona öğretilmelidir. Bu adam zengin olacaktır, ama denize açılırsa; ona büyük bir servet vaat eden o kader düzeninde denize açılması da hemen kararlaştırılmıştır; bu yüzden denize açılacaktır. Kefaretler için de aynısını söylüyorum: Tanrıların önceden bildirdiği tehditlerin kefaretini öderse tehlikelerden kurtulacaktır; ama kefareti ödemesi de kaderdedir; bu yüzden ödeyecektir.

2.38.2

Fatum est ut hic disertus sit, sed si litteras didicerit; at eodera fato continetur ut litteras discat; ideo dopendus est. Hic diues erit, sed si nauigauerit; at, in illo fati ordine quo patrimonium illi grande promittitur, hoc quoque protinus adfatum est ut etiam nauiget; ideo nauigabit. Idem tibi de expiationibus dico: effugiet pericula, si expiauerit praedictas diuinitus minas; at hoc: quoque in fato est, ut expiet; ideo expiabit.

2.38.3Bu itirazlar, irademize hiçbir şey bırakılmadığını, bütün hakkın kadere teslim edildiğini ispat etmek için bize karşı ileri sürülür. O konu ele alındığında, kader yerinde dururken bir şeyin nasıl insanın elinde olduğunu anlatacağım. Şimdi ise konuştuğumuz şeyi açıkladım: Kaderin düzeni belli olsa bile kefaretler ve kötü alametleri savma ayinleri tehlikeleri nasıl uzaklaştırır? Çünkü bunlar kaderle çatışmaz, kendileri de kaderin kanunu içindedir.

2.38.3

Ista nobis opponi solent ut probetur nihil uoluntati nostrae relictum et omne ius fato traditum. Cum de ista re agetur, dicam quemadmodum manente fato aliquid sit in hominis arbitrio; nunc uero id de quo agitur explicui, quomodo, si fati certus est ordo expiationes procurationesque prodigiorum pericula auertant, quia non cum fato pugnant, sed et ipsae in lege fati sunt.

2.38.4"Peki," diyorsun, "bağırsak kâhini bana ne fayda sağlar? Çünkü o öğüt vermese de kefaret ödemem her hâlükârda zorunludur." Şu faydası var: Kaderin hizmetkârıdır. Sağlığımızı kadere borçlu olduğumuz hâlde hekime de borçluyuz; çünkü kaderin iyiliği bize onun elleriyle gelir.

2.38.4

Quid ergo, inquis, aruspex mihi prodest? Vtique enim expiare mihi etiam non suadente illo necesse est. - Hoc prodest quod fati minister est. Sic cum sanitas debeatur fato, debetur et medico, quia ad nos benelicium fati per huius manus uenit.

2.39.1Caecina yıldırımların üç türü olduğunu söyler: danışma yıldırımı, onay yıldırımı ve "durum" yıldırımı denen tür. Danışma yıldırımı işten önce ama düşündükten sonra gelir: Kafasında bir şeyi evirip çeviren kişiye yıldırım darbesiyle o şey ya öğütlenir ya da o şeyden caydırılır. Onay yıldırımı, iş yapıldıktan sonra gelip işin iyi mi kötü mü sonuçlanacağına işaret eden yıldırımdır.

2.39.1

Genera fulgurum tria esse ait Caecina, consiliarium, auctoritatis et quod status dicitur. Consiliarium ante rem fit sed post cogitationem, Oum aliquid in animo uersantibus aut suadetur fulminis ictu aut dissuadetur. Auctoritatis est ubi post rem factam uenit, quam bono futuram maloue significat.

2.39.2Durum yıldırımı, sakin duran, hiçbir şey yapmayan, hatta bir şey düşünmeyen kimselerin karşısına çıkıp tehdit eden, vaat eden ya da uyaran yıldırımdır. Caecina buna "uyarı yıldırımı" der, ama bunun neden danışma yıldırımıyla aynı olmadığını bilmiyorum; çünkü uyaran da öğüt verir.

2.39.2

Status est ubi quietis nec agentibus quicquam nec cogitantibus quidem fulmen interuenit et aut minatur aut promittit aut monet. Hoc monitorium uocat, sed nescio quare non idem sit quod consiliarium, nam et qui monet consilium dat.

2.39.3Ama bir farkı olsun ve bu yüzden danışma yıldırımından ayrılsın: Danışma yıldırımı öğüt verir ve caydırır; uyarı yıldırımı ise yalnız yaklaşan bir tehlikeden kaçınmayı içerir; tıpkı ateşten, yakınlarımızın hilesinden, kölelerimizin tuzağından korktuğumuz zamanki gibi.

2.39.3

Sed habeat aliquam distinctionem et ob hoc separetur a consiliario, quia illud suadet dissuadetque, hoc solam euitationem impendentis periculi continet, ut cum timemus ignem, fraudem a proximis, insidias a seruis.

2.39.4Yine de ikisi arasında başka bir fark daha görüyorum: Danışma yıldırımı düşünen birine gelir, uyarı yıldırımı hiçbir şey düşünmeyen birine. İkisinin de kendine özgü bir yanı vardır: Karar vermeye çalışanlara öğüt verilir; uyarılanlar ise kendiliğinden uyarılır.

2.39.4

Etiamnunc tamen aliam distinctionem utriusque uideo: consiliarium est quod cogitanti factum est, monitorium quod nihil cogitanti; habet autem utraque res suam proprietatem: suadetur deliberantibus; ultro monentur.

2.40.1Her şeyden önce bunlar yıldırımların değil, işaretlerin türleridir. Yıldırımların türleri şunlardır: delen, dağıtan, yakan. Delen yıldırım incedir ve alevlidir; alevinin katışıksız ve saf inceliği sayesinde en dar yerden kaçıp geçer.

2.40.1

Primo omnium non sunt fulminum genera sed significationum. Nam fulminum genera sunt illa, quod terebrat, quod discutit, quod urit. Quod terebrat subtile est et flammeum, oui per angustissimum fuga est ob sinceram et puram flammae tenuitatem.

2.40.2Dağıtan yıldırım top hâlindedir, içine sıkıştırılmış, fırtınalı bir hava akımının gücü karışmıştır. Bu yüzden ilk yıldırım girdiği delikten geri döner ve kaçar; bunun ise geniş bir alana yayılan gücü çarptığı şeyleri patlatır, delmez.

2.40.2

Quod dissipat conglobatum est et habet admixtam uim spiritus coacti ac procellosi. Itaque illud fulmen per id foramen quod ingressum. est redit et euadît; huius late sparsa uis rumpit icta, non perforat.

2.40.3O üçüncü tür, yakan yıldırım, çok toprak taşır; alevli olmaktan çok ateşlidir. Bu yüzden çarptığı şeylere yapışan büyük ateş izleri bırakır. Gerçi hiçbir yıldırım ateşsiz gelmez; ama asıl anlamıyla "ateşli" dediğimiz yıldırım, belirgin yanık izleri bırakan, ya kavuran ya da karartan yıldırımdır.

2.40.3

Tertium illud genus, quod urit, multum terreni habet et igneum magis est quam flammeum; itaque relinquit magnas ignium notas, quae percussis inhaereant. Nullum quidem sine igne fulmen uenit, sed tamen hoc proprie igneum. dicimus quod manifesta ardoris uestigia imprimit, quod aut urit aut fuscat.

2.40.4Üç şekilde kavurur: Ya üstüne üfleyip hafif bir zararla yaralar, ya yakıp kül eder, ya da tutuşturur. Bunların hepsi kavurur, ama türce ve biçimce farklıdır. Yakılıp kül edilmiş her şey elbette kavrulmuştur da; ama kavrulmuş olan her şey yakılıp kül edilmiş değildir.

2.40.4

Tribus modis urit: aut afflat et leui iniuria laedit, aut comburit, aut accendit. Omnia ista urunt sed genere et modo differunt quodeumque combustum est, utique et ustum est at quod ustum est, non utique combustum est.

2.40.5Tutuşturulmuş olan için de durum aynıdır; çünkü ateş bir şeyi sırf geçişiyle kavurmuş olabilir. Bir şeyin kavrulduğu hâlde alev almayabileceğini, ama kavrulmadan hiçbir şeyin alev almadığını kim bilmez? Yalnız şunu ekleyeceğim: Bir şey yakılıp kül edilmiş ama tutuşturulmamış olabilir; tutuşturulmuş ama yakılıp kül edilmemiş de olabilir.

2.40.5

Item quod accensum est, - potest enim illud ipso transitu ignis ussisse, - quis nescit uri quidem nec ardere, nihil autem ardere quod non et uratur? Vnum hoc adiciam: potest aliquid esse combustum nec accensum, potest accensum esse nec combustum.

2.40.6Şimdi çarptığı şeyleri karartan yıldırım türüne geçiyorum. Bu yıldırım ya renk soldurur ya da renk verir. İkisinin farkını da göstereyim: Rengi bozulan ama başka bir renge dönmeyen şeyin rengi solmuştur; görünüşü önceki hâlinden başka olan, örneğin mavi, siyah ya da soluk bir renk alan şey renk almıştır.

2.40.6

Nunc ad id transeo genus fulminis quo icta fuscantur; hoc aut decolorat aut colorat. Utrique distinctionem suam reddam: decoloratur id cuius color uitiatur, non mutatur; coloratur id cuius alia fit quam fuit facies, tamquam caerulea uel nigra uel pallida.

2.41.1Buraya kadar söylenenler Etrüskler ile filozoflar arasında ortaktır. Şu noktada ayrılırlar: Etrüskler yıldırımların İuppiter tarafından gönderildiğini söyler ve ona üç yıldırım hakkı (manubiae) verirler. Söylediklerine göre birinci yıldırım uyarır, yumuşaktır ve İuppiter'in kendi kararıyla gönderilir. İkincisini de İuppiter gönderir, ama danışma kurulunun görüşüyle: On iki tanrıyı toplantıya çağırır. Bu yıldırım bazen iyi bir şey yapar, ama o zaman bile zarar vermeden yapamaz; fayda sağlarken bile zararsız değildir.

2.41.1

Haec adhuc Etruscis philosophisque communia sunt. In illo, dissentiunt quod fulmina a loue dicunt mitti et tres illi manubias dant. Prima, ut aiunt, monet et placata est et ipsius Iouis consilio mittitur. Secundam mittit quidem Iupiter, sed ex consihi sententia, duodecim enim deos aduocat; hoc fulmen boni aliquid. aliquando facit, sed tunc quoque non aliter quam ut noceat; ne prodest quidem impune.

2.41.2Üçüncü yıldırımı da yine İuppiter gönderir, ama "yüce" ve "örtülü" dedikleri tanrıları danışmaya çağırarak; çünkü bu yıldırım düştüğü yerleri harap eder, bulduğu özel ve kamusal durumu her hâlükârda değiştirir. Ateş hiçbir şeyin eskiden olduğu gibi kalmasına izin vermez.

2.41.2

Tertiam manubiam idem Iupiter mittit, sed adhibitis in consilium diis quos superiores et inuolutos uocant, quia uastat in quae incidit et utique mutat statum priuatum et publicum. quem inuenit; ignis enim nihil esse quod fuit patitur.

2.42.1Bunlarda eski çağ, dikkatle bakmak istersen, ilk bakışta yanılır. Çünkü şunlara inanmaktan daha bilgisizce ne olabilir: İuppiter bulutlardan yıldırım atar, sütunları, ağaçları, bazen kendi heykellerini hedef alır; tapınak soyguncularını cezasız bırakıp koyunları vurur, sunakları tutuşturur, zararsız hayvanlara çarpar; kendisinde yeterince akıl yokmuş gibi danışmak için tanrıları toplantıya çağırır; yalnız kendisinin fırlattığı yıldırımlar sevindirici ve yumuşaktır, gönderilmelerinde daha kalabalık bir tanrılar topluluğunun bulunduğu yıldırımlar ise yıkıcıdır.

2.42.1

In his prima specie, si intueri uelis, errat antiquitas. Quid enim tam imperitum est quam credere fulmina e nubibus Iouem mittere, columnas, arbores, nonnumquam statuas suas petere, uti, impunitis sacrilegis, percussis ouibus, incensis aris, pecudes innoxias feriat, et ad suum consilium a Ioue deos, quasi in ipso parum consilii sit aduocari? illa laeta esse et placata fulmina quae solus excutiat, perniciosa quibus mittendis maior turba numinum intersit?

2.42.2Ne düşündüğümü bana sorarsan, o insanların İuppiter'in kötü niyetli ya da pek az usta olduğuna inanacak kadar ahmak olduklarını sanmıyorum. Zararsız kimseleri vuracak, suçluları ise es geçecek ateşleri fırlattığında, acaba daha adil fırlatmak mı istemedi, yoksa beceremedi mi?

2.42.2

Si a me quaeris quid sentiam, non existimo tam hebetes fuisse ut crederent Iouem iniquae uoluntatis aut certae minus peritiae. Vtrum enim tunc cum emisit ignes quibus innoxia capita percuteret, scelerata transiret, noluit iustius mittere an non successit?

2.42.3Peki bunları söylerken neyi amaçladılar? O çok bilge adamlar bilgisizlerin ruhlarını dizginlemek için kaçınılmaz bir korkunun gerekli olduğuna hükmettiler: Üstümüzde korkacağımız bir şey olsun diye. Suçların bu kadar küstahlaştığı bir zamanda, kimsenin karşısında kendini yeterince güçlü görmeyeceği bir şeyin bulunması faydalıydı. Bu yüzden masumiyeti ancak korkudan benimseyenleri yıldırmak için başlarının üstüne bir öç alıcı koydular, hem de silahlı bir öç alıcı.

2.42.3

Quid ergo secuti sunt, cum haec dicerent? Ad coercendos imperitorum animos sapientissimi uiri iudicauerunt ineuitabilem. metum, ut aliquid supra nos timeremus. Vtile erat in tanta audacia scelerum esse aduersus quod nemo sibi satis potens uideretur; ad conterrendos itaque cos quibus innocentia nisi metu non placet posuerunt supra caput uindicem, et quidem armatum.

2.43.1Peki neden yalnız İuppiter'in gönderdiği yıldırım yumuşaktır da üzerinde danışıp başka tanrıların da onayıyla gönderdiği yıldırım yıkıcıdır? Çünkü İuppiter'in, yani kralın, tek başına da fayda sağlaması gerekir; zarar vermesi ise ancak birçoklarının uygun görmesiyle olmalıdır.

2.43.1

Quare ergo id fulmen quod solus Iupiter mittit placabile est, perniciosum id de quo deliberauit et quod aliis quoque diis auctoribus misit? Quia Iouem, id est regem, prodesse etiam solum oportet, nocere non nisi cum pluribus uisum est.

2.43.2İnsanlar arasında büyük güç elde etmiş olanlar şunu öğrensinler: Danışmadan yıldırım bile gönderilmez. Danışmanlarını çağırsınlar, birçok kişinin görüşünü tartsınlar, zarar verecek olanı yumuşatsınlar; bir şeyin vurulması gerektiğinde İuppiter'e bile kendi aklının yetmediğini akıllarında tutsunlar.

2.43.2

Discant hi, quicumque magnam inter homines adepti sunt potentiam, sine consilio ne fulmen quidem mitti; aduocent, considerent multorum, sententias, nociturum temperent, hoc sibi proponant, ubi aliquid percuti debet, ne Ioui quidem suum satis esse consillum.

2.44.1Bu konuda da İuppiter'in silah değiştirdiğini düşünecek kadar bilgisiz değildiler. Bu, şiirin serbestliğine yakışır:

"Daha hafif bir yıldırım daha vardır; Kykloplar'ın sağ eli ona daha az vahşet ve alev, daha az öfke katmıştır. Göktekiler buna 'ikinci silahlar' der."

2.44.1

In hoc quoque tam imperiti non fuerunt ut Iouem existimarent tela mutare. Poeticam istud licentiam decet: Est aliud leuius fulmen, cui dextra Cyclopum Saeuitiae flammaeque minus, minus addidit irae. Tela secunda uocant superi.

2.44.2O çok yüce adamlar, İuppiter'in kâh daha hafif yıldırımlar, oyuncak silahlar kullandığını düşünecek bir yanılgıya düşmediler. Ama insanların günahlarına karşı yıldırım fırlatması gerekenlere her şeyin aynı şekilde vurulmaması gerektiğini hatırlatmak istediler: Bazı şeylerin kırılması, bazılarının çarpılıp sıyrılması, bazılarına da yalnızca dokunulması gerekir.

2.44.2

Illos uero altissimos uiros error iste non tenuit, ut existimarent louem modo leuioribus fulminibus et lusoriis telis uti. Sed uoluerunt admonere eos quibus aduersus peccata hominum fulminandum est non eodem modo omnia esse percutienda; quaedam. frangi debere, quaedam allidi ac destringi, quaedam admoueri.

2.45.1Capitolium'da ve öteki tapınaklarda taptığımız türden bir İuppiter'in yıldırımları kendi eliyle fırlattığına da inanmadılar. Onlar da bizim anladığımız İuppiter'i anlarlar: evrenin yöneticisi ve koruyucusu, evrenin ruhu ve soluğu, bu eserin sahibi ve ustası; ona her ad yakışır.

2.45.1

Ne hoc quidem crediderunt louem, qualem in Capitolio et in ceteris aedibus colimus, mittere manu sua fulmina, sed eundem quem nos louem intellegunt, rectorem custodemque uniuersi, animum ac spiritum mundi, operis huius dominum. et artificem, cui nomen omne conuenit.

2.45.2Ona kader demek istiyorsan yanılmazsın: Her şeyin kendisine bağlı olduğu, sebeplerin sebebi odur. Ona takdir demek istiyorsan doğru söylersin: Evrenin hiçbir engele takılmadan yürüyüp işlerini yerine getirmesi için onun aklıyla önceden tedbir alınır. Ona tabiat demek istiyorsan hata etmezsin: Her şeyin kendisinden doğduğu, soluğuyla yaşadığımız odur.

2.45.2

Vis illum fatum uocare, non errabis; hic est ex quo suspensa sunt omnia, causa causarum. Vis illum prouidentiam dicere, recto dices; est enim cuius consilio huic mundo prouidetur, ut inoffensus exeat et actus suos explicet. Vis illum, naturam. uocare, non peccabis; hic est ex quo nata sunt omnia, cuius spiritu uiuimus.

2.45.3Ona evren demek istiyorsan aldanmazsın: Gördüğün bu bütünün kendisi odur; kendi parçalarına yerleşmiş, hem kendini hem kendisine ait olanı ayakta tutar. Etrüsklere de aynısı doğru görünmüştü; yıldırımların İuppiter tarafından gönderildiğini bu yüzden söylediler: Onsuz hiçbir şey yapılmaz.

2.45.3

Vis illum uocare mundum, non falleris; ipso enim est hoc quod uides totum, partibus suis inditus, et se sustinens et sua. Idem Etruscis quoque uisum est, et ideo fulmina mitti dixerunt a Ioue quia sine illo nihil geritur.

2.46.1Peki İuppiter neden vurulması gerekenleri es geçer ya da zararsız olanları vurur? Beni daha büyük bir meseleye çağırıyorsun; ona kendi günü, kendi yeri ayrılmalıdır. Şimdilik şunu söylüyorum: Yıldırımları İuppiter göndermez; ama her şey öyle düzenlenmiştir ki onun yapmadığı şeyler bile, onun aklı olan o akıl olmadan olmaz. Çünkü İuppiter bunları şimdi yapmıyor olsa bile, olmalarını İuppiter sağladı. Her bir şeyin başında her an bulunmaz; ama hepsine el, güç ve sebep verdi.

2.46.1

At quare Iupiter aut ferienda transit aut innoxia ferit? In maiorem me quaestionem uocas, cui suus dies, suus locus dandus est. Interim. hoc dico fulmina non mitti a Ioue, sed sic omnia esse disposita ut etiam quae ab illo non fiunt tamen sine ratione non fiant, quae illius est. Nam etiamsi Iupiter illa nunc non facit, Iupiter fecit ut fierent. Singulis non adest ad omne, sed manum et uim et causam omnibus dedit.

2.47.1Onların şu bölümlemesine katılmıyorum. Yıldırımların ya sürekli, ya sınırlı, ya da ertelenebilir olduğunu söylerler. Sürekli yıldırımlar, işareti bütün hayatı kapsayan, tek bir şeyi bildirmeyip bütün ömür boyunca sırayla gelecek olayların dokusunu içine alan yıldırımlardır; bunlar bir mirasa ilk konulduğunda, bir insan ya da şehir yeni bir duruma girdiğinde düşen yıldırımlardır. Sınırlı yıldırımlar her hâlükârda belli bir güne karşılık gelir. Ertelenebilir yıldırımlar ise tehditleri ertelenebilen ama savuşturulup kaldırılamayan yıldırımlardır.

2.47.1

Huic illorum diuisioni non accedo. Aiunt aut perpetua esse fulmina, aut finita, aut prorogatiua. Perpetua, quorum significatio in totam pertinet uitam nec unam rom denuntiat sed contextum rerum per omnem deinceps aetatem futurarum complectitur; haec sunt fulmina quae prima accepto patrimonio et in nouo hominis aut urbis statu fiunt. Finita ad diem utique respondent. Prorogatiua sunt quorum minae differri possunt, auerti tollique non possunt.

2.48.1Bu bölümlemeye neden katılmadığımı söyleyeyim. Onların sürekli dediği yıldırım da sınırlıdır; o da aynı şekilde belli bir güne karşılık gelir, birçok şeye işaret ediyor diye daha az sınırlı olmaz. Ertelenebilir görünen de sınırlıdır; çünkü kendi itiraflarına göre de ertelemenin ne zamana kadar elde edilebileceği bellidir: Özel kişilere ait yıldırımların onuncu yıldan, kamuya ait olanların otuzuncu yıldan öteye ertelenemeyeceğini söylerler. Bu bakımdan bunlar da sınırlıdır, çünkü ötesine ertelenemeyecekleri bir sınır çizilmiştir. Demek ki bütün yıldırımların ve bütün olayların belirlenmiş bir günü vardır; çünkü belirsiz olan hiçbir şey kavranamaz.

2.48.1

Dicam quid sit quare huic diuisioni non consentiam. Nam et quod perpetuum uocant fulmen finitum est, - aeque enim ad diem respondet nec ideo minus finitum est quia multa significat -; et quod prorogatiuum uidetur finitum est; nam illorum quoque confessione certum est quousque impetretur dilatio; priuata enim fulgura negant ultra decimum annum, publica ultra tricesimum posse differri; hoc modo et ista finita sunt, quia ultra quod non prorogentur inclusum est. Omnium ergo fulminum. et omnis euentus dies stata sit; non potest enim ulla incerti esse comprehensio.

2.48.2Yıldırımda nelere bakılması gerektiğini dağınık ve gelişigüzel söylerler; oysa kendini bu ilme adamış filozof Attalus'un bölümlediği gibi bölümleyebilirlerdi: Nerede oldu, ne zaman, kime, ne hususta, nasıl ve ne büyüklükte? Bunları kendi kısımlarına ayırmak istersem sonra ne yapacağım? Ucu bucağı olmayan bir işe girişmiş olurum.

2.48.2

Quae inspicienda sint in fulgure, passim et uage dicunt, cum possint sic diuidere quemadmodum ab Attalo philosopho, qui se huic disciplinae dediderat, diuisa sunt, ut inspiciant ubi factum sit, quando, cui, in qua re, quale, quantum. Haec si digerere in partes suas uoluero, quid postea faciam? In immensa procedam.

2.49.1Şimdi Caecina'nın verdiği yıldırım adlarına kısaca değinip onlar hakkında ne düşündüğümü açıklayayım. Caecina şu yıldırımlar olduğunu söyler: "talep eden" yıldırımlar: Bunlarla kesintiye uğramış ya da usulünce yapılmamış kurbanların yeniden yapılması istenir; "uyaran" yıldırımlar: Bunlarla nelerden sakınılması gerektiği öğretilir; "felaket getiren" yıldırımlar: Ölüm ve sürgün haber verirler; "aldatıcı" yıldırımlar: İyi bir şeyin görünüşüyle zarar verirler; örneğin üstlenenler için kötü sonuçlanacak bir konsüllük ya da kazancı büyük bir sıkıntıyla ödenecek bir miras verirler; "boş" yıldırımlar (dentanea): Tehlike olmadan bir tehlike görünüşü getirirler;

2.49.1

Nunc nomina fulgurum quae a Caecina ponuntur perstringam. et quid de eis sentiam exponam. Ait esse postulatoria, quibus sacrificia intermissa aut non rite facta repetuntur; monitoria, quibus docetur quid cauendum sit; pestifera, quae mortem exiliumque portendunt; fallacia, quae per speciem alicuius boni nocent, - dant consulatum malo futurum gerciitibus et hereditatem cuius compendium magno luendum sit incommodo -; dentanea, quae speciem periculi sine periculo afferunt;

2.49.2"ortadan kaldıran" yıldırımlar: Bunlarla önceki yıldırımların tehditleri kaldırılır; "teyit eden" yıldırımlar: Öncekilerle uyuşurlar; "yere yakın" yıldırımlar: Kapalı bir yerde olurlar; "gömülü" yıldırımlar: Önceden vurulmuş ve kefareti ödenmemiş şeylere yeniden çarparlar; "krallık" yıldırımları: Forum'a, comitium'a ya da hür bir şehrin başlıca yerlerine çarptığında olur; bunların işareti şehre bir krallık tehdidi taşır;

2.49.2

peremptalia, quibus tolluntur priorum fulminum minae; attestata, quae prioribus consentitint; atterranea, quae in eluso fiunt; obruta, quibus iam prius percussa nec procurata feriuntur; regalia, cum forum tangitur uel comitium uel principalia urbis liberae loca, quorum significatio regnum ciuitati minatur;

2.49.3"yeraltı" yıldırımları: Ateş topraktan fışkırdığında olur; "konukseverlik" yıldırımları: Kurbanlarla İuppiter'i yanımıza çağırır, onların daha yumuşak kelimesini kullanayım, "davet eder" (ama davet edilen biri öfkelenmezdi; oysa şimdi onun, kendisini davet edenler için büyük bir tehlikeyle geldiğini söylüyorlar); "yardımcı" yıldırımlar: Çağrılarak gelirler, ama çağıranların iyiliği için gelirler.

2.49.3

inferna, cum e terra exiliuit ignis; hospitalia, quae sacrificiis ad nos louem arcessunt et, ut uerbo eorum molliore utar, inuitant, - sed non irasceretur inuitatus; mine uenire eum inagno inuitantium periculo affirmant -; auxiliaria, quae inuocata sed aduocantium bono ueniunt.

2.50.1Bizim Attalus'un, Etrüsk ilmini Yunan inceliğiyle harmanlamış o seçkin adamın kullandığı bölümleme ne kadar daha sadedir: Yıldırımların bazıları bizi ilgilendiren bir şeye işaret eder; bazıları ya hiçbir şeye işaret etmez ya da anlamı bize ulaşmayan bir şeye işaret eder.

2.50.1

Quanto simplicior diuisio est qua utebatur Attalus noster, uir egregius, qui Etruscorum disciplinam Graeca subtilitate miscuerat: ex fulminibus quaedara sunt quae significant id quod ad nos pertinet, quaedam aut nihil significant aut id cuius intellectus ad nos non peruenit.

2.50.2İşaret edenlerin bazıları sevindirici, bazıları kötü, bazıları da ne kötü ne sevindiricidir. Kötülerin türleri şunlardır: Ya kaçınılmaz kötülükleri haber verirler, ya kaçınılabilir olanları, ya azaltılabilecek olanları, ya da ertelenebilecek olanları. Sevindiriciler ya kalıcı ya da geçici şeylere işaret eder.

2.50.2

Ex his quae significant quaedam sunt laeta, quaedam aduersa, quaedam nec aduersa nec laeta. Aduersorum hae species sunt: aut ineuitabilia mala portendunt, aut euitabilia, aut quae minui possunt, aut quae prorogari. Laeta aut mansura significant, aut caduca.

2.50.3Karışık olanların ya bir kısmı iyi bir kısmı kötüdür ya da kötüleri iyiye, iyileri kötüye çevirirler. Ne kötü ne sevindirici olanlar ise bize ne korkmamız ne de sevinmemiz gereken bir eyleme işaret eden yıldırımlardır; içinde ne korkuya ne umuda yer olan bir yolculuk gibi.

2.50.3

Mixta aut partem habent boni, partem mali, aut mala in bonum, bona in malum uertunt. Nec aduersa nec laeta sunt quae aliquam nobis actionem significant qua nec terreri nec laetari debemus, ut peregrinationem in qua nec metus quicquam nec spei sit.

2.51.1Bir şeye işaret eden ama bizi ilgilendirmeyen bir şeye işaret eden yıldırımlara dönüyorum; örneğin aynı yıl içinde, olmuş yıldırımın aynısının yeniden olacağına işaret eden yıldırım. Hiçbir şeye işaret etmeyen ya da bilgisi bizden kaçan bir şeye işaret eden yıldırımlar ise uçsuz bucaksız denize ya da ıssız çöllere saçılan yıldırımlardır; bunların işareti ya hiç yoktur ya da kaybolur gider.

2.51.1

Reuertor ad ea fulmina quae significant quidem aliquid sed quod ad nos non pertineat, tamquam iterum eodem anno idem futurum fulmen quod factum est. Nihil significant fulmina aut id cuius notitia nos effugit, ut illa quae in uastum mare sparguntur aut in desertas solitudines; quorum significatio uel nulla est uel perit.

2.52.1Yıldırımın gücünü anlatmak için birkaç şey daha ekleyeceğim. Yıldırım her maddeye aynı şekilde saldırmaz. Daha sağlam şeyleri, direndikleri için daha şiddetle dağıtır; boyun eğen şeylerden ise bazen zarar vermeden geçer. Taşla, demirle ve en sert şeylerle çatışır, çünkü bunların arasından atılımla bir yol araması gerekir; bu yüzden kaçacağı bir geçit açar. Körpe ve gevşek dokulu şeylere ise, alevlere elverişli görünseler de dokunmaz, çünkü geçit açık olunca daha az hırçınlaşır. Bu yüzden, söylediğim gibi, keseler sağlam kalırken içlerindeki para erimiş bulunur; çünkü en ince ateş gizli deliklerden geçip gider, kirişte bulduğu katı ve dirençli her şeyi de yener.

2.52.1

Pauca adhuc adiciam ad enarrandam uim fulmînis. Quae non eodem modo omnem materiam uexat. Valentiora, quia resistunt, uehementius dissipat; cedentia nonnumquam sine iniuria transit: cum lapide ferroque et durissimis quibusque confligit, quia uiam necesse est per illa impetu quaerat, itaque facit qua effugiat; at teneris et rarioribus parcit, quamquam flammis opportuna uideantur, quia transitu patente minus saeuit. Loculis itaque integris, ut dixi, pecunia quae in his fuit conflata reperitur, quia ignis tenuissimus per foramina occulta transcurrit, quicquid autem in tigno solidum inuenit et contumax uincit.

2.52.2Söylediğim gibi yıldırım tek bir şekilde saldırmaz; her gücün ne yaptığını zararın türünden anlarsın, yıldırımı da işinden tanırsın. Bazen aynı yıldırımın gücü aynı maddede birçok farklı şey yapar: Örneğin bir ağaçta en kuru olanı yakar, en sert ve en katı olanı deler ve kırar, dış kabukları dağıtır, iç kabukları yarıp parçalar, yaprakları deler ve soyar. Şarabı dondurur, demiri ve tuncu eritir.

2.52.2

Non uno autem, ut dixi, modo saeuit, sed quid quaeque uis fecerit, ex ipso genere iniuriae intellegis et fulmen opere cognosces. Interdum in eadem materia multa diuersa eiusdem fulminis uis facit, sicut in arbore quod aridissimum urit, quod durissimum. et solidissimum est terebrat et frangit, summos cortices dissipat, interiores libros rumpit ac scindit, folia pertundit ac stringit. Vinum gelat, ferrum et aes fundit.

2.53.1Şu da şaşırtıcıdır: Yıldırımla donmuş şarap eski hâline döndüğünde, içilirse ya öldürür ya da delirtir. Bunun neden olduğunu araştırırken aklıma şu geldi: Yıldırımda öldürücü bir güç vardır; bu yüzden sıkıştırıp dondurduğu sıvıda bir miktar hava akımının kalması akla yakındır, çünkü bir bağ eklenmeseydi sıvı bağlanamazdı.

2.53.1

Illud est mirum quod uinum fulmine gelatum, cum ad priorem habitum redit, potum aut exanimat aut dementes facit. Quare id accidat quaerenti mîhi illud occurrit. Inest uis fulmini pestifera; ex hoc aliquem remanere spiritum in eo umore quem coegit congelauitque simile ueri est; nec enim alligari potuisset, nisi aliquod illi esset additum uinculum.

2.53.2Ayrıca yıldırımdan sonra yağın ve her türlü merhemin kokusu da iğrençleşir; bundan anlaşılır ki o en ince, tabiatına aykırı sürülen ateşte öldürücü bir güç vardır; bu güçle yalnız çarpılanlar değil, soluğu değenler de yere serilir. Ayrıca yıldırımın düştüğü her yerde kükürt kokusu bulunduğu kesindir; bu koku tabiatça ağır olduğundan, sık sık solunursa insanı kendinden geçirir.

2.53.2

Praeterea olei quoque et omnis unguenti taeter post fulmen odor est; ex quo apparet inesse quandam subtifissimo igni et contra naturam suam acto pestilentem potentiam, qua non icta tantum cadunt sed et afflata. Praeterea quocumque decidit fulmen, ibi odorem esse sulphuris certum est, qui, quia natura grauis est, saepius haustus alienat.

2.53.3Ama bunlara boş vaktimizde döneriz. Belki de bütün bunların, sanatların anası olan felsefeden ne kadar çok aktığını göstermek hoşuma gider. Şeylerin sebeplerini ilk araştıran, sonuçlarını gözleyen ve —yıldırım incelemesinde çok daha iyi olan şeyi yapan— olayların sonlarını başlangıçlarıyla karşılaştıran odur.

2.53.3

Sed ad haec uacui reuertemur. Fortasse enim libebit ostendere quantum omnia ista a philosophia parente artium fluxere. Illa primum et quaesiuit causas rerum et obseruauit effectus et, quod in fulminis inspectione longe melius est, initiis rerum exitus contulit.

2.54.1Şimdi Poseidonios'un kanaatine dönüyorum. Topraktan ve toprak yapılı bütün şeylerden bir kısım nemli, bir kısım kuru ve dumanlı şey dışarı salınır; kuru olan yıldırımların, nemli olan yağmurların besinidir. Havaya ulaşan kuru ve dumanlı her şey bulutlara kapatılmaya dayanmaz, kendisini kapatanları patlatır; gök gürültüsü dediğimiz ses buradan gelir.

2.54.1

Nunc ad opinionem Posidonii reuertor. E terra terrenisque omnibus pars umida effiatur, pars sicca et fumida; haec fulminibus alimentum est, illa imbribus. Quicquid in aera sicci fumosique peruenit, id includi se nubibus non fert sed rumpit claudentia; inde est sonus quem nos tonitrum, uocamus.

2.54.2Havanın kendisinde de incelen her şey aynı zamanda kurur ve ısınır; bu da kapatılmışsa aynı şekilde kaçmaya çalışır ve sesle dışarı çıkar. Kimi zaman toptan bir patlama yapar ve bu yüzden daha şiddetle gürler; kimi zaman kısım kısım ve azar azar çıkar.

2.54.2

In ipso quoque acre quicquid extenuatur, simul siccatur et calefit; hoc quoque, si inclusum est, aeque fugam quaerit et cum. sono euadit, ac modo uniuersum eruptionem facit eoque uehementius intonat, modo per partes et minutatim.

2.54.3Demek ki gök gürültülerini bu hava akımı, bulutları ya patlatırken ya da içlerinden uçup geçerken çıkarır; buluta kapanmış hava akımının yuvarlanması ise sürtünmenin en güçlü türüdür.

2.54.3

Ergo tonitrua hic spiritus exprimit, dum aut rumpit nubes, aut peruolat; uolutatio autem spiritus in nube conclusi ualentissimum est atterendi genus.

2.55.1Gök gürültüleri, hızla hareket eden havanın sesinden başka bir şey değildir; bu ses de ancak hava sürtünürken ya da patlarken çıkabilir. "Bulutlar birbiriyle çarpıştığında da," diyor, "senin istediğin o darbe olur." Ama toptan bir darbe olmaz; çünkü bulutlar bütün bütün çarpışmaz, kısımlar kısımlarla çarpışır. Yumuşak şeyler de sert şeylere çarpmadıkça ses çıkarmaz; bu yüzden dalganın sesi bir yere çarpmadıkça işitilmez.

2.55.1

Tonitrua nihil alind sunt quam citi aeris sonitus, qui fieri, nisi dum aut terit aut rumpitur, non potest. - Etsi colliduntur inter se, inquit, nubes, t is quem desideras ictus. - Sed non uniuersus neque enim tota totis concurrunt, sed partibus partes nec sonant mollia, nisi illisa duris sint, itaque non auditur fluctus, nisi impactus est.

2.55.2"Suya atılan ateş," diyor, "sönerken ses çıkarır." Diyelim ki öyle; bu benim lehimedir, çünkü o zaman sesi ateş değil, söndüren şeyin arasından kaçan hava akımı çıkarır. Bulutta ateşin hem oluştuğunu hem söndüğünü sana kabul etsem bile, ses hava akımından ve sürtünmeden doğar.

2.55.2
  • Ignis, inquit, missus in aquam sonat, dum extinguitur. Puta ita esse, pro me est; non enim ignis tunc sonum efficit sed spiritus per extinguentia effugiens. Vt dem tibi et fieri ignem in nube et extingui, a spiritu nascitur et attritu.

2.55.3"Peki ne olacak?" diyor. "Bu kayan yıldızlardan biri bir buluta düşüp sönemez mi?" Bunun da bazen olabileceğini düşünelim; ama şimdi tabiî ve sürekli bir sebep arıyoruz, seyrek ve tesadüfî bir sebep değil. Söylediğinin doğru olduğunu, bazen gök gürültüsünden sonra eğik giden ve düşen yıldızlara benzer ateşlerin parladığını kabul ettim diyelim: Gök gürültüleri bundan dolayı olmuş değildir; bu olurken gök gürültüleri de olmuştur.

2.55.3
  • Quid ergo, inquit, non potest aliqua ex his transcurrentibus stellis incidere, in nubem et extingui? - Existimemus posse aliquando et hoc fieri; nunc naturalem causam quaerimus et assiduam, non raram fortuitamque. Puta enim me confiteri uerum esse quod dicis, aliquando post tonitrua emicare ignes stellis transuersis et cadentibus similes, non ob hoc tonitrua facta sunt, sed, cum hoc fieret, tonitrua facta sunt.

2.55.4Kleidemos şimşeğin ateş değil, boş bir görüntü olduğunu söyler; nitekim geceleyin kürek hareketiyle de bir parıltı görülür. Örnek uygun değil. Çünkü orada parıltı suyun içinde görünür; burada, havada oluşan parıltı ise dışarı fırlar ve sıçrar.

2.55.4

Clidemos ait fulgurationem speciem inanem esse, non ignem; sic enim per noctem splendorem motu remorum uideri. Dissimile est exemplum. Illic enim splendor intra ipsam aquam apparet; hic, qui fit in aere, erumpit et exilit.

2.56.1Herakleitos şimşeğin, bizim aramızda yanmaya başlayan ateşlerin çabası gibi, kâh sönen kâh yeniden canlanan kararsız bir ilk alev olduğunu düşünür; eskiler bunlara fulgetra derdi. Biz gök gürültüsü için çoğul tonitrua deriz; eskiler ise tonitruum ya da tonus demiştir. Bunu, belagatli bir adam olan ve Cicero'nun gölgesi onu ezmeseydi belagatte bir gün ün yapabilecek olan Caecina'da buluyorum.

2.56.1

Heraclitus existimat fulgurationem esse uelut apud nos incipientium ignium conatum et primam flammam incertam, modo intereuntem, modo resurgentem; haec antiqui fulgetra dicebant. Tonitrua nos pluraliter dicimus; antiqui autem tonitruum dixerunt aut tonum. Hoc apud Caecinam inuenio, facundum uirum et qui habuisset aliquando in eloquentia nomen, nisi illum Ciceronis umbra pressisset.

2.56.2Eskiler, bizim bir hecesini uzatarak kullandığımız bir kelimeyi de kullanırlardı. Biz splendēre der gibi fulgēre deriz; onlar ise bulutlardan ani bir ışığın fışkırmasını belirtmek için orta heceyi kısaltıp fulgĕre demeyi âdet edinmişlerdi.

2.56.2

Etiamnunc illo uerbo utebantur antiqui quo nos producta una syllaba utimur; dicimus enim, ut splendére, sic fulgere; at illis ad significandum hanc e nubibus subitae lucis eruptionem mos erat correpta media syllaba uti, ut dicerent fulgére.

2.57.1Benim ne düşündüğümü soruyorsun, çünkü şimdiye kadar başkalarının kanaatlerine el uzattım. Söyleyeyim. Ani bir ışık geniş bir alanda parladığında şimşek çakar; bu da bulutlar incelince havanın ateşe dönüştüğü, ama daha uzağa fırlamasını sağlayacak gücü bulamadığı zaman olur.

2.57.1

Quid ipse existimem quaeris; adhuc enim alienis opinionibus commodaui manum. Dicam. Fulgurat, cum repentinum late lumen emicuit; id euenit ubi in ignem aer extenuatis nubibus uertitur, nec uires quibus longius prosiliret inuenit.

2.57.2Sanırım havayı hareketin incelttiğine ya da inceliğin tutuşturduğuna şaşırmazsın: Sapandan fırlatılan kurşun da böyle erir, havanın sürtünmesiyle ateşteymiş gibi damlar. Yıldırımların en çok yazın olması da bu yüzdendir, çünkü o zaman sıcaklık en boldur; sıcak şeylerin sürtünmesiyle de ateş daha kolay çıkar.

2.57.2

Non miraris, puto, si aera aut motus extenuat aut extenuatio incendit; sic liquescit excussa glans funda et attritu aeris uelut igne, destillat. Ideo plurima aestate sunt fulmina quia plurimum calidi est; facilius autem attritu calidorum ignis existit.

2.57.3Yalnız parlayan şimşek de, fırlatılan yıldırım da aynı şekilde oluşur. Ama şimşeğin gücü daha hafif, besini daha azdır; ne düşündüğümü kısaca söyleyeyim: Yıldırım gerilmiş şimşektir. Demek ki topraktan salınan sıcak ve dumanlı tabiattaki bir şey bulutlara düşüp uzun süre onların oyuğunda yuvarlandığında sonunda dışarı fırlar ve gücü olmadığı için yalnız bir parıltı olur;

2.57.3

Eodem autem modo fit fulgur, quod tantum splendet, et fulmen, quod mittitur. Sed illi leuior uis alimentique minus est et, ut breuiter dicam quod sentio, fulmen est fulgur intentum. Ergo ubi calidi fumidique natura emissa terris in nubes incidit et diu in illarum sinu uolutata est, nouissime erumpit et, quia uires non habet, splendor est;

2.57.4ama o şimşekler daha çok madde bulup daha büyük bir atılımla yandıklarında yalnız görünmekle kalmaz, yere düşerler.

2.57.4

at ubi illa fulgura plus habuere materiae et malore impetu arserunt, non apparent tantum, sed decidunt.

2.58.1Bazıları yıldırımın her hâlükârda geri döndüğünü düşünür; bazıları da besinler ağırlık yapıp yıldırım daha cansız bir darbeyle aşağı indiğinde yere çöktüğünü. Peki yıldırım neden ansızın görünür de ateş sürekli devam etmez? Çünkü son derece hızlı hareketi hem bulutları patlatır hem havayı tutuşturur; sonra hareket durunca alev de söner. Hava akımının koşusu ateşin uzayabileceği kadar sürekli değildir. Ama çalkantının kendisiyle her daha güçlü tutuşuşunda kaçmak için bir atılım kazanır; sonra kurtulup çatışma bitince, aynı sebeple kimi zaman yeryüzüne kadar ilerler, kimi zaman da daha az güçle sıkıştırılmışsa ondan önce dağılır.

2.58.1

Quidam existimant utique fulmen reuerti, quidam subsidere ubi alimenta praegrauauerunt et fulmen ictu languidiore delatum est. At quare fulmen subitum apparet nec continuatur assiduus ignis? Quia celere mirique motus simul et nubes rumpit et aera incendit, deinde desinit flamma motu quiescente, Non enim assiduus est spiritus cursus, ut ignis possit extendi. Sed quotiens fortius ipsa iactatione se accendit, fugiendi impetum capit; deinde, cum euasit et pugna desinit, ex eadem causa modo usque ad terram profertur, modo ante dissoluitur, si minore ui pressus est.

2.58.2Neden eğik gider? Çünkü hava akımından oluşur, hava akımı da eğik ve dolambaçlıdır; ayrıca tabiat ateşi yukarı çağırırken zorlama onu aşağı bastırır. İki güçten hiçbiri ötekine boyun eğmezken, ateş yukarıya çabalayıp aşağıya bastırıldıkça yolu eğikleşir.

2.58.2

Quare oblique fertur? Quia spiritu constat, - spiritus autem obliquus est flexuosusque -, et quia natura ignem sursum uocat, iniuria deorsum premit; incipit autem obliquum. esse iter, dum neutra uis alteri cedit et ignis in superiora nititur, in inferiora deprimitur.

2.58.3Dağların tepeleri neden sık sık vurulur? Çünkü bulutların karşısında dururlar, gökten düşenler de onlardan geçmek zorundadır.

2.58.3

Quare frequenter cacumina montium feriuntur? Quia opposita sunt nubibus et e caelo cadentibus per haec transeundum est.

2.59.1Ne zamandır neyi istediğini, neyi ısrarla talep ettiğini anlıyorum. "Yıldırımları bilmektense onlardan korkmamayı tercih ederim," diyorsun. "Bu yüzden onların nasıl oluştuğunu başkalarına öğret; ben onlardan duyduğum korkunun içimden söküp atılmasını istiyorum, tabiatlarının gösterilmesini değil."

2.59.1

Intelligo quid dudum desideres, quid efflagites. « Malo, inquis, fulmina non timere quam nosse; itaque alios doce quemadmodum fiant; ego mihi metum illorum excuti uolo, non naturam indicari. »

2.59.2Çağırdığın yere geleceğim. Çünkü her şeye, her söze faydalı bir şey katmak gerekir. Tabiatın gizli yerlerinde dolaşırken, ilahî şeyleri ele alırken ruh kendi kötülüklerinden kurtarılmalı ve arada bir güçlendirilmelidir. Bu, bilgili olanlar ve yalnız bununla uğraşanlar için bile gereklidir. Olayların darbelerinden kaçmak için değil —çünkü üstümüze her yandan oklar fırlatılıyor—, onlara cesaretle ve sebatla katlanmak için.

2.59.2

Sequar quo uocas. Omnibus enim rebus omnibusque sermonibus aliquid salutare miscendum est. Cum imus per occulta naturae, cum diuina tractamus, uindicandus est a malis suis animus ac subinde firmandus, quod etiam eruditis et hoc unum agentibus necessarium est, non ut effugiamus ictus rerum, - undique enim in in nos tela iaciuntur, - sed ut fortiter constanterque patiamur.

2.59.3Yenilmez olabiliriz, sarsılmaz olamayız. Gerçi bazen sarsılmaz da olabileceğimiz umudu içime doğuyor. "Nasıl?" diyorsun. Ölümü hor gör; ölüme götüren her şey de hor görülmüş olur: ister savaşlar olsun, ister gemi kazaları, ister yırtıcı hayvanların ısırıkları, ister ansızın çöken yıkıntıların ağırlığı.

2.59.3

Inuicti esse possumus, inconcussi non possumus. Quamquam interim spes subit, inconcussos quoque esse nos posse. Quemadmodum? inquis. Contemne mortem, et omnia quae ad mortem ducunt contempta sunt, siue illa bella sunt, siue naufragia, seu morsus ferarum, seu ruinarum subito lapsu procidentium pondera.

2.59.4Bunlar bedeni ruhtan ayırmaktan daha fazlasını yapabilir mi? Hiçbir özen bundan kaçamaz, hiçbir bahtiyarlık bundan muaf tutulmaz, hiçbir güç bunu yenemez. Başka şeyler değişken bir kısmete göre dağıtılır; ölüm herkesi eşit çağırır. Tanrılar ister öfkeli ister lütufkâr olsun, ölmek gerekir.

2.59.4

Numquid facere amplius possunt quam ut corpus ab animo resoluant? Haec nulla diligentia euitat, nulla felicitas donat, nulla potentia euincit. Alia uaria sorte disponuntur; mors omnes aeque uocat; iratis diis propitiisque moriendum est.

2.59.5Umutsuzluğun kendisinden cesaret alınsın. Tabiatın kaçmak için yarattığı en korkak hayvanlar bile çıkış yolu kalmayınca savaşa elverişsiz bedenleriyle dövüşe kalkışır. Darda kalmanın gözü kara yaptığı düşmandan daha tehlikeli bir düşman yoktur; zorunluluktan doğan saldırı, faziletten doğan saldırıdan her zaman çok daha şiddetlidir; ya da en azından yüce bir gönülle her şeyini yitirmiş bir gönül aynı şeylere girişir.

2.59.5

Animus ex ipsa desperatione sumatur. Ignauissima animalia, quae natura ad fugam genuit, ubi exitus non patet, temptant pugnam corpore imbelli. Nullus perniciosior hostis est quam quem audacem angustiae faciunt, longeque uiolentius semper ex necessitate quam ex uirtute corrigitur, aut certe paria conantur animus magnus ac perditus.

2.59.6Ölüm söz konusu olduğunda kendimizi her şeyini yitirmiş sayalım. Öyleyiz de. Öyle, Lucilius: Hepimiz ölüme saklanıyoruz. Gördüğün bu bütün halkı, herhangi bir yerde var olduğunu düşündüğün bütün insanları tabiat yakında geri çağırıp gömecek. Mesele olayın kendisi değil, gününün ne zaman olacağıdır; er geç aynı yere varılacaktır.

2.59.6

Cogitemus nos, quantum ad mortem, perditos esse. Et sumus. Ita est, Lucili; omnes reseruamur ad mortem. Totum hunc quem uides populum, totumque quem usquam cogitas esse, cito natura reuocabit et condet, nec de re sed de die quaeritur; eodem citius tardiusue ueniendum est.

2.59.7Peki ne olacak? Ölümünün ertelenmesi için büyük çabalarla yalvaran kişi sana herkesten daha korkak, daha akılsız görünmüyor mu? Ölüme mahkûm edilmişlerin arasında durup boynunu en son uzatmayı bir lütuf gibi isteyen birini hor görmez miydin? Biz de aynısını yapıyoruz: Daha geç ölmeye büyük değer veriyoruz.

2.59.7

Quid ergo? Non tibi timidissimus omnium uidetur et insipientissimus qui magno ambitu iogat moram mortis? Nonne contemneres eum qui, inter perituros constitutus, beneficii looo peteret ut ultimus ceruicem praeberet? Idem facimus; magno aestimamus mori tardius.

2.59.8Herkes için ölüm cezası konmuştur, hem de en adil bir hükümle; en ağır şeye katlanacak olanlar için de en büyük avuntu genellikle budur, çünkü durumu aynı olanların kısmeti de aynıdır. Bir yargıç ya da bir yönetici bizi teslim etmiş olsaydı peşinden gider, celladımıza da itaat ederdik; ölüme emirle mi yoksa kendiliğimizden mi gittiğimizin ne farkı var?

2.59.8

In omnes constitutum est capitale supplicium, et quidem constitutione iustissima, quod maximum solet esse solacium extrema passuris; quorum enim causa, sors eadem est. Sequeremur traditi a iudice aut magistratu et carnifici nostro praestaremus obsequium; quid interest utrum ad mortem iussi eamus an ultronei?

2.59.9Ey deli adam, ey kendi kırılganlığını unutmuş adam, ölümden ancak gök gürlediğinde korkuyorsan! Öyle mi? Kurtuluşun buna mı bağlı? Yıldırımdan kaçarsan yaşayacak mısın? Seni kılıç bulacak, taş bulacak, safra bulacak. Yıldırım tehlikelerinin en büyüğü değil, en gösterişlisidir.

2.59.9

0 te dementem et oblitum fragilitatis tuae, si tunc mortem times cum tonat! Itane? In hoc salus tua uertitur? Viues si fulmen effugeris? Petet te gladius, petet lapis, petet bilis; non maximum ex periculis tuis sed speciosissimum fulmen est.

2.59.10Sana elbette çok kötü davranılmış olacak, ölümünü hissetmene sonsuz bir hız fırsat vermezse; ölümün için kefaret ayinleri yapılırsa; can verirken bile boşuna değil, büyük bir şeyin işareti olursan! Sana elbette kötü davranılıyor, yıldırımla birlikte gömülürsen!

2.59.10

Male scilicet actum erit tecum, si sensum mortis tuae celeritas infinita praeueniet, si mors tua procuratur, si ne tunc quidem, cum expiras, superuacuus sed alicuius magnae rei signum es. Male scilicet tecum agitur, si cum fulmine conderis.

2.59.11Ama göğün gürültüsünden ürküyorsun, boş bir bulut karşısında titriyorsun, bir şey her parladığında ölüp ölüp diriliyorsun. Peki ne olacak? İshalden ölmeyi yıldırımdan ölmekten daha onurlu mu sayıyorsun? Öyleyse göğün tehditlerine karşı daha cesurca ayağa kalk; evren her yandan alev aldığında, böylesine büyük bir ölümle kaybedecek hiçbir şeyin olmadığını düşün.

2.59.11

Sed pauescis ad caeli fragorem et ad inane nubilum trepidas et, quotiens aliquid effulsit, expiras. Quid ergo? honestius putas deiectione perire quam fulmine? Eo itaque fortior aduersus caeli minas surge et, cum undique mundus exarserit, cogita nihil habere te tanta morte perdendum.

2.59.12Göğün o karmaşasının, fırtınaların o çatışmasının senin için hazırlandığına inanıyorsan; bulutlar senin yüzünden birbirine yığılıp çarpışarak gürlüyorsa; bu kadar büyük bir ateş gücü senin yok oluşun için fırlatılıyorsa, sen de ölümünün bu kadar değerli olmasını bir avuntu say.

2.59.12

Quodsi tibi parari credis illam caeli confusionem, illam tempestatum discordiam, si propter te ingestae illisaeque nubes strepunt, si in tuum exitium tanta uis ignium excutitur, at tu solacii loco numera tanti esse mortem tuam.

2.59.13Ama bu düşünceye yer kalmayacak: Bu tür bir ölüm korkuyu bağışlar. Öteki faydaları arasında şu da vardır: Kendisi beklenmeden gelir. Yıldırımdan, ondan kurtulmuş olandan başka hiç kimse korkmamıştır.

2.59.13

Sed non erit huic cogitationi locus; casus iste donat metum. Est inter cetera hoc quoque commodum eius quod expectationem suam antecedit. Nemo umquam timuit fulmen, nisi qui effugit.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…