İçeriğe geç
Tabiat Meseleleri

Seneca · Tabiat Meseleleri

I. Kitap

1.prEy insanların en iyisi Lucilius, felsefeyle öteki sanatlar arasında ne kadar fark varsa, bence felsefenin kendi içinde de insanlara yönelen kısmıyla tanrılara yönelen bu kısım arasında o kadar fark vardır. Bu ikincisi daha yüksek ve daha yüreklidir: kendine çok şey izin vermiş, gözlerle yetinmemiştir. Tabiatın görüşün ötesine koyduğu şeyin daha büyük ve daha güzel bir şey olduğundan şüphelenmiştir.

Kısacası ikisi arasında tanrı ile insan arasındaki kadar fark vardır. Biri yeryüzünde ne yapılması gerektiğini öğretir, öteki gökte ne yapıldığını. Biri yanılgılarımızı dağıtır ve hayatın belirsizliklerini ayırt etmemizi sağlayacak ışığı yaklaştırır; öteki içinde yuvarlandığımız bu sisin çok üstüne çıkar, bizi karanlıktan kapıp ışığın doğduğu yere götürür.

Doğrusu tabiata en çok, onu herkese açık yüzünden değil de gizli köşelerine girerek gördüğümde şükran duyarım: evrenin maddesinin ne olduğunu, yaratıcısının ya da koruyucusunun kim olduğunu öğrendiğimde; tanrının ne olduğunu; bütünüyle kendine mi yöneldiğini, yoksa bazen bize de bakıp bakmadığını; her gün bir şey mi yaptığını, yoksa bir kez mi yaptığını; evrenin bir parçası mı yoksa evrenin kendisi mi olduğunu; bugün bile yeni bir karar verip kaderin kanunundan bir şey eksiltebilir mi, yoksa değiştirilmesi gereken şeyler yapmış olmak yüceliğinden bir eksilme ve bir hata itirafı mı olur? Çünkü ancak en iyiyi beğenebilen biri hep aynı şeyleri beğenmek zorundadır. Bu yüzden daha az hür ya da daha az güçlü de değildir; çünkü kendi zorunluluğu kendisidir.

Bunlara kabul edilmeseydim doğmaya değmezdi. Yaşayanlar arasına konmuş olmama sevinmem için ne sebep vardı? Yiyecekleri, içecekleri süzgeçten geçirmek için mi? Hastalığa açık ve akıp giden, sık sık doldurulmazsa yok olacak bu bedeni yamamak, bir hastanın hizmetçisi olarak yaşamak için mi? Hepimizin ona doğru doğduğu ölümden korkmak için mi? Bu paha biçilmez iyiliği çıkar ortadan, hayat terlememe, bunalmama değmez.

Ey insan, insanî olanın üstüne yükselmedikçe ne hor bir şeysin! Tutkularla boğuştuğumuz sürece ne yüce bir iş yapıyoruz? Üstün gelsek bile ucubeleri yenmiş oluyoruz. En kötülere benzemiyoruz diye kendimize hayranlıkla bakmamız için ne sebep var? Hastalıklı birinden daha güçlü olan birinin neden kendini beğendiğini anlamıyorum.

Güç ile sağlık arasında büyük fark vardır. Ruhun kusurlarından kurtuldun: yüzün sahte değil, sözün başkasının isteğine göre düzülmüş değil, yüreğin örtülü değil; herkesten çaldığı her şeyi kendinden de esirgeyen açgözlülük de, parayı utanç verici biçimde harcayıp daha utanç verici biçimde yerine koyan sefahat de, seni ancak onursuz yollardan onura götürecek ihtiras da sende yok. Ama henüz hiçbir şey elde etmiş değilsin; pek çok şeyden kurtuldun, kendinden henüz kurtulmadın! Çünkü peşinde olduğumuz o fazilet, kötülükten uzak kalmak kendi başına insanı mesut kıldığı için değil, ruhu genişletip gökteki şeylerin bilgisine hazırladığı ve onu tanrıyla ortaklığa girmeye layık kıldığı için yücedir. Ruh insan payının tam ve eksiksiz iyiliğine, ancak her kötülüğü ayaklar altına alıp yükseklere yöneldiğinde ve tabiatın iç kucağına girdiğinde sahip olur. İşte o zaman yıldızların arasında dolaşırken zenginlerin döşemelerine ve altınıyla birlikte bütün yeryüzüne gülmek hoşuna gider: yalnızca yeryüzünün dışarı çıkarıp sikke basılmak üzere darphaneye verdiği altınla değil, gelecek kuşakların açgözlülüğü için gizlide sakladığı altınla birlikte.

Ruh, bütün evreni dolaşmadan, yeryüzüne yukarıdan bakıp onun dar olduğunu, büyük kısmının denizle kaplı, denizin dışında kalan kısmında bile geniş ölçüde çorak, ya yanmış ya donmuş olduğunu görmeden, revakları, fildişiyle parlayan tavanları, budanmış korulukları, evlerin içine çevrilmiş ırmakları küçümseyemez. O zaman kendi kendine der ki: "Bunca millet arasında demirle ve ateşle bölüşülen şey bu nokta mı?"

Ölümlülerin sınırları ne gülünçtür! Dacialı İster'in ötesine geçmesin; Strymon Trakları içine kapasın; Fırat Partlara engel olsun; Tuna Sarmat topraklarını Roma topraklarından ayırsın; Ren Germania'ya sınır olsun; Pireneler Galya ile İspanya arasında sırtını yükseltsin; Mısır ile Etiyopya arasında ıssız bir kum çölü uzansın!

Biri karıncalara insan aklı verse, onlar da bir harman yerini birçok eyalete bölmezler mi? Kendini gerçekten büyük olan o şeylere yükselttiğinde, ordular sancaklarını dikip yürürken, sanki büyük bir iş görülüyormuş gibi süvariler kâh ileride keşfe çıkar, kâh yanlardan dökülürken her gördüğünde şöyle demek gelecek içinden: "Kara bir sürü ilerliyor ovalarda." Dar bir yerde didinen karıncaların koşuşturmasıdır bu. Onlarla bizim aramızda, küçücük bedenin ölçüsünden başka ne fark var?

Gemilerle dolaştığınız, savaştığınız, krallıklar düzenlediğiniz yer bir noktadır; iki yandan Okyanus'la çevrili olduklarında bile bu krallıklar pek küçüktür. Yukarıda ise ruhun sahipliğine kabul edildiği uçsuz bucaksız alanlar vardır; ama bedenden yanına pek az şey almış, her türlü kiri silmiş, hafif, serbest ve azla yetinerek parıldayıp çıkmışsa.

1.pr

[1] Quantum inter philosophiam interest, Lucili uirorum optime, et ceteras artes, tantum interesse existimo in ipsa philosophia, inter illam partem quae ad homines, et hanc quae ad deos, spectat. Altior est haec, et animosior: multum permisit sibi: non fuit oculis contenta. Maius esse quiddam suspicata est, ac pulchrius, quod extra conspectum natura posuisset. [2] Denique tantum inter duas interest, quantum inter Deum et hominem. Altera docet, quid in terris agendum sit: altera, quid agatur in coelo. Altera errores nostros discutit, et lumen admouet, quo discernantur ambigua uitae: altera multo supra hanc caliginem in qua uolutamur excedit, et e tenebris ereptos illo perducit, unde lucet. [3] Equidem tunc naturae rerum gratias ago, cum illam non ab hac parte uideo, quae publica est, sed cum secretiora eius intraui: cum disco, quae uniuersi materia sit, quis auctor sit aut custos; quid sit deus; totus in se intendat, an ad nos aliquando respiciat; faciat quotidie aliquid, an semel fecerit; pars mundi sit an mundus; liceat: illi hodieque decernere, et ex lege fatorum, aliquid derogare, an maiestatis deminutio sit et confessio erroris, mutanda fecisse: necesse est enim ei eadem placere, cui nisi optima placere non possunt; nec ob hoc minus liber et potens est: ipse enim est necessitas sua. [4] Nisi ad haec admitterer, non fuerat nasci. Quid enim erat, cur in numero uiuentium me positum esse gauderem? an ut cibos et potiones percolarem? ut hoc corpus causarium ac fluidum, periturumque nisi subinde impleatur, sarcirem, et uiuerem aegri minister? ut mortem timerem, cui omnes nascimur? Detrahe hoc inaestimabile bonum, non est uita tanti, ut sudem, ut aestuem. [5] O quam contempta res est homo, nisi supra humana surrexit! Quamdiu cum affectibus colluctamur, quid magnifici facimus? etiamsi superiores sumus, portenta uincimus? Quid est, cur suspiciamus nosmetipsos, quia dissimiles deterrimis sumus? non uideo quare sibi placeat, qui robustior est ualetudinario. [6] Multum interest inter uires et bonam ualetudinem. Effugisti uitia animi: non est tibi frons ficta, nec in alienam uoluntatem sermo compositus, nec cor inuolutum, nec auaritia, quae quidquid omnibus abstulit, sibi ipsi negat; nec luxuria pecuniam turpiter amittens, quam turpius reparet; nec ambitio, quae te ad dignitatem nisi per indigna non ducet. Nihil adhuc consecutus es; multa effugisti, te nondum! Virtus enim ista, quam affectamus, magnifica est non quia per se beatum est malo caruisse, sed quia animum laxat, ac praeparat ad cognitionem coelestium, dignumque efficit, qui in consortium Dei ueniat. [7] Tunc consummatum habet plenumque bonum sortis humanae, cum, calcato omni malo, petit altum, et in interiorem naturae sinum uenit. Tunc iuuat inter sidera ipsa uagantem, diuitum pauimenta ridere, et totam cum auro suo terram: non illo tantum, dico, quod egessit, et signandum monetae dedit, sed et illo, quod in occulto seruat posterorum auaritiae. [8] Non potest ante contemnere porticus, et lacunaria ebore fulgentia, et tonsiles siluas, et deriuata in domos flumina, quam totum circumeat mundum, et terrarum orbem superne despiciens angustum, et magna ex parte opertum mari, etiam qua exstat, late squalidum, et aut ustum aut rigentem. Sibi ipse ait: Hoc est illud punctum quod inter tot gentes ferro et igni diuiditur? [9] O quam ridiculi sunt mortalium termini! Ultra Istrum Dacus non exeat: Strymo Thracas includat: Parthis obstet Euphrates: Danubius Sarmatica ac Romana disterminet: Rhenus Germaniae modum faciat: Pyrenaeus medium inter Gallias et Hispanias iugum extollat: inter Aegyptum et Aethiopias arenarum inculta uastitas iaceat! [10] Si quis formicis det intellectum hominis, nonne et illae unam aream in multas prouincias diuident? Cum te in illa uere magna sustuleris; quoties uidebis exercitus subrectis ire uexillis et quasi magnum aliquid agatur, equitem modo ulteriora explorantem, modo a lateribus affusum, libebit dicere: "It nigrum campis agmen": formicarum iste discursus est, in angusto laborantium. Quid illis et nobis interest, nisi exigui mensura corpusculi? [11] Punctum est istud in quo nauigatis, in quo bellatis, in quo regna disponitis: minima, etiam cum illis utrimque Oceanus occurrit. Sursum ingentia spatia sunt, in quorum possessionem animus admittitur: at ita si minimum secum ex corpore tulit, si sordidum omne detersit, et expeditus leuisque ac contentus modico emicuit.

1.pr_2Ruh oralara dokunduğunda beslenir, büyür ve sanki zincirlerinden kurtulmuş gibi kaynağına döner. Tanrısallığının delili de şudur: tanrısal şeylerden haz duyar; onlarla yabancı şeylerle ilgilenir gibi değil, kendi şeyleriyle ilgilenir gibi ilgilenir. Yıldızların batışını ve doğuşunu, birbirleriyle uyum içindeki bu kadar farklı yolları gönül rahatlığıyla seyreder. Her yıldızın yeryüzüne ışığını ilk nerede gösterdiğini, en yüksek noktasının nerede olduğunu, yolunun nereden geçtiğini, nereye kadar indiğini gözler. Meraklı bir seyirci olarak her şeyi tek tek inceler ve araştırır. Neden araştırmasın? Bunların kendisini ilgilendirdiğini bilir.

O zaman eski evinin darlığını küçümser. İspanya'nın en uç kıyılarından Hindistan'a kadar uzanan alan ne kadardır ki? Gemiyi uygun rüzgârı doldurursa pek az günlük bir yol. Oysa o göksel bölge, en hızlı yıldıza otuz yıl boyunca yol verir; hiçbir yerde durmayan, hep aynı hızla giden yıldıza. Ruh nihayet orada uzun zamandır aradığını öğrenir; orada tanrıyı tanımaya başlar. Tanrı nedir? Evrenin zihni. Tanrı nedir? Gördüğün bütün şey ve görmediğin bütün şey. Ancak böyle, kendisinden daha büyük hiçbir şey düşünülemeyecek olan büyüklüğü ona geri verilir; ancak böyle o tek başına her şeydir, eserini hem dışarıdan hem içeriden kavrar. Öyleyse tanrının tabiatıyla bizim tabiatımız arasında ne fark var? Bizim daha iyi parçamız ruhtur; onda ise ruhun dışında hiçbir parça yoktur: o bütünüyle akıldır. Ne var ki ölümlüleri öyle büyük bir yanılgı kaplamıştır ki insanlar, kendisinden daha güzel, daha düzenli, amacında daha kararlı hiçbir şey bulunmayan bu evreni rastlantısal, tesadüfle dönüp giden, bu yüzden de yıldırımlar, bulutlar, fırtınalar ve yeryüzünü ve yeryüzüne yakın bölgeleri döven öteki şeyler arasında karmakarışık bir şey sanırlar.

Bu çılgınlık yalnız halkla sınırlı kalmamış, bilgelik iddiasında olanlara da bulaşmıştır. Kendilerinde bir ruh, hem de tek tek her şeyi, kendi işlerini de başkalarının işlerini de öngören ve düzenleyen bir ruh olduğunu sanan, ama içinde bizim de bulunduğumuz bu evrenin tasarıdan yoksun olduğunu, ya bir tür gelişigüzellikle sürüklendiğini ya da ne yaptığını bilmeyen bir tabiat tarafından taşındığını düşünenler vardır.

Bunları bilmeye, şeylere sınır koymaya ne kadar değer biçersin? Tanrının neye gücünün yettiğini bilmeye? Maddeyi kendisi için kendisi mi biçimlendirdiğini, yoksa verilmiş olanı mı kullandığını? Önce idenin mi maddeye geldiğini, yoksa maddenin mi ideye? Tanrının istediği her şeyi yapıp yapmadığını, yoksa birçok işte işleyeceği malzemenin onu yarı yolda bırakıp bırakmadığını; büyük usta tarafından birçok şeyin, sanat gevşediği için değil, işlendiği malzeme çoğu zaman sanata boyun eğmediği için kötü biçimlendirilip biçimlendirilmediğini?

Bunlara bakmak, bunları öğrenmek, bunların üzerine kuluçkaya yatar gibi eğilmek, insanın kendi ölümlülüğünün üstünden atlaması ve daha iyi bir kısmete kaydedilmesi değil midir? "Bunlar sana ne yarar sağlayacak?" diyorsun. Başka hiçbir şey değilse, tanrıyı ölçmüş olarak her şeyin dar olduğunu kesinlikle bileceğim. Ama bunlar sonra.

1.pr_2

[12] Cum illa tetigit, alitur, crescit, ac uelut uinculis liberatus, in originem redit; et hoc habet argumentum diuinitatis suae, quod illum diuina delectant: nec ut alienis interest, sed ut suis interest: secure spectat occasus siderum atque ortus, et tam diuersas concordantium uias. Obseruat, ubi quaeque stella primum terris lumen ostendat, ubi culmen eius summum, qua cursus sit, quousque descendat. Curiosus spectator excutit singula, et quaerit. Quidni quaerat? scit illa ad se pertinere. [13] Tunc contemnit domicilii prioris angustias. Quantum enim est, quod ab ultimis littoribus Hispaniae usque ad Indos iacet? Paucissimorum dierum spatium, si nauem suus uentus impleuit. At illa regio coelestis per triginta annos uelocissimo sideri uiam praestat, nusquam resistenti, sed aequaliter cito. Illic demum discit, quod diu quaesiuit: illic incipit Deum nosse. Quid est Deus? Mens uniuersi. Quid est Deus? Quod uides totum, et quod non uides totum. Sic demum magnitudo sua illi redditur, qua nihil maius excogitari potest, sic solus est omnia, opus suum et extra et intra tenet. [14] Quid ergo interest inter naturam Dei et nostram? Nostri melior pars animus est: in illo nulla pars extra animum; totus ratio est. Cum interim tantus error mortalia teneat, ut hoc, quo neque formosius est quidquam, nec dispositius, nec in proposito constantius, existiment homines fortuitum et casu uolubile, ideoque tumultuosum inter fulmina, nubes, tempestates, et cetera quibus terrae ac terris uicina pulsantur. [15] Nec haec intra uulgum dementia est, sapientiam quoque professas contigit. Sunt qui putent, sibi ipsis animum esse, et quidem prouidum ac dispensantem singula, et sua, et aliena: hoc autem uniuersum, in quo nos quoque sumus, expers esse consilii, et aut ferri temeritate quadam, aut natura nesciente quid faciat. [16] Quanti aestimas ista cognoscere, et rebus terminos ponere? quantum Deus possit? materiam ipse sibi formet, an data utatur? utrum idea materiae prius superueniat, an materia ideae? deus quidquid uult efficiat, an in multis rebus illum tractanda destituant: et a magno artifice praue formentur multa, non quia cessat ars, sed quia id in quo exercetur, saepe inobsequens arti est? [17] Haec inspicere, haec discere, his incubare, nonne transilire est mortalitatem suam, et in meliorem transcribi sortem? Quid tibi, inquis, ista proderunt? Si nihil aliud, hoc certe sciam, omnia angusta esse, mensus Deum. Sed haec deinde.

1.1.1Şimdi önüme koyduğum işe geleyim: havanın enine sürüklediği ateşler hakkında ne düşündüğümü dinle. Büyük bir güçle fırlatıldıklarının delili, eğik ve son derece hızlı gitmeleridir: gitmedikleri, fırlatıldıkları açıktır. Bu ateşlerin pek çok ve türlü türlü görünüşü vardır.

1.1.1

Nunc, ut ad propositum opus ueniam, audi, quid de ignibus sentiam, quos aer transuersos agit. Magna illos ui excuti argumentum est, quod obliqui feruntur et praerapida celeritate: apparet illos non ire sed proici. Ignium multae uariaeque facies sunt.

1.1.2Aristoteles bunların bir türüne "keçi" der. Bana nedenini sorarsan, önce sen bana "oğlaklara" neden böyle dendiğinin hesabını vermelisin. Ama en uygunu, birbirimize ötekinin cevap veremeyeceğini bildiğimiz şeyi sormamak üzere anlaşmaksa, Aristoteles'in bir ateş küresine neden keçi dediğine şaşmaktansa şeyin kendisini araştırmak daha iyi olur. Paulus'un Perseus'a karşı savaş yürüttüğü sırada ay büyüklüğünde görünen ateşin biçimi işte böyleydi.

1.1.2

Aristoteles quoddam genus horum capram uocat: si me interrogaueris quare, prior mihi rationem reddas oportet, quare haedi uocentur; si autem, quod commodissimum est, conuenerit inter nos, ne alter alterum interroget, quod scit illum respondere non posse, satius erit de re ipsa quaerere quam mirari, quid ita Aristoteles globum ignis appellauerit capram. Talis enim fuit forma eius, qui bellum aduersus Persen Paulo gerente a lunari magnitudine apparuit.

1.1.3Biz de dev bir top biçiminde, ama daha yolundayken dağılıp giden bir alevi birden fazla kez gördük. İlahî Augustus'un ölümü sıralarında benzer bir alamet gördük; Seianus'un işinin bitirildiği zaman da gördük; Germanicus'un ölümü de böyle bir haber verilmeden gerçekleşmedi.

1.1.3

Vidimus nos quoque non semel flammam ingentis pilae specie, quae tamen in ipso cursu suo dissipata est. Vidimus circa diui Augusti excessum simile prodigium, uidimus eo tempore, quo de Seiano actum est; nec Germanici mors sine denuntiatione tali fuit.

1.1.4"Demek sen," diyeceksin, "tanrıların ölümlerin işaretlerini önceden gönderdiğine, yeryüzünde yok oluşunu evrenin bileceği kadar büyük bir şey bulunduğuna inanacak kadar büyük bir yanılgı içindesin?" Bu konunun başka bir zamanı olacak. Her şeyin belli bir düzen içinde ilerleyip ilerlemediğini, şeylerin birbirine öyle sarılıp sarılmadığını ki önce gelenin sonra gelenlerin ya sebebi ya işareti olsun, göreceğiz; tanrıların insan işleriyle ilgilenip ilgilenmediğini, yoksa olaylar zincirinin kendisinin ne yapacağını belirli işaretlerle mi haber verdiğini göreceğiz.

1.1.4

Dices mihi: 'Ergo tu in tantis erroribus es, ut existimes deos mortium signa praemittere et quicquam in terris esse tam magnum, quod perire mundus sciat?'. Erit aliud istius rei tempus: uidebimus an rerum omnium certus ordo ducatur et alia aliis ita implexa sint, ut quod antecedit aut causa sit sequentium aut signum; uidebimus an diis humana curae sint, an series ipsa, quid factura sit, certis rerum notis nuntiet.

1.1.5Şimdilik şunu düşünüyorum: bu tür ateşler, hava daha şiddetle sürtündüğünde, bir yana doğru eğilip yol vermeyerek kendi içinde çarpıştığında ortaya çıkar. Bu sarsıntıdan kirişler, küreler, meşaleler ve alazlar doğar. Hava daha hafifçe çarpışıp, deyim yerindeyse, sürtündüğünde ise daha küçük ışıklar fırlar ve "uçan yıldızlar ardlarında saç sürükler."

1.1.5

Interim illud existimo, eiusmodi ignes existere aere uehementius trito, cum inclinatio eius in alteram partem facta est et non cessit sed inter se pugnauit: ex hac uexatione nascuntur trabes et globi et faces et ardores. At cum leuius collisus et, ut ita dicam, frictus est, minora lumina excutiuntur, 'crinemque uolantia sidera ducunt'.

1.1.6O zaman pek ince ateşler ince bir iz çizer ve gökte uzar. Bu yüzden böyle görüntülerin olmadığı tek bir gece yoktur; çünkü bunları oluşturmak için havanın büyük bir hareketine gerek yoktur. Kısacası bunlar yıldırımlarla aynı yoldan, ama daha küçük bir güçle oluşur: Bulutlar orta şiddette çarpıştıklarında nasıl şimşek, daha büyük bir hamleyle itildiklerinde yıldırım çıkarıyorsa, onları sıkıştıran güç ne kadar küçükse saçtıkları yıldırımlar da o kadar hafif olur.

1.1.6

Tunc ignes tenuissimi iter exile designant et caelo producunt. Ideo nulla sine eiusmodi spectaculis nox est, non enim opus est ad efficienda ista magno aeris motu. Denique, ut breuiter dicam, eadem ratione fiunt ista, qua fulmina, sed ui minore: quemadmodum nubes collisae mediocriter fulgurationes efficiunt, maiore impetu impulsae fulmina, sic quanto illas minus presserit minor uis, tanto leuiora fulmina emittent.

1.1.7Aristoteles bunun açıklamasını şöyle verir: "Yeryüzü çeşitli ve çok şey buğulandırır; bunların kimi nemli kimi kuru, kimi sıcak, kimi ateş almaya elverişlidir." Yeryüzünün her türden ve çeşitli buharı olmasına şaşmamalı; çünkü gökte de şeylerin rengi tek değildir: Köpek Yıldızı'nın kızıllığı daha keskin, Mars'ınki daha soluktur; Jüpiter'in ise hiç kızıllığı yoktur, parıltısı saf bir ışığa kadar arıtılmıştır.

1.1.7

Aristoteles rationem eiusmodi reddit: 'Varia et multa terrarum orbis exspirat, quaedam umida quaedam sicca, quaedam calentia quaedam concipiendis ignibus idonea'. Nec mirum est, si terrae omnis generis et uaria euaporatio est, cum in caelo quoque non unus appareat color rerum, sed acrior sit Caniculae rubor, Martis remissior, Iouis nullus in lucem puram nitore perducto.

1.1.8Demek ki yeryüzünün dışarı püskürtüp yukarıya ittiği çok sayıdaki küçük cisimden bazılarının bulutlara ulaşıp ateşe besin olması zorunludur; bunlar yalnız çarpışınca değil, güneş ışınlarının nefesiyle de yanabilir. Çünkü bizim aramızda da kükürt serpilmiş talaşlar ateşi uzaktan çeker.

1.1.8

Necesse est ergo in magna copia corpusculorum, quae terrae eiectant et in superiorem agunt partem, aliqua in nubes peruenire alimenta ignium, quae non tantum collisa possint ardere sed etiam afflata radiis solis. Nam apud nos quoque ramenta sulphure aspersa ignem ex interuallo trahunt.

1.1.9Demek ki bulutlar arasında toplanmış böyle bir maddenin kolayca tutuşması, gücünün çok ya da az olmasına göre de küçük ya da büyük ateşlerin ortaya çıkması akla yakındır. Yıldızların düştüğünü, yer değiştirdiğini ya da onlardan bir şeyin koparılıp kazındığını sanmak ise en aptalca şeydir:

1.1.9

Veri ergo simile est talem materiam inter nubes congregatam facile succendi et minores maioresue ignes existere, prout plus illis fuit aut minus uirium. Illud enim stultissimum, existimare aut decidere stellas aut transilire aut aliquid illis auferri et abradi:

1.1.10Çünkü öyle olsaydı yıldızlar çoktan tükenmiş olurdu; pek çoğunun gidip farklı yönlere çekildiğinin görülmediği tek bir gece yoktur. Oysa her biri her zamanki yerinde bulunur, her birinin büyüklüğü de aynı kalır. Demek ki bu ateşler yıldızların altında doğar ve sağlam bir temelleri, belirli bir yerleri olmadığı için çabucak söner.

1.1.10

nam si hoc fuisset, etiam defuissent; nulla enim nox est, qua non plurimae ire et in diuersum uideantur abduci. Atqui quo solet quaeque inuenitur loco, magnitudo sua singulis constat: sequitur ergo, ut infra illas ista nascantur et cito intercidant, quia sine fundamento et sede certa sunt.

1.1.11"Öyleyse neden gündüzleri de geçip gitmiyorlar?" Ya görünmüyorlar diye gündüz yıldız olmadığını söylesen? Nasıl yıldızlar gizlenip güneşin parıltısıyla gölgeleniyorsa, meşaleler de gündüzleri geçer, ama gün ışığının parlaklığı onları saklar. Yine de bazen gündüze karşı bile parıltılarını kabul ettirebilecek kadar büyük bir güçle parladıklarında görünürler.

1.1.11

'Quare ergo non etiam interdiu transferuntur?'. Quid, si dicas stellas interdiu non esse, quia non apparent? Quemadmodum illae latent et solis fulgore obumbrantur, sic faces quoque transcurrunt et interdiu, sed abscondit illas diurni luminis claritas. Si quando tamen tanta uis emicuit, ut etiam aduersus diem uindicare sibi fulgorem suum possint, apparent.

1.1.12Bizim çağımız da gündüz meşalelerini birden fazla kez gördü; kimi doğudan batıya, kimi batıdan doğuya yönelmişti. Denizciler, çok yıldız kayıp geçtiğinde bunu fırtına işareti sayarlar. Bu rüzgârların işaretiyse, rüzgârların bulunduğu yerdedir, yani ayla yeryüzü arasındaki havada.

1.1.12

Nostra certe aetas non semel uidit diurnas faces, alias ab oriente in occidentem uersas, alias ab occasu in ortum. Argumentum tempestatis nautae putant, cum multae transuolant stellae. Quod si uentorum signum est, ibi est, unde uenti sunt, id est in aere, qui medius inter lunam terrasque est.

1.1.13Büyük bir fırtınada yelkenin üstüne konmuş yıldızlar gibi şeyler görünür; tehlikedekiler o zaman Pollux'un ve Castor'un tanrısal gücüyle yardım gördüklerini sanırlar. Oysa daha iyi umudun sebebi, fırtınanın artık kırıldığının, rüzgârların dindiğinin görünmesidir; yoksa ateşler sürüklenir, konmazlardı.

1.1.13

In magna tempestate apparere quasi stellae solent uelo insidentes; adiuuari se tunc periclitantes aestimant Pollucis et Castoris numine, causa autem melioris spei est, quod iam apparet frangi tempestatem et desinere uentos: alioquin ferrentur ignes, non sederent.

1.1.14Gylippos Syrakusai'ye giderken mızrağının tam ucunda bir yıldız durmuş göründü. Romalıların ordugâhında mızrakların yandığı görüldü; elbette üzerlerine ateşler düşmüştü. Bu ateşler çoğu zaman yıldırım gibi hem canlılara hem ağaçlara çarpar; ama daha küçük bir güçle gelirlerse yalnız akıp konar, vurmaz, yaralamazlar. Kimi bulutlar arasında sıkışıp fışkırır, kimi açık havada, eğer hava ateş çıkarmaya elverişliyse:

1.1.14

Gylippo Syracusas petenti uisa est stella super ipsam lanceam constitisse. In Romanorum castris ardere uisa sunt pila, ignibus scilicet in illa delapsis, qui saepe fulminum modo ferire et animalia solent et arbusta; sed si minore ui utuntur, defluunt tantum et insidunt, non feriunt nec uulnerant. Alii autem inter nubes eliduntur, alii sereno, si aer ad exprimendos ignes aptus fuit:

1.1.15Çünkü bazen açık havada da bulutlu havadakiyle aynı sebepten gök gürler: Hava kendi içinde çarpışır; daha parlak ve kuru olsa bile yine bir araya gelip bulutlara benzer bazı cisimler oluşturabilir, bunlar da vurulunca ses çıkarır. Öyleyse kirişler, kalkanlar ve dev ateş görüntüleri ne zaman oluşur? Böyle bir maddeye benzer ama daha büyük bir sebep düştüğünde.

1.1.15

nam sereno quoque aliquando caelo tonat ex eadem causa qua nubilo, aere inter se colliso, qui, etiamsi est lucidior ac siccior, coire tamen et facere corpora quaedam similia nubibus potest, quae percussa reddant sonum. Quando ergo fiunt trabes, quando clipei et uastorum imagines ignium? Ubi in talem materiam similis incidit causa sed maior.

1.2.1Şimdi yıldızları çevreleyen o parıltının nasıl oluştuğuna bakalım. Rivayete göre İlahî Augustus'un Apollonia'dan dönüp şehre girdiği gün, güneşin çevresinde gökkuşağında görülen türden alacalı renkli bir halka görülmüş. Yunanlar buna "halo" der; biz en uygun biçimde "taç" diyebiliriz. Nasıl oluştuğunun söylendiğini açıklayayım.

1.2.1

Videamus nunc, quemadmodum fiat is fulgor, qui sidera circumuenit. Memoriae proditum est, quo die urbem diuus Augustus Apollonia reuersus intrauit, circa solem uisum coloris uarii circulum, qualis esse in arcu solet. Hunc Graeci halo uocant, nos dicere coronam aptissime possumus. Quae quemadmodum fieri dicatur, exponam.

1.2.2Bir havuza taş atıldığında suyun birçok halkaya ayrıldığını, önce en dar halkanın, sonra daha genişinin, sonra başka daha büyüklerinin oluştuğunu, bu durumun hamle sönüp kımıldamayan suyun düzlüğünde çözülene kadar sürdüğünü görürüz. Havada da böyle bir şey olduğunu düşünelim: Hava daha yoğunlaştığında bir darbeyi hissedebilir; güneşin, ayın ya da herhangi bir yıldızın ışığı ona çarptığında onu halkalar hâlinde geri çekilmeye zorlar diye düşünüyorum. Çünkü nem de, hava da, darbeden suret alan her şey de kendisini iten şeyinkine benzer bir duruma itilir; her ışık ise yuvarlaktır; demek ki ışığın çarptığı hava da bu biçimde dışarı yayılacaktır.

1.2.2

Cum in piscinam lapis missus est, uidemus in multos orbes aquam discedere et fieri primum angustissimum orbem, deinde laxiorem ac deinde alios maiores, donec euanescat impetus et in planitiem immotarum aquarum soluatur; tale quiddam cogitemus fieri etiam in aere: cum spissior factus est, sentire plagam potest; lux solis aut lunae uel cuiuslibet sideris incurrens recedere illum in circulos cogito. Nam umor et aer et omne, quod ex ictu formam accipit, in talem habitum impellitur, qualis est eius, quod impellit; omne autem lumen rotundum est: ergo et aer in hunc modum lumine percussus exibit.

1.2.3Bu yüzden Yunanlar bu tür parıltılara "harman" derler, çünkü tahıl dövmeye ayrılan yerler genellikle yuvarlaktır. Ama bunların, ister harman ister taç olsun, yıldızların yakınında oluştuğunu düşünmemize gerek yok. Onları çevreleyip taç giydiriyor gibi görünseler de onlardan çok uzaktırlar: Böyle bir görüntü yeryüzünden pek uzak olmayan bir yerde oluşur; görme duyumuz da her zamanki zayıflığıyla aldanıp onun yıldızın tam çevresinde durduğunu sanır.

1.2.3

Ob hoc tales splendores Graeci areas uocauerunt, quia fere terendis frugibus destinata loca rotunda sunt. Non est autem, quod existimemus istas, siue areae siue coronae sunt, in uicinia siderum fieri. Plurimum enim ab his absunt, quamuis cingere ea et coronare uideantur: non longe a terra fit talis effigies, quam uisus noster solita imbecillitate deceptus circa ipsum sidus putat positam.

1.2.4Yıldızların ve güneşin yakınında böyle bir şey oluşamaz, çünkü orada esir incedir. Suretler ancak kalın ve yoğun cisimlere basılabilir; ince cisimlerde duracak, tutunacak yerleri yoktur. Hamamlarda da kandilin çevresinde, yoğun havanın bulanıklığı yüzünden böyle bir şey görülür; en sık da güney rüzgârı estiğinde, gökyüzü en ağır ve en yoğun olduğu zaman.

1.2.4

In uicinia autem stellarum et solis nihil tale fieri potest, quia illic tenuis aether est. Nam formae crassis demum spissisque corporibus imprimi solent, in subtilibus non habent, ubi consistant aut haereant: in balneis quoque circa lucernam tale quiddam aspici solet ob aeris densi obscuritatem, frequentissime autem austro, cum caelum maxime graue et spissum est.

1.2.5Bu taçlar bazen yavaş yavaş dağılıp kaybolur, bazen bir yanlarından kopar; denizciler de rüzgârı tacın dokusunun bozulduğu yönden beklerler: kuzeyden dağılmışsa poyraz, batıdan dağılmışsa batı rüzgârı esecektir. Bu, taçların rüzgârların da bulunduğu gök bölgesinin içinde oluştuğunun delilidir: Daha yukarıdaki bölgelerde taç olmaz, çünkü rüzgâr da olmaz.

1.2.5

Nonnumquam paulatim diluuntur et desinunt, nonnumquam ab aliqua parte rumpuntur et inde uentum nautici expectant, unde contextus coronae periit: si a septemtrione discessit, aquilo erit, si ab occidente, fauonius. Quod argumentum est intra eam partem caeli has fieri coronas, intra quam uenti quoque esse solent: superiora non habent coronas, quia ne uentos quidem.

1.2.6Bu delillere şunu da ekle: Taç ancak hava durgun ve rüzgâr gevşekken toplanır; başka türlü görülmez. Çünkü duran hava itilebilir, açılabilir ve bir biçime sokulabilir; akan havaya ise ışık çarpmaz bile (çünkü direnmez, biçimlenmez; her parçası hemen dağılır):

1.2.6

His argumentis et illud adice, numquam coronam colligi nisi stabili aere et pigro uento; aliter non solet aspici. Nam qui stat aer, impelli et diduci et in aliquam faciem fingi potest; is autem qui fluit ne feritur quidem lumine (non enim resistit nec formatur, quia prima quaeque pars eius dissipatur):

1.2.7Demek ki hava yoğun ve kımıltısız olmadıkça, bu yüzden de kendisine çarpan yuvarlak ışığın çizgisini korumadıkça hiçbir yıldız çevresine böyle bir görüntü dolamaz. Bu sebepsiz de değildir; az önce verdiğim örneği hatırla: Havuza, göle ya da durgun suya atılan küçük bir taş sayısız halka oluşturur; ama akarsuda aynı şeyi yapmaz. Neden? Çünkü su kaçarken her biçimi bozar. Havada da aynı şey olur: duran hava biçimlenebilir, ama kapılıp koşan hava kendini ele vermez, her darbeyi ve gelen her biçimi bozar.

1.2.7

numquam ergo ullum sidus talem sibi effigiem circumdabit, nisi cum aer erit densus atque immotus et ob hoc custodiens incidentem in se rotundi lineam luminis. Nec sine causa; repete enim exemplum, quod paulo ante proposui: lapillus in piscinam aut lacum et alligatam aquam missus circulos facit innumerabiles; at hoc idem non faciet in flumine (quare? Quia omnem figuram fugiens aqua disturbat): idem ergo in aere euenit, ut ille, qui manet, possit figurari, at ille, qui rapitur et currit, non det sui potestatem et omnem ictum uenientemque formam ex eo turbet.

1.2.8Sözünü ettiğim bu taçlar her yandan eşit biçimde dağılıp kendi içlerinde kaybolduklarında havanın sükûnetini, dinginliğini, durgunluğunu haber verirler; bir yana doğru çekildiklerinde, yarıldıkları yönden rüzgâr gelir; birçok yerden kopmuşlarsa fırtına çıkar.

1.2.8

Hae, de quibus dixi, coronae cum dilapsae sunt aequaliter et in semet ipsae euanuerunt, significatur quies aeris et otium et tranquillitas; cum ad unam partem cesserunt, illinc uentus est, unde finduntur; si ruptae pluribus locis sunt, tempestas fit.

1.2.9Bunun neden olduğu, açıkladıklarımdan anlaşılabilir. Görüntünün bütünü çökmüşse havanın dengeli, dolayısıyla sakin olduğu açıktır; bir yandan kesilmişse havanın o yandan bastırdığı açıktır, bu yüzden o bölge rüzgâr verecektir. Ama her yandan yırtılıp parçalanmışsa, ona birçok yönden saldırıldığı, huzursuz havanın oradan buradan üstüne atıldığı açıktır. Bu kadar çok şey deneyen, her yandan didinen göğün bu kararsızlığından, birçok rüzgârın getireceği bir fırtınanın yaklaştığı anlaşılır.

1.2.9

Quare id accidat, ex his, quae iam exposui, intellegi potest. Nam si facies uniuersa subsedit, apparet temperatum esse aera, et sic placidum; si ab una parte intercisa est, apparet inde aera incumbere: et ideo illa regio uentum dabit. At cum undique lacerata et concerpta est, manifestum est a pluribus partibus in illam impetum fieri et inquietum aera hinc atque illinc assilire: itaque ex hac inconstantia caeli tam multa temptantis et undique laborantis apparet futura tempestas uentorum plurium.

1.2.10Bu taçlar genellikle geceleri ayın ve öteki yıldızların çevresinde görülür, gündüz ise nadiren; öyle ki bazı Yunanlar bunların hiç oluşmadığını ileri sürmüşlerdir, oysa tarih kayıtları onları yalanlar. Seyrekliğin sebebi şudur: Güneşin ışığı daha güçlüdür, onun çalkalayıp ısıttığı hava da daha gevşektir; ayın gücü ise daha cılızdır, bu yüzden çevresindeki hava onu daha kolay tutar;

1.2.10

Hae coronae noctibus fere circa lunam et alias stellas notantur, interdiu raro, adeo ut quidam ex Graecis negauerint omnino eas fieri, cum illos historiae coarguant. Causa autem raritatis haec est, quod solis fortius lumen est et aer ipse agitatus ab illo calefactusque solutior: lunae inertior uis est ideoque facilius a circumposito aere sustinetur;

1.2.11öteki yıldızlar da aynı şekilde zayıftır ve kendi güçleriyle havayı yarıp geçemezler. Bu yüzden görüntüleri yakalanır ve daha sağlam, daha az yol veren bir maddede korunur. Çünkü hava ne içine düşen ışığı dışarıda bırakıp uzaklaştıracak kadar yoğun, ne de gelen ışınlara hiçbir engel çıkarmayacak kadar ince ya da gevşek olmalıdır. Bu denge geceleri gerçekleşir: O zaman yıldızlar çevrelerindeki havaya saldırganca ve sertçe değil, yumuşak bir ışıkla vurur ve gündüz olduğundan daha yoğun olan havayı boyarlar.

1.2.11

aeque cetera sidera infirma sunt nec perrumpere aera ui sua possunt: excipitur itaque illorum imago et in materia solidiore ac minus cedente seruatur. Debet enim aer nec tam spissus esse, ut excludat ac summoueat a se lumen immissum, nec tam tenuis aut solutus, ut nullam uenientibus radiis moram praebeat. Haec noctibus temperatura contingit, cum sidera circumiectum aera luce leni non pugnaciter nec aspere feriunt spissioremque, quam solet esse interdiu, inficiunt.

1.3.1Buna karşılık gökkuşağı geceleyin oluşmaz ya da pek nadiren oluşur; çünkü ayın bulutları aşıp onlara, güneşin dokunduğu bulutların aldığı türden bir renk verecek kadar gücü yoktur.

Bulutlar alacalı gökkuşağının görüntüsünü şöyle oluşturur: Bulutların bazı kısımları daha kabarık, bazıları daha çukurdur; bazıları güneşi geçiremeyecek kadar kalın, bazıları onu dışarıda bırakamayacak kadar zayıftır. Bu eşitsizlik ışıkla gölgeyi sırayla karıştırır ve gökkuşağının o şaşılacak çeşitliliğini ortaya çıkarır.

1.3.1

At contra arcus nocte non fit aut admodum raro, quia luna non habet tantum uirium, ut nubes transeat et illis colorem suffundat, qualem accipiunt sole perstrictae. Sic enim formam arcus discoloris efficiunt: quia aliae partes in nubibus tumidiores sunt aliae summissiores, quaedam crassiores, quam ut solem transmittant, aliae imbecilliores, quam ut excludant, haec inaequalitas alternis lucem umbramque permiscet et exprimit illam mirabilem arcus uarietatem.

1.3.2Gökkuşağının bir başka sebebi de şöyle gösterilir: Bir boru bir yerinden yarıldığında suyun ince bir delikten fışkırdığını, eğik duran güneşe karşı saçılınca bir gökkuşağı görüntüsü verdiğini görürüz. Bir çamaşır ağartıcısını gözlemek istersen aynı şeyin olduğunu görürsün: Ağzını suyla doldurup gergilere gerilmiş giysilere hafifçe püskürttüğünde, püskürtülen havada gökkuşağında parlayan türden çeşitli renklerin belirdiği görülür.

1.3.2

Altera causa arcus eiusmodi redditur: uidemus, cum fistula aliquo loco rupta est, aquam per tenue foramen elidi, quae sparsa contra solem oblique positum faciem arcus repraesentat. Idem uidebis accidere, si quando uolueris obseruare fullonem: cum os aqua impleuit et uestimenta tendiculis diducta leuiter aspergit, apparet uarios edi colores in illo aere asperso, quales fulgere in arcu solent.

1.3.3Bunun sebebinin nemde olduğundan şüphe etme (çünkü gökkuşağı hiçbir zaman bulut olmadan oluşmaz); ama nasıl oluştuğunu araştıralım. Bazıları, güneşi geçiren bazı damlalar ve ışık geçiremeyecek kadar sıkışmış başka damlalar olduğunu söyler: Birincilerden parıltı, ikincilerden gölge gelir ve ikisinin birbirine karışmasıyla gökkuşağı oluşur; güneşi alan kısmı parlar, onu dışarıda bırakıp yanındakilere gölge düşüren kısmı daha karanlıktır.

1.3.3

Huius rei causam in umore esse ne dubitaueris (non fit enim umquam arcus nisi nubilo); sed quaeramus, quemadmodum fiat. Quidam aiunt esse aliqua stillicidia, quae solem transmittant, quaedam magis coacta, quam ut transluceant: itaque ab illis fulgorem reddi, ab his umbram, et sic utriusque intercursu effici arcum, in quo pars fulgeat, quae solem recipit, pars obscurior sit, quae exclusit et ex se umbram proximis fecit.

1.3.4Bazıları bunun böyle olduğunu kabul etmez. Gökkuşağının yalnız iki rengi olsaydı, ışık ve gölgeden oluşsaydı bu doğru görünebilirdi. Ama şimdi, şairin dediği gibi, "bin farklı renk parıldasa da / geçişin kendisi bakan gözleri aldatır: / değen renkler öylesine aynıdır, ama uçlar birbirinden uzaktır." Onda biraz alev kızılı, biraz sarı, biraz gök mavisi ve resimdeki gibi ince çizgilerle çekilmiş başka renkler görürüz; ilk renkleri sonuncularla karşılaştırmadıkça renklerin farklı olup olmadığını bilemezsin. Çünkü birleşme yerleri aldatır; tabiatın sanatı öylesine şaşılacak bir sanattır ki en benzerden başlayan şey en benzemezde biter. Öyleyse sayısız rengin hesabını vermek gerekirken ışığın ve gölgenin iki rengi burada ne işe yarar?

1.3.4

Hoc ita esse quidam negant. Poterat enim uerum uideri, si arcus duos tantum haberet colores, si ex lumine umbraque constaret: sed nunc, <ut ait poeta,> "diuersi niteant cum mille colores, transitus ipse tamen spectantia lumina fallit: usque adeo quod tangit idem est, tamen ultima distant'. Videmus in eo aliquid flammei aliquid lutei aliquid caerulei et alia in picturae modum subtilibus lineis ducta, [ut ait poeta,] an dissimiles colores sint, scire non possis, nisi cum primis extrema contuleris: nam commissura decipit, usque eo mira arte naturae; quod a simillimo coepit, in dissimillimo desinit. Quid ergo istic duo colores faciunt lucis atque umbrae, cum innumerabilium ratio reddenda sit?

1.3.5Bazıları gökkuşağının şöyle oluştuğunu düşünür: Yağmurun yağmakta olduğu bölgede düşen yağmurun her damlası bir aynadır; demek ki her biri güneşin bir görüntüsünü yansıtır. Sonra pek çok, hatta sayısız görüntü, aşağı eğilip baş aşağı düşerken birbirine karışır; böylece gökkuşağı güneşin pek çok görüntüsünün bir karışımıdır.

1.3.5

Quidam ita existimant arcum fieri: in ea parte, in qua iam pluit, singula stillicidia pluuiae cadentis singula esse specula, a singulis ergo reddi imaginem solis; deinde multas imagines, immo innumerabiles, et deuexas et in praeceps euntes confundi: itaque arcum esse multarum solis imaginum confusionem.

1.3.6Bunu şöyle çıkarsarlar: "Açık bir günde bin leğen koy," derler, "hepsinde güneşin görüntüsü olacaktır; her yaprağın üzerine damlalar diz, her damlada güneşin görüntüsü olacaktır. Buna karşılık koca bir gölette tek bir görüntüden fazlası olmayacaktır." Neden? Çünkü çevresi çizilmiş, kendi sınırlarıyla kuşatılmış her pürüzsüz yüzey bir aynadır. Bu yüzden çok büyük bir havuzu araya duvarlar koyarak böl: kaç bölmesi olursa o kadar güneş görüntüsü olacaktır; onu olduğu gibi bırak: yayılmış hâliyle sana tek bir görüntü verecektir. Nemin ya da gölün ne kadar küçük olduğunun bir önemi yoktur: sınırlıysa aynadır. Demek ki düşen yağmurun getirdiği o sayısız damla o kadar aynadır, o kadar güneş görüntüsü taşır. Bunlar karşıdan bakana karışık görünür; aradaki mesafe ayırt etmeyi engellediği için birbirlerinden ayrı durdukları aralıklar da seçilmez. Bu yüzden tek tek görüntüler yerine hepsinden oluşmuş tek bir bulanık görüntü görünür.

1.3.6

Hoc sic colligunt: pelues, inquiunt, mille sereno die pone, omnes habebunt imagines solis; in singulis foliis dispone guttas, singulae habebunt imaginem solis. At contra ingens stagnum non amplius habebit quam unam imaginem. Quare? Quia omnis circumscripta leuitas et circumdata suis finibus speculum est. Itaque piscinam ingentis magnitudinis insertis parietibus diuide, totidem illa habebit imagines solis, quot lacus habuerit; relinque illam sic ut est: diffusa semel tibi imaginem reddet. Nihil refert, quam exiguus sit umor aut lacus: si determinatus est, speculum est. Ergo stillicidia illa infinita, quae imber cadens defert, totidem specula sunt, totidem solis facies habent; hae contra intuenti perturbatae apparent, nec dispiciuntur interualla, quibus singulae distant, spatio prohibente discerni; unde pro singulis apparet una facies turbida ex omnibus.

1.3.7Aristoteles de aynı kanaattedir: "Bakış," der, "her pürüzsüz yüzeyden ışınlarını geri yansıtır; sudan ve havadan daha pürüzsüz bir şey de yoktur; öyleyse yoğun havadan da görmemiz bize geri döner." Bakış zayıf ve güçsüz olduğunda ise herhangi bir havanın çarpmasıyla tükenir. Bu yüzden bazıları öyle bir hastalıktan muzdariptir ki kendi kendileriyle karşılaşıyor gibi olur, her yerde kendi görüntülerini görürler. Neden? Çünkü gözlerin zayıf gücü kendisine en yakın havayı bile yarıp geçemez, geri seker.

1.3.7

Aristoteles idem iudicat: Ab omni, inquit, leuitate acies radios suos replicat; nihil autem est leuius aqua et aere: ergo etiam ab aere spisso uisus noster in nos redit. Ubi uero acies hebes et infirma est, qualislibet aeris ictu deficiet. Quidam itaque hoc genere ualetudinis laborant, ut ipsi sibi uideantur occurrere, ut ubique imaginem suam cernant. Quare? Quia infirma uis oculorum non potest perrumpere ne sibi quidem proximum aera sed resilit.

1.3.8Böylece başkalarında yoğun havanın yaptığını, bunlarda her türlü hava yapar; çünkü zayıf bir bakışı geri itmeye herhangi bir hava yeter. Su ise görmemizi bize çok daha fazla geri gönderir, çünkü daha kalındır ve yarılıp geçilemez; gözlerimizin ışınlarını tutar ve çıktıkları yere geri yansıtır. Demek ki çok damla varsa o kadar ayna vardır; ama küçük oldukları için güneşin rengini biçimi olmadan yansıtırlar. Sonra sayısız ve aralıksız düşen damlalarda aynı renk yansıtılınca, pek çok kesik görüntünün değil, tek, uzun ve kesintisiz bir görüntünün manzarası ortaya çıkmaya başlar.

1.3.8

Itaque quod in aliis efficit densus aer, in his facit omnis; satis enim ualet qualiscumque ad imbecillam aciem repellendam. Longe autem magis uisum nobis nostrum remittit aqua, quia crassior est et peruinci non potest, sed radios luminum nostrorum moratur et eo, unde exierunt, reflectit. Ergo cum multa stillicidia sint, totidem specula sunt; sed quia parua sunt, solis colorem sine figura exprimunt. Deinde cum in stillicidiis innumerabilibus et sine interuallo cadentibus reddatur idem color, incipit facies esse non multarum imaginum et intermissarum, sed unius longae atque continuae.

1.3.9"Nasıl olur," diyorsun, "benim hiçbir görüntü görmediğim yerde bana binlerce görüntü olduğunu söylüyorsun? Hem güneşin rengi tek olduğu hâlde görüntülerin rengi neden farklı?" Hem bu ileri sürdüklerini hem de daha az çürütülmesi gerekmeyen başka şeyleri çürütmek için şunu söylemeliyim: Gözümüzden daha aldatıcı hiçbir şey yoktur; yalnız mesafenin farklılığı yüzünden ince ince seçemediği şeylerde değil, elinin altında gördüğü şeylerde bile: Kürek ince bir suyla örtülünce kırık görünür; elmalar camın ardından bakanlara çok daha büyük görünür; uzun bir revak sütunların aralarını birleştirir.

1.3.9

"Quomodo", inquis, "tu mihi multa milia imaginum istic esse dicis, ubi ego nullam uideo? Et quare, cum solis color unus sit, imaginum diuersus est?" Ut et haec, quae proposuisti, refellam et alia, quae non minus refellenda sunt, illud dicam oportet: nihil esse acie nostra fallacius non tantum in his, a quibus subtiliter peruidendis illam locorum diuersitas submouet, sed etiam in his quoque, quae ad manum cernit: remus tenui aqua tegitur et fracti speciem reddit; poma per uitrum aspicientibus multo maiora sunt; columnarum interualla porticus longior iungit.

1.3.10Güneşin kendisine dön: Aklın bütün yeryüzünden büyük olduğunu ispat ettiği güneşi gözümüz öyle küçültmüştür ki bilge adamlar onun bir ayak büyüklüğünde olduğunu ileri sürmüşlerdir. Her şeyden hızlı olduğunu bildiğimiz güneşin hareket ettiğini hiçbirimiz görmeyiz; gitmiş olduğu görülmeseydi gittiğine inanmazdık. Baş döndürücü bir hızla akıp giden, doğuşları ve batışları bir an içinde döndüren evrenin kendisinin ilerlediğini hiçbirimiz hissetmeyiz. Öyleyse gözlerimizin yağmur damlalarını birbirinden ayırmamasına, muazzam bir uzaklıktan bakanlar için küçücük görüntülerin farkının kaybolmasına neden şaşıyorsun?

1.3.10

Ad ipsum solem reuertere: hunc, quem toto terrarum orbe maiorem probat ratio, acies nostra sic contraxit, ut sapientes uiri pedalem esse contenderent; quem uelocissimum omnium scimus, nemo nostrum moueri uidet, nec ire crederemus, nisi appareret isse. Mundum ipsum praecipiti uelocitate labentem et ortus occasusque intra momentum temporis reuoluentem nemo nostrum sentit procedere. Quid ergo miraris, si oculi nostri imbrium stillicidia non separant et ex ingenti spatio intuentibus minutarum imaginum discrimen interit?

1.3.11Gökkuşağının, nemli ve çukur bir bulutta oluşmuş bir güneş görüntüsü olduğundan kimse şüphe edemez. Bu sana şuradan açıkça görünsün: Gökkuşağı her zaman güneşin karşısındadır; güneş alçaldıkça ya da yükseldikçe ters yönde hareket ederek yüksek ya da alçak olur: güneş inerken daha yüksekte, güneş yüksekteyken daha alçaktadır. Çoğu zaman böyle bir bulut güneşin yanında bulunur ve gökkuşağı oluşturmaz, çünkü görüntüyü karşıdan almaz.

1.3.11

Illud dubium esse nulli potest, quin arcus imago solis sit roscida et caua nube concepta. Quod ex hoc tibi appareat: numquam non aduersa soli est, sublimis aut humilis, prout ille se submisit aut sustulit, in contrarium mota; illo enim descendente altior est, alto depressior. Saepe talis nubes a latere solis est nec arcum efficit, quia non ex recto imaginem trahit.

1.3.12Renklerin çeşitliliği ise başka bir sebepten değil, rengin bir kısmının güneşten, bir kısmının buluttan gelmesinden doğar: Buluttaki nem kâh gök mavisi, kâh yeşil, kâh mora benzer, kâh sarı ya da alev kızılı çizgiler çeker; bu çeşitliliği iki renk, gevşek olanla yoğun olan, ortaya çıkarır. Mor boya da aynı salyangozdan hep aynı biçimde çıkmaz: ne kadar süre bekletildiğine, boyayı daha koyu mu yoksa daha sulu mu çektiğine, daha sık mı batırılıp kaynatıldığına yoksa bir kez mi boyandığına göre fark eder.

1.3.12

Varietas autem non ob aliam causam fit, quam quia pars coloris sole est, pars a nube: in illa umor modo caeruleas lineas modo uirides modo purpurae similes et luteas aut igneas ducit, duobus coloribus hanc uarietatem efficientibus, remisso et intento. Sic enim et purpura eodem conchylio non in unum modum exit: interest, quamdiu macerata sit, crassius medicamentum an aquatius traxerit, saepius mersa sit et excocta an semel tincta.

1.3.13Demek ki iki şey, güneş ve bulut, yani cisim ve ayna varken, bunlar ne kadar çok biçimde canlanıp gevşeyebiliyorsa o kadar çok türde rengin ortaya çıkmasına şaşmamalı: Ateşli ışıktan bir renk, köreltilmiş ve daha yumuşak ışıktan başka bir renk doğar.

1.3.13

Non est ergo mirum si, cum duae res sint, sol et nubes, id est corpus et speculum, tam multa genera colorum exprimuntur, quam multis generibus possunt ista incitari aut relanguescere: alius est enim color ex igneo lumine, alius ex obtunso et leniore.

1.3.14Başka konularda araştırma başıboştur, elle tutabileceğimiz bir şey yoktur, tahmini geniş bir alana salmak gerekir; burada ise gökkuşağının iki sebebi olduğu açıktır: güneş ve bulut. Çünkü gökkuşağı ne açık havada oluşur ne de güneşin gizlendiği bulutlu havada; demek ki kesinlikle, biri olmadan oluşmadığı bu iki şeyden oluşur.

1.3.14

In aliis rebus uaga inquisitio est, ubi non habemus, quod manu tenere possimus, et late coniectura mittenda est; hic apparet duas causas esse arcus, solem nubemque, quia nec sereno umquam fit nec nubilo ita, ut sol lateat: ergo utique ex his est, quorum sine altero non est.

1.4.1Şimdi buna, aynı ölçüde açık olan şu da eklenir: Görüntü aynadaki gibi yansıtılır, çünkü hiçbir zaman karşıdan başka bir yerden yansıtılmaz; yani bir yanda görünecek olan, öbür yanda onu gösterecek olan durmadıkça yansıma olmaz. İnandırmakla kalmayıp zorlayan gerekçeleri geometriciler getirir; onlar, gökkuşağının, aynanın kusuru ve biçimi yüzünden kötü yansıtılmış bir güneş görüntüsü olduğundan kimseye şüphe bırakmaz. Biz şimdilik herkesin okuyabileceği başka kanıtlar deneyelim.

1.4.1

iamnunc illud accedit, quod aeque manifestum est, speculi ratione imaginem reddi, quia numquam nisi e contrario redditur, id est nisi ex altera parte stetit quod appareret, ex altera quod ostenderet. Rationes, quae non persuadent sed cogunt, a geometris afferuntur, nec dubium cuiquam relinquitur, quin arcus imago solis sit male expressi ob uitium figuramque speculi: nos interim temptemus alias probationes, quae de plano legi possint.

1.4.2Gökkuşağının bu şekilde doğduğunun delilleri arasına onun çok hızlı doğmasını koyuyorum. Koca ve alacalı bir cisim bir an içinde göğün altına dokunur ve aynı hızla silinir; hiçbir şey de aynadaki görüntü kadar çabuk ortaya çıkmaz, çünkü ayna bir şey yapmaz, yalnız gösterir.

1.4.2

Inter argumenta sic nascentis arcus pono, quod celerrime nascitur. Ingens enim uariumque corpus intra momentum subtexitur caelo et aeque celeriter aboletur; nihil autem tam cito redditur quam a speculo imago; non enim facit quicquam sed ostendit.

1.4.3Parionlu Artemidoros, böyle bir güneş görüntüsü veren bulutun ne türden olması gerektiğini de ekler: "Kesilmiş bir kürenin parçası olan çukur bir ayna yaparsan," der, "ve merkezin dışında durursan, yanında duran herkes sana ters dönmüş ve aynadan çok sana yakın görünür.

1.4.3

Parianus Artemidorus adicit etiam, quale genus nubis esse debeat, quod talem solis imaginem reddit: Si speculum, inquit, concauum feceris, quod sit sectae pilae pars, si extra medium constiteris, quicumque iuxta te steterint, inuersi tibi uidebuntur et propiores a te quam a speculo;

1.4.4Aynı şey," der, "yuvarlak ve çukur bir buluta yandan baktığımızda da olur: Güneşin görüntüsü buluttan ayrılır, bize daha yakın ve daha çok bize dönük olur. Alev kızılı rengi güneşten, gök mavisi buluttan, ötekiler ikisinin karışımından gelir."

1.4.4

idem, inquit, euenit, cum rotundam et cauam nubem intuemur a latere, ut solis imago a nube discedat propiorque nobis sit et in nos magis conuersa. Color illi igneus a sole est, caeruleus a nube, ceteri utriusque mixturae.

1.5.1Bunlara karşı şunlar söylenir. Aynalar hakkında iki kanaat vardır: Kimileri aynalarda hayallerin, yani bedenlerimizden yayılıp ayrılmış biçimlerinin görüldüğünü düşünür; kimileri ise aynada görüntülerin değil, gözün bakışı geri bükülüp yeniden kendine yansıyınca bedenlerin kendisinin görüldüğünü söyler. Şu anda, ne görürsek görelim, nasıl gördüğümüzün konuyla bir ilgisi yok;

1.5.1

Contra haec illa dicuntur. De speculis duae opiniones sunt: alii enim in illis simulacra cerni putant, id est corporum nostrorum figuras a nostris corporibus emissas ac separatas; alii non aiunt imagines in speculo sed ipsa aspici corpora retorta oculorum acie et in se rursus reflexa. Nunc nihil ad rem pertinet, quomodo uideamus quodcumque uidemus;

1.5.6ama görüntü hangisi olursa olsun, aynadan benzeri yansıtılmalıdır. Peki güneş ile ne güneşin biçiminin, ne renginin, ne büyüklüğünün göründüğü gökkuşağı kadar birbirine benzemeyen ne var? Gökkuşağı çok daha geniştir, parladığı kısımda güneşten çok daha kızıldır, öteki renklerdeyse ondan farklıdır.

1.5.6

sed, quae modo imago, similis reddi debet e speculo. Quid autem est tam dissimile quam sol et arcus, in quo neque figura solis neque color neque magnitudo apparet? Arcus longe amplior est longeque ea parte, qua fulget, rubicundior quam sol, ceteris uero coloribus diuersus.

1.5.3Sonra havada bir ayna bulunduğunu ileri sürmek istersen, bana aynı pürüzsüzlüğü, aynı düzgünlüğü, aynı parlaklığı vermelisin. Oysa hiçbir bulut aynaya benzemez: Çoğu zaman bulutların ortasından geçeriz ve onlarda kendimizi görmeyiz; dağların zirvelerine tırmananlar aşağıdaki buluta bakar, ama onda kendi görüntülerini görmezler.

1.5.3

Deinde cum uelis speculum inesse aeri, des oportet mihi eandem leuitatem corporis, eandem aequalitatem, eandem nitorem. Atqui nullae nubes habent similitudinem speculi: per medias saepe transimus nec in illis nos cernimus; qui montium summa conscendunt, despectant nubem nec tamen imaginem in illa suam aspiciunt.

1.5.4"Her damla bir aynadır." Kabul ediyorum; ama bulutun damlalardan oluştuğunu kabul etmiyorum. Çünkü bulutta damlaların kendisi değil, damlaların oluşabileceği bazı şeyler vardır; bulutlarda su bile yoktur, gelecekteki suyun maddesi vardır.

1.5.4

"Singula stillicidia singula specula sunt". Concedo; sed illud nego, ex stillicidiis constare nubem. Habet enim quaedam, ex quibus fieri stillicidia possint, non ipsa; ne aquam quidem habent nubes sed materiam futurae aquae.

1.5.5Bulutlarda sayısız damla bulunduğunu ve bunların görüntü yansıttığını da kabul edelim: Yine de hepsi tek bir görüntü yansıtmaz, her biri kendi görüntüsünü yansıtır. Sonra aynaları birbirine bitiştir: Tek bir görüntüde birleşmeyecek, her biri görülen şeyin benzerini kendi içinde tutacaktır. Pek çok küçük parçadan oluşmuş bazı aynalar vardır; bunlara tek bir insanı gösterirsen, her parçacık kendi görüntüsünü yansıttığından bir halk belirir. Bunlar bitişik ve bir arada yerleştirilmiş oldukları hâlde yine de görüntülerini ayrı tutar; birinden bir kalabalık yaratır, ama o kalabalığı birbirine karıştırmaz, ayırıp tek tek yüzlere dağıtır. Gökkuşağı ise tek bir çizgiyle çevrilmiştir; bütününün tek bir görüntüsü vardır.

1.5.5

Concedamus tibi et guttas innumerabiles nubibus inesse et illas faciem reddere: non tamen unam omnes reddunt, sed singulae singulas. Deinde inter se specula coniunge: in unam imaginem non coibunt, sed unumquodque in se similitudinem uisae rei claudet. Sunt quaedam specula ex multis minutisque composita, quibus si unum ostenderis hominem, populus apparet unaquaque particula faciem suam exprimente; haec cum sint coniuncta et simul collocata, nihilominus seducunt imagines suas et ex uno quidem turbam efficiunt, ceterum cateruam illam non confundunt sed diremptam in facies singulas distrahunt: arcus autem uno circumscriptus est ductu, una totius est facies.

1.5.6~2"Ne o?" diyor biri. "Yarılmış bir borudan saçılan ve kürekle fırlatılan suyun da gökkuşağında gördüğümüz renklere benzer bir şeyi olmaz mı?" Doğru; ama senin göstermek istediğin sebepten, yani her damla güneşin görüntüsünü aldığı için değil. Çünkü damlalar görüntü alamayacak kadar hızlı düşer: Taklit ettikleri şeyi alabilmeleri için durmaları gerekir. Peki ne olur? Görüntüyü değil rengi alırlar. Yoksa, Nero Caesar'ın pek güzel söylediği gibi, "Kythereia'nın güvercininin boynu kımıldadıkça parıldar," tavus kuşlarının boynu da bir yana döndükçe çeşitli renklerle parlar. Öyleyse her eğilişi yeni renklere geçen bu tür tüylere ayna mı diyeceğiz?

1.5.6~2

Quid ergo?, inquit. Non et aqua rupta fistula sparsa et remo excussa habere quiddam simile his, quos uidemus in arcu, coloribus solet? Verum est, sed non ex hac causa, ex qua tu uideri uis, quia unaquaeque stilla recipiat imaginem solis. Citius enim cadunt stillae, quam ut concipere imagines possint: standum est, ut id, quod imitantur, excipiant. Quid ergo fit? Colorem, non imaginem ducunt. Alioquin, ut ait Nero Caesar disertissime, "colla Cytheriacae splendent agitata columbae" et uariis coloribus pauonum ceruix, quotiens aliquo deflectitur, nitet: numquid ergo dicemus specula eiusmodi plumas, quarum omnis inclinatio in colores nouos transit?

1.5.7Bulutların tabiatı aynalarınkinden, saydığım kuşlardan, bukalemunlardan ve öteki hayvanlardan daha az farklı değildir. Bu hayvanların rengi ya kendiliğinden değişir —öfkeyle ya da arzuyla tutuştuklarında derilerine nem yayılır ve renkleri değişir— ya da ışığın konumuna bağlıdır: Işığı dik ya da eğik aldıkları ölçüde renklenirler.

1.5.7

Non minus nubes diuersam naturam speculis habent quam aues, quas rettuli, et chamaeleontes, et reliqua animalia, quorum color aut ex ipsis mutatur, cum ira uel cupidine incensa cutem suam uariant umore suffuso, aut positione lucis, quam prout rectam uel obliquam receperunt, ita colorantur.

1.5.8Bulutların aynalarla ne benzerliği var? Aynalar ışık geçirmez, bulutlar geçirir; aynalar yoğun ve sıkıdır, bulutlar seyrektir; aynalar baştan başa aynı maddedendir, bulutlar farklı şeylerden gelişigüzel oluşmuştur, bu yüzden de uyumsuzdur ve uzun süre bir arada kalmaz. Üstelik güneş doğarken göğün bir kısmının kızardığını, bulutların bazen alev renginde olduğunu görürüz. Öyleyse bulutlar güneşle karşılaşınca bu tek rengi nasıl alıyorlarsa, aynanın gücüne sahip olmadıkları hâlde ondan pek çok renk almalarına ne engel olur?

1.5.8

Quid enim simile speculis habent nubes, cum illa non perluceant, hae transmittant lucem, illa densa et coacta, hae rarae sint; illa eiusdem materiae tota, hae e diuersis temere compositae et ob hoc discordes nec diu cohaesurae? Praeterea uidemus ortu solis partem quandam caeli rubere, uidemus nubes aliquando ignei coloris: quid ergo prohibet, quomodo hunc unum colorem accipiunt solis occursu, sic multos ab illis trahi, quamuis non habeant speculi potentiam?

1.5.9"Biraz önce," diyor, "delillerin arasına gökkuşağının her zaman güneşin karşısında ortaya çıktığını koyuyordun, çünkü aynada bile görüntü karşıda olmadan yansımazdı. Bu," diyor, "bizim için de geçerlidir: Nasıl aynanın karşısına görüntüsünü kendine aktaracağı şeyi koymak gerekiyorsa, bulutların boyanabilmesi için de güneşin buna uygun bir konumda bulunması gerekir; çünkü nereden parlarsa parlasın aynı etkiyi yapmaz, bunun için ışınların uygun bir açıyla çarpması gerekir."

1.5.9

Modo, inquit, inter argumenta ponebas semper arcum contra solem excitari, quia ne a speculo quidem imago redderetur nisi aduerso. Hoc, inquit, commune nobis est: nam quemadmodum opponendum est speculo id, cuius in se imaginem transferat, sic, ut nubes infici possint, ita sol ad hoc apte ponendus est; non enim idem facit, undecumque effulsit, et ad hoc opus est radiorum idoneus ictus.

1.5.10Bunları bulutun boyandığını göstermek isteyenler söyler. Poseidonios ve böyle bir görüntünün aynadaki gibi oluştuğuna hükmedenler ise şöyle cevap verir: "Gökkuşağında bir renk olsaydı kalıcı olur ve ne kadar yakından bakılırsa o kadar açık görülürdü; oysa uzaktan parlak olan gökkuşağı görüntüsü, yakına gelinince yok olur."

1.5.10

Haec dicuntur ab his, qui uideri uolunt nubem colorari. Posidonius et hi, qui speculari ratione talem effici iudicant uisum, hoc respondent: "Si ullus esset in arcu color, permaneret et uiseretur eo manifestius, quo propius: nunc imago arcus, ex longinquo clara, interit, cum ex uicino uentum est."

1.5.11Görüşün kendisini onaylasam da bu itiraza katılmıyorum. Neden mi? Söyleyeyim: Çünkü bulut gerçekten renklenir, ama rengi her yerden görünmeyecek biçimde (zaten bulutun kendisi de her yerden görünmez; bulutun içindeki hiç kimse bulutu görmez). Öyleyse bulutun kendisini görmeyen birinin onun rengini görmemesine ne şaşılır? Oysa bulut görülmese de vardır; öyleyse rengi de vardır. Demek ki yaklaşanlara görünmez olması rengin sahte olduğunun delili değildir. Aynı şey bulutların kendisinde de olur; görülmüyorlar diye sahte değildirler.

1.5.11

Huic contradictioni non consentio, cum ipsam sententiam probem. Quare? Dicam: quia coloratur quidem nubes, sed ita, ut color eius non undique appareat (nam ne ipsa quidem undique apparet; nubem enim nemo, qui in ipsa est, uidet): quid ergo mirum, si color eius non uidetur ab eo, a quo ipsa non uisitur? Atqui ipsa, quamuis non uideatur, est: ergo et color. Ita non est argumentum falsi coloris, quod apparere accedentibus desinit. Idem enim in ipsis euenit nubibus, nec ideo falsae sunt, quia non uidentur.

1.5.12Üstelik sana bulutun güneşle boyandığı söylendiğinde, bu rengin sert, sağlam ve kalıcı bir cisme dağlanır gibi işlendiği değil, akışkan, başıboş ve kısa bir görünüşten fazlasını alamayan bir cisme verildiği söylenir. Gücünü uzaktan gösteren bazı renkler de vardır: Tyros moru ne kadar iyi ve koyuysa, parıltısını göstersin diye onu o kadar yukarıda tutman gerekir. Ama sahip olduğu en güzel rengi her nasıl açılırsa açılsın göstermiyor diye o kumaşın rengi yok değildir.

Ben Poseidonios'la aynı görüşteyim: Gökkuşağının, kesilmiş bir kürenin parçası biçiminde, çukur ve yuvarlak bir aynaya benzer şekil almış bir buluttan oluştuğuna hükmediyorum. Bu, geometriciler yardım etmedikçe ispat edilemez; onlar hiçbir şüphe bırakmayan delillerle bunun güneşin, ama ona benzemeyen bir tasviri olduğunu öğretirler. Çünkü bütün aynalar gerçeğe sadık karşılık vermez.

1.5.12

"Praeterea, cum dicitur tibi nubem sole suffectam, non dicitur tibi colorem illum inustum esse uelut duro corpori et stabili ac manenti, sed ut fluido et uago et nihil amplius quam breuem speciem recipienti. Sunt etiam quidam colores, qui ex interuallo uim suam ostendunt: purpuram Tyriam, quo melior est saturiorque, eo altius oportet teneas, ut fulgorem suum intendat. Non tamen ideo non habet colorem illa, quia, quem optimum habet, non quomodocumque explicatur ostendit." [13] In eadem sententia sum qua Posidonius, ut arcum iudicem fieri nube formata in modum concaui speculi et rotundi, cui forma sit partis e pila secta. Hoc probari, nisi geometrae adiuuerint, non potest, qui argumentis nihil dubii relinquentibus docent solis illam esse effigiem non similem. Neque enim omnia ad uerum specula respondent.

1.5.14Bakmaya korkacağın aynalar vardır: benzerliği koruyup kötüleştirerek bakanların yüzünü öyle bozarlar ki ortaya korkunç bir çirkinlik çıkar. Bazılarını gördüğünde gücün hoşuna gidebilir: kolların öyle kalınlaşır, bütün bedenin görünüşü insan boyunun ötesine öyle büyür. Bazıları yüzün sağ yanını, bazıları sol yanını gösterir; bazıları çarpıtır, ters çevirir. Öyleyse güneşin kusurlu bir görüntüsünü yansıtan böyle bir aynanın bulutta da oluşmasına ne şaşılır?

1.5.14

Sunt, quae uidere extimescas (tantam deformitatem corrupta facie uisentium reddunt, seruata similitudine in peius); sunt, quae cum uideris, placere tibi uires tuae possint (in tantum lacerti crescunt et totius corporis super humanam magnitudinem habitus augetur); sunt, quae dextras facies ostendant, sunt, quae sinistras, sunt, quae detorqueant et uertant: quid ergo mirum est eiusmodi speculum in nube quoque fieri, quo solis species uitiosa reddatur?

1.6.1Öteki deliller arasında şu da olacak: Gökkuşağı hiçbir zaman yarım daireden büyük görünmez ve güneş ne kadar yüksekse o kadar küçüktür…

1.6.1

Inter cetera argumenta et hoc erit, quod numquam maior arcus dimidio circulo apparet et quod eo minor est, quo altior sol...

1.6.2Peki gökkuşağı güneşin görüntüsüyse neden güneşin kendisinden çok daha büyük görünür? Çünkü bazı aynaların tabiatı, gösterdikleri şeyleri çok daha büyük gösterip biçimleri ucube bir büyüklüğe çıkaracak türdendir; bazılarınınki ise tersine onları küçültecek türden.

1.6.2

Quare tamen, si imago solis est arcus, longe ipso sole maior apparet? Quia est alicuius speculi natura talis, ut maiora multo, quae uidit, ostendat et in portentuosam magnitudinem augeat formas, alicuius inuicem talis, ut minuat.

1.6.3Bana şunu söyle: Bir daireye karşılık olarak yansıtılmıyorsa, görüntü neden daire biçiminde gider? Belki onun alacalı renginin nereden geldiğini söyleyeceksin; ama neye göre biçimlendiğini gösteren bir örnek ortaya koymadıkça, böyle bir biçimin nereden geldiğini söyleyemeyeceksin. Güneşinkinden başka bir örnek de yoktur; rengini güneşten aldığını sen de kabul ettiğine göre, biçimini de ondan aldığı sonucu çıkar. Kısacası göğün o bölgesini boyayan renklerin güneşten geldiği konusunda seninle anlaşıyoruz; anlaşamadığımız tek şey şu: Sen bunun bir renk olduğunu söylüyorsun, ben renk gibi göründüğünü; ister renk olsun ister öyle görünsün, güneşten gelir. Bütün parıltılar yavaş yavaş dağıldığı hâlde bu rengin neden birden kaybolduğunu ise sen açıklayamayacaksın.

1.6.3

Illud mihi dic, quare in orbem eat facies, nisi orbi redditur? Dices enim fortasse, unde sit illi color uarius: unde talis figura sit, non dices, nisi aliquod exemplar, ad quod formetur, ostenderis. Nullum autem quam solis est, a quo cum tu quoque fatearis illi colorem dari, sequitur, ut et detur forma. Denique inter me teque conuenit colores illos, quibus caeli regio depingitur, a sole esse; illud unum inter nos non conuenit: tu dicis illum colorem esse, ego uideri; qui siue est, siue uidetur, a sole est. Tu non expedies, quare color ille subito desinat, cum omnes fulgores paulatim discutiantur.

1.6.4Benden yana olan, onun hem birden belirmesi hem birden yok olmasıdır; çünkü aynaya özgü olan budur: Aynada görünen şey parça parça kurulmaz, hemen bütünüyle oluşur; her görüntü aynada ne kadar çabuk konuyorsa o kadar çabuk silinir. Bunları oluşturmak ya da gidermek için gösterilmekten ve uzaklaştırılmaktan başka bir şeye gerek yoktur. Demek ki o bulutta kendine ait bir cevher yoktur; o bir cisim değil, bir aldatmaca, gerçekliği olmayan bir benzerliktir. Bunun böyle olduğunu bilmek mi istiyorsun? Güneşi örtersen gökkuşağı kaybolur. Güneşin önüne başka bir bulut koy, diyorum: bunun alacalılığı yok olacaktır.

1.6.4

Pro me est et repentina eius facies et repentinus interitus: proprium enim hoc speculi est, in quo non per partes struitur quod apparet, sed statim totum fit; aeque cito omnis imago aboletur in illo quam ponitur. Nihil enim aliud ad ista efficienda uel remouenda opus est quam ostendi et abduci. Non est ergo propria in ista nube substantia, nec corpus est sed mendacium et sine re similitudo. Vis scire hoc ita esse? Desinet arcus, si obtexeris solem. Oppone, inquam, soli alteram nubem: huius uarietas interibit.

1.6.5Ama gökkuşağı güneşten epeyce büyüktür. Az önce, taklit ettikleri her cismi büyüten aynalar yapıldığını söyledim. Şunu da ekleyeceğim: Su içinden bakanlara her şey çok daha büyük görünür. Ne kadar küçük ve silik olursa olsun harfler, suyla dolu cam bir küre içinden daha büyük ve daha açık görülür; elmalar camda yüzüyorsa olduklarından daha güzel görünür. Yıldızlar bulutun ardından bakana daha büyük görünür, çünkü bakışımız nemin içinde kayar ve istediğini aslına uygun biçimde yakalayamaz. Bir kadehi suyla doldurup içine bir yüzük atarsan bu açıkça görülecektir: Yüzük dipte yattığı hâlde görüntüsü suyun yüzeyinde belirir.

1.6.5

At maior aliquanto est arcus quam sol. Dixi modo fieri specula, quae multiplicent omne corpus, quod imitantur. Illud adiciam, omnia per aquam uidentibus longe esse maiora: litterae quamuis minutae et obscurae per uitream pilam aqua plenam maiores clarioresque cernuntur; poma formosiora quam sunt uidentur, si innatant uitro. Sidera ampliora per nubem aspicienti uidentur, quia acies nostra in umido labitur nec apprehendere quod uult fideliter potest. Quod manifestum fiet, si poculum impleueris aqua et in id conieceris anulum: nam cum in ipso fundo anulus iaceat, facies eius in summa aqua redditur.

1.6.6Nem içinden görülen her şey gerçeğinden çok daha büyüktür. Öyleyse nemli bir bulutta görülen güneş görüntüsünün daha büyük yansıtılmasına, hele bu iki sebepten olurken, ne şaşılır? Çünkü bulutta ışığı geçirebilen, cama benzer bir şey vardır; suyun da bir kısmı vardır: Bulut henüz suya sahip olmasa da onu hazırlamaktadır, yani bulutun tabiatı, kendi tabiatından dönüşeceği suyun tabiatına benzer.

1.6.6

Quicquid uidetur per umorem, longe amplius uero est: quid mirum maiorem reddi imaginem solis, quae in nube umida uisitur, cum ex duabus causis hoc accidat? Quia in nube est aliquid uitro simile, quod potest perlucere, est aliquid et aquae, quam, etiamsi nondum habet, iam parat, id est similis eius natura est, in quam ex sua uertatur.

1.7.1"Madem camdan söz ettin," diyor, "sana karşı delilimi tam da ondan çıkaracağım. Çoğu zaman camdan, oluklu ya da topuz gibi birçok köşeli kabartması olan bir çubuk yapılır. Bu çubuk güneşi yandan alırsa gökkuşağında görmeye alıştığımız renkleri verir; buradan anlarsın ki ortada güneşin görüntüsü yoktur, yansımadan doğan bir renk taklidi vardır."

1.7.1

'Quoniam', inquit, 'uitri fecisti mentionem, ex hoc ipso argumentum contra te sumam. Virgula solet fieri uitrea, striata uel pluribus angulis in modum clauae torosa: haec si in transuersum solem accipit, colorem talem, qualis in arcu uideri solet, reddit, ut scias non imaginem hic solis esse sed coloris imitationem ex repercussu'.

1.7.2Önce şunu söyleyeyim: Bu delilde benim lehime olan birçok şey var. Bu rengin güneşten meydana geldiği açıktır; güneşi geri yansıtacak, düzgün ve aynaya benzer bir şeyin bulunması gerektiği açıktır; sonra ortada gerçek bir rengin değil, sahte bir rengin görünüşünün oluştuğu da açıktır. Söylediğim gibi, güvercinlerin boynu da nasıl eğilirse ona göre böyle bir rengi takınır ve bırakır. Aynada da durum aynıdır: Ona hiçbir renk konmamıştır, yalnız yabancı bir rengin bir tür taklidi belirir.

1.7.2

Primum in hoc argumento multa pro me sunt: quod apparet a sole fieri; quod apparet leue quiddam esse debere et simile speculo, quod solem repercutiat; deinde quod apparet non fieri ullum colorem sed speciem falsi coloris, qualem, ut dixi, columbarum ceruix et sumit et ponit, utcumque deflectitur. Hoc autem et in speculo est, cui nullus inditur color, sed simulatio quaedam coloris alieni.

1.7.3Benim çözmem gereken tek şey şu: Bu çubukta güneşin görüntüsü görülmez. Çünkü çubuk o görüntüyü iyice yansıtabilecek yapıda değildir. Malzemesi düzgün ve buna elverişli olduğu için görüntüyü vermeye çalışır, ama veremez, çünkü biçimsiz yapılmıştır. Uygun biçimde yapılmış olsaydı, üzerinde kaç kabartı varsa o kadar güneş gösterirdi. Bu kabartılar birbirinden ayrı durduğu ve bir ayna gibi yeterince parlamadığı için görüntüleri yalnızca başlatır, tamamlamaz; birbirine çok yakın olduklarından da onları karıştırıp tek bir rengin görünüşüne dönüştürür.

1.7.3

Unum hoc tantum mihi soluendum est, quod non uisitur in ista uirgula solis imago; cuius bene exprimendae capax non est: ita conatur quidem reddere imaginem, quia leuis est materia et ad hoc habilis, sed non potest, quia enormiter facta est. Si apta fabricata foret, totidem redderet soles, quot habuisset in se toros. Quae quia discernuntur inter se nec satis in uicem speculi nitent, incohant tantum imagines nec exprimunt et ob ipsam uiciniam turbant et in speciem coloris unius adducunt.

1.8.1Peki gökkuşağı neden bir daireyi tamamlamaz da en çok uzayıp kavislendiğinde bile yalnız yarısı görünür? Bazıları şöyle düşünür: "Güneş bulutlardan çok daha yüksekte olduğundan onlara yalnız üst taraftan vurur; bunun sonucu olarak bulutların alt kısmı ışıkla boyanmaz. Demek ki güneşi tek taraftan aldıkları için onun yalnız bir kısmını taklit ederler, bu kısım da hiçbir zaman yarıdan büyük değildir."

1.8.1

At quare arcus non implet orbem, sed pars dimidia eius uidetur, cum plurimum porrigitur incuruaturque? Quidam ita opinantur: "Sol, cum sit multo altior nubibus, a superiore illas tantum percutit parte; sequitur, ut inferior pars earum non tingatur lumine: ergo cum ab una parte solem accipiant, unam eius partem imitantur, quae numquam dimidia maior est."

1.8.2Bu delil pek güçlü değil. Neden? Çünkü güneş üst tarafta dursa da bulutun tamamına vurur, dolayısıyla tamamını boyar da. Neden boyamasın? Işınlarını içinden geçirmeye, her yoğunluğu delip aşmaya alışkındır. Sonra bu görüşte olanlar kendi iddialarına aykırı bir şey söylüyorlar. Çünkü güneş yukarıdaysa ve bu yüzden ışığı yalnız bulutların üst kısmına yayılıyorsa, gökkuşağı hiçbir zaman yere kadar inmezdi; oysa toprağa kadar iner.

1.8.2

Hoc argumentum parum potens est. Quare? Quia, quamuis sol ex superiore parte sit, totam tamen percutit nubem, ergo et tingit. Quidni? cum radios transmittere soleat et omnem densitatem perrumpere. Deinde contrariam rem proposito suo dicunt. Nam si superior est sol et ideo superiori tantum parti nubium affunditur, numquam terra tenus descendet arcus: atqui usque in humum demittitur.

1.8.3Ayrıca gökkuşağı her zaman güneşin karşısındadır; güneşin bulutun üstünde mi altında mı olduğunun ise önemi yoktur, çünkü karşıdaki yüzün tamamı ışığı alır. Sonra gökkuşağını bazen batmakta olan güneş de meydana getirir; o zaman güneş yere yakın olduğundan bulutlara kesinlikle alt taraftan vurur. Oysa bulutlar güneşi aşağıdan, donuk bir yerden aldıkları hâlde o zaman da gökkuşağının yalnız yarısı görünür.

1.8.3

Praeterea numquam non contra solem arcus est; nihil autem ad rem pertinet, supra infraue sit, quia totum quod contra est latus uerberatur. Deinde aliquando arcum et occidens facit; tum certe ex inferiore parte nubes ferit terris propinquus: atqui et tunc dimidia pars est, quamuis solem nubes ex humili et sordido accipiant.

1.8.4Işığın bulutta da aynada olduğu gibi yansıdığını savunan bizimkiler, bulutu çukur, kesilmiş bir kürenin parçası gibi düşünürler; bu parça bütün bir daireyi veremez, çünkü kendisi dairenin bir parçasıdır. Vardıkları sonuca katılıyorum, delillerine katılmıyorum. Çünkü çukur aynada karşısındaki dairenin bütün görünüşü yansıyorsa, yarım kürede de bütün kürenin görülmesine hiçbir engel yoktur.

1.8.4

Nostri, qui sic in nube, quomodo in speculo, lumen uolunt reddi, nubem cauam faciunt et sectae pilae partem, quae non potest totum orbem reddere, quia ipsa pars orbis est. Proposito accedo, argumento non consentio. Nam si in concauo speculo tota facies oppositi orbis exprimitur, et in semiorbe nihil prohibet totam aspici pilam.

1.8.5Ayrıca güneşin ve ayın çevresinde gökkuşağına benzer halkalar belirdiğini de söyledik. Neden o halka kapanır da gökkuşağı hiçbir zaman kapanmaz? Sonra neden güneşi her zaman çukur bulutlar alır, neden bazen düz ya da kabarık bulutlar almaz?

1.8.5

Etiamnunc diximus circulos apparere soli lunaeque in similitudinem arcus circumdatos: quare ille circulus iungitur, in arcu numquam? Deinde quare semper concauae nubes solem accipiunt, non aliquando planae et tumentes?

1.8.6Aristoteles şöyle der: Sonbahar gündönümünden, yani ekinoksundan sonra gökkuşağı günün her saatinde oluşur; yazın ise ancak gün başlarken ya da sona doğru eğilirken oluşur. Bunun sebebi açıktır. Birincisi, günün ortasında güneş en sıcak hâlindedir, bulutları alt eder ve dağıttığı bulutlardan kendi görüntüsünü geri alamaz; sabahleyin ya da batışa doğru inerken ise gücü azdır, bu yüzden bulutlar ona dayanabilir ve onu geri yansıtabilir.

1.8.6

Aristoteles ait post autumnale aequinoctium qualibet hora diei arcum fieri, aestate non fieri nisi aut incipiente aut inclinato die. Cuius rei causa manifesta est: primum, quia media diei parte sol calidissimus nubes euincit nec potest imaginem suam ab his recipere quas scindit; at matutino tempore aut uergens in occasum minus habet uirium, ideo a nubibus sustineri et repercuti potest.

1.8.7İkincisi, güneş gökkuşağını ancak karşısındaki bulutlarda meydana getirir. Günler kısayken hep eğik durur; bu yüzden günün hangi saatinde olursa olsun, en yüksekte olduğu zaman bile, karşıdan vurabileceği birtakım bulutlar bulur. Yaz mevsiminde ise başımızın tam üstünden geçer; bu yüzden öğle vakti en yüksek noktasındayken yeryüzüne öyle dik bir çizgiyle bakar ki hiçbir bulutla karşılaşamaz, çünkü o sırada bütün bulutlar onun altında kalır.

1.8.7

Deinde cum arcum facere non soleat nisi aduersus his, in quibus facit nubibus, cum breuiores dies sunt, semper obliquus est: itaque qualibet diei parte, etiam cum altissimus est, habet aliquas nubes, quas ex aduerso ferire possit. At temporibus aestiuis super nostrum uerticem fertur: itaque medio die excelsissimus terras rectiore aspicit linea, quam ut ullis nubibus possit occurrere'; omnes enim sub se tunc habet.

1.8.8Bizim Vergilius'un dediği gibi, yağmur yaklaşırken "kocaman gökkuşağı su içer"; ama nereden görünürse görünsün hep aynı tehdidi getirmez. Güneyden yükselirse bol su getirir, çünkü bulutları en güçlü güneş bile yenememiştir, o kadar güçlüdürler. Batı tarafında parlarsa çiseler, hafif bir yağmur yağar. Doğudan ya da oralardan yükselirse açık hava vaat eder.

1.8.8

Ut ait Vergilius noster: "et bibit ingens arcus", cum aduentat imber; sed non easdem, undecumque apparuit, minas affert: a meridie ortus magnam uim aquarum uehet (uinci enim nubes non potuerunt ualentissimo sole, tantum illis est uirium); si circa occasum refulsit, rorabit et leuiter impluet; si ab ortu circaue surrexit, serena promittit.

1.9.1Şimdi de ışık çubuklarından söz etmeliyiz. Bunlar da gökkuşağı kadar renkli ve alacalıdır, onları da aynı şekilde yağmur işareti sayarız. Üzerlerinde çok emek harcamaya gerek yok, çünkü çubuklar yarım kalmış gökkuşaklarından başka bir şey değildir. Görünüşleri renklidir ama hiç kavisli değildir: Dümdüz uzanırlar.

1.9.1

Nunc de uirgis dicendum est, quas non minus pictas uariasque aeque pluuiarum signa solemus accipere. In quibus non multum operae consumendum est, quia uirgae nihil aliud sunt quam imperfecti arcus. Nam facies illis est quidem picta, sed nihil curuati habens: in rectum iacent.

1.9.2Çoğunlukla güneşin yakınında, nemli ve artık dağılmaya başlamış bir bulutta oluşurlar. Bu yüzden onlarda da gökkuşağındaki renk vardır; yalnız biçim değişir, çünkü içinde uzandıkları bulutların biçimi de başkadır.

1.9.2

Fiunt autem iuxta solem fere in nube umida et iam se spargente. Itaque idem est in illis qui in arcu color; tantum ffigura mutatur, quia nubium quoque, in quibus extenduntur, alia est.

1.10.1Halkalarda da benzer bir alacalılık vardır; ama şu bakımdan ayrılırlar: Halkalar bir yıldızın bulunduğu her yerde oluşur, gökkuşağı yalnız güneşin karşısında, çubuklar yalnız güneşin yakınında. Hepsinin farkını şöyle de anlatabilirim: Halkayı bölersen gökkuşağı olur, düzeltirsen çubuk olur. Hepsinde renk çok çeşitlidir, maviden sarıya doğru alacalanır. Çubuklar yalnız güneşin yanında bulunur; gökkuşakları hem güneşe hem aya aittir; halkalar bütün yıldızlara.

1.10.1

Similis uarietas in coronis est; sed hoc differunt, quod coronae ubique fiunt, ubicumque sidus est, arcus non nisi contra solem, uirgae non nisi in uicinia solis. Possum et hoc modo differentiam omnium reddere: coronam si diuiseris, arcus erit; si direxeris, uirga. In omnibus color multiplex, ex caeruleo fuluoque uarius. Virgae soli tantum adiacent, arcus solares lunaresque sunt, coronae omnium siderum.

1.11.1Bir başka çubuk türü de ışınlar bulutların dar deliklerinden ince, gergin ve birbirinden ayrı çizgiler hâlinde uzandığında görülür; bunlar da yağmur işaretidir.

1.11.1

Aliud quoque uirgarum genus apparet, cum radii per angusta foramina nubium tenues et intenti distantesque inter se diriguntur: et ipsi signa imbrium sunt.

1.11.2Burada nasıl davranayım? Güneşin bu görüntülerine ne ad vereyim? Tarihçiler bunlara "güneş" der ve ikişer üçer göründüklerini kaydeder. Yunanlar parhelia, yani "yan güneşler" der, çünkü çoğunlukla güneşin yakınında görülürler ya da güneşe bir ölçüde benzerler. Güneşin her şeyini taklit etmezler, yalnız büyüklüğünü ve biçimini taklit ederler; bunun dışında sönük ve cansızdırlar, hiç ateşleri yoktur. Bunlara hangi adı verelim? Yoksa Vergilius gibi mi yapayım? O bir adın üzerinde tereddüt etmiş, sonra tereddüt ettiği adı yine de koymuştu:

"Seni hangi adla anayım, ey Raetia üzümü? Yine de Falernum mahzenleriyle yarışma."

Demek ki bunlara parhelia denmesine hiçbir engel yok.

1.11.2

Quomodo nunc me hoc loco geram? Quid uocem imagines solis? Historici soles uocant et binos ternosque apparuisse memoriae tradunt; Graeci parhelia appellant, quia in propinquo fere a sole uisuntur aut quia accedunt ad aliquam similitudinem solis. Non enim totum imitantur sed magnitudinem eius figuramque: ceterum nihil habent ardoris hebetes et languidi. His quod nomen imponimus? An facio quod Vergilius, qui dubitauit de nomine, deinde id, de quo dubitauerat, posuit? "Et quo te nomine dicam, Rhaetica? Nec cellis ideo contende Falernis." Nihil ergo prohibet illas parhelia uocari.

1.11.3Güneşin bu görüntüleri, yoğun ve ayna gibi kavisli bir bulutta belirir. Bazıları parhelionu şöyle tarif eder: "Yuvarlak, parlak ve güneşe benzer bir bulut." Gerçekten de güneşi izler ve göründüğü andaki uzaklıktan daha uzakta hiçbir zaman kalmaz. İçimizden biri bir pınarda ya da durgun bir gölde güneşin aksini görse şaşırır mı? Sanmıyorum. Oysa güneşin görünüşü, onu yansıtacak uygun bir madde bulunsun yeter, burada aramızda olduğu kadar yükseklerde de yansıtılabilir.

1.11.3

Sunt autem imagines solis in nube spissa et incurua in modum speculi. Quidam parhelion ita definiunt: nubes rotunda et splendida similisque soli. Sequitur enim illum nec umquam longius relinquitur, quam fuit, cum apparuit. Num quis nostrum miratur, si solis effigiem in aliquo fonte aut placido lacu uidit? Non, ut puto. Atqui tam in sublimi facies eius quam inter nos potest reddi, si modo idonea est materia, quae reddat.

1.12.1Güneş tutulmasını gözlemek istediğimizde içini yağla ya da ziftle doldurduğumuz leğenler koyarız; çünkü yağlı sıvı kolay bulanmaz, bu yüzden aldığı görüntüleri korur. Görüntüler ise ancak akışkan ve kıpırtısız bir şeyde belirebilir. O zaman ayın güneşin önüne nasıl geçtiğini, kendinden o kadar büyük olan güneşi araya giren cismiyle nasıl gizlediğini gözleriz: kimi zaman, güneşin bir yanına denk gelmişse, kısmen; kimi zaman bütünüyle. Bütünüyle olana tam tutulma denir; tam tutulma yıldızları bile gösterir ve ışığı keser. Bu da elbette iki küre aynı hizaya geldiğinde olur.

1.12.1

Quotiens defectionem solis uolumus deprehendere, ponimus pelues, quas aut oleo aut pice implemus, quia pinguis umor minus facile turbatur et ideo quas recipit imagines seruat; apparere autem imagines non possunt nisi in liquido et immoto. Tunc solemus notare, quemadmodum luna soli se opponat et illum tanto maiorem obiecto corpore abscondat, modo ex parte, si ita competit, ut in latus eius incurreret, modo totum; haec dicitur perfecta defectio, quae stellas quoque ostendit et intercipit lucem, tunc scilicet cum uterque orbis sub eodem libramento stetit.

1.12.2Demek ki ikisinin görüntüsü yeryüzünde görülebildiği gibi havada da görülebilir; yeter ki hava güneşin görünüşünü alacak biçimde yoğunlaşıp berrak bir hâlde dursun. Bu görünüşü başka bulutlar da alır, ama hareketli, seyrek ya da bulanıksalar onu tutmaz, geçirirler. Hareketli bulutlar onu dağıtır; seyrekler dışarı salar; bulanık ve kirli olanlar onu hiç almaz, tıpkı bizim aramızda lekeli şeylerin görüntü vermemesi gibi.

1.12.2

Quemadmodum ergo utriusque imago in terris aspici potest, ita in aere, cum sic coactus aer et limpidus constitit, ut faciem solis acciperet. Quam et aliae nubes accipiunt sed transmittunt, si aut mobiles sunt aut rarae aut sordidae: mobiles enim spargunt illam; rarae emittunt; sordidae turpesque non sentiunt, sicut apud nos imaginem maculosa non reddunt.

1.13.1Aynı yoldan çoğu zaman iki parhelion da oluşur. Güneşin aksini gösterebilecek kaç bulut varsa o kadar parhelion olmasına ne engel olabilir? Bazıları, böyle iki hayal belirdiğinde, birinin güneşin görüntüsü, ötekinin görüntünün görüntüsü olduğu kanaatindedir. Çünkü bizim aramızda da birçok ayna her biri ötekini görecek biçimde yerleştirilince hepsi görüntüyle dolar; bir görüntü gerçek nesneden gelir, ötekiler görüntünün aksidir. Aynaya gösterilen şeyin ne olduğu fark etmez: Ayna ne görürse onu yansıtır. Aynı şekilde orada, yükseklerde de, bir tesadüf bulutları birbirini görecek biçimde dizmişse, bulutun biri güneşin görüntüsünü, öteki görüntünün görüntüsünü verir.

1.13.1

Solent et bina fieri parhelia eadem ratione. Quid enim impedit, quommus tot sint, quot nubes fuerint aptae ad exhibendam solis effigiem? Quidam in illa sententia sunt, quotiens duo simulacra talia existunt, ut iudicent in illis alteram solis imaginem esse, alteram imaginis. Nam apud nos quoque cum plura specula disposita sunt ita, ut alteri sit conspectus alterius, omnia implentur, et una imago a uero est, ceterae imaginem effigies sunt; nihil enim refert, quid sit quod speculo ostendatur: quicquid uidet, reddit. Ita illic quoque in sublimi, si sic nubes fors aliqua disposuit, ut inter se conspiciant, altera nubes solis imaginem, altera imaginis reddit.

1.13.2Bunu sağlayan bulutlar yoğun, düzgün, parlak, düz ve sıkı yapılı olmalıdır. Bu yüzden bu türden bütün hayaller beyazdır ve ayın çevresindeki halkalara benzer, çünkü güneşi eğik bir vuruşla alıp parlarlar. Bulut güneşin altında ve ona daha yakınsa güneş onu dağıtır; uzakta duruyorsa ışınları geri göndermez, görüntü de oluşturmaz. Neden? Çünkü bizim aramızda da aynalar bizden uzağa götürülünce yüzümüzü yansıtmaz: Bakışımız bize kadar geri dönemez.

1.13.2

Debent autem hae nubes, quae hoc praestant, densae esse, leues, splendidae, planae, naturae solidae. Ob hoc omnia eiusmodi simulacra candida sunt, et similia lunaribus circulis, quia ex percussu oblique accepto sole resplendent: nam si infra solem nubes fuerit et propior, ab eo dissipatur; longe autem posita radios non remittet nec imaginem effciet. <quare?> Quia apud nos quoque specula, cum procul a nobis abducta sunt, faciem non reddunt, quia acies nostra non habet usque ad nos recursum.

1.13.3Bu "güneşler" de (tarihçilerin diliyle konuşayım) yağmur işaretidir, hele bulutların en çok ağırlaştığı güney tarafında belirmişlerse. Böyle bir görüntü güneşi iki yandan kuşatırsa, Aratos'a inanırsak, fırtına kopar.

1.13.3

Pluuiarum autem et hi soles (utar enim historica lingua) indicia sunt, utique si a parte austri constiterunt, unde maxime nubes ingrauescunt; cum utrimque solem cinxit talis effigies, tempestas, si Arato credimus, surgit.

1.14.1Biçimleri birbirinden farklı öteki ateşleri de gözden geçirmenin zamanı geldi. Kimi zaman bir yıldız parlayıp fırlar; kimi zaman alevler görülür, bunlar da bazen yerinde sabit durur, bazen döner. Bunların birçok türü görülür. Bothynoi, yani "çukurlar" vardır: Bir taç kuşatıyormuş gibi içeride göğün büyük bir boşluğu belirir, daire biçiminde kazılmış bir mağaraya benzer. Pithiai, yani "fıçılar" vardır: Kocaman, yuvarlak bir ateş kütlesi fıçıya benzer, ya ilerler ya bir yerde durup yanar. Khasmata, yani "yarıklar" vardır: Göğün bir bölümü çöker ve yarılıyormuş gibi gizli bir derinlikte alev gösterir.

1.14.1

Tempus est alios quoque ignes percurrere, quorum diuersae figurae sunt. Aliquando emicat stella, aliquando ardores sunt, hi nonnumquam fixi et haerentes nonnumquam uolubiles. Horum plura genera conspiciuntur: sunt bothyni, cum uelut corona cingente introrsus ingens caeli recessus est similis effossae in orbem specus; sunt pithiae, cum magnitudo uasti rotundique ignis dolio similis uel fertur uel uno loco flagrat; sunt chasmata, cum aliquod spatium caeli desedit et flammam uelut dehiscens in abdito ostentat.

1.14.2Bütün bunların renkleri de pek çeşitlidir: Kimi en keskin kızıllıktadır, kimi sönmeye yüz tutmuş hafif bir alevin rengindedir, kimi beyaz bir ışıktır, kimi parıldar, kimi de püskürmeden, ışın saçmadan düzgün bir sarılıkla yanar. İşte bu yüzden

"yıldızların ardında uzun izlerin ağardığını"

görürüz.

1.14.2

Colores quoque horum omnium plurimi sunt: quidam ruboris acerrimi, quidam euanidae ac leuis flammae, quidam candidae lucis, quidam micantes, quidam aequaliter et sine eruptionibus aut radiis fului; uidemus ergo "stellarum longos a tergo albescere tractus".

1.14.3Bunlar yıldız gibi fırlar, uçup geçer ve muazzam hızları yüzünden uzun bir ateş uzatıyormuş gibi görünürler. Çünkü bakışımız geçişlerini adım adım ayırt edemez; geçtikleri yolun tamamını ateş sanır. Hareketin hızı o kadar büyüktür ki parçaları seçilemez, yalnız bütünü kavranır: Yıldızın o an nereden geçtiğini değil, nereden geçmiş olduğunu anlarız.

1.14.3

Hae uelut stellae exiliunt et transuolant uidenturque longum ignem porrigere propter immensam celeritatem, cum acies nostra non discernat transitum eorum, sed, quacumque cucurrerunt, id totum igneum credat. Tanta est enim uelocitas motus, ut partes eius non dispiciantur, summa prendatur: intellegimus magis qua ierit stella quam qua eat.

1.14.4Bu yüzden yıldız bütün yolunu kesintisiz bir ateşle işaretlemiş görünür; çünkü görmemizin yavaşlığı koşanın anlarını izleyemez, nereden fırladığını da nereye vardığını da aynı anda görür. Yıldırımda da böyle olur: Ateşi bize uzun görünür, çünkü mesafesini çabucak aşar ve düştüğü yolun bütünü birden gözümüze çarpar. Ama yıldırım, geldiği yolun her yerine uzanmış bir cisim değildir; bu kadar uzun ve incelmiş şeyler atılışta güç kazanamaz.

1.14.4

Itaque uelut igne continuo totum iter signat, quia uisus nostri tarditas non subsequitur momenta currentis, sed uidet simul et unde exiluerit et quo peruenerit. Quod fit in fulmine: longus nobis uidetur ignis eius, quia cito spatium suum transilit, et oculis nostris occurrit uniuersum per quod deiectus est; at ille non est extenti corporis per omne, qua uenit. Neque enim tam longa et extenuata in impetum ualent.

1.14.5Peki nasıl fırlarlar? Havanın sürtünmesiyle tutuşan ateşi rüzgâr baş aşağı iter. Ama ateş her zaman rüzgârdan ya da sürtünmeden doğmaz; bazen havanın elverişli bir hâlinden de doğar. Çünkü yükseklerde kuru, sıcak, toprak yapılı birçok şey vardır; ateş bunların arasında doğar, yakıtını izleyerek akar, bu yüzden de hızla sürüklenir.

1.14.5

Quomodo ergo prosiliunt? Attritu aeris ignis incensus uento praeceps impellitur; non semper tamen uento attrituue fit, nonnumquam et aliqua opportunitate aeris nascitur: multa enim sunt in sublimi sicca calida terrena, inter quae oritur et pabulum suum subsequens defluit ideoque uelociter rapitur.

1.14.6Peki renkleri neden farklıdır? Çünkü tutuşan şeyin ne olduğu, onu tutuşturan şeyin ne kadar ve ne şiddette olduğu fark eder. Bu tür kaymalar rüzgârın habercisidir, hem de çıktıkları yönden esecek bir rüzgârın.

1.14.6

At quale color diuersus est? Quia refert quale sit id, quod incenditur, quantum et quam uehemens, quo incenditur. Ventum autem significant eiusmodi lapsus et quidem ab ea parte, qua erumpunt.

1.15.1"Peki Yunanların selas dediği parıltılar nasıl oluşur?" diyorsun. Söylendiğine göre birçok yolla. Onları rüzgârların gücü çıkarabilir; yukarı göğün kızgınlığı çıkarabilir (çünkü ateş geniş bir alana yayılmış olduğundan, aşağıdaki şeyler tutuşmaya elverişliyse bazen onları kapar); yıldızların hareketi kendi gidişiyle ateş uyandırıp onu aşağıdakilere geçirebilir. Dahası, havanın ateşli bir gücü esire kadar fırlatması, bundan da bir parıltının, bir alevin ya da yıldıza benzer bir fırlayışın doğması olamaz mı?

1.15.1

'Fulgores', inquis, 'quomodo fiunt, quos Graeci G-sela appellent?' Multis, ut aiunt, modis: potest illos uentorum uis edere, potest superioris caeli feruor (nam cum late fusus sit ignis, inferiora aliquando, si sunt idonea accendi, corripit); potest stellarum motus cursu suo excitare ignem et in subiecta transmittere. Quid porro? Non potest fieri, ut aer uim igneam usque in aethera elidat, ex qua fulgor ardorue sit uel stellae similis excursus?

1.15.2Bu parıltıların kimi fırlayan yıldızlar gibi baş aşağı gider; kimi belli bir yerde kalır ve karanlığı kovacak, gündüzü yeniden getirecek kadar ışık saçar. Sonunda yakıtları tükenince önce sönükleşir, sonra kendi içine çöken bir alev gibi durmadan küçülerek yok olurlar. Bunların kimi bulutlarda, kimi bulutların üstünde görünür; bu da yoğun hava, yeryüzüne daha yakınken uzun süre beslediği ateşi sıkıştırıp yıldızlara kadar fırlattığında olur.

1.15.2

Ex his fulgoribus quaedam praeceps eunt similia prosilientibus stellis, quaedam certo loco permanent et tantum lucis emittunt, ut fugent tenebras ac diem repraesentent, donec consumpto alimento primum obscuriora sint, deinde flammae modo, quae in se cadit, per assiduam deminutionem redigantur ad nihilum. Ex his quaedam in nubibus apparent, quaedam supra nubes, cum aer spissus ignem, quem propior terris diu pauerat, usque in sidera expressit.

1.15.3Bunların bazıları beklemez; ya geçip gider ya da parladıkları yerde hemen söner. Bunlara şimşek (fulgura) denir, çünkü görünüşleri kısa ve geçicidir; ama düşerken zararsız da değildir, çünkü çoğu zaman yıldırımın verdiği zararları vermişlerdir. Bunların çarptığı şeylere biz fulgurita, yani yıldırımsız şimşekle vurulmuş deriz; Yunanlar asteroplekta der.

1.15.3

Horum aliqua non patiuntur moram sed transcurrunt aut extinguntur subinde, qua reluxerant: haec fulgura dicuntur, quia breuis illorum facies et caduca est nec sine iniuria decidens; saepe enim fulminum noxas ediderunt. Ab his tacta nos dicimus <fulgurita, id est fulgure> icta sine fulmine, quae G-asteroplekta Graeci uocant.

1.15.4Daha uzun duranları, ateşi daha güçlü olanları, göğün hareketini izleyenleri ya da kendilerine özgü yollarda dolananları ise bizimkiler kuyrukluyıldız sayar; bunlardan söz edildi. Bunların türleri "sakallılar" (pogoniai), "selviler" (kyparissiai), "meşaleler" (lampades) ve ateşi ucunda dağılan bütün ötekilerdir. Seyrek görülen "kirişler" (trabes) ile "fıçılar"ın (pithiai) bunlar arasında sayılıp sayılmayacağı şüphelidir; çünkü bunlar çok miktarda ateşin toplanmasını gerektirir, kocaman daireleri de sabah güneşinin büyüklüğünü epeyce aşar.

1.15.4

At quibus longior mora est et ignis fortior motumque caeli sequens aut etiam proprios cursus agunt, cometas nostri putant, de quibus dictum est. Horum genera sunt pogoniae et cyparissiae et lampades et alia omnia, quorum ignis in exitu sparsus est; dubium, an inter hos ponantur trabes et pithiae raro uisi: multa enim conglobatione ignium indigent, cum ingens illorum orbis aliquantum matutini amplitudinem solis exuperet.

1.15.5Tarih kitaplarında sık sık okuduğumuz bir şeyi, göğün yanar hâlde göründüğünü de bunların arasına koyabilirsin. Bu yanma bazen o kadar yüksektedir ki yıldızların arasında görünür, bazen o kadar alçaktır ki uzak bir yangın izlenimi verir. Tiberius Caesar zamanında askerî birlikler, yanıyor sanarak Ostia kolonisinin yardımına koşmuştu; oysa olan, göğün gecenin büyük bir bölümünde, pek parlak olmayan, koyu ve dumanlı bir ateş gibi yanmasıydı.

1.15.5

Inter haec licet ponas et quod frequenter in historiis legimus caelum ardere uisum, cuius nonnumquam tam sublimis ardor est, ut inter sidera ipsa uideatur, nonnumquam tam humilis, ut speciem longinqui incendii praebeat. Sub Tiberio Caesare cohortes in auxilium Ostiensis coloniae cucurrerunt tamquam conflagrantis, cum caeli ardor fuisset per magnam partem noctis parum lucidus, crassi fumidique ignis.

1.15.6Bunların gösterdikleri alevi gerçekten taşıdığından kimse şüphe etmez: Belli bir cevherleri vardır. Asıl soru öncekiler hakkındadır (gökkuşağını ve halkaları kastediyorum): Bunlar gözü aldatan, yalandan ibaret şeyler midir, yoksa onlarda da görünen şey gerçek midir?

1.15.6

De his nemo dubitat, quin habeant flammam, quam ostendunt: certa illis substantia est. De prioribus quaeritur (de arcu dico et coronis), decipiant aciem et mendacio constent an in illis quoque uerum sit, quod apparet.

1.15.7Biz gökkuşağının ya da halkanın altında belli bir cisim bulunduğunu kabul etmiyoruz; bunu, yabancı bir cismi taklit etmekten başka bir şey yapmayan aynanın aldatmacası sayıyoruz. Çünkü aynada gösterilen şey aynada yoktur. Öyle olmasaydı oradan çıkıp gitmez, hemen başka bir görüntüyle örtülmez; sayısız biçim kâh yok olup kâh yeniden belirmezdi.

1.15.7

Nobis non placet in arcu aut corona subesse aliquid corporis certi, sed illam iudicamus speculi esse fallaciam alienum corpus nihil aliud quam mentientis. Non est enim quod in speculo ostenditur. Alioquin non exiret nec alia protinus imagine obduceretur, nec innumerabiles modo interirent modo exciperentur formae.

1.15.8Öyleyse nedir bunlar? Hayallerdir, gerçek cisimlerin boş taklitleridir; bu taklitlerin kendisi de buna elverişli biçimde yapılmış bazı aynalarda çarpıtılır. Söylediğim gibi, karşısına bakanın yüzünü eğri gösteren aynalar vardır; sonsuzca büyüten, insan görünüşünü ve bedenlerimizin ölçüsünü aşan aynalar da vardır.

1.15.8

Quid ergo? Simulacra ista sunt et inanis uerorum corporum imitatio, quae ipsa a quibusdam ita compositis, ut hoc possint, detorquentur in prauum. Nam, ut dixi, sunt specula, quae faciem prospicientium obliquent, sunt quae in infinitum augeant, ita ut humanum habitum modumque excedant nostrorum corporum.

1.16.1Burada sana küçük bir hikâye anlatmak istiyorum; böylece şehvetin, hazzı kışkırtacak hiçbir aleti hor görmediğini, kendi çılgınlığını kamçılamakta ne kadar yaratıcı olduğunu anlarsın. Hostius Quadra adında biri vardı; rezilliği sahnelerde bile oynanmıştı. Bu zengin cimri, yüz milyon sestertiusun kölesiydi; köleleri tarafından öldürüldüğünde ilahî Augustus onun öcünün alınmaya değmeyeceğine hükmetti, haklı olarak öldürülmüş sayıldığını ilan etmesine de ramak kaldı.

1.16.1

Hoc loco uolo tibi narrare fabellam, ut intellegas, quam nullum instrumentum irritandae uoluptatis libido contemnat et ingeniosa sit ad incitandum furorem suum. Hostius fuit Quadra, obscenitatis in scaenam usque productae. Hunc diuitem auarum, sestertii milies seruum, diuus Augustus indignum uindicta iudicauit, cum a seruis occisus esset, et tantum non pronuntiauit iure caesum uideri.

1.16.2Bu adam yalnız tek bir cinsle kirlenmiş değildi; kadınlara olduğu kadar erkeklere de düşkündü. Az önce sözünü ettiğim türden, görüntüleri çok daha büyük gösteren aynalar yaptırmıştı; bu aynalarda bir parmak, bir kolun uzunluğunu ve kalınlığını aşıyordu. Aynaları öyle yerleştirirdi ki kendisi bir erkeğe teslim olduğunda, arkası dönük hâlde, aygırının bütün hareketlerini aynada görsün; sonra o uzvun sahte büyüklüğüne gerçekmiş gibi sevinirdi.

1.16.2

Non erat ille ab uno tantummodo sexu impurus, sed tam uirorum quam feminarum auidus fuit, fecitque specula huius notae, cuius modo rettuli, imagines longe maiores reddentia, in quibus digitus brachii mensuram et crassitudinem excederet. Haec autem ita disponebat, ut cum uirum ipse pateretur, auersus omnes admissarii sui motus in speculo uideret ac deinde falsa magnitudine ipsius membri tamquam uera gaudebat.

1.16.3Bütün hamamlarda seçme yapar, açıkta görülen ölçüye göre erkek seçerdi; yine de doymak bilmez illetini yalanlarla da eğlendirirdi. Hadi git de aynanın temizlik için icat edildiğini söyle! Paramparça edilmeyi hak eden o ucubenin kendi ağzıyla neler söylediğini, neler yaptığını anlatmak bile iğrençtir. Aynalar her yandan karşısına konurdu ki kendi rezilliklerinin seyircisi olsun; gizli kalsalar bile vicdanı ezen, herkesin yaptığı hâlde kendine bile yaptığını inkâr ettiği şeyleri yalnız ağzına değil gözlerine de soksun.

1.16.3

In omnibus quidem balneis agebat ille dilectum et aperta mensura legebat uiros, sed nihilominus mendaciis quoque insatiabile malum oblectabat. I nunc et dic speculum munditiarum causa repertum. Foeda dictu sunt, quae portentum illud ore suo lancinandum dixerit feceritque, cum illi specula ab omni parte opponerentur, ut ipse flagitiorum suorum spectator esset et, quae secreta quoque conscientiam premunt quaeque sibi quisque fecisse se negat, non in os tantum sed in oculos suos ingereret.

1.16.4Oysa vallahi suçlar kendi görüntüsünden ürker. Kendini yitirmiş, her rezilliğe açık kimselerde bile gözlerin utancı pek hassastır. O ise, duyulmamış, bilinmemiş şeylere katlanmak azmış gibi, gözlerini de bunlara çağırdı. Ne kadar günah işlediğini görmekle yetinmedi; rezilliklerini bölüp dizeceği aynalarla çevresini kuşattı. Başını gömüp başkalarının kasıklarına yapıştığında o kadar dikkatle bakamadığı için, kendi işini görüntüler aracılığıyla kendine gösteriyordu.

1.16.4

At hercule scelera conspectum sui reformidant. In perditis quoque et ad omne dedecus expositis tenerrima est oculorum uerecundia. Ille, quasi parum esset inaudita et incognita pati, oculos suos ad illa aduocauit nec quantum peccabat uidere contentus, specula sibi per quae flagitia sua diuideret disponeretque circumdedit; et quia non tam diligenter intueri poterat, cum caput merserat inguinibusque alienis obhaeserat, opus sibi suum per imagines offerebat.

1.16.5Ağzının o şehvetini seyrediyordu; her şey için aynı anda kabul ettiği erkekleri seyrediyordu; bazen bir erkekle bir kadın arasında bölünmüş, bütün bedenini teslimiyete açmış hâlde, ağza alınmayacak şeyleri seyrediyordu. Bu kirli adam karanlıkta yapılacak ne bıraktı? Gün ışığından korkmadı; o canavarca birleşmeleri kendi kendine gösterdi, kendi kendine beğendi. Tam o hâliyle resminin yapılmasını istemediğini kim düşünebilir?

1.16.5

Spectabat illam libidinem oris sui, spectabat admissos sibi pariter in omnia uiros; nonnumquam inter marem et feminam distributus et toto corpore patientiae expositus spectabat nefanda: quidnam homo impurus reliquit, quod in tenebris faceret? Non pertimuit diem, sed illos concubitus portentuosos sibi ipse ostendit, sibi ipse approbauit: quem non putes in ipso habitu pingi noluisse?

1.16.6Fahişelerde bile bir parça utanma vardır; halkın eğlencesine sunulmuş o bedenler de mutsuz teslimiyetlerini gizleyecek bir şey gererler; öyle ki genelev bile bazı şeylere karşı utangaçtır. Ama o canavar müstehcenliğini bir seyirlik yapmış, gizlenmeleri için hiçbir gecenin yeterince karanlık olmadığı şeyleri kendi gözlerine sunuyordu.

1.16.6

Est aliqua etiam prostitutis modestia et illa corpora publico obiecta ludibrio aliquid, quo infelix patientia lateat obtendunt; adeo in quaedam lupanar quoque uerecundum est. At illud monstrum obscenitatem suam spectaculum fecerat et ea sibi ostentabat, quibus abscondendis nulla satis alta nox est.

1.16.7"Aynı anda hem bir erkeğe hem bir kadına teslim oluyorum," diyordu, "yine de boşta kalan o uzvumla da birini aşağılayarak erkekliğimi işletiyorum; bütün uzuvlarım iffetsizlikle meşgul. Gözler de şehvete ortak olsun, ona tanık olsun, onu denetlesin. Bedenimizin duruşunun gözden uzak tuttuğu şeyler bile sanatla görülsün; kimse ne yaptığımı bilmediğimi sanmasın.

1.16.7

"Simul, inquit, et uirum et feminam patior; nihilominus illa quoque superuacua mihi parte alicuius contumelia marem exerceo; omnia membra stupris occupata sunt: oculi quoque in partem libidinis ueniant et testes eius exactoresque sint; etiam ea, quae a conspectu corporis nostri positio submouit, arte uisantur, ne quis me putet nescire, quid faciam.

1.16.8Tabiat insan şehvetine bu kadar cimri araçlar verip öteki hayvanların birleşmesini daha iyi donatmakla bir şey kazanmadı: Hastalığımı hem kandırmanın hem doyurmanın yolunu bulacağım. Tabiatın ölçüsünde günah işleyeceksem azgınlığım neye yarar? Görüntüleri inanılmaz büyüklükte gösteren o tür aynaları çevreme dizeceğim.

1.16.8

Nil egit natura, quod humanae libidini ministeria tam maligna dedit, quod aliorum animalium concubitus melius instruxit: inueniam, quemadmodum morbo meo et imponam et satisfaciam. Quo nequitiam meam, si ad naturae modum pecco? Id genus speculorum circumponam mihi, quod incredibilem magnitudinem imaginum reddat.

1.16.9İzin verilseydi bunları gerçeğe dönüştürürdüm; izin verilmediğine göre yalanla besleneceğim. Müstehcenliğim kaldırabileceğinden fazlasını görsün, kendi teslimiyetine kendisi şaşsın." Ne rezalet! Belki de çabucak, bunları görmeye fırsat bulmadan öldürüldü; oysa kendi aynasının önünde kurban edilmeliydi.

Şimdi filozoflarla alay edilsin: aynanın tabiatını tartışıyorlar; yüzümüzün bize neden böyle, hem de bize dönük olarak yansıdığını araştırıyorlar; gerçek cisimleri meydana getiren tabiatın, onların hayallerinin de görülmesini isterken ne amaçladığını,

1.16.9

Si liceret mihi, ad uerum ista perducerem: quia non licet, mendacio pascar. Obscenitas mea plus quam capit uideat et patientiam suam ipsa miretur". Facinus indignum! Hic fortasse cito et antequam uideret occisus est: ad speculum suum immolandus fuit. [I7,1] Derideantur nunc philosophi, quod de speculi natura disserant; quod inquirant, quid ita facies nostra nobis et quidem in nos obuersa reddatur; quid sibi rerum natura uoluerit, quae, cum uera corpora edidisset, etiam simulacra eorum aspici uoluit;

1.17.2görüntüleri alabilen bu maddeyi hazırlamakla neyi gözettiğini soruyorlar. Elbette ayna karşısında sakal yolalım ya da erkekler yüzlerini cilalasın diye değil (tabiat hiçbir şeyde lükse hizmet etmemiştir). Her şeyden önce, gözler güneşe yakından dayanamayacak kadar zayıf olduğundan onun biçimini bilemeyecekti; tabiat da onu ışığını köreltmiş olarak gösterdi. Gerçi doğarken ve batarken güneşi seyretmek mümkündür; ama kızaran değil, beyaz ışıkla parıldayan asıl gerçek hâlini, bir nemin içinde bize daha yumuşak ve bakılması daha kolay olarak görünmeseydi bilemezdik.

1.17.2

quorsus pertinuerit hanc comparare materiam excipiendarum imaginum potentem: non in hoc scilicet, ut ad speculum barbam uelleremus aut ut faciem uiri poliremus (in nulla re illa luxuriae negotium concessit); sed primum omnium, quia imbecilli oculi ad sustinendum comminus solem ignoraturi erant formam eius, hebetato illum lumine ostendit. Quamuis enim orientem occidentemque eum contemplari liceat, tamen habitum eius ipsum, qui uerus est, non rubentis sed candida luce fulgentis nesciremus, nisi in aliquo nobis umore lenior et aspici facilior occurreret.

1.17.3Ayrıca güneşin ve ayın görüntülerini yerde daha rahatça görmeseydik, gündüzü çoğu zaman kesintiye uğratan bu iki gök cisminin karşılaşmasını ne görebilir ne de ne olduğunu bilebilirdik.

1.17.3

Praeterea duorum siderum occursum, quo interpolari dies solet, non uideremus nec scire possemus, quid esset, nisi liberius humi solis lunaeque imagines uideremus.

1.17.4Aynalar, insan kendini tanısın diye icat edildi. İnsan bundan çok şey kazanacaktı: önce kendini tanımayı, sonra bazı konularda öğüt almayı. Güzel olan, kötü şöhretten sakınsın diye; çirkin olan, bedeninde eksik olan her şeyi faziletlerle telafi etmesi gerektiğini bilsin diye; genç olan, yaşının baharında öğrenmenin ve yiğitçe işlere girişmenin zamanı olduğunu hatırlasın diye; yaşlı olan, ak saçlarına yakışmayan şeyleri bıraksın, biraz da ölümü düşünsün diye. Bunun için tabiat bize kendimizi görme imkânı verdi.

1.17.4

Inuenta sunt specula, ut homo ipse se nosset, multa ex hoc consecuturus, primum sui notitiam, deinde ad quaedam consilium: formosus, ut uitaret infamiam; deformis, ut sciret redimendum esse uirtutibus quicquid corpori deesset; iuuenis, ut flore aetatis admoneretur illud tempus esse discendi et fortia audendi; senex, ut indecora canis deponeret, ut de morte aliquid cogitaret. Ad haec rerum natura facultatem nobis dedit nosmet ipsos uidendi

1.17.5Herkese berrak bir pınar ya da düzgün bir taş görüntüsünü verir:

"Geçenlerde kıyıda kendimi gördüm, deniz rüzgârsız, durgun dururken."

Bu aynada süslenen insanların süsü sence nasıldı? O daha sade, tesadüfün sunduğuyla yetinen çağ, iyilikleri henüz kusura doğru çarpıtmıyor, tabiatın buluşlarını şehvete ve lükse kaptırmıyordu.

1.17.5

Fons cuique perlucidus aut leue saxum imaginera reddit: "nuper me in litore uidi, cum placidum uentis staret mare." Qualem fuisse cultum putas ad hoc se speculum comentium? Aetas illa simplicior et fortuitis contenta nondum in uitium beneficia detorquebat nec inuenta naturae in libidinem luxumque rapiebat.

1.17.6Önce herkese yüzünü tesadüf gösterdi. Sonra ölümlülere doğuştan yerleşmiş olan kendini sevme duygusu kendi güzelliklerine bakmayı tatlı kılınca, suretlerini gördükleri şeylere daha sık eğilip baktılar. Daha kötü bir nesil gömülü kalması gerekeni kazıp çıkarmak için toprağın altına girdikten sonra önce demir kullanıldı (insanlar yalnız onu çıkarmış olsalardı bunu cezasız çıkarmış olurlardı); sonra toprağın başka belaları çıktı. Bunların düzgünlüğü, başka işle uğraşan insanlara kendi görünüşlerini sundu: Biri görünüşünü bir kadehte, öteki başka işler için hazırlanmış bir tunçta gördü. Çok geçmeden de tam bu iş için bir daire hazırlandı; henüz gümüşün parıltısı yoktu, kırılgan ve değersiz bir maddeydi.

1.17.6

Primo faciem suam cuique casus ostendit. Deinde cum insitus sui mortalibus amor dulcem aspectum formae suae faceret, saepius ea despexere, in quibus effigies suas uiderant. Postquam deterior populus ipsas subiit terras effossurus obruenda, ferrum primum in usu fuit (et id impune homines eruerant, si solum eruissent), tunc deinde alia terre mala, quorum leuitas aliud agentibus speciem suam obtulit, quam hic in poculo ille in aere ad alios usus comparato uidit; et mox huic proprie ministerio praeparatus est orbis nondum argenti nitor sed fraglis uilisque materia.

1.17.7O zamanlar bile, o eski insanlar derme çatma yaşarken, çalışırken biriken pisliği bir ırmağın akıntısında yıkadılarsa yeterince temiz sayılırken, saçlarını taramaya, öne çıkan sakallarını düzeltmeye özen gösterirlerdi; ama bu işte herkes kendisiyle uğraşırdı, kimse bir başkasıyla değil. Erkeklerin eskiden salıvermesi âdet olan o saçlara karılarının eli bile değmezdi; o yakışıklı adamlar onu hiçbir zanaatkâra ihtiyaç duymadan kendileri savururlardı, soylu hayvanların yelelerini savurması gibi.

1.17.7

Tunc quoque, cum antiqui illi uiri incondite uiuerent, satis nitidi, si squalorem opere collectum aduerso flumine eluerant, cura comere capillum fuit ac prominentem barbam depectere, sed in hac re sibi quisque, non alteri in uicem, operam dabat. coniugum quidem manu crinis ille, quem effundere olim mos uiris fuit, attrectabatur, sed illum sibi ipsi sine ullo artifice formosi quatiebant, non aliter quam iubam generosa animalia.

1.17.8Sonra, artık lüks her şeye hâkim olunca, bütün bedene denk aynalar altın ve gümüşle işlendi, ardından mücevherlerle süslendi; bunlardan biri bir kadına, yoksul komutanların çocuklarına devletçe verilen eski çeyizden daha pahalıya mal oldu. Scipio'nun kızlarının altın kakmalı bir aynası olduğunu mu sanıyorsun? Çeyizleri ağır tunç paradan ibaretti.

1.17.8

Postea, iam rerum potiente luxuria, specula totis paria corporibus auro argentoque caelata sunt, gemmis deinde adornata; et pluris unum ex his feminae constitit, quam antiquarum dos fuit illa, quae publice dabatur imperatorum pauperum liberis. An tu existimas auro inditum habuisse Scipionis filias speculum, cum illis dos fuisset aes graue?

1.17.9Ey bahtiyar yoksulluk, böylesine şerefli bir unvana yer açtın! Kızların kendi çeyizi olsaydı senato onlara çeyiz vermezdi. Kayınpederinin yerini senatonun tuttuğu o adam, kim olursa olsun, geri verilmesi caiz olmayan bir çeyiz aldığını anladı. Bugün azatlıların küçük kızlarına, Roma halkının yüce gönüllülükle verdiği o çeyiz bir tek ayna almaya yetmez.

1.17.9

O felix paupertas, quae tanto titulo locum fecit! Non dedisset illis dotem, si habuissent. At quisquis ille erat, cui soceri loco senatus fuit, intellexit accepisse se dotem, quam fas non esset reddere. Iam libertinorum uirgunculis in unum speculum non sufficit illa dos, quam dedit p Ro animose.

1.17.10Çünkü servetin kendisiyle kışkırtılan lüks yavaş yavaş daha kötüye gitti, kusurlar muazzam bir artış gösterdi. Birbirinden en farklı uğraşlarda her şey öyle birbirine karıştı ki kadın süsü (mundus muliebris) denen her şey erkeklerin yükü oldu; herkesin, diyorum, askerlerinki bile. Artık ayna yalnız süs için mi kullanılıyor? Her kusur için vazgeçilmez hâle geldi.

1.17.10

Processit enim paulatim in deterius opibus ipsis inritata luxuria, et incrementum ingens uitia ceperunt, adeoque omnia indiscreta sunt diuersissimis artibus, ut quicquid mundus muliebris uocabatur, sarcinae uiriles sint: omnes dico, etiam militares. Iam speculum ornatus tantum causa adhibetur? Nulli non uitio necessarium factum est.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…