VI. Kitap
6.1.1Ey insanların en iyisi Lucilius, Campania'nın ünlü şehri Pompeii'nin bir depremle çöktüğünü, çevresindeki bütün bölgelerin de sarsıldığını duyduk. Bu şehre bir yandan Surrentum ve Stabiae kıyısı, öbür yandan Herculaneum kıyısı gelip kavuşur; ikisi birlikte açık denizden içeri çekilmiş suyu hoş bir koyla kuşatır. Üstelik bu, kış günlerinde oldu; oysa atalarımız bu günlerin böyle bir tehlikeden uzak olduğunu söyleyegelmişlerdi.
Pompeios, celebrem Campaniae urbem, in quam ab altera parte Surrentinum Stabianumque litus, ab altera Herculanense conueniunt et mare ex aperto reductum amoeno sinu cingunt, consedisse terrae motu uexatis quaecumque adiacebant regionibus, Lucili, uirorum optime, audiuimus, et quidem hibernis diebus, quos uacare a tali periculo maiores nostri solebant promittere.
6.1.2Deprem, Regulus ile Verginius'un konsüllüğünde, Şubat'ın Nonae gününde oldu. Bu belaya karşı hiçbir zaman güvende olmayan, ama yine de şimdiye dek zarar görmemiş ve nice kez yalnız korkuyla atlatmış olan Campania'yı büyük bir yıkımla harap etti: Herculaneum kasabasının bir kısmı çöktü, ayakta kalan yerler de sallantıda duruyor; Nuceria kolonisi yıkımdan kurtuldu ama yakınmaktan kurtulamadı; koca felaketin hafifçe sıyırıp geçtiği Neapolis de özel mülk olarak çok şey, kamu malı olarak hiçbir şey kaybetmedi. Kır köşklerinden kimi yerle bir oldu, kimi de her yanda zarar görmeden sarsıldı.
Nonis Februariis hic fuit motus Regulo et Uerginio consulibus, qui Campaniam, numquam securam huius mali, indemnem tamen et totiens defunctam metu, magna strage uastauit: nam et Herculanensis oppidi pars ruit dubieque stant etiam quae relicta sunt, et Nucerinorum colonia ut sine clade ita non sine querela est; Neapolis quoque priuatim multa, publice nihil amisit leuiter ingenti malo perstricta: uillae uero prorutae, passim sine iniuria tremuere.
6.1.3Bunlara şunlar da ekleniyor: altı yüz koyunluk bir sürü telef olmuş, heykeller yarılmış; bazı kimseler de bundan sonra akılları oynamış, kendilerini bilmeden ortalıkta dolaşmışlar. Bütün bunların sebeplerini didiklememizi hem ele aldığım eserin akışı istiyor, hem de tam bu zamana denk gelen olayın kendisi.
Adiciuntur his illa: sexcentarum ouium gregem exanimatum et diuisas statuas, motae post hoc mentis aliquos atque impotentes sui errasse. Quorum ut causas excutiamus, et propositi operis contextus exigit et ipse in hoc tempus congruens casus.
6.1.4Korkuya kapılanlar için avuntu aramalı, o büyük korkuyu söküp atmalıyız. Evrenin kendisi sarsılıyor, en sağlam parçaları yalpalıyorsa, kime ne yeterince güvenli görünebilir? Evrende tek hareketsiz ve sabit olan, her şeyi kendine dayanmış olarak taşımak için öyle kurulmuş olan şey dalgalanıyorsa; yeryüzü kendine has olanı, yerinde durmayı yitirmişse, korkularımız sonunda nerede dinecek? Korku en dipten doğuyor, temelden çekilip geliyorsa, bedenler nerede sığınak bulacak, telaşla nereye kaçacak?
Quaerenda sunt trepidis solacia et demendus ingens timor. Quid enim cuiquam satis tutum uideri potest, si mundus ipse concutitur et partes eius solidissimae labant? Si quod unum immobile est in illo fixumque, ut cuncta in se intenta sustineat, fluctuatur; si quod proprium habet terra perdidit, stare: ubi tandem resident metus nostri? Quod corpora receptaculum inuenient, quo sollicita confugiant, si ab imo metus nascitur et funditus trahitur?
6.1.5Damlar çatırdayıp çöküşün işaretini verdiğinde herkesi bir dehşet kaplar. O zaman herkes kendini başaşağı dışarı atar, evini ocağını bırakır, kendini açık meydana emanet eder. Ama yeryüzünün kendisi yıkıntılar savuruyorsa, bizi koruyan ve taşıyan, şehirlerin üstüne kurulduğu, bazılarının evrenin temeli dediği şey yarılıp sendeliyorsa, hangi sığınağa göz dikebiliriz, hangi yardıma?
Consternatio omnium est, ubi tecta crepuerunt et ruina signum dedit. Tunc praeceps quisque se proripit et penates suos deserit ac se publico credit: quam latebram prospicimus, quod auxilium, si orbis ipse ruinas agitat, si hoc quod nos tuetur ac sustinet, supra quod urbes sitae sunt, quod fundamentum quidam mundi esse dixerunt, discedit ac titubat?
6.1.6Korku kaçacak yeri yitirmişse sana yardım şöyle dursun, hangi avuntu olabilir? Hangi şey yeterince korunaklıdır, diyorum, hangisi başkasını da kendini de korumaya yetecek kadar sağlamdır? Düşmanı surla püskürtürüm; sarp tepelerdeki kaleler büyük orduları bile yolun zorluğuyla oyalar; fırtınadan bizi liman korur; sağanakların boşanan gücünü ve durmadan yağan suları damlar uzak tutar; kaçanların ardından yangın gelmez; gök gürültüsüne ve göğün tehditlerine karşı yeraltındaki evler ve derine kazılmış mağaralar çaredir (o göksel ateş toprağı delip geçemez, toprağın küçük bir engeline çarpıp geri döner); veba çıkınca yurt değiştirmek mümkündür. Kaçış yolu olmayan hiçbir kötülük yoktur.
Quid tibi esse non dico auxilii sed solacii potest, ubi timor fugam perdidit? Quid est, inquam, satis munitum, quid ad tutelam alterius ac sui firmum? Hostem muro repellam, et praeruptae altitudinis castella uel magnos exercitus difficultate aditus morabuntur; a tempestate nos uindicat portus; nimborum uim effusam et sine fine cadentes aquas tecta propellunt; fugientes non sequitur incendium; aduersus tonitruum et minas caeli subterraneae domus et defossi in altum specus remedia sunt (ignis ille caelestis non transuerberat terram sed exiguo eius obiectu retunditur); in pestilentia mutare sedes licet: nullum malum sine effugio est.
6.1.7Yıldırımlar hiçbir zaman bütün bir halkı yakmamıştır; vebalı hava şehirleri boşaltmıştır ama silip götürmemiştir. Bu kötülük ise en geniş alana yayılır; kaçınılmazdır, doymak bilmez, herkese birden zarar verir. Yalnız evleri, aileleri ya da tek tek şehirleri yutmakla kalmaz; bütün ulusları ve bölgeleri batırır, onları kâh yıkıntıların altına gömer, kâh derin bir uçuruma saklar. Artık olmayan şeyin hiç değilse bir zamanlar var olduğunu gösterecek bir iz bile bırakmaz; en ünlü şehirlerin üstüne, önceki hâlinden hiçbir iz taşımayan dümdüz bir toprak yayılır.
Numquam fulmina populos perusserunt; pestilens caelum exhausit urbes, non abstulit: hoc malum latissime patet ineuitabile, auidum, publice noxium. Non enim domos solum aut familias aut urbes singulas haurit, gentes totas regionesque submergit et modo ruinis operit, modo in altam uoraginem condit ac ne id quidem relinquit ex quo appareat quod non est saltem fuisse, sed supra nobilissimas urbes sine ullo uestigio prioris habitus solum extenditur.
6.1.8Kimileri de en çok bu ölüm türünden korkar: yurtlarıyla birlikte uçuruma gitmekten, diri diri dirilerin arasından alınmaktan; sanki her kader aynı sona varmıyormuş gibi. Tabiatın adaletinde, başka şeylerin yanında şu özellikle göze çarpar: işin sonuna gelindiğinde hepimiz eşitiz.
Nec desunt qui hoc genus mortis magis timeant quo in abruptum cum sedibus suis eunt et e uiuorum numero uiui auferuntur, tamquam non omne fatum ad eundem terminum ueniat. Hoc habet inter cetera iustitiae suae natura praecipuum quod, cum ad exitum uentum est, omnes in aequo sumus.
6.1.9Dolayısıyla beni tek bir taşın ezmesiyle bütün bir dağın altında kalmam arasında hiçbir fark yoktur; üstüme tek bir evin yükü gelip onun küçük yığını ve tozu altında can vermemle bütün yeryüzünün başımı örtmesi arasında da. Bu soluğu gün ışığında ve açıkta mı veririm, yoksa yarılan toprağın engin kucağında mı; o derinliğe tek başıma mı giderim, yoksa benimle birlikte düşen halkların kalabalık alayıyla mı: ölümümün çevresinde ne kadar gürültü koptuğu benim için fark etmez. Ölümün kendisi her yerde aynı ölçüdedir.
Nihil itaque interest utrum me lapis unus elidat, an monte toto premar; utrum supra me domus unius onus ueniat et sub exiguo eius cumulo ac puluere exspirem, an totus caput meum terrarum orbis abscondat; in luce hunc et in aperto spiritum reddam an in uasto terrarum dehiscentium sinu; solus in illud profundum an cum magno comitatu populorum concadentium ferar; nihil interest mea quantus circa mortem meam tumultus sit: ipsa ubique tantundem est.
6.1.10Öyleyse ne kaçınılabilen ne önceden görülebilen bu felakete karşı yüce bir gönül takınalım. Campania'dan el etek çekenleri, bu olaydan sonra göçüp o bölgeye bir daha asla ayak basmayacaklarını söyleyenleri dinlemeyi bırakalım: kim onlara şu ya da bu toprağın daha sağlam temeller üstünde durduğunu vaat ediyor?
Proinde magnum sumamus animum aduersus istam cladem, quae nec euitari nec prouideri potest, desinamusque audire istos, qui Campaniae renuntiauerunt quique post hunc casum emigrauerunt negantque ipsos umquam in illam regionem accessuros: quis enim illis promittit melioribus fundamentis hoc aut illud solum stare?
6.1.11Her yerin payına düşen aynıdır; henüz sarsılmamış olanlar da sarsılabilir. Daha güvenle durduğunuzu sandığınız şu yeri belki bu gece, belki geceden önce bu gün yaracaktır. Talihin gücünü çoktan tükettiği, gelecek için kendi yıkıntısıyla desteklenmiş yerlerin durumunun daha iyi olmadığını nereden biliyorsun?
Omnia eiusdem sortis sunt et, si nondum mota, tamen mobilia: hunc fortasse in quo securius consistitis locum haec nox aut hic ante noctem dies scindet. Unde scis an
6.1.12Yeryüzünün bir parçasının bu tehlikenin dışında ve ondan muaf olduğuna inanıyorsak yanılıyoruz. Hepsi aynı kanunun altında yatar; tabiat hiçbir şeyi hareketsiz olsun diye tasarlamamıştır. Kimi bir zaman çöker, kimi başka bir zaman; büyük şehirlerde nasıl kâh şu ev kâh bu ev payandaya vurulursa, bu yeryüzünde de kâh şu kısım kâh bu kısım çatlak verir.
Erramus enim, si ullam terrarum partem exceptam immunemque ab hoc periculo credimus: omnes sub eadem iacent lege; nihil ita ut immobile esset natura concepit; alia temporibus aliis cadunt et, quemadmodum in urbibus magnis nunc haec domus nunc illa suspenditur, ita in hoc orbe terrarum nunc haec pars facit uitium nunc illa.
6.1.13Tyros bir zamanlar yıkımlarıyla dillere düşmüştü; Asya on iki şehri birden kaybetti. Geçen yıl Akhaia'ya ve Makedonya'ya saldıran bu kötülük, ne türden bir güçse, şimdi Campania'yı yaraladı. Kader dolaşır durur; uzun zamandır uğramadığı bir yer varsa ona yeniden döner. Kimi yerleri daha seyrek, kimi yerleri daha sık rahatsız eder; ama hiçbir şeyin muaf ve zarar görmemiş kalmasına izin vermez.
Tyros aliquando infamis ruinis fuit, Asia duodecim urbes simul perdidit; anno priore in Achaiam et Macedoniam, quaecumque est ista uis mali quae incurrit, nunc Campaniam laesit: circumit fatum et, si quid diu praeteriit, repetit. Quaedam rarius sollicite, saepius quaedam: nihil immune esse et innoxium sinit.
6.1.14Kaderin köleliğine girenler yalnız biz insanlar, kısa ömürlü ve gelip geçici şeyler olarak doğanlar değiliz: şehirler, ülkelerin sınırları, kıyılar, hatta denizin kendisi de girer. Biz ise talihin nimetlerinin kalıcı olacağını kendimize vaat ediyoruz; insana dair her şey içinde en hızlı uçup giden hafifliğe sahip olan mutluluğun herhangi bir şeyde ağırlık ve süreklilik kazanacağına inanıyoruz.
Non homines tantum, qui breuis et caduca res nascimur, urbes oraeque terrarum et litora et ipsum mare in seruitutem fati uenit. Nos tamen nobis permansura promittimus bona fortunae, et felicitatem, cuius ex omnibus rebus humanis uelocissima est leuitas, habituram in aliquo pondus ac moram credimus;
6.1.15Her şeyin sonsuza dek süreceğini kendine vaat edenlerin aklına, üzerinde durdukları şeyin bile sabit olmadığı gelmez. Çünkü bu, Campania'nın ya da Akhaia'nın değil bütün toprağın kusurudur: iyi bir arada durmamak, birçok sebeple çözülmek; bütünü yerinde kalırken parçalarıyla çökmek.
et perpetua sibi omnia promittentibus in mentem non uenit id ipsum supra quod stamus stabile non esse. Neque enim Campaniae istud aut Achaiae sed omnis soli uitium est, male cohaerere et ex causis pluribus solui et summa manere, partibus ruere.
6.2.1Ne yapıyorum? Seyrek tehlikelere karşı avuntu vaat etmiştim; işte her yandan korkulacak şeyler haber veriyorum, yok olabilen ve yok edebilen hiçbir şeyin sonsuz bir dinginliği olmadığını söylüyorum. Ama ben tam da bunu bir avuntu, hem de en güçlü avuntu sayıyorum; çünkü akılsızlar için korkunun çaresi yoktur. Basiretli kişilerin dehşetini akıl söküp atar; bilgisizler ise umutsuzluktan büyük bir rahatlık edinir.
Quid ago? Solacium aduersus pericula rara promiseram: ecce undique timenda denuntio, nego quicquam esse quietis aeternae, quod perire possit et perdere. Ego uero hoc ipsum solacii loco pono et quidem ualentissimi, quando quidem sine remedio timor stultis est: ratio terrorem prudentibus excutit; imperitis magna fit ex desperatione securitas.
6.2.2Öyleyse birden esir düşüp ateşlerle düşman arasında donakalmış olanlara söylenen sözün bütün insan soyuna söylendiğini düşün: "Yenilenler için tek kurtuluş, hiçbir kurtuluş ummamaktır."
Hoc itaque generi humano dictum puta quod illis subita captiuitate inter ignes et hostem stupentibus dictum est: "una salus uictis nullam sperare salutem."
6.2.3Hiçbir şeyden korkmamak istiyorsanız, her şeyden korkulabileceğini düşünün. Ne önemsiz sebeplerle dağılıp gittiğimize bir bakın: ne yemek ne içmek ne uykusuzluk ne uyku belli bir ölçüyü aşınca sağlığımıza iyi gelir. Değersiz, zayıf, akışkan, yok edilmesi için büyük bir çaba gerekmeyen küçük bedenler olduğumuzu hemen anlayacaksınız. Elbette bizim için tek tehlike, toprağın titremesi, birden dağılıp üstündekileri aşağı çekmesi!
Si uultis nihil timere, cogitate omnia esse metuenda; circumspicite quam leuibus causis discutiamur: non cibus nobis, non umor, non uigilia, non somnus sine mensura quadam salubria sunt; iam intellegetis nugatoria esse nos et imbecilla corpuscula, fluida, non magna molitione perdenda. Sine dubio id unum periculi nobis est quod tremunt terrae, quod subito dissipantur ac superposita deducunt!
6.2.4Yıldırımlardan, depremlerden, yarıklardan dehşete düşen kişi kendine büyük değer biçiyor demektir. Kendi zayıflığının farkında olsa, asıl balgamdan korkması gerekmez mi? Belli ki öyle doğmuşuz, öyle bahtiyar uzuvlar almışız, öyle büyük bir boya ulaşmışız ki, evrenin parçaları yerinden oynamadıkça, gök gürlemedikçe, toprak çökmedikçe yok olamayız!
Magni se aestimat qui fulmina et motus terrarum hiatusque formidat. Uult ille imbecillitatis sibi suae conscius timere pituitam? Ita uidelicet nati sumus, tam felicia sortiti membra, in hanc magnitudinem creuimus! Et ob hoc, nisi mundi partibus motis, nisi caelum intonuerit, nisi terra subsederit, perire non possumus!
6.2.5Bir tırnağın, hatta tırnağın tamamının değil de yanındaki küçük bir yırtığın acısı bizi bitirebilir! Biraz koyulaşmış bir tükürüğün boğabileceği ben, titreyen topraklardan mı korkayım? Bazılarını yanlış yoldan boğaza kaçan bir yudum boğmuşken, yerinden oynamış denizden, olağandan daha uzun bir akışla daha çok su sürükleyen gelgitin üstüme gelmesinden mi dehşete düşeyim? Bir damla suyla ölebileceğini bile bile denizden ürkmek ne budalalık!
Unguiculi nos et ne totius quidem dolor sed aliqua ab latere eius scissura conficit! Et ego timeam terras trementes, quem crassior saliua suffocat? Ego extimescam emotum sedibus suis mare, et ne aestus maiore quam solet cursu plus aquarum trahens superueniat, cum quosdam strangulauerit potio male lapsa per fauces? Quam stultum est mare horrere, cum scias stillicidio perire te posse!
6.2.6Ölüme karşı ölümlülüğün kendisinden büyük avuntu yoktur; dışarıdan korku salan bütün bu şeylere karşı da en büyük avuntu, sayısız tehlikenin zaten kendi bağrımızda bulunmasıdır. Gök gürültüsü karşısında yere çökmekten, yıldırım korkusuyla toprağın altına sürünmekten daha delice ne olabilir? Ölüm her yerde hazır beklerken, her yandan karşımıza çıkarken, insan soyunu yok etmeye yetmeyecek kadar küçük hiçbir şey yokken, toprağın yalpalamasından, dağların ani kaymasından, kıyının ötesine fırlayan denizin baskınlarından korkmaktan daha budalaca ne olabilir?
Nullum maius solacium est mortis quam ipsa mortalitas, nullum autem omnium istorum quae extrinsecus terrent quam quod innumerabilia pericula in ipso sinu sunt. Quid enim dementius quam ad tonitrua succidere et sub terram correpere fulminum metu? Quid stultius quam timere nutationem terrae aut subitos montium lapsus et irruptiones maris extra litus eiecti, cum mors ubique praesto sit et undique occurrat nihilque sit tam exiguum quod non in perniciem generis humani satis ualeat?
6.2.7Bunlar bizi, sıradan bir ölümden daha çok kötülük taşıyorlarmış gibi altüst etmemeli. Tam tersine, hayattan çıkmak ve bir gün canı salıvermek zorunlu olduğuna göre, daha büyük bir sebeple ölmek insana hoş gelmeli. Ne zaman, nerede olursa olsun ölmek zorunludur: şu toprak sağlam dursun, kendi sınırları içinde kalsın, hiçbir zarara uğrayıp sarsılmasın; bir gün yine üstümde olacaktır. Onu benim kendi üstüme koymamla onun kendini üstüme koyması arasında ne fark var?
Adeo non debent nos ista confundere, tamquam plus in se mali habeant quam uulgaris mors, ut contra, cum sit necessarium e uita exire et aliquando emittere animam, maiore perire ratione iuuet. Necesse est mori ubicumque, quandoque: stet licet ista humus et se teneat suis finibus nec ulla iactetur iniuria, supra me quandoque erit.
6.2.8Toprak yarılır, adını bilmediğim bir kötülüğün koca gücüyle parçalanır ve beni ölçüsüz bir derinliğe götürür. Ee, sonra? Düz yerde ölüm daha mı hafiftir? Eşyanın tabiatı benim adı sanı olmayan bir ölümle yatmamı istemiyorsa, üstüme kendinden bir parça atıyorsa, yakınacak neyim var?
Diducitur et ingenti potentia nescio cuius mali rumpitur et me in immensam altitudinem abducit; quid porro? Mors leuior in plano est? Quid habeo quod querar, si rerum natura me non uult iacere ignobili leto, si mihi inicit sui partem?
6.2.9Benim Vagellius'um o ünlü şiirinde ne güzel söyler: "Düşmek gerekiyorsa, gökten düşmüş olmak isterdim." Aynı şeyi ben de söyleyebilirim: düşmek gerekiyorsa, dünya sarsılırken düşeyim. Herkesi vuran bir felaketi dilemek doğru olduğu için değil, toprağın da ölümlü olduğunu görmek ölüm karşısında büyük bir avuntu olduğu için.
Egregie Uagellius meus in illo inclito carmine: "Si cadendum est", inquit, "e caelo cecidisse uelim". Idem licet dicere: si cadendum est, cadam orbe concusso, non quia fas est optare publicam cladem, sed quia ingens mortis solacium est terram quoque uidere mortalem.
6.3.1Şunu da önceden zihne yerleştirmek işe yarar: bunların hiçbirini tanrılar yapmaz; ne gök ne toprak tanrıların öfkesiyle sarsılır. Bunların kendi sebepleri vardır; bir buyruk üzerine kudurmazlar, bedenlerimiz gibi bazı bozukluklarla altüst olurlar. Zarar veriyor gibi göründüklerinde bile asıl zarara uğrayan kendileridir.
Illud quoque proderit praesumere animo, nihil horum deos facere, nec ira numinum aut caelum concuti aut terram: suas ista causas habent nec ex imperio saeuiunt sed quibusdam uitiis ut corpora nostra turbantur et tunc, cum facere uidentur iniuriam, accipiunt.
6.3.2Gerçeği bilmediğimiz için her şey bize daha korkunç gelir, hele seyrek olmaları korkuyu artıran şeyler: alışık olunanlar daha hafif gelir, alışılmamış olandan daha büyük bir dehşet doğar. Peki bir şey bize neden alışılmamış gelir? Çünkü tabiatı akılla değil gözle kavrarız; onun neler yapabileceğini değil, yalnız ne yapmış olduğunu düşünürüz. Bu ihmalin cezasını, yeni şeylerden korkmuş gibi ödüyoruz; oysa onlar yeni değil, yalnızca alışılmamıştır.
Nobis autem ignorantibus uerum omnia terribiliora sunt, utique quorum metum raritas auget: leuius accidunt familiaria, at ex insolito formido maior est. Quare autem quicquam nobis insolitum est? Quia naturam oculis, non ratione, comprehendimus nec cogitamus quid illa facere possit, sed tantum quid fecerit. Damus itaque huius neglegentiae poenas tamquam nouis territi, cum illa non sint noua sed insolita.
6.3.3Peki ne olmuş? Güneş tutulmuş göründüğünde ya da daha sık kararan ay kısmen veya tamamen gizlendiğinde bu, zihinlere, hem de bütün bir halkın zihnine dinî bir korku salmaz mı? Ya şunlar, çok daha fazla salmaz mı: yan yana savrulan meşaleler, göğün geniş bir kısmının tutuşması, kuyrukluyıldızlar, birden çok güneş dairesi, gündüz görülen yıldızlar, ardlarında bol ışık sürükleyen ateşlerin ani geçişleri?
Quid ergo? Non religionem incutit mentibus, et quidem publice, siue deficere sol uisus est, siue luna, cuius obscuratio frequentior, aut parte sui aut tota delituit? Longeque magis illa, actae in transuersum faces et caeli magna pars ardens et crinita sidera et plures solis orbes et stellae per diem uisae subitique transcursus ignium multam post se lucem trahentium?
6.3.4Bunların hiçbirine korkmadan hayret etmeyiz. Korkunun sebebi bilmemek olduğuna göre, korkmamak için bilmeye değmez mi? Sebepleri araştırmak, hem de bütün zihnimizi buna yöneltmek ne kadar daha iyidir! Çünkü zihnin kendini yalnız vermekle kalmayıp adayacağı, bundan daha değerli bir şey bulunamaz.
Nihil horum sine timore miramur: et cum timendi sit causa nescire, non est tanti scire, ne timeas? Quanto satius est causas inquirere, et quidem toto in hoc intentum animo! Neque enim illo quicquam inueniri dignius potest, cui se non tantum commodet sed impendat.
6.4.1Öyleyse toprağı en dibinden oynatan, bu kadar ağır bir kütleyi iten şeyin ne olduğunu araştıralım. Bu kadar büyük bir yükü kendi gücüyle sarsan, ondan daha güçlü olan şey nedir? Toprak neden kâh titrer, kâh gevşeyip çöker, kâh parçalara bölünüp yarılır; çöküşünün açtığı boşluğu bazen uzun süre korur, bazen hemen kapatır? Neden kâh bilinen büyüklükteki ırmakları içeri çevirir, kâh yenilerini fışkırtır; bazen sıcak su damarları açar, bazen onları soğutur; ateşleri kimi zaman bir dağın ya da kayalığın önceden bilinmeyen bir deliğinden salar, kimi zaman bilinen ve yüzyıllardır ünlü olanları bastırır? Bin türlü harika yaratır: yerlerin yüzünü değiştirir, dağları indirir, düzlükleri yükseltir, vadileri kabartır, denizin derinliğinde yeni adalar çıkarır. Bütün bunların hangi sebeplerden olduğunu didiklemeye değer.
Quaeramus ergo quid sit quod terram ab infimo moueat, quod tanti molem ponderis pellat; quid sit illa ualentius quod tantum onus ui sua labefactet; cur modo tremat, modo laxata subsidat, nunc in partes diuisa discedat et alias interuallum ruinae suae diu seruet, alias cito comprimat; nunc amnes magnitudinis notae conuertat introrsum, nunc nouos exprimat; aperiat aliquando aquarum calentium uenas, aliquando refrigeret, ignesque nonnumquam per aliquod ignotum antea montis aut rupis foramen emittat, aliquando notos et per saecula nobiles comprimat. Mille miracula mouet faciemque mutat locis et defert montes, subrigit plana, ualles extuberat, nouas in profundo insulas erigit: haec ex quibus causis accidant, digna res excuti.
6.4.2"Emeğin karşılığı ne olacak?" diyorsun. Hiçbir karşılık bundan büyük değildir: tabiatı bilmek. Bu konuyu ele almanın gelecekte işe yarayacak pek çok yanı vardır; ama insanı kendi görkemiyle alıkoymasından, ücret için değil hayranlık için uğraşılmasından daha güzel bir yanı yoktur. Öyleyse bunların neden olduğunu inceleyelim. Bunları incelemek bana o kadar tatlı gelir ki, gençken depremler üzerine bir kitap yayımlamış olsam da yaşın bana ilim, hiç değilse titizlik bakımından bir şey katıp katmadığını sınamak ve denemek istedim.
Quod, inquis, erit pretium operae? Quo nullum maius est, nosse naturam. Neque enim quicquam habet in se huius materiae tractatio pulchrius, cum multa habeat futura usui, quam quod hominem magnificentia sui detinet nec mercede sed miraculo colitur. Inspiciamus ergo quid sit propter quod haec accidant: quorum adeo est mihi dulcis inspectio ut, quamuis aliquando de motu terrarum uolumen iuuenis ediderim, tamen temptare me uoluerim et experiri,
6.5.1Toprağı sarsan sebebi kimi suda aradı, kimi ateşlerde, kimi toprağın kendisinde, kimi hava akımında, kimi bunların birkaçında, kimi de hepsinde. Bazıları da bunlardan birinin sebep olduğunun kendilerince açık olduğunu, ama hangisi olduğunun açık olmadığını söyledi.
Causam qua terra concutitur alii in aqua esse, alii in ignibus, alii in ipsa terra, alii in spiritu putauerunt, alii in pluribus, alii in omnibus his; quidam liquere ipsis aliquam ex istis causam esse dixerunt, sed non liquere quae esset.
6.5.2Şimdi bunları tek tek ele alacağım. Her şeyden önce şunu söylemeliyim: eski kanaatler yeterince titiz değildir, kabadır. O zamanlar gerçeğin çevresinde dolaşılıp yanılınıyordu; ilk deneyenler için her şey yeniydi. Sonradan aynı şeyler inceltildi; yine de bir şey bulunduysa, bunun hakkı onlara verilmelidir. Eşyanın tabiatının gizli köşelerini aralamak, onun dış görünüşüyle yetinmeyip içine bakmak ve tanrıların sırlarına inmek büyük bir ruhun işiydi. Bulmaya en çok katkıda bulunan, bulunabileceğini ummuş olandır.
Nunc singula persequar. Illud ante omnia mihi dicendum est, opiniones ueteres parum exactas esse et rudes: circa uerum adhuc errabatur; noua omnia erant primo temptantibus; postea eadem illa limata sunt et, si quid inuentum est, illis nihilominus referri debet acceptum: magni animi res fuit rerum naturae latebras dimouere nec contentum exteriore eius aspectu introspicere et in deorum secreta descendere. Plurimum ad inueniendum contulit qui sperauit posse reperiri.
6.5.3Bu yüzden eskileri hoşgörüyle dinlemek gerekir: hiçbir şey başlarken tamamlanmış değildir. Bu yalnız her şeyin en büyüğü ve en karmaşığı olan bu konuda böyle değildir (burada çok şey yapılmış olsa bile her çağ yapacak bir şey bulacaktır); başka her işte de başlangıçlar hep mükemmelden çok uzak olmuştur.
Cum excusatione itaque ueteres audiendi sunt: nulla res consummata est, dum incipit; nec in hac tantum re omnium maxima atque inuolutissima (in qua, etiam cum multum acti erit, omnis tamen aetas quod agat inueniet) sed et in omni alio negotio longe semper a perfecto fuere principia.
6.6.1Sebebin suda olduğunu ne tek bir kişi söylemiştir ne tek bir biçimde. Miletli Thales bütün yeryüzünün, altındaki su tarafından taşındığını ve onun üstünde yüzdüğünü düşünür; bu suya ister Okyanus de, ister büyük deniz, ister başka tabiatta, henüz yalın bir su, nemli bir unsur. Thales'e göre yeryüzü bu dalganın üstünde, büyük ve bastırdığı sulara ağır gelen bir gemi gibi taşınır.
In aqua causam esse nec ab uno dictum est nec uno modo. Thales Milesius totam terram subiecto iudicat umore portari et innare, siue illud oceanum uocas, siue magnum mare, siue alterius naturae simplicem adhuc aquam et umidum elementum. Hac, inquit, unda sustinetur orbis uelut aliquod grande nauigium et graue his aquis quas premit.
6.6.2Evrenin en ağır kısmının bu kadar ince ve kaçak bir hava tarafından taşınamayacağını neden düşündüğünü aktarmak gereksiz; çünkü şimdi söz konusu olan yeryüzünün konumu değil, hareketidir. Thales, bu dünyayı sallayan şeyin sular olduğuna şunu delil gösterir: her büyük depremde çoğunlukla yeni kaynaklar fışkırır. Gemilerde de böyle olur: eğilip yana yattıklarında su alırlar; taşıdıkları yükün ağırlığıyla ölçüsüzce bastırıldıklarında su ya üstlerinden aşar ya da hiç değilse sağda solda her zamankinden çok yükselir.
Superuacuum est reddere causas propter quas existimat grauissimam partem mundi non posse spiritu tam tenui fugacique gestari; non enim nunc de situ terrarum sed de motu agitur. Illud argumenti loco ponit aquas esse in causa quibus hic orbis agitetur, quod in omni maiore motu erumpunt fere noui fontes (sicut in nauigiis quoque euenit ut, si inclinata sunt et abierunt in latus, aquam sorbeant, quae enormi eorum onere quae uehit, si immodice depressa sunt, aut superfunditur aut certe dextra sinistraque solito magis surgit).
6.6.3Bu kanaatin yanlış olduğunu uzun uzun kanıtlamaya gerek yok. Toprak suyla taşınsaydı, arada bir sarsılmakla kalmaz, hep hareket ederdi; o zaman onun sallanmasına değil, yerinde durmasına hayret ederdik. Sonra bir parçasıyla değil bütünüyle sarsılırdı; çünkü bir gemi hiçbir zaman yarısıyla çalkalanmaz. Oysa depremler bütün toprakta değil, bir kısmında olur. Bütünüyle taşınan bir şey, taşındığı şey çalkalandığında nasıl olur da bütünüyle çalkalanmaz?
Hanc opinionem falsam esse non est diu colligendum: nam si terra aqua sustineretur, et ea aliquando concuteretur
6.6.4"Peki sular neden fışkırıyor?" Her şeyden önce, toprak çok kez sarsılmış ve hiç yeni su akmamıştır. Sonra su bu sebeple fışkırsaydı, toprağın kenarlarından çevresine yayılırdı; ırmaklarda ve denizde de böyle olduğunu görürüz: gemiler ne zaman batsa suyun yükselmesi en çok kenarlarda görünür. Son olarak, fışkırma senin dediğin kadar küçük olmaz, sintine suyu bir yarıktan sızar gibi sızmazdı; sonsuz ve her şeyi taşıyan bir sudan beklenecek gibi muazzam bir taşkın olurdu.
"At quare aquae erumpunt?". Primum omnium saepe tremuit terra et nihil umoris noui fluxit; deinde si ex hac causa unda prorumperet, a lateribus terrae circumfunderetur (sicut in fluminibus ac mari uidemus incidere, ut incrementum aquarum, quotiens nauigia desidunt, in lateribus maxime appareat); ad ultimum non tam exigua fieret quam tu dicis eruptio nec uelut per rimam sentina subreperet, sed fieret ingens inundatio ut ex infinito liquore et ferente uniuersa.
6.7.1Bazıları depremleri suya yüklemiştir, ama aynı sebepten değil. İçlerinden biri şöyle der: Bütün yeryüzünün içinden pek çok türde su akar. Bir yerde, yağmurların yardımı olmadan da gemi işleyebilecek büyüklükte sürekli ırmaklar vardır: bir yanda yaz boyunca muazzam sular getiren Nil; öbür yanda barış içindeki topraklarla düşman toprakları arasından akan Tuna ve Ren. Tuna Sarmatların saldırılarını durdurur, Avrupa'yı Asya'dan ayırır; Ren de savaşa susamış bir ulus olan Germenleri geri iter.
Quidam motum terrarum aquae imputauerunt, sed non ex eadem causa. Per omnem, inquit, terram multa aquarum genera decurrunt: aliubi perpetui amnes, quorum nauigabilis etiam sine adiutorio imbrium magnitudo est: hinc Nilus, per aestatem ingentes aquas inuehit; hinc, qui medius inter pacata et hostilia fluit, Danuuius ac Rhenus, alter Sarmaticos impetus cohibens et Europam Asiamque disterminans, alter Germanos, auidam belli gentem, repellens.
6.7.2Buna bir de birbirini tanımayan halkların çevrelediği çok geniş gölleri, durgun suları, gemiyle aşılamayan, orada yaşayanların bile birbirine geçemediği bataklıkları ekle; sonra nice kaynağı, birden ve gizli bir yerden ırmaklar kusan nice ırmak başını; sonra belli bir süre için toplanan nice sel baskınını, ki güçleri ne kadar ani gelirse o kadar çabuk geçer.
Adice nunc patentissimos lacus et stagna populis inter se ignotis circumdata et ineluctabiles nauigio paludes, ne ipsis quidem inter se peruias quibus incoluntur; deinde tot fontes, tot capita fluminum subitos et ex occulto amnes uomentia, tot deinde ad tempus collectos torrentium impetus, quorum uires quam repentinae tam breues.
6.7.3Suların yeraltında da aynı tabiatı ve aynı görünüşü vardır. Orada da kimi engin bir akışla iner, başaşağı yuvarlanıp düşer; kimi daha durgundur, sığlıklarda yayılır, yavaş ve sakin akar. Bu suların engin haznelerde toplandığını ve pek çok yerde hareketsiz durduğunu kim inkâr eder? Bütün suların geldiği yerde çok su bulunduğunu uzun uzun kanıtlamaya gerek yok; toprak saklı ve bol bir birikimden dökmeseydi, bu kadar ırmağı çıkarmaya yetmezdi.
Omnis aquarum et intra terram natura faciesque est: illic quoque aliae uasto cursu deferuntur et in praeceps uolutae cadunt, aliae languidiores in uadis refunduntur et leniter ac quiete fluunt; quis autem neget uastis illas receptaculis concipi et cessare multis inertes locis? Non est diu probandum ibi multas aquas esse, unde omnes sunt; neque enim sufficeret tellus ad tot flumina edenda, nisi ex reposito multoque funderet.
6.7.4Bu doğruysa, orada bir ırmağın zaman zaman kabarması, kıyılarını bırakıp önündekilere şiddetle saldırması kaçınılmazdır. Böylece ırmağın üzerine atıldığı ve sular çekilinceye kadar dövüp duracağı kısım sarsılır. Akıp gelen bir dere de bir bölgeyi oyup bir kütleyi yanında sürükleyebilir; o kütle kayınca üstündekiler sarsılır.
Si hoc uerum est, necesse est aliquando illic amnis excrescat et relictis ripis uiolentus in obstantia incurrat: sic fiet motus alicuius partis in quam flumen impetum dedit et quam, donec decrescat, uerberabit. Potest fieri ut aliquam regionem riuus affluens exedat ac secum trahat aliquam molem, qua lapsa superposita quatiantur.
6.7.5Toprağın gizli yerlerinde engin bir denizin koyları bulunduğuna inanmayan kişi gözlerine fazla güveniyor, zihnini onların ötesine taşımayı bilmiyor demektir. Gizli yerlerde de bir kıyısı olan, gizli geçitlerden girmiş bir denizin bulunmasını neyin engellediğini ya da önlediğini görmüyorum. Bu deniz orada da aynı genişlikte yer tutabilir, belki daha da fazlasını; çünkü üstteki yerler bunca canlıyla paylaşılmak zorundaydı, gizli, sahipsiz ve ıssız yerler ise dalgalara daha serbestçe açıktır.
Iam uero nimis oculis permittit nec ultra illos scit producere animum, qui non credit esse in abdito terrae sinus maris uasti. Nec enim uideo quid prohibeat aut obstet quo minus habeat aliquod etiam in abdito litus et per occultos aditus receptum mare, quod illic quoque tantundem loci teneat aut fortassis hoc amplius quod superiora cum tot animalibus erant diuidenda: abstrusa enim et sine possessore deserta liberius undis uacant.
6.7.6Bu dalgaların orada çalkalanmasını, toprakların arasındaki her boşluğun ve bütün havanın yarattığı rüzgârlarla sürüklenmesini ne engeller? Demek ki olağandan büyük bir fırtına koptuğunda yeryüzünün bir kısmını şiddetle itip sarsabilir. Nitekim bizde de denizden uzak olan pek çok yer, denizin ani gelişiyle hırpalanmıştır; uzaktan sesi duyulan dalga, denize nazır kurulmuş köşkleri basmıştır. Orada da yeraltındaki deniz kabarıp çekilebilir; bunların hiçbiri üstte duranlar sarsılmadan olmaz.
Quas quid uetat illic fluctuare et uentis, quos omne interuallum terrarum et omnis aer creat, impelli? Potest ergo maior solito exorta tempestas aliquam partem terrarum impulsam uehementius commouere. Nam apud nos quoque multa quae procul a mari fuerant subito eius accessu uapulauerunt et uillas in prospectu collocatas fluctus qui longe audiebatur inuasit; illic quoque potest accedere ac recedere pelagus infernum: quorum neutrum fit sine motu superstantium.
6.8.1Yeraltı ırmaklarının ve gizli bir denizin varlığına inanmakta uzun süre duraksayacağını sanmıyorum. Suyun kaynağı içeride kapalı değilse, bunlar nereden sızıp çıkıyor, bize nereden geliyor?
Non quidem existimo diu te haesitaturum an credas esse subterraneos amnes et mare absconditum: unde enim ista prorepunt, unde ad nos ueniunt, nisi quod origo umoris inclusa est?
6.8.2Haydi bakalım: Dicle'nin yolunun ortasında kesilip kuruduğunu, hem de bütünüyle başka yöne çevrilmeden, görünmeyen kayıplarla önce yavaş yavaş azalıp sonra tükendiğini gördüğünde, onun toprağın karanlıklarından başka nereye gittiğini düşünürsün? Hele daha sonra, önce akandan daha küçük olmadan yeniden çıktığını görünce? Şairlerin dillere destan ettiği Alpheios'un Akhaia'da yere daldığını, denizi aşıp Sicilya'da Arethusa adlı çok hoş bir kaynak olarak yeniden aktığını gördüğünde ne dersin?
Age, cum uides interruptum Tigrin in medio itinere siccari et non uniuersum auerti, sed paulatim non apparentibus damnis minui primum, deinde consumi, quo illum putas abire nisi in obscura terrarum, utique cum uideas emergere iterum non minorem eo qui prius fluxerat? Quid, cum uides Alpheon, celebratum poetis, in Achaia mergi et in Sicilia rursus traiecto mari effundere amoenissimum fontem Arethusam?
6.8.3Nil'in yaz taşmasını açıklayan kanaatler arasında şunun da bulunduğunu bilmez misin: Nil topraktan fışkırır, yukarıdan gelen sularla değil, en derinden verilen sularla kabarır. Ben, başka faziletlerinin yanında özellikle gerçeği pek seven Caesar Nero'nun Nil'in kaynağını araştırmak için gönderdiği iki yüzbaşıyı dinledim. Anlattıklarına göre uzun bir yol katetmişler; Etiyopya kralından yardım alıp yakındaki krallara tavsiye edilerek daha ötelere kadar ilerlemişler.
Nescis autem inter opiniones, quibus enarratur Nili aestiua inundatio, et hanc esse, a terra illum erumpere et augeri non supernis aquis sed ex intimo redditis? Ego quidem centuriones duos, quos Nero Caesar, ut aliarum uirtutum ita ueritatis in primis amantissimus, ad inuestigandum caput Nili miserat, audiui narrantes longum illos iter peregisse, cum a rege Aethiopiae instructi auxilio commendatique proximis regibus penetrassent ad ulteriorem.
6.8.4İçlerinden biri şöyle diyordu: "Oradan muazzam bataklıklara vardık; bunların nerede bittiğini ne yerliler biliyordu ne de kimse bilmeyi umabilir. Otlar sulara öyle dolanmıştı ki bu sular ne yayanın geçebileceği gibiydi ne gemiyle aşılabilirdi; çamurlu ve otla kaplı bataklık ancak küçük, tek kişilik bir kayığı taşıyabiliyordu. Orada iki kaya gördük; bunlardan muazzam bir su akıp düşüyordu."
Inde, ut quidam aiebant, peruenimus ad immensas paludes, quarum exitum nec incolae nouerant nec sperare quisquam potest: ita implicatae aquis herbae sunt et aquae nec pediti eluctabiles nec nauigio, quod nisi paruum et unius capax limosa et obsita palus non fert. Ibi, inquit, uidimus duas petras, ex quibus ingens uis fluminis excidebat.
6.8.5Ama bu su ister Nil'in kaynağı olsun ister ona katılan bir kol, ister orada doğsun ister önceki akışından toprağa çekilip yeniden çıksın, ne olursa olsun büyük bir yeraltı gölünden yükseldiğine inanmaz mısın? Bu kadar büyük bir hızla fışkırabilmeleri için, pek çok yere dağılmış ve tek bir yerde toplanmış suya sahip olmaları gerekir.
Sed siue caput illa siue accessio est Nili, siue tunc nascitur siue in terras ex priore recepta cursu redit, nonne tu credis illam, quicquid est, ex magno terrarum lacu ascendere? Habeant enim oportet pluribus locis sparsum umorem et in uno coactum, ut eructare tanto impetu possint.
6.9.1Bazıları depremin sebebini ateş sayar; en başta Anaksagoras. Ona göre hava da toprak da hemen hemen aynı sebeple sarsılır: Aşağıda bir hava akımı, yoğunlaşıp bulut hâline gelmiş havayı, bizim burada da bulutları parçalayan güçle yarar; bulutların çarpışmasından ve fırlayıp çıkan havanın koşusundan bir ateş parlar. Bu ateş de çıkış arayarak önüne çıkana saldırır, direneni koparıp atar; sonunda ya dar bir geçitten göğe çıkış yolu bulur ya da zorla, şiddetle bir yol açar.
Ignem causam motus quidam iudicant, imprimis Anaxagoras, qui existimat simili paene ex causa et aera concuti et terram: cum in inferiore parte spiritus crassum aera et in nubes coactum eadem ui qua apud nos quoque nubila frangi solent rupit et ignis ex hoc collisu nubium cursuque elisi aeris emicuit, hic ipse in obuia incurrit exitum quaerens ac diuellit repugnantia, donec per angustum aut nactus est uiam exeundi ad caelum aut ui et iniuria fecit.
6.9.2Başkaları da sebebin ateşte olduğunu düşünür, ama bu yüzden değil. Onlara göre ateş birçok yerde gömülü olarak yanar ve yakınındaki her şeyi tüketir. Tüketilen bu kısımlar bir gün düşerse, altlarındaki desteklerden yoksun kalan parçalar sallanmaya başlar; yükü karşılayacak bir şey çıkmadığı için yıkılıncaya kadar sallanırlar. O zaman yarıklar, engin uçurumlar açılır; ya da uzun süre sallantıda kaldıktan sonra arta kalan kısımlar ayakta kalanların üstüne oturur.
Alii in igne causam quidam esse, sed non ob hoc iudicant, sed quia pluribus obrutus locis ardeat et proxima quaeque consumat; quae si quando exesa ceciderint, tunc sequi motum earum partium quae subiectis adminiculis destitutae labant, donec corruerunt nullo occurrente quod onus exciperet; tunc chasmata, tunc hiatus uasti aperiuntur aut, cum diu dubitauerunt, super ea se quae supersunt stantque componunt.
6.9.3Bizde de bunun olduğunu görürüz: şehrin bir kısmı yangınla boğuştuğunda, kirişler yanıp kül olunca ya da üst kısımlara dayanak olan şeyler bozulunca, uzun süre sallanan çatılar çöker; sağlam bir zemine oturuncaya kadar aşağı iner ve sallantıda kalır.
Hoc apud nos quoque uidemus accidere, quotiens incendio laborat pars ciuitatis: cum exustae trabes sunt aut corrupta quae superioribus firmamentum dabant, tunc diu agitata fastigia concidunt et tam diu deferuntur atque incerta sunt, donec in solido resederunt.
6.10.1Anaksimenes, toprağın hareketinin sebebinin toprağın kendisi olduğunu, onu iten şeyin dışarıdan gelmediğini, kendi içinde ve kendisinden kaynaklandığını söyler: Toprağın bazı parçaları ya suyla çözülmüş, ya ateşle kemirilmiş, ya da hava akımının şiddetiyle koparılmış olarak düşer. Bunlar iş görmese bile bir şeyin kopup ayrılması için sebep eksik değildir. Her şeyden önce her şey eskiyerek çöker, hiçbir şey yaşlılıktan korunmuş değildir; yaşlılık sağlam ve çok güçlü şeyleri de kemirir.
Anaximenes ait terram ipsam sibi causam esse motus nec extrinsecus incurrere quod illam impellat, sed intra ipsam et ex ipsa: quasdam enim partes eius decidere, quas aut umor resoluerit aut ignis exederit aut spiritus uiolentia excusserit. Sed his quoque cessantibus non deesse propter quod aliquid abscedat aut reuellatur; nam primum omnia uetustate labuntur nec quicquam tutum a senectute est; haec solida quoque et magni roboris carpit.
6.10.2Eski binalarda bazı kısımlar, hiçbir şey çarpmadan, taşıdıkları ağırlık güçlerinden fazla olunca nasıl düşerse, toprağın bütün bu gövdesinde de parçalar eskiyerek çözülür, çözülünce düşer ve üstündekilere titreme verir. Önce koparken: çünkü büyük hiçbir şey, yapıştığı şeyi sarsmadan kopmaz. Sonra düşünce: sert bir zemine çarpıp top gibi sekerler; top da düşünce sıçrar, yerden her seferinde yeni bir hızla fırlayıp defalarca zıplar. Durgun sulara düşerlerse, bu düşüşün kendisi, yukarıdan çarpan ağırlığın birden kaldırdığı engin dalgayla çevreyi sarsar.
Itaque quemadmodum in aedificiis ueteribus quasdam non percussa tamen decidunt, cum plus ponderis habuere quam uirium, ita in hoc uniuerso terrae corpore euenit ut partes eius uetustate soluantur, solutae cadant et tremorem superioribus afferant: primum, dum abscedunt (nihil enim utique magnum sine motu eius cui haesit absciditur); deinde, cum deciderunt, solido exceptae resiliunt pilae more (quae, cum cecidit, exultat ac saepius pellitur, totiens a solo in nouum impetum missa); si uero in stagnantibus aquis delatae sunt, hic ipse casus uicina concutit fluctu, quem subitum uastumque illisum ex alto pondus eiecit.
6.11.1Bazıları da bu titremeyi ateşlere bağlar, ama başka türlü. Ateşler birçok yerde kaynadığı için, çıkış yolu bulamayan muazzam bir buharı döndürüp dururlar. Bu buhar kendi gücüyle havayı gerer; daha şiddetle bastırırsa önündekini yarar, daha gevşekse yalnızca sarsar. Altına ateş konunca suyun köpürdüğünü görürüz: kapalı ve dar bir yerdeki bu suya yaptığını, şiddetli ve engin bir ateşin muazzam suları kaynattığında çok daha büyük ölçüde yaptığına inanalım. O zaman çalkalanan dalgaların buharı neye çarparsa onu sarsar.
Quidam ignibus quidem assignant hunc tremorem, sed aliter. Nam cum pluribus locis ferueant, necesse est ingentem uaporem sine exitu uoluant, qui ui sua spiritum intendit et, si acrius institit, opposita diffindit, si uero remissior fuit, nihil amplius quam mouet. Uidemus aquam spumare igne subiecto: quod in hac aqua facit inclusa et angusta, multo magis illum facere credamus, cum uiolentus ac uastus ingentes aquas excitat: tunc illa euaporatione fluctuantium undarum quicquid pulsauit, agitatur.
6.12.1Sarsanın hava akımı olduğu görüşü, en çok sayıda ve en büyük yazarların görüşüdür. Oldukça titiz bir adam olan Arkhelaos şöyle der: Rüzgârlar toprağın oyuklarına iner. Sonra bütün boşluklar dolunca ve hava sıkışabildiği kadar sıkışınca, ardından gelen hava öncekini bastırıp ezer; sık darbelerle önce sıkıştırır, sonra iter.
Spiritum esse qui moueat et plurimis et maximis auctoribus placet. Archelaus, uir quidem satis diligens, ait ita: Uenti in concaua terrarum deferuntur; deinde, ubi iam omnia spatia plena sunt et in quantum aer potuit densatus est, is qui superuertit spiritus priorem premit et elidit ac frequentibus plagis primo cogit, deinde proturbat;
6.12.2O zaman bu hava yer arayarak bütün darlıkları zorlar, hapsini kırmaya çalışır. Böylece hava boğuşup kaçacak yer ararken topraklar sarsılır. Bu yüzden bir deprem olacağı zaman önce havada bir durgunluk ve sessizlik olur; çünkü rüzgârları kaldıran o hava gücü aşağıdaki yerde tutulmaktadır. Şimdi de Campania'da bu deprem olduğunda, mevsim kış ve havası huzursuz olduğu hâlde, önceki günlerde gökte hava kıpırdamadan durmuştu.
tunc ille quaerens locum omnes angustias dimouet et claustra sua conatur effringere: sic euenit ut terrae, spiritu luctante et fugam quaerente, moueantur. Itaque cum terrae motus futurus est, praecedit aeris tranquillitas et quies, uidelicet quia uis spiritus, quae concitare uentos solet, in inferna sede retinetur. Nunc quoque, cum hic motus in Campania fuit, quamuis hiberno tempore et inquieto, per superiores dies caelo aer stetit.
6.12.3Peki ne olmuş? Rüzgâr eserken hiç deprem olmadı mı? Çok seyrek; çünkü iki rüzgârın aynı anda esmesi pek nadirdir. Yine de olabilir ve olur. İki rüzgârın aynı anda iş gördüğünü kabul edersek ve bu kesinse, birinin üstteki havayı, ötekinin alttakini çalkalaması neden olmasın?
Quid ergo? Numquam flante uento terra concussa est? Admodum raro; duo ⟦?⟧ simul flauere uenti fieri; tamen et potest et solet. Quod si recipimus et constat duos uentos rem simul gerere, quidni accidere possit ut alter superiorem aera agitet, alter infernum?
6.13.1Bu görüşü savunurken Aristoteles'i ve öğrencisi Theophrastos'u da yanına alabilirsin; Theophrastos, Yunanlılara göründüğü gibi tanrısal değilse de tatlı ve zahmetsizce parlak bir üslubu olan bir adamdı. İkisinin ne düşündüğünü anlatayım. Topraktan her zaman bir buharlaşma yükselir; bu kâh kurudur, kâh neme karışmıştır. En dipten çıkıp gücü yettiğince yükselen bu buhar, çıkabileceği daha öte bir yer bulamayınca geri döner ve kendi üstüne kıvrılır. Sonra ileri geri giden havanın kavgası önündekileri sarsar; hava ister kapalı kalmış olsun ister dar geçitlerden zorla çıkmış olsun, sarsıntı ve kargaşa doğurur.
In hac sententia licet portas Aristotelem et discipulum eius Theophrastum (non, ut Graecis uisum est, diuini, tamen et dulcis eloquii uirum et nitidi sine labore). Quid utrique placeat exponam. Semper aliqua euaporatio est e terra, quae modo arida est, modo umido mixta; haec ab infimo edita et in quantum potuit elata, cum ulteriorem locum in quem exeat non habet, retro fertur atque in se reuoluitur; deinde rixa spiritus reciprocantis iactat obstantia et, siue interclusus siue per angusta enisus est, motum ac tumultum ciet.
6.13.2Straton da aynı okuldandır; felsefenin bu kısmıyla en çok o uğraşmış, eşyanın tabiatını araştırmıştır. Onun öğretisi şudur: Soğuk ile sıcak hep zıt yönlere gider, bir arada olamazlar. Soğuk, sıcağın gücünün çekildiği yere akar; sıcak da sırası gelince soğuğun kovulduğu yere yerleşir. Söylediğimin doğru olduğu, ikisinin de zıt yöne sürüklendiği sana şuradan anlaşılsın:
Straton ex eadem schola est, qui hanc partem philosophiae maxime coluit et rerum naturae inquisitor fuit; huius tale decretum est. Frigidum et calidum semper in contraria abeunt, una esse non possunt: eo frigidum confluit unde uis calidi discessit, et inuicem ibi calidum est unde frigus expulsum est. Hoc quod dico uerum esse et utrumque in contrarium agi ex hoc tibi appareat:
6.13.3Kış mevsiminde yeryüzünün üstü soğukken kuyular ılıktır, mağaralar ve yeraltındaki bütün kovuklar da öyledir; çünkü sıcaklık, üstteki yerleri ele geçiren soğuğa yol vererek oraya çekilmiştir. Aşağılara varıp sığabildiği kadar oraya yerleşince, ne kadar yoğunlaşırsa o kadar güçlenir. Sonra üstüne bir soğuk gücü daha gelir; toplanmış ve dar bir yere sıkışmış olan sıcaklık da zorunlu olarak ona yer verir.
hiberno tempore, cum supra terram frigus est, calent putei nec minus specus atque omnes sub terra recessus, quia illo se calor contulit superiora possidenti frigori cedens; qui, cum in inferiora peruenit et eo se quantum poterat ingessit, quo densior, hoc ualidior est. Frigori cal
6.13.4Bunun tersi de olur: mağaralara daha büyük bir soğuk gücü girdiğinde, orada saklı olan sıcaklık soğuğa yol verip dar bir yere çekilir ve büyük bir hızla sürüklenir; çünkü ikisinin tabiatı ne uzlaşmaya ne aynı yerde birlikte kalmaya katlanır. Kaçarken, ne yapıp edip çıkmak isterken, yakınındaki her şeyi itip sarsar.
Idem contrario euenit: cum uis maior frigidi illata in cauernis est, quicquid illic calidi latet, frigori cedens abit in angustum et magno impetu agitur, quia non patitur utriusque natura concordiam nec in uno moram. Fugiens ergo et omni modo cupiens excedere proxima quaeque remolitur ac iactat.
6.13.5Bu yüzden toprak sarsılmadan önce, gizli yerlerde kargaşa çıkaran rüzgârların uğultusu duyulur. Bu rüzgârların işi olmasaydı, bizim Vergilius'un dediği gibi "ayakların altında toprak böğüremez, yüce dağ sırtları sarsılamazdı".
Ideoque antequam terra moueatur, solet mugitus audiri uentis in abdito tumultuantibus. Nec enim aliter posset, ut ait noster Uergilius, "sub pedibus mugire solum et iuga celsa moueri", nisi hoc esset uentorum opus.
6.13.6Bu savaşın sonraki sırası da aynıdır: sıcak yeniden toplanır ve yeniden fışkırır; o zaman soğuk bastırılır ve çekilir, birazdan yine daha güçlü olmak üzere. Böylece bu iki güç sırayla koşuşturup hava ileri geri gidip geldikçe toprak sarsılır.
Uices deinde huius pugnae sunt eaedem: fit calidi congregatio ac rursus eruptio; tunc frigida compescuntur et secedunt mox futura potentiora. Dum ergo alterna uis cursat et ultro citroque spiritus commeat, terra concutitur.
6.14.1Kimileri toprağın yalnız havayla, başka hiçbir yolla titremediğini düşünür, ama Aristoteles'in düşündüğünden başka bir sebeple. Ne dediklerini dinle: Bedenimiz hem kanla hem kendi yollarından akan solukla sulanır. Bazı soluk kanallarımız daha dardır, soluk içlerinden yalnızca geçer; bazıları daha geniştir, soluk orada toplanır ve oradan bedenin parçalarına dağıtılır. Bütün yeryüzünün bu gövdesi de kanın yerini tutan sulara ve ancak soluk denebilecek rüzgârlara açıktır. Bu ikisi bir yerde akar, bir yerde durur.
Sunt qui existiment spiritu quidem et nulla alia ratione tremere terram, sed ex alia causa quam Aristoteli placuit. Quid sit quod ab his dicatur audi: corpus nostrum et sanguine irrigatur et spiritu, qui per sua itinera decurrit. Habemus autem quaedam angustiora receptacula animae per quae nihil amplius quam meat, quaedam patentiora in quibus colligitur et unde diuiditur in partes. Sic hoc totum terrarum omnium corpus et aquis, quae uicem sanguinis tenent, et uentis, quos nihil aliud quis quam animam uocauerit, peruium est. Haec duo aliubi currunt, aliubi consistunt.
6.14.2Bedenimizde sağlık yerindeyken damarların hareketi de sarsılmadan ölçüsünü korur; bir aksilik olunca nabız daha sık atar, iç çekişler ve soluk soluğa kalmak, zorlanan ve yorulan bir bedenin işaretleridir. Toprak da tabiî konumunu korudukça sarsılmadan kalır; bir şey bozulunca, sanki hasta bir bedenin hareketi başlar: daha ölçülü akan o hava bir darbe alıp daha şiddetle akar ve toprağın damarlarını sarsar. Ama bu, biraz önce toprağın bir canlı olduğunu söyleyenlerin dediği gibi değildir. Öyle olsaydı, toprak bir canlı gibi sarsıntıyı bütünüyle duyardı; çünkü bizde de ateş bazı parçalara daha yavaş, bazılarına daha hızlı yayılmaz, hepsine eşit ölçüde dağılır.
Sed quemadmodum in corpore nostro, dum bona ualetudo est, uenarum quoque imperturbata mobilitas modum seruat; ubi aliquid aduersi est, micat crebrius et suspiria atque anhelitus laborantis ac fessi signa sunt: ita terrae quoque, dum illis positio naturalis est, inconcussae manent; cum aliquid peccatur, tunc uelut aegri corporis motus est, spiritu illo qui modestius perfluebat icto uehementius et quassante uenas suas. Nec, ut illi paulo ante dicebant, quibus animal placet esse terram. Nisi hoc est, quemadmodum animal totum uexationem sentiet; neque enim in nobis febris alias partes moratius, alias citius impellit, sed per omnes pari aequalitate discurrit.
6.14.3Öyleyse çevredeki havadan toprağa bir hava akımının girip girmediğine bak. Bu hava, çıkış yolu oldukça zarar vermeden kayıp gider; bir şeye çarpar ve yolunu kapatan bir engelle karşılaşırsa, önce arkadan dolan havayla yüklenir, sonra bir yarıktan güçlükle kaçar; geçit ne kadar darsa o kadar şiddetle akar. Bu savaşsız olamaz, savaş da sarsıntısız.
Uide ergo num quid intret in illam spiritus ex circumfuso aere. Qui, quamdiu habet exitum, sine iniuria labitur; si offendit aliquid et incidit quod uiam clauderet, tunc oneratur primo infundente se a tergo aere, deinde per aliquam rimam maligne fugit et hoc acrius fertur, quo angustius. Id sine pugna non potest fieri, nec pugna sine motu.
6.14.4Ama akıp gidecek bir yarık bile bulamazsa, orada yumak olup kudurur, bir o yana bir bu yana döner; kimi şeyleri yıkar, kimi şeyleri keser. Çünkü hem son derece ince hem son derece güçlüdür; tıkalı yerlere bile sızar, girdiği her yeri kendi gücüyle ayırıp dağıtır. O zaman toprak sarsılır: ya rüzgâra yer açmak için yarılır, ya da yer açtıktan sonra temelinden yoksun kalıp onu dışarı saldığı mağaranın içine çöker.
At si ne rimam quidem per quam efflueret inuenit, conglobatus illic furit et hoc atque illo circumagitur aliaque deicit, alia intercidit, cum tenuissimus idemque fortissimus et irrepat quamuis in obstructa et quicquid intrauit ui sua diducat ac dissipet. Tunc terra iactatur: aut enim datura uento locum discedit, aut, cum dedit, in ipsam qua illum emisit cauernam fundamento spoliata considit.
6.15.1Bazıları şöyle düşünür: Toprak birçok yerde delik deşiktir. Oluşumundan beri soluk delikleri gibi taşıdığı o ilk geçitlerle kalmamış, rastlantılar ona daha birçoklarını açmıştır. Bir yerde su yukarıdaki topraklı kısmı alıp götürmüş, başka yerleri seller oymuş, başka yerler büyük sıcaklarla çatlayıp açılmıştır. Bu aralıklardan hava girer. Deniz bu havayı kapatıp derine sürer ve dalgalar onun geri çıkmasına izin vermezse, hava hem çıkışı hem dönüşü kapanmış olarak döner durur; kendi tabiatına uygun olarak dosdoğru ilerleyemediği için yukarı doğru gerilir ve üstüne bastıran toprağı döver.
Quidam ita existimant: terra multis locis perforata est nec tantum primos illos aditus habet quos uelut spiramenta ab initio sui recepit, sed multos illi casus imposuit. Aliubi deduxit quicquid superne terreni erat aqua, alia torrentes cecidere, alia aestibus magnis disrupta patuerunt. Per haec interualla intrat spiritus: quem si inclusit mare et altius adegit nec fluctus retro abire permisit, tunc ille exitu simul redituque praecluso uolutatur et, quia in rectum non potest tendere, quod illi naturale est, in sublime se intendit et terram prementem diuerberat.
6.16.1Henüz pek çok yazarın benimsediği ve belki de oylamada üstün gelecek olan görüşü söylemem gerekiyor. Toprağın soluksuz olmadığı açıktır. Yalnız toprağın kendini bir arada tuttuğu ve parçalarını birleştirdiği, taşlarda ve cansız cisimlerde de bulunan o soluğu söylemiyorum; her şeye hayat veren, onları dinç tutan ve besleyen soluğu söylüyorum. Toprakta bu olmasaydı, hayatını başka hiçbir yerden almayan bunca ağaca ve ekine nasıl soluk verirdi? Kimini yüzeyde tutup kimini daha derine çektiği, kendi içine türlü türlü daldırdığı bu kadar farklı kökü nasıl beslerdi; bu kadar çok ve bu kadar çeşitli şeyi doğuran, onları kendinden emdirip besleyerek büyüten bol bir soluğu olmasaydı?
Etiamnunc dicendum est quod plerisque auctoribus placet et in quod fortasse fiet discessio. Non esse terram sine spiritu palam est, non tantum illo dico quo se tenet ac partes sui iungit, qui inest etiam saxis mortuisque corporibus, sed illo dico uitali et uegeto et alente omnia. Hunc nisi haberet, quomodo tot arbustis spiritum infunderet non aliunde uiuentibus et tot satis? Quemadmodum tam diuersas radices aliter atque aliter in se mersas foueret, quasdam summa receptas parte, quasdam altius tractas, nisi multum haberet animae tam multa tam uaria generantis et haustu atque alimento sui educantis?
6.16.2Şimdilik hafif delillerle ilerliyorum. Ateşten esirin, yani evrenin en yüksek kısmının kuşattığı bütün bu gök, sayısı hesaba gelmeyen bütün bu yıldızlar, göktekilerin bütün bu topluluğu ve, ötekileri bir yana bırakırsam, bize bu kadar yakından yolunu süren, yeryüzünün bütün çevresinden kat kat büyük olan güneş, besinini yeryüzünden çeker, aralarında paylaşırlar; besbelli topraktan yükselen buğudan başka hiçbir şeyle beslenmezler. Onların besini, yemi budur.
Leuibus adhuc argumentis ago: totum hoc caelum, quod igneus aether, mundi summa pars, claudit, omnes hae stellae, quarum iniri non potest numerus, omnis hic caelestium coetus et, ut alia praeteream, hic tam prope a nobis agens cursum sol, omni terrarum ambitu non semel maior, alimentum ex terreno trahunt et inter se partiuntur nec ullo alio scilicet quam halitu terrarum sustinentur: hoc illis alimentum, hic pastus est.
6.16.3Toprak, gece gündüz kendinin her yanından saldığı solukla dolu olmasaydı, kendinden çok daha büyük bu kadar çok şeyi besleyemezdi. Ondan bu kadar çok şey istenip alındığına göre, elinde çok şey artmaması mümkün değildir. Gerçi çıkan şey zamanla yeniden oluşur (unsurlar sırayla birbirine dönmeseler ve birbirine çözülmeselerdi, bunca gök cismine yetecek soluğun bitmez bolluğu olmazdı); yine de toprağın bol ve dolu olması, saklı birikiminden çıkarması gerekir.
Non posset autem tam multa tantoque se ipsa maiora nutrire, nisi plena esset animae, quam per diem ac noctem ab omnibus partibus sui fundit; fieri enim non potest ut non multum illi supersit, ex qua tantum petitur ac sumitur. Et ad tempus quidem quod exeat nascitur (nec enim esset perennis illi copia suffecturi in tot caelestia spiritus, nisi inuicem elementa recurrerent et in aliud alia soluerentur), sed tamen necesse est abundet ac plena sit et ex condito proferat:
6.16.4Demek ki içeride çok soluk saklı olduğundan, toprağın altındaki karanlık boşlukları geniş bir havanın kapladığından şüphe yoktur. Bu doğruysa, en hareketli şeyle dolu olan şeyin sık sık hareket etmesi zorunludur. Havadan daha huzursuz, daha kolay dönen, çalkalanmaktan daha çok hoşlanan bir şey olmadığından kimse şüphe edebilir mi?
non est ergo dubium quin multum spiritus intus lateat et caeca sub terra spatia aer latus obtineat. Quod si uerum est, necesse est id saepe moueatur quod re mobilissima plenum est: numquid enim dubium esse cuiquam potest quin nihil sit tam inquietum quam aer, tam uersabile et agitatione gaudens?
6.17.1Öyleyse havanın kendi tabiatını işletmesi, hep hareket etmek isteyen şeyin zaman zaman başka şeyleri de hareket ettirmesi kaçınılmazdır. Bu ne zaman olur? Yolu kesildiğinde. Engellenmedikçe sakin sakin akar; çarpıp alıkonunca kudurur ve önündeki engelleri söküp atar, tıpkı "köprüye öfkelenen Araxes" gibi:
Sequitur ergo ut naturam suam exerceat et quod semper moueri uult, aliquando et alia moueat. Id quando fit? Quando illi cursus interdictus est. Nam quamdiu non impeditur, it placide; cum offenditur et retinetur, insanit et moras suas abripit, non aliter quam ille "pontem indignatus Araxes":
6.17.2Irmak, yatağı kolay ve serbest oldukça sularını sırayla yayar; ama elle ya da rastlantıyla getirilmiş kayalar gelişini durdurunca, beklemek ona hız kazandırır; önüne ne kadar çok şey konursa o kadar çok güç bulur. Çünkü arkadan gelip kendi içinde kabaran bütün o su, kendi yükünü taşıyamaz hâle gelince yıkarak güç toplar ve önünde yatan şeylerle birlikte başaşağı kaçar. Havada da aynı şey olur: ne kadar güçlü ve çevikse o kadar hızlı fırlar ve her engeli o kadar şiddetle yıkar. Bundan bir sarsıntı doğar; elbette çarpışmanın altında olduğu kısmın sarsıntısı.
quamdiu illi facilis et liber est alueus, primas quasque aquas explicat; ubi saxa manu uel casu illata repressere uenientem, tunc impetum mora quaerit et, quo plura opposita sunt, plus inuenit uirium: omnis enim illa unda, quae a tergo superuenit et in se crescit, cum onus suum sustinere non potuit, uim ruina parat et prona cum ipsis quae obiacebant fugit. Idem spiritu fit, qui quo ualentior agiliorque est, citius eripitur et uehementius saeptum omne disturbat: ex quo motus fit, scilicet eius partis sub qua pugnatum est.
6.17.3Söylenenin doğru olduğu şununla da kanıtlanır: çoğu kez bir deprem olduğunda, toprağın bir kısmı yarılmışsa, oradan günlerce rüzgâr akmıştır. Khalkis'in uğradığı depremde böyle olduğu anlatılır; bunu Poseidonios'un öğrencisi Asklepiodotos'ta, tam da tabiat meselelerinin sebepleri üzerine yazdıklarında bulursun. Başka yazarlarda da toprağın bir yerde yarıldığını ve oradan uzun süre rüzgâr estiğini bulursun; belli ki rüzgâr içinden aktığı o yolu kendisi açmıştı.
Quod dicitur uerum esse et illo probatur: saepe, cum terrae motus fuit, si modo pars eius aliqua disrupta est, inde uentus per multos dies fluxit, ut traditur factum eo motu quo Chalcis laborauit: quod apud Asclepiodotum inuenies, auditorem Posidonii, in his ipsis quaestionum naturalium causis. Inuenies et apud alios auctores hiasse uno loco terram et inde non exiguo tempore spirasse uentum, qui scilicet illud iter ipse sibi fecerat per quod ferebatur.
6.18.1Demek ki toprağın sarsılmasının en büyük sebebi, tabiatça hızlı olan ve yerden yere geçen havadır. Bu hava itilmedikçe ve boş bir alanda saklı kaldıkça zararsızca yatar, çevresindekileri rahatsız etmez.
Maxima ergo causa est propter quam terra moueatur spiritus natura citus et locum e loco mutans. Hic quamdiu non impellitur et in uacanti spatio latet, iacet innoxius nec circum iectis molestus est;
6.18.2Ama dışarıdan gelen bir sebep onu kışkırtıp sıkıştırır ve dar bir yere sürerse, hâlâ imkân varsa yalnızca yol verir ve dolaşır. Ayrılıp gitme imkânı elinden alınıp her yandan engellenince, o zaman "dağın büyük uğultusuyla hapsinin çevresinde" kükrer; uzun süre dövdüğü bu engelleri söküp sarsar; ne kadar güçlü bir engelle boğuştuysa o kadar azgınlaşır.
ubi illum extrinsecus superueniens causa sollicite compellitque et in artum agit, si licet adhuc, cedit tantum et uagatur: ubi erepta discedendi facultas est et undique obsistitur, tunc "magno cum murmure montis circum claustra" fremit, quae diu pulsata conuellit ac iactat, eo acrior quo cum mora ualentiore luctatus est.
6.18.3Sonra kendisini tutan her şeyin çevresini dolaşıp kaçamayınca, en çok çarptığı yerden geri sıçrar; ya depremin kendisinin açtığı gevşekliklerden gizli yollara dağılır ya da yeni bir yaradan dışarı fırlar. Böylece onun bu kadar büyük gücü zapt edilemez, hiçbir yapı rüzgârı tutamaz. Her bağı çözer, her yükü beraberinde taşır; en küçük aralıklara sızarak kendine açıklık yaratır ve tabiatının dizginlenemez gücüyle kendini kurtarır, hele kışkırtılıp hakkını aradığında.
Deinde cum circa perlustrauit omne quo tenebatur, nec potuit euadere, inde, quo maxime impactus est, resilit et aut per occulta diuiditur ipso terrae motu raritate facta, aut per nouum uulnus emicuit: ita eius non potest uis tanta cohiberi nec uentum tenet ulla compages. Soluit enim quodcumque uinculum et onus omne fert secum infususque per minima laxamentum sibi parat et indomita naturae potentia liberat se, utique cum concitatus sibi ius suum uindicat.
6.18.4Hava gerçekten yenilmez bir şeydir: "boğuşan rüzgârları ve gürültülü fırtınaları buyruğuyla bastıracak, zincirle ve zindanla dizginleyecek" hiçbir şey olmayacaktır.
Spiritus uero inuicta res est: nihil erit quod "luctantes uentos tempestatesque sonoras imperio premat ac uinclis et carcere frenet."
6.18.5Şüphesiz şairler, rüzgârların yeraltında kapalı olarak saklandığı bu zindanın bu olduğunu anlatmak istediler; ama şunu anlamadılar: kapalı olan şey artık rüzgâr değildir, rüzgâr olan şey de artık kapatılamaz. Çünkü kapalı olan şey durgundur, havanın duraklamasıdır; her rüzgâr ise bir kaçıştır.
Sine dubio poetae hunc uoluerunt uideri carcerem in quo sub terra clausi laterent, sed hoc non intellexerunt, nec id quod clausum est esse adhuc uentum nec id quod uentus est posse iam claudi. Nam quod in clauso est quiescit et aeris statio est; omnis in fuga uentus est.
6.18.6Depremin hava tarafından yapıldığını gösteren bu delillere şu da eklenir: bedenlerimiz de ancak bir sebep soluğu bozduğunda titrer: korkuyla daraldığında, yaşlılıkla gevşeyip damarlar uyuşunca söndüğünde, soğukla engellendiğinde ya da nöbet gelirken akışından saptığında.
Etiamnunc et illud accedit his argumentis per quod appareat motum effici spiritu, quod corpora quoque nostra non aliter tremunt quam si spiritum aliqua causa perturbat, cum timore contractus est, cum senectute languescit et uenis torpentibus marcet, cum frigore inhibetur aut sub accessionem cursu suo deicitur.
6.18.7Çünkü soluk zarar görmeden akıp alışıldığı gibi ilerledikçe bedende hiçbir titreme olmaz; işlevini engelleyen bir şey çıkınca, sağlamken taşıdığı şeyleri taşımaya gücü yetmez ve tükenirken kendi gücüyle gergin tuttuğu her şeyi sarsar.
Nam quamdiu sine iniuria perfluit et ex more procedit, nullus est tremor corpori: cum aliquid occurrit quod inhibeat eius officium, tunc parum potens in perferendis his quae integer tulerat, deficiens concutit quicquid suo uigore tendebat.
6.19.1Gerekli olduğu için Sakızlı Metrodoros'u da dinleyelim; o, aklına geleni bir görüşmüş gibi söylüyor. Çünkü onaylamadığım kanaatleri bile atlamaya kendime izin vermem; hepsini ortaya koymak, onaylamadıklarımızı atlamak yerine mahkûm etmek daha iyidir.
Metrodorum Chium, quia necesse est, audiamus, quod uult sententiae loco dicentem. Non enim permitto mihi ne eas quidem opiniones praeterire quas improbo, cum satius sit omnium copiam fieri et quae improbamus damnare potius quam praeterire.
6.19.2Peki ne diyor? Bir fıçının içinde şarkı söylendiğinde ses bir titreşimle bütün fıçıyı dolaşıp yankılanır; o kadar hafif çıkmış olsa bile içinde kapalı kaldığı şeye dokunmadan, onu titretmeden dönüp dolaşmaz. Yeraltında asılı duran mağaraların engin boşluğunun da öyle kendi havası vardır; yukarıdan düşen başka bir hava ona çarpar çarpmaz onu sallar, tıpkı biraz önce sözünü ettiğim, içine bağırılınca yankılanan boş kaplar gibi.
Quid ergo dicit? Quomodo, cum in dolio cantatur, uox illa per totum cum quadam discussione percurrit ac resonat et tam leuiter mota tamen circumit non sine tactu eius tumultuque quo inclusa est, sic speluncarum sub terra pendentium uastitas habet aera suum, quem, simul alius superne incidens percussit, agitat, non aliter quam illa, de quibus paulo ante rettuli, inania indito clamore sonuerunt.
6.20.1Şimdi de saydığım bütün bunların ya da bunlardan birkaçının sebep olduğunu söyleyenlere gelelim. Demokritos birkaçının sebep olduğunu düşünür. Ona göre deprem bazen havayla, bazen suyla, bazen ikisiyle birden olur; bunu şöyle açıklar: Toprağın bir kısmı oyuktur; buraya büyük miktarda su akar. Bu suyun bir kısmı incedir, ötekilerden daha akışkandır. Bu kısım üstüne gelen ağırlıkla itilince topraklara çarpar ve onları sarsar; çünkü su, çarptığı şeyi sarsmadan dalgalanamaz.
Ueniamus nunc ad eos qui omnia ista quae rettuli in causa esse dixerunt aut ex his plura. Democritus plura putat. Ait enim motum aliquando spiritu fieri, aliquando aqua, aliquando utroque, et id hoc modo prosequitur. Aliqua pars terrae concaua est; in hanc aquae magna uis confluit. Ex hac est aliquid tenue et ceteris liquidius. Hoc, cum superueniente grauitate reiectum est, illiditur terris et illas mouet, nec enim fluctuari potest sine motu eius in quod impingitur.
6.20.2Hava için söylediğimizi su için de söylemek gerekir. Su bir yere yığılıp oraya sığmaz olunca bir yere yüklenir; yolu önce ağırlığıyla, sonra hızıyla açar. Uzun süre kapalı kalmış su ancak bir eğimden çıkabilir; dosdoğru düştüğünde de ölçülü düşemez, içinden ya da üzerine düştüğü şeyleri sarsmadan düşemez.
Etiamnunc quomodo de spiritu dicebamus, de aqua quoque dicendum est. Ubi in unum locum congesta est et capere se desiit, aliquo incumbit et primo uiam pondere aperit, deinde impetu; nec enim exire nisi per deuexum potest diu inclusa nec in directum cadere moderate aut sine concussione eorum per quae uel in quae cadit.
6.20.3Akmaya başlamışken bir yerde takılıp kalırsa ve o akıntının gücü kendi üstüne dönerse, karşısındaki toprağa geri itilir ve toprağı en çok askıda kaldığı yerden sarsar. Ayrıca toprak bazen suyu derinden emip ıslanınca daha derine çöker, zeminin kendisi bozulur; o zaman eğime akan suların ağırlığının en çok yüklendiği kısım bastırılır.
Si uero, cum iam rapi coepit, aliquo loco substitit et illa uis fluminis in se reuoluta est, in continentem terram repellitur et illam, qua parte maxime pendet, exagitat. Praeterea aliquando madefacta tellus liquore penitus accepto altius sedit et fundus ipse uitiatur: tunc ea pars premitur in quam maxime aquarum uergentium pondus inclinat.
6.20.4Hava ise bazen dalgaları iter; daha şiddetle bastırırsa, elbette sıkıştırdığı suları sürdüğü toprak kısmını sarsar. Bazen de toprağın içindeki yollara sıkışıp çıkış arayarak her şeyi sarsar. Toprak rüzgârların sızabileceği kadar geçirgendir; hava ise dışarıda tutulamayacak kadar ince, kışkırtılıp hızlanınca karşı konulamayacak kadar da şiddetlidir.
Spiritus uero nonnumquam impellit undas et, si uehementius institit, eam scilicet partem terrae mouet in quam coactas aquas intulit; nonnumquam in terrena itinera coniectus et exitum quaerens mouet omnia. Terra autem tam penetrabilis uentis est et spiritus subtilior est quam ut possit excludi, uehementior quam ut sustineri concitatus ac rapidus.
6.20.5Epikuros bütün bunların sebep olabileceğini söyler, başka birçok sebebi de dener; bunlardan yalnız birinin sebep olduğunu ileri sürenleri ise azarlar; çünkü tahminle ulaşılabilecek şeyler hakkında kesin bir şey vaat etmek zordur.
Omnes istas esse posse causas Epicurus ait pluresque alias temptat et illos qui aliquid unum ex istis esse affirmauerunt corripit, cum sit arduum de his quae coniectura assequenda sunt aliquid certi promittere.
6.20.6Ona göre su, bazı kısımları yıkayıp kemirmişse toprağı sarsabilir; o kısımlar incelince, sağlamken taşıdıkları şeyi artık taşıyamazlar. Havanın baskısı toprağı sarsabilir: belki dışarıdan başka bir hava girince hava çalkalanır, belki bir kısım birden düşünce ona çarpılır ve hareketini oradan alır. Belki toprağın bir kısmı sütunlar ve ayaklar gibi şeyler üzerinde durur; bunlar bozulup çekilince üstteki yük titrer.
Ergo, ut ait, potest terram mouere aqua, si partes aliquas eluit et adrosit, quibus desiit posse extenuatis sustineri quod integris ferebatur. Potest terram mouere impressio spiritus: fortasse enim aer extrinsecus alio intrante aere agitatur, fortasse aliqua parte subito decidente percutitur et inde motum capit. Fortasse aliqua pars terrae uelut columnis quibusdam ac pilis sustinetur, quibus uitiatis ac recedentibus tremit pondus impositum.
6.20.7Belki havanın sıcak gücü ateşe dönüşür ve yıldırım gibi önündekileri büyük bir yıkımla devirerek ilerler. Belki bir rüzgâr bataklık ve durgun suları iter; bundan ya darbenin kendisi toprağı sarsar ya da havanın çalkantısı kendi hareketiyle büyüyüp kendini kışkırtarak dipten yüzeye kadar ulaşır. Yine de Epikuros'a göre depremin havadan büyük bir sebebi yoktur.
Fortasse calida uis spiritus in ignem uersa et fulmini similis cum magna strage obstantium fertur. Fortasse palustres et iacentes aquas aliquis flatus impellit et inde aut ictus terram quatit aut spiritus agitatio ipso motu crescens et se incitans ab imo in summa usque perfertur. Nullam tamen illi placet causam motus esse maiorem quam spiritum.
6.21.1Biz de bunca şeye girişebilecek olanın bu hava olduğunu düşünüyoruz. Eşyanın tabiatında ondan daha güçlü, daha keskin bir şey yoktur; o olmadan en şiddetli şeyler bile güç gösteremez: ateşi hava tutuşturur; sular, rüzgârı elinden alırsan, durgun kalır, ancak bir esinti onları sürdüğünde hız kazanır. Hava, toprakların geniş alanlarını dağıtabilir, altlarına girip yeni dağlar yükseltebilir, daha önce görülmemiş adaları denizin ortasına koyabilir. Thera'yı, Therasia'yı ve çağımızda gözlerimizin önünde Ege Denizi'nde doğan şu adayı gün ışığına havanın çıkardığından kim şüphe eder?
Nobis quoque placet hunc spiritum esse qui possit tanta conari, quo nihil est in rerum natura potentius, nihil acrius, sine quo ne illa quidem quae uehementissima sunt ualent: ignem spiritus concitat; aquae, si uentum detrahas, inertes sunt: tunc demum impetum sumunt, cum illas agit flatus. Et potest dissipare magna terrarum spatia et nouos montes subiectus extollere et insulas non ante uisas in medio mari ponere: Theren et Therasiam et hanc nostrae aetatis insulam, spectantibus nobis in Aegaeo mari natam, quis dubitat quin in lucem spiritus uexerit?
6.21.2Poseidonios'a göre toprak iki türlü hareket eder; ikisinin de kendine has bir adı vardır. Biri sarsıntıdır: toprak sarsılır, yukarı aşağı hareket eder. Öteki yatmadır: toprak bir gemi gibi sırayla yanlara yatar. Ben bir de bizim kendi kelimemizle adlandırılan üçüncü bir tür olduğunu düşünüyorum; atalarımız boşuna "toprağın titremesi"nden söz etmemişlerdir, bu öteki ikisine benzemez. O zaman her şey ne sarsılır ne yana yatar, yalnızca titreşir; bu tür olaylarda en az zararlı olan budur. Buna karşılık yana yatma, sarsıntıdan çok daha yıkıcıdır: yatmış olanı düzeltecek bir hareket hemen öbür yandan yetişmezse yıkım kaçınılmaz olarak gelir.
Duo genera sunt, ut Posidonio placet, quibus mouetur terra. Utrique nomen est proprium: altera succussio est, cum terra quatitur et sursum ac deorsum mouetur, altera inclinatio, qua in latera nutat alternis nauigii more. Ego et tertium illud existimo quod nostro uocabulo signatum est; non enim sine causa tremorem terrae dixere maiores, qui utrique dissimilis est; nam nec succutiuntur tunc omnia nec inclinantur sed uibrantur, res minime in eiusmodi casu noxia; sicut longe perniciosior est inclinatio concussione: nam nisi celeriter ex altera parte properabit motus qui inclinata restituat, ruina necessario sequitur.
6.22.1Bu hareketler birbirine benzemediğine göre sebepleri de farklıdır. Önce sarsan hareketten söz edelim. Ağır yükler birçok araba tarafından art arda çekildiğinde ve tekerlekler büyük bir zorlamayla çukurlara düştüğünde, toprağın sarsıldığını hissedersin.
Cum dissimiles hi motus inter se sint, causae quoque eorum diuersae sunt. Prius ergo de motu quatiente dicamus. Si quando magna onera per uices uehiculorum plurium tracta sunt et rotae maiore nisu in salebras inciderunt, terram concuti senties.
6.22.2Asklepiodotos şunu aktarır: bir dağın yamacından bir kaya kopup düşünce, yakındaki binalar titremeyle çökmüştü. Aynı şey yerin altında da olabilir: sarkan kayalardan biri çözülüp büyük bir ağırlık ve gürültüyle alttaki mağaraya düşer; ne kadar ağırsa ya da ne kadar yüksekten düşerse o kadar şiddetle. Böylece oyuk vadinin bütün tavanı sarsılır.
Asclepiodotus tradit: cum petra e latere montis abrupta cecidisset, aedificia uicina tremore collapsa sunt. Idem sub terris fieri potest, ut ex his quae impendent rupibus aliqua resoluta magno pondere ac sono in subiacentem cauernam cadat, eo uehementius quo aut plus ponderis uenit aut altius: et sic commouetur omne tectum cauatae uallis.
6.22.3Kayaların yalnız kendi ağırlıklarıyla koptuğunu düşünmek de gerekmez. Üstlerinden ırmaklar aktığında sürekli nem taşın bağlantı yerlerini inceltir, her gün taşın bağlı olduğu şeylerden bir parça alır ve onu bir arada tutan, deyim yerindeyse, tutkalı kazır. Sonra çağlar boyunca süren bu aşınma, her gün yıprattığı yerleri yükü taşıyamayacak kadar zayıflatır.
Nec tantum pondere suo abscindi saxa credibile est sed cum flumina supra ferantur, assiduus umor commissuras lapidis extenuat et cotidie aliquid his ad quae religatus est aufert et illam, ut ita dicam, glutem, qua continetur, abradit. Deinde longa per aeuum deminutio usque eo infirmat illa quae cotidie attriuit, ut desinant esse oneri ferendo:
6.22.4O zaman muazzam ağırlıkta kayalar düşer; o zaman başaşağı yuvarlanan kaya, dibinden geri teptiği hiçbir şeyin yerinde durmasına izin vermez ve bizim Vergilius'un dediği gibi "gürültüyle gelir, her şey birden yıkılıyor gibi görünür".
tunc saxa uasti ponderis decidunt; tunc illa praecipitata rupes quicquid ab imo repercussit non passura consistere "
6.23.1Toprağı sarsan bu hareketin sebebi bu olsun; ötekine geçiyorum. Toprağın yapısı gevşektir, çok boşluk taşır. Bu gevşek aralıklardan hava geçer; daha büyük miktarda akıp içeri girdiğinde ve dışarı salınmadığında toprağı sarsar.
Huius motus succutientis terras haec erit causa: ad alteram transeo. Rara terrae natura est multumque habens uacui: per has raritates spiritus fertur, qui, ubi maior influxit nec emittitur, concutit terram.
6.23.2Biraz önce aktardığım gibi, tanıkların kalabalığı senin gözünde bir şey ifade ediyorsa, bu sebebi başkaları da benimser. Küçümsenecek biri olmayan Kallisthenes de onaylar: soylu bir zekâsı vardı ve öfkeden gözü dönmüş krala katlanamıyordu. Bu, İskender'in hiçbir faziletin, savaşlardaki hiçbir başarının temizleyemeyeceği ebedî suçudur.
Haec placet et aliis, ut paulo ante rettuli, causa, si quid apud te profectura testium turba est: hanc etiam Callisthenes probat, non contemptus uir: fuit enim illi nobile ingenium et furibundi regis impatiens. Hic est Alexandri crimen aeternum, quod nulla uirtus, nulla bellorum felicitas redimet;
6.23.3Çünkü biri ne zaman "Binlerce Persi öldürdü" dese, ona "Kallisthenes'i de" diye karşılık verilecektir; ne zaman "O zamanın en büyük krallığına sahip olan Dareios'u öldürdü" dense, "Kallisthenes'i de" diye karşılık verilecektir; ne zaman "Okyanusa kadar her şeyi yendi, okyanusu bile yeni filolarla denedi, hâkimiyetini Trakya'nın bir köşesinden Doğu'nun sınırlarına kadar genişletti" dense, "Ama Kallisthenes'i öldürdü" denecektir. Komutanların ve kralların bütün eski örneklerini geçmiş olsa bile, yaptıkları arasında hiçbiri bu cinayet kadar büyük olmayacaktır.
nam quotiens quis dixerit: "Occidit Persarum multa milia", opponetur ei "et Callisthenen"; quotiens dictum erit: "Occidit Darium, penes quem tum maximum regnum erat", opponetur ei "et Callisthenen"; quotiens dictum erit: "Omnia oceano tenus uicit, ipsum quoque temptauit nouis classibus et imperium ex angulo Thraciae usque ad Orientis terminos protulit", dicetur: "Sed Callisthenen occidit": omnia licet antiqua ducum regumque exempla transierit, ex his quae fecit nihil tam magnum erit quam scelus.
6.23.4İşte bu Kallisthenes, Helike ile Bura'nın nasıl battığını, hangi olayın onları denize ya da denizi onların üstüne attığını anlattığı kitaplarında, yukarıda söylenmiş olanı söyler: Hava toprağa gizli deliklerden girer; her yerde olduğu gibi denizin altında da. Sonra indiği yol tıkanınca ve arkadan direnen su onun dönüşünü kesince, bir o yana bir bu yana savrulur, kendine çarpa çarpa toprağı sarsar. Bu yüzden denize yakın yerler en sık sarsılır; toprakları sarsma gücünün Neptunus'a yüklenmesi de buradandır. İlk harflerini öğrenmiş olan herkes, onun Homeros'ta "Yer Sarsan" diye anıldığını bilir.
Hic Callisthenes in libris quibus describit quemadmodum Helice Burisque mersae sint, quis illas casus in mare uel in illas mare immiserit, dicit id quod in priore parte dictum est: Spiritus intrat terram per occulta foramina, quemadmodum ubique, ita et sub mari; deinde, cum obstructus ille est trames per quem descenderat, reditum autem illi a tergo resistens aqua abstulit, huc et illuc refertur et sibi ipse occurrens terram labefactat. Ideo frequentissime mari apposita uexantur et inde Neptuno haec assignata est terras mouendi potentia. Quisquis primas litteras didicit, scit illum apud Homerum Enosichthona uocari.
6.24.1Bu belanın sebebinin hava olduğuna ben de katılıyorum. Tartışacağım şey şu: bu hava nasıl giriyor? Gözle görülemeyen ince deliklerden mi, yoksa daha büyük ve daha açık geçitlerden mi? Yalnız dipten mi, yoksa toprağın yüzeyinden de mi?
Spiritum esse huius mali causam et ipse consentio. De illo disputabo: quomodo intret hic spiritus, utrum per tenuia foramina nec oculis comprehensibilia an per maiora ac patentiora, et utrum ab imo an etiam per summa terrarum.
6.24.2Bu sonuncusu inanılır gibi değildir. Bizim bedenlerimizde de deri havayı geri çevirir; havaya ancak solunduğu yerlerden giriş vardır. İçimize alınan hava da ancak bedenin daha gevşek bir kısmında durabilir: sinirlerin ya da etin arasında değil, iç organlarda ve iç kısmın geniş oyuğunda kalır.
Hoc incredibile est. Nam in nostris quoque corporibus cutis spiritum respuit nec est illi introitus nisi per quae trahitur, nec consistere quidem a nobis receptus potest nisi in laxiore corporis parte: non enim inter neruos pulpasue sed in uisceribus et patulo interioris partis recessu commoratur.
6.24.3Aynı şeyi toprak için de tahmin edebiliriz; hiç değilse şundan: hareket toprağın yüzeyinde ya da yüzeyine yakın yerde değil, altta ve dipte olur. Bunun işareti, derin denizlerin çalkalanmasıdır; elbette üzerine yayıldıkları yerler sarsıldığı için. Demek ki toprağın derinden sarsılması, havanın orada muazzam mağaralarda toplanması akla yakındır.
Idem de terra suspicari licet uel ex hoc quod motus non in summa terra circaue summam est sed subter et ab imo. Huius indicium est quod altitudinis profundae maria iactantur, motis scilicet his supra quae fusa sunt: ergo uerisimile est terram ex alto moueri et illic spiritum in cauernis ingentibus concipi.
6.24.4"Hayır," diyor biri, "soğuktan ürperdiğimizde nasıl bir titreme gelirse, dışarıdan gelen hava da toprakları öyle sarsar." Bu hiçbir şekilde olamaz. Bizim başımıza gelenin onun da başına gelmesi için toprağın üşümesi gerekir; çünkü bizi ürpertiye sokan dışarıdan bir sebeptir. Toprağın başına bizim hâlimize benzer bir şeyin geldiğini kabul ederim, ama benzer bir sebepten değil. Onu daha içeriden ve daha derinden gelen bir zarar itmelidir.
"Immo", inquit, "ceu, cum frigore inhorruimus, tremor sequitur, sic terras quoque spiritus extrinsecus accidens quassat". Quod nullo modo potest fieri. Algere enim debet, ut idem illi accidat quod nobis, quos externa causa in horrorem agit. Accidere autem terrae simile quiddam nostrae affectioni, sed non ex simili causa concesserim. Illam interior et altior iniuria debet impellere:
6.24.5Bunun belki en büyük delili şudur: şiddetli bir sarsıntıyla zemin muazzam bir yıkımla açıldığında, o yarık bazen bütün şehirleri içine alıp gömer.
cuius rei argumentum uel maximum hoc potest esse quod, cum uehementi motu adapertum ingenti ruina solum est, totas nonnumquam urbes et recipit hiatus ille et abscondit.
6.24.6Thukydides, Peloponnesos Savaşı sıralarında Atalante adasının bütünüyle ya da hiç değilse büyük kısmıyla battığını söyler. Sidon'un başına da aynı şeyin geldiğine Poseidonios'a dayanarak inanabilirsin. Bunun için tanığa da gerek yok: iç bir sarsıntıyla yarılan topraklarda yerlerin parçalandığını, ovaların yok olduğunu hatırlıyoruz. Bunun nasıl olduğunu düşündüğümü şimdi söyleyeceğim.
Thucydides ait circa Peloponnesiaci belli tempus Atalanten insulam aut totam aut certe maxima ex parte suppressam. Idem Sidone accidisse Posidonio crede. Nec ad hoc testibus opus est: meminimus enim terris interno motu diuulsis loca disiecta et campos interisse. Quod iam dicam quemadmodum existimem fieri.
6.25.1Hava büyük bir güçle toprağın boş bir yerini iyice doldurup kavgaya başlayınca ve çıkış yolu düşününce, içinde saklandığı yan duvarları sık sık döver; bu duvarların üstünde bazen şehirler kuruludur. Duvarlar kimi zaman üstlerindeki binaların yıkılacağı kadar sarsılır; kimi zaman da öyle sarsılır ki oyuğun bütün tavanını taşıyan duvarlar alttaki boş yere düşer, bütün şehirler ölçüsüz bir derinliğe kayar.
Cum spiritus magna ui uacuum terrarum locum penitus oppleuit coepitque rixari et de exitu cogitare, latera ipsa inter quae latet saepius percutit, supra quae urbes interdum sitae sunt. Haec nonnumquam adeo concutiuntur ut aedificia superposita procumbant, nonnumquam in tantum ut parietes quibus fertur omne tegimen caui, decidant in illum subteruacantem locum totaeque urbes in immensam altitudinem uergant.
6.25.2İnanmak istersen, derler ki bir zamanlar Ossa Olympos'a bitişikmiş, sonra bir depremle ondan ayrılmış ve tek bir dağın kütlesi ikiye yarılmış. O zaman Peneios akıp çıkmış; çıkışsız kalıp durgunlaşmış suları kendine çekerek Thessalia'nın dertlendiği bataklıkları kurutmuş. Elis ile Megalopolis arasında akan Ladon ırmağını da bir deprem fışkırtmıştır.
Si uelis credere, aiunt aliquando Ossam Olympo cohaesisse, deinde terrarum motu recessisse et fissam unius magnitudinem montis in duas partes. Tunc effluxisse Peneon, qui paludes quibus laborabat Thessalia siccauit, abductis in se quae sine exitu stagnauerant aquis. Ladon flumen inter Elin et Megalenpolin medius est, quem terrarum motus effudit.
6.25.3Bunlarla neyi kanıtlıyorum? Havanın yerin altındaki geniş mağaralarda (boş yerlere başka ne ad vereyim?) toplandığını. Öyle olmasaydı, toprakların geniş alanları sarsılır, pek çok yer birden sendelerdi. Oysa yalnız küçük kısımlar zarar görür, sarsıntı hiçbir zaman iki yüz mili aşmaz. İşte dünyayı söylentilerle dolduran bu deprem bile Campania'nın dışına taşmadı.
Per haec quid probo? In laxos specus (quid enim aliud appellem loca uacua?) sub terras spiritum conuenire; quod nisi esset, magna terrarum spatia commouerentur et una multa titubarent: nunc exiguae partes laborant nec umquam per ducenta milia motus extenditur. Ecce hic, qui impleuit fabulis orbem, non transcendit Campaniam.
6.25.4Ne diyeyim? Khalkis titrediğinde Thebai yerinde durdu; Aigion zarar gördüğünde, ona o kadar yakın olan Patrai depremi ancak kulaktan duydu. Helike ve Bura adlı iki şehri batıran o muazzam sarsıntı, Aigion'un çevresinde durdu. Demek ki sarsıntı, yeraltındaki boş yer ne kadar genişse o kadar alana yayılır.
Quid dicam, cum Chalcis tremuit, Thebas stetisse? cum laborauit Aegium, tam propinquas illi Patras de motu audisse? Illa uasta concussio quae duas suppressit urbes, Helicen et Burin, circa Aegium constitit. Apparet ergo in tantum spatium motum pertendere quantum illa sub terris uacantis loci inanitas pateat.
6.26.1Bunu kanıtlamak için Mısır'ın hiç titremediğini aktaran büyük adamların otoritesinden yararlanabilirdim. Bunun sebebini şöyle açıklarlar: Mısır bütünüyle balçıktan oluşmuştur. Homeros'a inanmak gerekirse, Pharos karadan, yelkenleri dolu bir geminin bir günde katedebileceği kadar uzaktaydı; ama sonra karaya yaklaştı. Çünkü bulanık akan ve beraberinde çok çamur sürükleyen Nil, bu çamuru durmadan eski toprakların yanına yığarak, her yılki büyümeyle Mısır'ı hep daha öteye taşımıştır. Bu yüzden Mısır'ın toprağı yağlı ve balçıklıdır, içinde hiçbir aralık yoktur; kuruyan balçıkla katılaşarak büyümüştür. Parçalar birbirine yapıştıkça yapısı sıkışıp oturdu; sağlam olana hep akışkan ve yumuşak olan eklendiği için araya hiçbir boşluk giremiyordu.
Poteram ad hoc probandum abuti auctoritate magnorum uirorum, qui Aegyptum numquam tremuisse tradunt. Rationem autem huius rei hanc reddunt, quod ex limo tota concreuerit. Tantum enim, si Homero fides est, aberat a continenti Pharos quantum nauis diurno cursu metiri plenis lata uelis potest; sed continenti ammota est: turbidus enim defluens Nilus multumque secum caeni trahens et id subinde apponens prioribus terris Aegyptum annuo incremento semper ultra tulit. Inde pinguis et limosi soli est nec ulla interualla in se habet sed creuit in solidum arescente limo; cuius pressa erat et sedens structura, cum partes glutinarentur, nec quicquam inane interuenire poterat, cum solido liquidum ac molle semper accederet.
6.26.2Ama hem Mısır sarsılır hem de Vergilius'un sabit durmasını buyurduğu Delos: "yerleşilmesini, kıpırdamaz kalmasını, rüzgârları hor görmesini bağışladı". Saf inançlı bir soy olan filozoflar da Pindaros'a dayanarak onun sarsılmadığını söylediler. Thukydides ise Delos'un önceden sarsılmadığını, ama Peloponnesos Savaşı sıralarında titrediğini söyler.
Sed mouetur et Aegyptus et Delos, quam Uergilius stare iussit: "immotamque coli dedit et contemnere uentos"; hanc philosophi quoque, credula natio, dixerunt non moueri auctore Pindaro. Thucydides ait antea quidem immotam fuisse sed circa Peloponnesiacum bellum tremuisse;
6.26.3Kallisthenes bunun başka bir zaman da olduğunu söyler: "İki şehrin, Helike ile Bura'nın yıkımını haber veren pek çok uğursuz işaret arasında en dikkat çekici olanları, muazzam bir ateş sütunu ile Delos'un sarsılmasıydı." Kallisthenes Delos'un sağlam görünmesini, denizin ortasında durmasına, sıkışan havaya çıkış yolu verecek oyuk kayalara ve geçit veren taşlara bağlar. Bu yüzden adaların zemininin daha güvenilir olduğunu, şehirlerin de denize ne kadar yakınsa o kadar güvende olduğunu söyler.
Callisthenes et alio tempore ait hoc accidisse: "Inter multa", inquit, "prodigia, quibus denuntiata est duarum urbium, Helices et Buris, euersio, fuere maxime notabilia columna ignis immensi et Delos agitata"; quam ideo stabilem uideri uult, quia mari imposita sit habeatque concauas rupes et saxa peruia, quae dent deprehenso aeri reditum: ob hoc et insulas esse certioris soli urbesque eo tutiores quo propius ad mare accesserint.
6.26.4Bunun yanlış olduğunu Pompeii ve Herculaneum kendi başlarına gelenle anladılar. Şunu da ekle: deniz kıyısının her yeri depremlere açıktır. Paphos böyle birden çok kez yıkıldı; Nikopolis de böyle sarsıntılıdır ve bu belaya artık alışıktır; Kıbrıs'ı derin bir deniz kuşatır, yine de sarsılır; Tyros da dalgalarla ne kadar yıkanıyorsa o kadar sarsılır. Toprağın neden titrediğine dair verilen sebepler aşağı yukarı bunlardır.
Falsa haec esse Pompei et Herculaneum sensere. Adice nunc quod omnis ora maris obnoxia est motibus: sic Paphos non semel corruit; sic mobilis et huic iam familiaris malo Nicopolis; Cyprum ambit altum mare et agitatur; Tyros et ipsa tam mouetur quam diluitur. Hae fere causae redduntur propter quas tremat terra.
6.27.1Ama bu Campania depreminde kendine has bazı şeylerin de olduğu anlatılıyor; bunları da açıklamak gerekir. Pompeii bölgesinde altı yüz koyunluk bir sürünün telef olduğunu söylemiştik. Bunun o koyunların başına korkudan geldiğini düşünmen için bir sebep yok.
Quaedam tamen propria in hoc Campano motu accidisse narrantur, quorum ratio reddenda est. Diximus sexcentarum ouium gregem exanimatum in Pompeiana regione. Non est quare hoc putes ouibus illis timore accidisse.
6.27.2Derler ki büyük depremlerden sonra genellikle veba çıkar; buna şaşmamak gerekir. Çünkü derinlerde öldürücü pek çok şey saklıdır. Toprağın kusuruyla ya da hareketsizlikten ve ebedî geceden uyuşmuş olan hava onu soluyanlara ağır gelir; ya da içerideki ateşlerin bozukluğuyla kokuşmuş olan hava, uzun bir durgunluktan sonra dışarı salınınca bu saf ve berrak havayı lekeler, kirletir, alışık olmadıkları bir havayı soluyanlara yeni türden hastalıklar getirir.
Aiunt enim solere post magnos terrarum motus pestilentiam fieri, nec id mirum est. Multa enim mortifera in alto latent: aer ipse, qui uel terrarum culpa uel pigritia et aeterna nocte torpescit, grauis haurientibus est, uel corruptus internorum ignium uitio, cum e longo situ emissus est, purum hunc liquidumque maculat ac polluit insuetumque ducentibus spiritum affert noua genera morborum.
6.27.3Üstelik gizli yerlerde işe yaramaz ve hastalık getiren sular da saklıdır; çünkü onları hiçbir zaman kullanan olmaz, daha serbest bir esinti onları hiçbir zaman dövmez. Bu yüzden yoğun, ağır ve ebedî bir karanlıkla örtülü olan bu sular, içlerinde salgın getiren ve bedenlerimize zararlı olandan başka bir şey taşımaz. Onlara karışmış olan, o bataklıkların arasında yatan hava da dışarı çıkınca kusurunu geniş bir alana yayar ve soluyanları öldürür.
Quid, quod aquae quoque inutiles pestilentesque in abdito latent, ut quas numquam usus exerceat, numquam aura liberior euerberet? Crassae itaque et graui caligine sempiternaque tectae nihil nisi pestiferum in se et corporibus nostris contrarium habent. Aer quoque, qui mixtus est illis quique inter illas paludes iacet, cum emersit, late uitium suum spargit et haurientes necat.
6.27.4Hayvanlar bunu daha kolay hisseder; vebanın ilk saldırdığı da genellikle onlardır, çünkü daha açgözlüdürler: açık havayı ve suları bol bol kullanırlar; vebada en büyük suç da sulardadır. Daha nazik yapılı olan koyunların, başlarını toprağa daha yakın taşıdıkları için, zehirli havanın soluğunu tam toprağın yüzeyinde alınca yakalanmalarına şaşmıyorum. Bu hava daha bol çıksaydı insanlara da zarar verirdi; ama temiz havanın bolluğu onu, insanın solumasına yetecek kadar yükselmeden söndürdü.
Facilius autem pecora sentiunt, in quae primum pestilentia incurrere solet, quo auidiora sunt: aperto caelo plurimum utuntur et aquis, quarum maxima in pestilentia culpa est. Oues uero mollioris naturae, quo propiora terris ferunt capita, correptas esse non miror, cum afflatus aeris diri circa ipsam humum exceperint. Nocuisset ille et hominibus, si maior exisset; sed illum sinceri aeris copia extinxit, antequam ut ab homine posset trahi surgeret.
6.28.1Toprağın pek çok öldürücü şey taşıdığını şundan da anla: bunca zehir, elle ekilmeden, kendiliğinden yetişir; çünkü toprak iyinin tohumlarını taşıdığı gibi kötünün tohumlarını da taşır. Üstelik İtalya'nın birçok yerinde bazı deliklerden, ne insanın ne yabanî hayvanın soluması güvenli olan, hastalık getiren bir buhar çıkar. Kuşlar da daha iyi bir hava onu yumuşatmadan içine düşerlerse, uçarken yere düşerler; bedenleri morarır, boğazları da zorla sıkılmış gibi şişer.
Multa autem terras habere mortifera uel ex hoc intellege, quod tot uenena nascuntur non manu sparsa sed sponte, solo scilicet habente ut boni ita mali semina. Quid, quod pluribus Italiae locis per quaedam foramina pestilens exhalatur uapor, quem non homini ducere, non ferae tutum est? Aues quoque si in illum inciderunt, antequam caelo meliore leniatur, in ipso uolatu cadunt liuentque corpora et non aliter quam per uim elisae fauces tument.
6.28.2Bu hava, toprak onu kendi içinde tuttuğu sürece ince bir delikten aktığı için, ancak deliğe eğilip bakanları ve kendiliğinden ona yaklaşanları öldürecek kadar güce sahiptir. Ama yüzyıllarca karanlıkta saklı kalıp yerin kasvetiyle zehirlendikçe beklemenin kendisiyle ağırlaşır; ne kadar durgunsa o kadar kötüleşir. Çıkış bulunca, gölgeli soğuğun o ebedî kötülüğünü ve yeraltının gecesini kusar, bizim bölgemizin havasını karartır; çünkü daha iyi olan, daha kötü olana yenilir.
Hic spiritus, quamdiu terra se continet, tenui foramine fluens non plus potentiae habet quam ut despectantia et ultro sibi illata conficiat; ubi per saecula conditus tenebris ac tristitia loci creuit in uitium, ipsa ingrauescit mora, peior quo segnior: cum exitum nactus est, aeternum illud umbrosi frigoris malum et infernam noctem euomit ac regionis nostrae aera infuscat; uincuntur enim meliora peioribus.
6.28.3O zaman o daha saf hava da zararlı hâle gelir. Ani ve ardı ardına ölümler, yeni sebeplerden doğmuş gibi tuhaf hastalık türleri buradan gelir. Felaket, bozukluğun gücüne göre kısa ya da uzun sürer; göğün açıklığı ve rüzgârların savrulması o ağır havayı çalkalayıp dağıtmadan veba sona ermez.
Tunc etiam ille spiritus purior transit in noxium: inde subitae continuaeque mortes et monstruosa genera morborum, ut ex nouis orta causis. Breuis autem aut longa clades est, prout uitia ualuere, nec prius pestilentia desinit quam spiritum illum grauem exercuit laxitas caeli uentorumque iactatio.
6.29.1Bazılarını delirmiş ve çarpılmış kimseler gibi ortalıkta koşturan şey korkudur. Kişisel ve ölçülü olduğunda bile korku akılları başından alır; peki herkesi birden dehşete düşürdüğünde, şehirler yıkılır, halklar ezilir, toprak sarsılırken, acı ile korku arasında kalakalan ruhların yolunu şaşırmasına şaşılır mı?
Nam aliquos insanis attonitisque similes discurrere fecit metus, qui excutit mentes, ubi priuatus ac modicus est: quid? ubi publice terret, ubi cadunt urbes, populi opprimuntur, terra concutitur, quid mirum est animos inter dolorem et metum destitutos aberrasse?
6.29.2Büyük kötülükler arasında aklını başında tutmak kolay değildir. Bu yüzden en hafif yaratılışlı kimseler genellikle o kadar büyük bir dehşete kapıldılar ki kendilerini kaybettiler. Hiç kimse sağlığından biraz yitirmeden korkuya kapılmamıştır; korkan herkes bir deliye benzer. Ama korku kimini çabucak kendine döndürür, kimini ise daha şiddetle altüst eder ve deliliğe sürükler.
Non est facile inter magna mala consipere. Itaque leuissima fere ingenia in tantum uenere formidinis ut sibi exciderent. Nemo quidem sine aliqua iactura sanitatis expauit, similisque est furentis quisquis timet: sed alios cito timor sibi reddit, alios uehementius perturbat et in dementiam transfert.
6.29.3Bu yüzden savaşlarda cinlenmiş gibi dolaşanlar olmuştur; korkunun dinî bir dehşete karışıp zihinleri vurduğu yerlerdeki kadar çok kâhinlik eden örneğine hiçbir yerde rastlamazsın.
Inde inter bella errauere lymphatici, nec usquam plura exempla uaticinantium inuenies quam ubi formido mentes religione mixta percussit.
6.30.1Dağların dağlardan ayrıldığını, zeminin kendisinin dipten yarıldığını söyledikten sonra bir heykelin yarılmasına şaşmıyorum. "Bu yerler bir zamanlar şiddetle ve engin bir yıkımla sarsılıp (uzak çağların uzun eskiliği öylesine değiştirebilir ki) ikiye ayrıldı derler; oysa iki kara önceden tek bir parçaymış. Deniz büyük bir şiddetle araya girdi, dalgalarıyla Hesperia'nın yanını Sicilya'dan kopardı; birbirinden ayrılmış tarlaların ve şehirlerin arasından dar bir akıntıyla aktı."
Statuam diuisam non miror, cum dixerim montes a montibus recessisse et ipsum disruptum esse ab imo solum. "Haec loca ui quondam et uasta conuulsa ruina (tantum aeui longinqua ualet mutare uetustas) dissiluisse ferunt, cum protinus utraque tellus una foret. Uenit ingenti ui pontus et ingens Hesperium Siculo latus abscidit aruaque et urbes aequore diductas angusto interluit aestu."
6.30.2Bütün bölgelerin yerinden koparıldığını, sınır komşusu olanın denizin öte yanında kaldığını görüyorsun; tabiatın bir kısmı kışkırtılıp yarılınca ve bir yere denizi, ateşi, havayı sürünce şehirlerin ve ulusların birbirinden koptuğunu da görüyorsun. Bunların gücü bütünden geldiği için şaşırtıcıdır: bir kısımda kudursalar bile evrenin güçleriyle kudururlar.
Uides totas regiones a suis sedibus reuelli et trans mare iacere quod in confinio fuerat; uides et urbium fieri gentiumque discidium, cum pars naturae concita est dehiscens et aliquo mare, ignem, spiritum impegit; quorum mira ut ex toto uis est: quamuis enim parte saeuiat, mundi tamen uiribus saeuit.
6.30.3Deniz İspanya'yı Afrika'yla bağlantısından böyle kopardı; en büyük şairlerin dile getirdiği bu taşkınla Sicilya İtalya'dan böyle ayrıldı. En dipten gelen şeylerin ise çok daha fazla hızı vardır; çünkü dar yerlerden zorla geçen şeyler daha şiddetlidir.
Sic et Hispanias a contextu Africae mare eripuit, sic per hanc inundationem, quam poetarum maximi celebrant, ab Italia Sicilia reiecta est. Aliquanto autem plus impetus habent quae ex infimo ueniunt: acriora enim sunt quibus nisus est per angusta.
6.30.4Bu depremlerin ne büyük işler, ne şaşırtıcı manzaralar ortaya çıkardığı yeterince söylendi. Öyleyse biri neden tek bir heykelin, hem de dolu değil oyuk ve ince tunçtan bir heykelin yarılmasına şaşırsın? Belki de kaçış arayan hava kendini onun içine kapatmıştı. Şunu da kim bilmez? Binaların köşeleri ayrılıp sallandığını ve yeniden birleştiğini gördük. Yerine iyi oturmamış, ustaların özensizce ve gevşek kurduğu bazı yapıları ise depremin tekrar tekrar sarsması sıkıştırıp yerine oturtmuştur.
Quantas res hi terrarum tremores quamque mira spectacula ediderint, satis dictum est: cur ergo aliquis ad hoc stupet quod aes unius statuae, ne solidum quidem sed concauum ac tenue, disruptum est, cum fortasse in illud se spiritus quaerens fugam incluserit? Illud uero quis nescit? Diductis aedificia angulis uidimus moueri iterumque componi. Quaedam uero parum aptata positu suo et a fabris neglegentius solutiusque composita terrae motus saepius agitata compegit.
6.30.5Deprem bütün duvarları, bütün evleri yarıyor, ne kadar sağlam olsalar da büyük kulelerin yanlarını parçalıyor, yapıların altına konan ayakları dağıtıyorsa, bir heykelin dipten başa kadar düzgünce ikiye yarılmasını biri neden kayda değer bulsun?
Quod si totos parietes et totas findit domos et latera magnarum turrium, quamuis solida sint, scindit et pilas operibus subditas dissipat, quid est quare quisquam dignum adnotari putet sectam esse aequaliter ab imo ad caput in partes duas statuam?
6.31.1Peki deprem neden birçok gün sürdü? Campania aralıksız titremeyi bırakmadı; daha hafif ama büyük bir zararla, çünkü zaten sarsılmış olanı sarsıyordu. Ayakta güçlükle duran bu yapıların düşmesi için itilmeleri gerekmiyordu, sallanmaları yetiyordu. Belli ki havanın hepsi henüz çıkmamıştı; büyük kısmı dışarı salınmış olsa da geri kalanı hâlâ dolaşıp duruyordu. Bunların hava tarafından yapıldığını kanıtlayan deliller arasına şunu da koymakta tereddüt etmen için bir sebep yok:
Quare tamen per plures dies motus fuit? Non desiit enim assidue tremere Campania, clementius quidem sed cum ingenti damno, quia quassa quatiebat, quibus ad cadendum male stantibus
6.31.2Şehirlere ve topraklara kudurarak saldıran en büyük titreme olduktan sonra ona denk başka bir titreme gelemez; en büyüğünden sonra hafif sarsıntılar olur, çünkü daha şiddetli güç, boğuşan rüzgârlara artık çıkış yolu açmıştır. Sonra arta kalan havanın kalıntıları aynı gücü taşıyamaz, boğuşmalarına da gerek yoktur; çünkü artık bir yol bulmuşlardır ve ilk ve en büyük gücün kaçtığı yoldan onu izlerler.
cum maximus editus tremor est, quo in urbes terrasque saeuitum est, non potest par illi subsequi alius, sed post maximum lenes motus sunt, quia iam uehement
6.31.3Çok bilgili ve çok ağırbaşlı bir adamın gözlemlediği şunu da anılmaya değer buluyorum (deprem olduğunda tesadüfen yıkanıyordu): hamamda zemini kaplayan mozaik taşlarının birbirinden ayrılıp yeniden birleştiğini, zemin çekildikçe suyun bazen eklem yerlerine dolduğunu, bazen de zemin sıkışınca köpürüp dışarı fışkırdığını gördüğünü söylüyor. Aynı adamın, duvarların sert bir şeyin tabiatının izin verdiğinden daha yumuşak ve daha sık titrediğini gördüğünü anlattığını da duydum.
Hoc quoque dignum memoria iudico ab eruditissimo et grauissimo uiro cognitum (forte enim, cum hoc euenit, lauabatur): uidisse se affirmat in balneo tessellas quibus solum erat stratum alteram ab altera separari iterumque committi et aquam modo recipi in commissuras pauimento recedente, modo compresso bullire et elidi. Eundem audiui narrantem uidisse se macerias mollius crebriusque tremere quam natura duri sinit.
6.32.1Ey insanların en iyisi Lucilius, sebeplerin kendileri konusunda söyleyeceklerim bunlar. Şimdi ruhları güçlendirmeye yarayan şeylere geleyim. Ruhların daha bilgili olmasından çok daha cesur olması bizim için önemlidir; ama biri öteki olmadan olmaz. Çünkü ruha güç ancak iyi sanatlardan, tabiatı seyretmekten gelir.
Haec, Lucili, uirorum optime, quantum ad ipsas causas: illa nunc quae ad confirmationem animorum pertinent. Quos magis refert nostra fortiores fieri quam doctiores; sed alterum sine altero non fit: non enim aliunde animo uenit robur quam a bonis artibus, quam a contemplatione naturae.
6.32.2Bu olayın kendisi kimi her şeye karşı sağlamlaştırıp yüreklendirmez ki? İnsandan ya da yırtıcı hayvandan, oktan ya da mızraktan neden titreyeyim? Beni daha büyük tehlikeler bekliyor: yıldırımlar, topraklar, tabiatın büyük parçaları bizi hedef alıyor.
Quem enim non hic ipse casus aduersus omnes firmauerit, erexerit? Quid est enim cur ego hominem aut feram, quid est cur sagittam aut lanceam tremam? Maiora me pericula expectant: fulminibus et terris et magnis naturae partibus petimur.
6.32.3Bu yüzden ölüme büyük bir gönülle meydan okumalıyız; ister bize herkesi birden vuran engin bir saldırıyla gelsin, ister her günkü sıradan bir sonla. Ne kadar tehditkâr geldiğinin, üstümüze ne kadar büyük bir şey sürüklediğinin önemi yok: bizden istediği şey çok küçüktür. Bunu yaşlılık da bizden alacaktır, bir kulak ağrısı da, içimizde bozulmuş sıvının bolluğu da, mideye uymayan bir yemek de, hafifçe incinen bir ayak da.
Ingenti itaque animo mors prouocanda est, siue nos aequo uastoque impetu aggreditur, siue cotidiano et uulgari exitu. Nihil refert quam minax ueniat quantumque sit quod in nos trahat; quod a nobis petit minimum est: hoc senectus a nobis ablatura est, hoc auriculae dolor, hoc umoris in nobis corrupti abundantia, hoc cibus parum obsequens stomacho, hoc pes leuiter offensus.
6.32.4İnsanın canı küçük bir şeydir, ama canı hiçe saymak büyük bir şeydir. Canını hiçe sayan kişi, bütün rüzgârlar onları kabartsa bile, gelgit evrenin bir altüst oluşuyla bütün okyanusu karalara çevirse bile, denizlerin dalgalanmasını kaygısızca seyredecektir; gök parçalansa ve ateşlerini herkesin, hepsinden önce de kendi yok oluşu için birbirine karıştırsa bile, yıldırımlar yağdıran göğün sert ve korkunç yüzüne kaygısızca bakacaktır; yeraltının krallıkları açığa çıksa bile, bağları kopup yarılan zemine kaygısızca bakacaktır. O uçurumun üstünde korkusuzca duracak, belki de düşmesi gereken yere kendisi atlayacaktır.
Pusilla res est hominis anima, sed ingens res contemptus animae: hanc qui contempsit securus uidebit maria turbari, etiamsi illa omnes excitauerunt uenti, etiamsi aestus aliqua perturbatione mundi totum in terras uertet oceanum; securus aspiciet fulminantis caeli trucem atque horridam faciem, frangatur licet caelum et ignes suos in exitium omnium, in primis suum, misceat; securus aspiciet ruptis compagibus dehiscens solum, illa licet inferorum regna retegantur. Stabit super illam uoraginem intrepidus et fortasse quo debebit cadere desiliet.
6.32.5Beni öldüren şeylerin ne kadar büyük olduğundan bana ne? Ölmenin kendisi büyük bir şey değildir. Öyleyse mesut olmak istiyorsak; insanlardan, tanrılardan ya da olaylardan korkarak yaşamak istemiyorsak; boş şeyler vaat eden, hafif şeylerle tehdit eden talihi hor görmek istiyorsak; huzur içinde yaşamak ve mutluluk konusunda tanrılarla bile yarışmak istiyorsak, canımızı her an verilmeye hazır tutmalıyız. Ona ister tuzaklar saldırsın, ister hastalıklar, ister düşman kılıçları, ister çöken kira evlerinin gürültüsü, ister toprakların kendi yıkılışı, ister şehirleri ve tarlaları aynı yıkımla saran ateşlerin engin gücü: kim isterse onu alsın.
Quid ad me quam magna sint quibus pereo? Ipsum perire non magnum est. Proinde si uolumus esse felices, si nec hominum nec deorum nec rerum timore uersari, si despicere fortunam superuacua promittentem, leuia minitantem, si uolumus tranquille degere et ipsis diis de felicitate controuersiam agere, anima in expedito est habenda: siue illam insidiae siue morbi petent siue hostium gladii siue insularum cadentium fragor siue ipsarum ruina terrarum siue uasta uis ignium urbes agrosque pari clade complexa, qui uolet illam accipiat.
6.32.6Çıkıp gitmekte olan canı yüreklendirmekten ve iyi dileklerle uğurlamaktan başka ne borcum var? "Cesaretle git, mutlulukla git! Hiç tereddüt etme: geri veriliyorsun. Söz konusu olan iş değil, zamandır; bir gün yapılması gereken şeyi yapıyorsun. Yalvarma, korkma, bir kötülüğe çıkacakmışsın gibi geri çekilme: seni doğurmuş olan eşyanın tabiatı, daha iyi ve daha güvenli bir yer seni bekliyor.
Quid aliud debeo quam exeuntem hortari et cum bonis ominibus emittere? "Uade fortiter, uade feliciter! Nihil dubitaueris: redderis. Non de re sed de tempore est quaestio, facis quod quandoque faciendum est. Nec rogaueris nec timueris nec te uelut in aliquod malum exiturum tuleris retro: rerum natura te, quae genuit, expectat et locus melior ac tutior.
6.32.7Orada topraklar titremez, rüzgârlar bulutların büyük gürültüsüyle birbirine çarpışmaz; yangınlar bölgeleri ve şehirleri harap etmez; bütün filoları yutan deniz kazalarının korkusu yoktur; karşı karşıya dikilmiş sancaklar altında dizilmiş silahlar, binlerce kişiyi birbirini yok etmeye sürükleyen ortak bir çılgınlık yoktur; veba da yoktur, ölüp düşen halklar için karmakarışık yanan ortak odun yığınları da." Ölüm hafif bir şeyse, neden korkuyoruz? Ağırsa, hep tepemizde asılı durmasındansa bir kez gelsin daha iyi.
Illic non tremunt terrae nec inter se uenti cum magno nubium fragore concurrunt, non incendia regiones urbesque uastant, non naufragiorum totas classes sorbentium metus est, non arma contrariis disposita uexillis et in mutuam perniciem multorum milium par furor, non pestilentia et ardentes promiscue communes populis cadentibus rogi". Istud leue est: quid timemus? graue est: potius semel incidat quam semper impendeat.
6.32.8Toprak benden önce ölürken, sarsan şeyler kendileri de sarsılırken, bize zarar vermeye kendileri zarar görmeden gelmezken, ben ölmekten mi korkayım? Deniz Helike'yi ve Bura'yı bütünüyle yuttu; ben tek bir küçük bedenim için mi korkayım? İki kasabanın üstünde gemiler dolaşıyor (bunlar yalnız bildiğimiz, yazıyla korunan hatıranın bize ulaştırdığı iki kasaba; başka yerlerde başka nicesi battı, nice halkı toprak ya da deniz kendi altına kapattı!). Sonsuz olmadığımı bile bile kendi sonumu reddedeyim mi? Hatta her şeyin sonlu olduğunu bile bile son soluğumdan mı korkayım?
Ego autem perire timeam, cum terra ante me pereat, cum ista quatiantur quae quatiunt et in iniuriam nostram non sine sua ueniant? Helicen Burinque totas mare accepit: ego de uno corpusculo timeam? Supra oppida duo nauigatur (duo autem quae nouimus, quae in nostram notitiam memoria litteris seruata perduxit: quam multa alia aliis locis mersa sunt, quot populos aut terra aut infra se mare inclusit!): ego recusem mei finem, cum sciam me sine fine non esse? Immo cum sciam omnia esse finita, ego ultimum suspirium timeam?
6.32.9Öyleyse, Lucilius, elinden geldiğince kendini ölüm korkusuna karşı yüreklendir. Bizi alçaltan budur; esirgediği hayatın kendisini huzursuz edip mahveden budur; bütün bunları, depremleri ve yıldırımları gözümüzde büyüten budur. Kısa zamanla uzun zaman arasında hiçbir fark olmadığını düşünürsen, bunların hepsine metanetle katlanırsın.
Quantum potes itaque, ipse te cohortare, Lucili, contra metum mortis: hic est qui nos humiles facit; hic est qui uitam ipsam, cui parcit, inquietat ac perdit; hic omnia ista dilatat, terrarum motus et fulmina. Quae omnia feres constanter, si cogitaueris nihil interesse inter exiguum tempus et longum.
6.32.10Kaybettiğimiz şey saatlerdir; gün say, ay say, yıl say: kaybettiğimiz şeyler zaten yok olacak şeylerdir. Söyler misin, onlara ulaşıp ulaşmamamın ne önemi var? Zaman akıp gider, ona en açgözlü olanları da yüzüstü bırakır. Ne gelecek olan benimdir ne geçmiş olan; kaçan zamanın bir noktasında asılı duruyorum ve az ile yetinmiş olmak büyüklüktür.
Horae sunt quas perdimus; puta dies esse, puta menses, puta annos: perdimus illos nempe perituros. Quid, oro te, refert num perueniam ad illos? Fluit tempus et auidissimos sui deserit; nec quod futurum est meum est nec quod fuit: in puncto fugientis temporis pendeo, et magni est modicum fuisse.
6.32.11Bilge Laelius, "Altmış yaşındayım" diyen birine ne zarif bir cevap vermiş: "Sahip olmadığın altmış yıldan mı söz ediyorsun?" Kaybedilmiş yılları saymamızdan bile, kavranamayan hayatın durumunu ve hep başkasına ait olan zamanın yazgısını anlamıyor muyuz?
Eleganter ille Laelius sapiens dicenti cuidam "Sexaginta annos habeo", "Hos", inquit, "dicis sexaginta quos non habes". Ne ex hoc quidem intellegimus incomprehensibilis uitae condicionem et sortem temporis semper alieni, quod annos numeramus amissos?
6.32.12Bunu ruhumuza çakalım, bunu kendimize sık sık söyleyelim: ölmek gerekiyor. Ne zaman? Sana ne? Ölüm tabiatın kanunudur; ölüm ölümlülerin vergisi ve vazifesi, bütün kötülüklerin çaresidir. Ondan korkan herkes onu bir zaman dilemiştir. Her şeyi bir yana bırak, Lucilius, yalnız şunu düşün: ölüm adından ürkmemeyi. Çok düşünerek onu kendine aşina kıl ki, öyle gerekirse, onu karşılamaya da çıkabilesin.
Hoc affigamus animo, hoc nobis subinde dicamus: moriendum est. Quando? Quid tua? Mors naturae lex est, mors tributum officiumque mortalium malorumque omnium remedium est: optauit illam quisquis timet. Omnibus omissis, hoc unum, Lucili, meditare, ne mortis nomen reformides; effice illam tibi cogitatione multa familiarem, ut, si ita tulerit, possis illi et obuiam exire.