VII. Kitap
7.1.1Hiç kimse ilahî şeylere doğru başını kaldırmayacak, bütün zihniyle yükselmeyecek kadar ağır kavrayışlı, duygusuz ve yere eğik değildir; hele gökten yeni bir harika parladığında. Çünkü alışılmış şeyler akıp gittikçe alışkanlık, şeylerin büyüklüğünü gözden kaçırır. Öyle yaratılmışız ki her gün olan şeyler, hayranlığa layık olsalar bile, yanımızdan geçip gider; buna karşılık en küçük şeyler bile alışılmadık biçimde ortaya çıkarlarsa tatlı bir seyirlik olur.
Nemo usque eo tardus et hebes et demissus in terram est ut ad diuina non erigatur ac tota mente consurgat, utique ubi nouum aliquod e caelo miraculum fulsit. Nam quamdiu solita decurrunt, magnitudinem rerum consuetudo subducit: ita enim compositi sumus ut nos cotidiana, etiamsi admiratione digna sunt, transeant, contra minimarum quoque rerum, si insolitae prodierunt, spectaculum dulce fiat.
7.1.2Bu yüzden, ölçüsüz büyüklükteki gövdenin güzelliğini süsleyen bu yıldızlar topluluğu halkı bir araya toplamaz; ama alışılmışın dışında bir değişiklik olunca herkesin yüzü göğe döner. Güneş tutulmadıkça seyircisi olmaz; ayı da zor durumda olmadıkça kimse gözlemez. İşte o zaman şehirler hep bir ağızdan haykırır, herkes kendi başına boş bir batıl inançla gürültü koparır.
Hic itaque coetus astrorum, quibus immensi corporis pulchritudo distinguitur, populum non conuocat: at cum aliquid ex more mutatum est, omnium uultus in caelo est. Sol spectatorem, nisi deficit, non habet; nemo obseruat lunam nisi laborantem: tunc urbes conclamant, tunc pro se quisque superstitione uana strepit.
7.1.3Oysa şunlar ne kadar daha büyüktür: güneşin, deyim yerindeyse, gün sayısı kadar basamağı olması ve yılı kendi dönüşüyle kapatması; gündönümünden sonra günleri kısaltmak için geri dönmesi; ekinokstan sonra hemen alçalıp gecelere yer açması; yıldızları gizlemesi; topraklardan o kadar büyük olduğu hâlde onları yakmayıp sıcaklığını artırıp azaltarak ayarlaması ve böylece ısıtması; ayı ancak karşısındayken doldurması ve ancak yakınındayken karartması?
At quanto illa maiora sunt, quod sol totidem, ut ita dicam, gradus quot dies habet et annum circuitu suo claudit, quod a solstitio ad minuendos dies uertitur, quod ab aequinoctio statim inclinat et dat noctibus spatium, quod sidera abscondit, quod terras, cum tanto maior sit illis, non urit sed calorem suum intensionibus ac remissionibus temperando fouet, quod lunam numquam implet nisi aduersam sibi nec obscurat
7.1.4Ama düzen korundukça bunlara dikkat etmeyiz; bir şey bozulursa ya da alışılmışın dışında parlarsa seyrederiz, sorarız, birbirimize gösteririz. Büyük olandan çok yeni olana hayret etmek o kadar tabiîdir.
Haec tamen non adnotamus, quamdiu ordo seruatur; si quid turbatum est aut praeter consuetudinem emicuit, spectamus interrogamus ostendimus: adeo naturale est magis noua quam magna mirari.
7.1.5Kuyrukluyıldızlarda da aynı şey olur: seyrek ve alışılmadık biçimli bir ateş göründü mü, herkes onun ne olduğunu öğrenmek ister; ötekileri unutup bu yabancıyı sorar, ona hayret mi etmesi yoksa ondan korkması mı gerektiğini bilemez. Çünkü korku salanlar, onun ağır şeylere işaret ettiğini ilan edenler eksik olmaz. Bu yüzden insanlar onun bir alamet mi yoksa bir yıldız mı olduğunu soruşturur, öğrenmek ister.
Idem in cometis fit: si rarus et insolitae figurae ignis apparuit, nemo non scire quid sit cupit et, oblitus aliorum, de aduenticio quaerit, ignarus utrum debeat mirari an timere. Non enim desunt qui terreant, qui significationes eius graues praedicent. Sciscitantur itaque et cognoscere uolunt prodigium sit an sidus.
7.1.6Ama Herkül adına, yıldızların ve gök cisimlerinin tabiatından daha görkemli bir şey araştırılamaz, daha faydalı bir şey öğrenilemez. Bunlar, gözümüzün de onayladığı, onlardan akan ışığın ve oradan inen sıcaklığın da gösterdiği gibi yoğunlaşmış alev midir? Yoksa alevden küreler değil de, ateşli bölgelerden kayarak parlaklıklarını ve sıcaklıklarını oradan alan, ışıkları kendilerinden olmayan katı ve topraksı cisimler mi?
At mehercules non aliud quis aut magnificentius quaesierit aut didicerit utilius quam de stellarum siderumque natura, utrum flamma contracta, quod et uisus noster affirmat et ipsum ab illis fluens lumen et calor inde descendens, an non sint flammei orbes, sed solida quaedam terrenaque corpora, quae per igneos tractus labentia inde splendorem trahant caloremque, non de suo clara.
7.1.7Bu görüşte büyük adamlar da vardı: yıldızların sert bir maddeden katılaştığına ve başkasının ateşiyle beslendiğine inandılar. Diyorlar ki alev, tutunacağı ve kendisini tutacak bir şey bulmasaydı kendi başına dağılıp giderdi; yumak olmuş ama sağlam bir cisme yerleşmemiş olsaydı, evren kendi dönüşünün hızıyla onu çoktan dağıtmış olurdu.
In qua opinione magni fuere uiri, qui sidera crediderunt ex duro concreta et ignem alienum pascentia. Nam per se, inquiunt, flamma diffugeret, nisi aliquid haberet quod teneret et a quo teneretur, conglobatamque nec stabili inditam corpori profecto iam mundus turbine suo dissipasset.
7.2.1Bunları araştırmak için kuyrukluyıldızların yukarıdakilerle aynı yapıda olup olmadığını sormak işe yarayacak. Çünkü onlarla bazı ortak yanları var gibi görünüyor: doğuşları ve batışları; ayrıca, dağılıp daha uzağa uzansa da, görünüşlerinin kendisi; çünkü onlar da aynı ölçüde ateşli ve parlaktır.
Ad haec inuestiganda proderit quaerere num cometae condicionis sint cuius superiora. Videntur enim cum illis quaedam habere communia: ortus et occasus, ipsam quoque, quamuis spargatur et longius exeat, faciem (aeque enim ignei splendidique sunt).
7.2.2Dolayısıyla bütün yıldızlar topraksıysa, kuyrukluyıldızların payı da aynı olacaktır. Yok eğer yıldızlar saf ateşten başka bir şey değilse, altışar ay yerinde kalıyorsa ve evrenin dönüşü ve hızı onları çözüp dağıtmıyorsa, kuyrukluyıldızlar da ince bir maddeden oluşabilir ve yine de göğün sürekli dönüşüyle dağılmayabilir.
Itaque si omnia terrena sidera sunt, his quoque eadem sors erit; si uero nihil aliud sunt quam purus ignis manensque mensibus senis nec illos conuersio mundi soluit et uelocitas, illa quoque possunt et tenui constare materia nec ob hoc discuti assiduo caeli circumactu.
7.2.3Bunları didiklemek şunu bilmemize de yarayacak: toprak dururken mi evren dönüyor, yoksa evren dururken toprak mı dönüyor? Çünkü farkında olmadan bizi eşyanın tabiatının taşıdığını, doğuşların ve batışların göğün hareketiyle değil, bizim kendimizin doğup batmamızla olduğunu söyleyenler oldu. Seyre değer bir konu: hangi durumda olduğumuzu, en tembel yeri mi yoksa en hızlı yeri mi payımıza aldığımızı, tanrının her şeyi mi bizim çevremizde döndürdüğünü yoksa bizi mi döndürdüğünü bilmek.
Illo quoque pertinebit haec excussisse ut sciamus utrum mundus terra stante circumeat an mundo stante terra uertatur. Fuerunt enim qui dicerent nos esse quos rerum natura nescientes ferat, nec caeli motu fieri ortus et occasus, nos ipsos oriri et occidere: digna res contemplatione, ut sciamus in quo rerum statu simus, pigerrimam sortiti an uelocissimam sedem, circa nos deus omnia an nos agat.
7.3.1Kuyrukluyıldızların eski görünüşlerini toplamış olmak gerekir. Çünkü seyrek oldukları için yolları henüz kavranamıyor; belli dönemlere uyup uymadıkları, belirli bir düzenin onları kendi günlerinde ortaya çıkarıp çıkarmadığı araştırılamıyor. Göktekileri bu şekilde gözlemlemek yenidir, Yunanistan'a da yakın zamanda getirilmiştir.
Necessarium est autem ueteres ortus cometarum habere collectos. Deprehendi enim propter raritatem eorum cursus adhuc non potest, nec explorari an uices seruent et illos ad suum diem certus ordo producat. Noua haec caelestium obseruatio est et nuper in Graeciam inuecta.
7.3.2Eskilerin en incelikli düşünürü Demokritos da, dolaşan yıldızların daha çok olduğundan şüphelendiğini söyler; ama ne sayılarını belirtmiştir ne adlarını, çünkü beş gezegenin yolları henüz kavranmamıştı. Bu hareketleri Mısır'dan Yunanistan'a ilk taşıyan Eudoksos'tur; o da kuyrukluyıldızlardan hiç söz etmez. Buradan anlaşılıyor ki göğe daha çok özen gösteren Mısırlılarda bile bu kısım işlenmemişti.
Democritus quoque, subtilissimus antiquorum omnium, suspicari se ait plures stellas esse quae currant, sed nec numerum illarum posuit nec nomina, nondum comprehensis quinque siderum cursibus. Eudoxus primus ab Aegypto hos motus in Graeciam transtulit; hic tamen de cometis nihil dicit: ex quo apparet ne apud Aegyptios quidem, quibus maior caeli cura fuit, hanc partem elaboratam.
7.3.3Sonra kendisi de titiz bir araştırmacı olan Konon, Mısırlıların kaydettiği güneş tutulmalarını topladı, ama kuyrukluyıldızlardan hiç söz etmedi; onlarda araştırılmış bir şey bulsaydı bunu atlamazdı.
Conon postea, diligens et ipse inquisitor, defectiones quidem solis seruatas ab Aegyptiis collegit, nullam autem mentionem fecit cometarum, non praetermissurus, si quid explorati apud illos comperisset.
7.4.1Keldanilerin yanında okuduklarını söyleyen iki kişi, Epigenes ile doğum haritalarını yorumlamada çok usta olan Myndoslu Apollonios birbiriyle anlaşamaz. Apollonios, Keldanilerin kuyrukluyıldızları gezegenler arasında saydığını ve yollarını bildiğini söyler. Epigenes ise tam tersine, Keldanilerin kuyrukluyıldızlar hakkında kavranmış hiçbir bilgisi olmadığını, onlara göre bunların kışkırtılıp burulan havanın bir kasırgasıyla tutuştuğunu söyler.
Duo certe, qui apud Chaldaeos studuisse se dicunt, Epigenes et Apollonius Myndius, peritissimus inspiciendorum natalium, inter se dissident. Hic enim ait cometas in numero stellarum errantium poni a Chaldaeis tenerique cursus eorum. Epigenes contra ait Chaldaeos nihil de cometis habere comprensi, sed uideri illos accendi turbine quodam aeris concitati et intorti.
7.4.2Öyleyse istersen önce Epigenes'in görüşlerini ortaya koyup çürütelim. Ona göre gökteki bütün olayların hareketleri üzerinde en çok gücü olan, Satürn yıldızıdır. Bu yıldız Mars'a komşu burçlara bastırdığında ya da ayın yakınına geçtiğinde ya da güneşin ışınlarına girdiğinde, rüzgârlı ve soğuk tabiatıyla birçok yerde havayı büzer ve yumak yapar; sonra güneşin ışınlarını da alırsa gök gürler ve şimşek çakar; Mars da onunla uyum içindeyse yıldırım düşer.
Primum ergo, si tibi uidetur, opiniones huius ponamus ac refellamus. Huic uidetur plurimum uirium habere ad omnes sublimium motus stella Saturni. Haec, cum proxima signa Marti premit aut in lunae uiciniam transit aut in solis incidit radios, natura uentosa et frigida contrahit pluribus locis aera conglobatque; deinde si radios solis assumpsit, tonat fulguratque; si Martem quoque consentientem habet, fulminat.
7.4.3Ayrıca, diyor, yıldırımların maddesi başka, şimşeklerinki başkadır: suların ve her türlü nemin buharı gökte yalnızca vurmadan tehdit eden parıltılar kaldırır; toprağın daha sıcak ve daha kuru buğusu ise yıldırımlar çıkarır. Birbirinden büyüklükten başka hiçbir şeyle ayrılmayan kirişler ve meşaleler ise şöyle oluşur:
Praeterea, inquit, aliam materiam habent fulmina, aliam fulgurationes: aquarum enim et omnis umidi euaporatio splendores tantum caeli citra ictum minaces mouet, illa autem calidior sicciorque terrarum exhalatio fulmina extundit. Trabes uero et faces, quae nullo alio inter se quam magnitudine distant, hoc modo fiunt:
7.4.4Kasırga dediğimiz bir hava yumağı içine nemli ve topraksı şeyler kapatınca, nereye giderse uzamış bir ateş görünümü verir. Bu görünüm, içinde çok miktarda nemli ve topraksı şey taşıyan bu hava kucaklaşması sürdükçe sürer.
cum umida terrenaque in se globus aliquis aeris clausit, quem turbinem dicimus, quacumque fertur, praebet speciem ignis extenti, quae tam diu durat quam diu mansit aeris illa complexio umidi intra se terrenique multum uehens.
7.5.1En yakındaki yalanlardan başlayayım: meşalelerin ve kirişlerin kasırgadan çıktığı yanlıştır. Çünkü kasırga toprakların yakınında oluşur ve ilerler; bu yüzden ağaçları kökünden söker, nereye çökerse zemini çıplak bırakır, arada ormanları ve damları da kapıp götürür. Genellikle bulutlardan aşağıdadır, hiçbir zaman onlardan yüksek değildir. Kirişleri ise tersine göğün daha yüksek bir kısmı gösterir; bu yüzden hiçbir zaman bulutların önünde durmamışlardır.
Ut a proximis mendaciis incipiam, falsum est faces et trabes exprimi turbine: turbo enim circa terras concipitur ac fertur ideoque arbusta radicitus uellit et, quacumque incubuit, solum nudat, siluas interim et tecta corripiens, inferior fere nubibus, utique numquam altior; at contra trabes editior caeli pars ostentat: itaque numquam nubibus obstiterunt.
7.5.2Ayrıca kasırga her buluttan daha hızlı sürüklenir ve daire çizerek döner; üstelik çabucak sona erer, kendi gücüyle kendini parçalar. Kirişler ise meşaleler gibi geçip gitmez, uçup geçmez; durur ve göğün aynı kısmında parlarlar.
Praeterea turbo omni nube uelocius rapitur et in orbem uertitur; super ista uelociter desinit et ipse se ui sua rumpit. Trabes autem non transcurrunt nec praeteruolant ut faces sed commorantur et in eadem caeli parte collucent.
7.5.3Kuyrukluyıldızlar üzerine yazdığı kitapta Kharmandros da, Anaksagoras'ın gökte geniş bir kiriş büyüklüğünde, büyük ve alışılmadık bir ışık gördüğünü, bunun da günlerce parladığını söyler. Kallisthenes, deniz Bura'yı ve Helike'yi gömmeden önce de böyle uzun bir ateş görüntüsü olduğunu aktarır.
Charmander quoque, in eo libro quem de cometis composuit, ait Anaxagorae uisum grande insolitumque caelo lumen magnitudine amplae trabis, et id per multos dies fulsisse. Talem effigiem ignis longi fuisse Callisthenes tradit, antequam Burin et Helicen mare absconderet.
7.5.4Aristoteles bunun bir kiriş değil, bir kuyrukluyıldız olduğunu söyler; ama aşırı parlaklığı yüzünden ateşi dağınık görünmemiş, zaman geçip daha az alev saçmaya başlayınca kuyrukluyıldızlara özgü görünüşüne kavuşmuştur. Bu ateşte dikkat çekmeye değer pek çok şey vardı, ama hiçbiri şundan daha dikkat çekici değildi: o gökte parlar parlamaz Bura'nın ve Helike'nin üstü deniz oldu.
Aristoteles ait non trabem illam sed cometen fuisse; ceterum ob nimium ardorem non apparuisse sparsum ignem, sed procedente tempore, cum iam minus flagraret, redditam suam cometis faciem. In quo igne multa quidem fuerunt digna quae notarentur, nihil tamen magis quam quod, ut ille fulsit in caelo, statim supra Burin et Helicen mare fuit.
7.5.5Peki Aristoteles yalnız bunun değil, bütün kirişlerin kuyrukluyıldız olduğuna, aralarındaki farkın da kirişlerin ateşinin kesintisiz, ötekilerinkinin dağınık olması olduğuna mı inanıyordu? Çünkü kirişlerin alevi eşittir, hiçbir yerde kesintiye uğramaz ya da zayıflamaz, ama uçlarında yoğunlaşır; Kallisthenes biraz önce sözünü ettiğim kirişin de böyle olduğunu aktarır.
Numquid ergo Aristoteles non illam tantum sed omnes trabes cometas esse credebat hanc habentes differentiam quod his continuus ignis est, ceteris sparsus? Trabes enim flammam aequalem habent nec ullo loco intermissam aut languidam, in ultimis uero partibus coactam, qualem fuisse in illa de qua modo rettuli Callisthenes tradit.
7.6.1Epigenes'e göre kuyrukluyıldızların iki türü vardır: kimi parıltısını her yöne saçar ve yer değiştirmez; kimi başıboş ateşini bir yöne, saç gibi uzatır ve yıldızların önünden geçip gider (çağımızda görülen iki kuyrukluyıldız böyleydi). İlk türdekiler, her yandan saçlı ve hareketsiz olanlar, genellikle alçaktadır; kirişleri ve meşaleleri oluşturan aynı sebeplerle, topraktan yükselen pek çok kuru ve nemli şeyi içinde döndüren bulanık havanın düzensizliğinden meydana gelirler.
Duo, inquit Epigenes, cometarum genera sunt: alii ardorem undique effundunt nec locum mutant, alii in unam partem ignem uagum in modum comae porrigunt et stellas praetermeant (quales duo aetate nostra uisi sunt). Illi priores criniti undique et immoti humiles fere sunt et isdem causis quibus trabes facesque conflantur ex intemperie aeris turbidi multa secum arida umidaque terris exhalata uersantis.
7.6.2Çünkü dar yerlerden fırlayan hava, üstündeki, ateşe uygun yakıtla dolu havayı tutuşturabilir, sonra onu ileri itip zorlayabilir; ta ki herhangi bir sebeple geri akıp gevşeyinceye kadar. Sonra ertesi gün ve sonraki günler yeniden kalkıp aynı yeri tutuşturabilir. Nitekim rüzgârların günlerce belirli bir saatte geri döndüğünü görürüz; yağmurlar ve öteki fırtına türleri de belli bir düzene göre geri gelir.
Potest enim spiritus per angusta elisus accendere supra se positum aera plenum alimentis idoneis igni, deinde propellere et niti, donec ex aliqua causa refluat rursus ac remittatur, deinde iterum proximo die ac sequentibus consurgere et eundem locum inflammare: uidemus enim uentos per complures dies ad constitutum redire; pluuiae quoque et alia tempestatum genera ad praescriptum reuertuntur.
7.6.3Ne demek istediğini kısaca anlatayım: Epigenes, bu kuyrukluyıldızların, kasırganın fırlattığı ateşlerle aynı yolla oluştuğunu düşünür. Tek fark şudur: o kasırgalar yukarıdan aşağı topraklara bastırılır, bunlar ise topraktan yukarılara doğru zorla çıkar.
Ut breuiter autem uoluntatem eius exprimam, eadem fieri ratione hos cometas existimat qua fiunt ignes turbine eiecti; hoc unum interest, quod illi turbines ex superiore parte in terras deprimuntur, hi de terra in superiora eluctantur.
7.7.1Buna karşı çok şey söylenir. Önce, sebep rüzgâr olsaydı kuyrukluyıldız hiçbir zaman rüzgârsız görünmezdi; oysa en durgun havada da görünür. Sonra rüzgârla oluşsaydı rüzgârla birlikte sönerdi; rüzgârla başlasaydı rüzgârla büyür, rüzgâr ne kadar şiddetliyse o kadar parlak yanardı. Buna şu da eklenir: rüzgâr havanın pek çok kısmını iter, kuyrukluyıldız ise tek bir yerde görünür; rüzgâr yükseklere ulaşmaz, kuyrukluyıldızlar ise rüzgârların gidebileceğinden daha yukarıda görülür.
Aduersus haec multa dicuntur. Primum si uentus in causa esset, numquam cometes sine uento appareret: nunc autem et quietissimo aere apparet. Deinde si uento fieret, cum uento caderet; et si uento inciperet, cresceret uento eoque esset ardentior quo ille incitatior. His accedit illud quoque quod uentus multas aeris partes impellit, cometes uno loco apparet; et uentus in sublime non peruenit, cometae autem uisuntur supra quam ire uentis licet.
7.7.2Epigenes sonra, yıldız görünüşünü daha belirgin taşıdığını söylediği, ilerleyip burçların önünden geçen kuyrukluyıldızlara geçer. Bunların da daha alçak dediği öbürlerini oluşturan sebeplerle oluştuğunu söyler; tek farkın şu olduğunu: içlerinde çok kuru madde taşıyan toprak buğuları daha yüksek bölgeye yönelir ve poyrazla göğün daha yüksek yerlerine itilir.
Transit deinde ad illos quos ait certiorem habere stellarum speciem, qui et procedunt et signa praetereunt. Hos ait ex isdem causis fieri quibus illos quos dixit humiliores; hoc tamen interesse, quod terrarum exhalationes multa secum arida ferentes celsiorem petant partem et in editiora caeli aquilone pellantur.
7.7.3Ama onları poyraz itseydi, hep bu rüzgârın yöneldiği güneye sürülürlerdi; oysa türlü yönlere gittiler: kimi doğuya, kimi batıya, hepsi bir kavis çizerek; rüzgâr böyle bir yol çizdirmezdi. Sonra onları topraktan yükseklere kaldıran poyrazın hızı olsaydı, başka rüzgârlar eserken kuyrukluyıldız doğmazdı; oysa doğar.
7.8.1Şimdi onun öteki açıklamasını da çürütelim, çünkü ikisini birden kullanıyor: Toprağın soluduğu nemli ve kuru şeyler bir araya gelince, cisimlerin uyuşmazlığının kendisi havayı bir kasırgaya döndürür; o zaman dönen rüzgârın bu gücü, içine aldığı her şeyi koşusuyla tutuşturur ve yükseğe kaldırır; çıkarılan ateşin parlaklığı da yakıt yettiği sürece kalır, yakıt bitince kendisi de söner.
Illam nunc rationem eius (utraque enim utitur) refellamus: Quicquid umidi aridique terra efflauit, cum in unum coit, ipsa discordia corporum spiritum uersat in turbinem; tunc illa uis uenti circumeuntis quicquid intra se comprehendit cursu suo accendit et leuat in altum, ac tam diu manet splendor ignis expressi quamdiu alimenta sufficiunt; quibus desinentibus et ipse subsidit.
7.8.2Bunu söyleyen, kasırgaların gidişinin nasıl, kuyrukluyıldızlarınkinin nasıl olduğuna dikkat etmiyor. Kasırgalarınki hızlı ve şiddetlidir, rüzgârların kendisinden bile çabuktur; kuyrukluyıldızlarınki ise yumuşaktır, bir gece ve bir gündüzde ne kadar yol aldığını belli etmez. Sonra kasırgaların hareketi başıboş ve dağınıktır; Sallustius'un kelimesini kullanırsam, "girdaplı"dır. Kuyrukluyıldızlarınki ise düzenlidir, belirlenmiş bir yolu izler.
Qui hoc dicit, non notat qualis sit turbinum cursus et qualis cometarum: illorum rapidus ac uiolentus et ipsis uentis citatior est, cometarum lenis et qui per diem noctemque quantum transierit abscondat. Deinde turbinum motus uagus est et disiectus et, ut Salustii uerbis utar, uerticosus, cometarum autem compositus et destinatum iter carpens.
7.8.3Aramızda ayın ya da beş gezegenin rüzgârla sürüklendiğine ya da kasırgayla döndürüldüğüne inanacak biri var mı? Sanmıyorum. Neden? Çünkü onların gidişi karışık ve başıboş değildir. Aynı şeyi kuyrukluyıldızlara uygulayalım: onlar da karmakarışık ve gürültüyle gitmezler ki biri kendilerini bulanık ve kararsız sebeplerin ittiğine inansın.
Num quis nostrum crederet lunam aut quinque sidera rapi uento aut turbine rotari? Non, ut puto. Quare? Quia non est illis perturbatus et impotens cursus. Ad cometas idem transferamus: non confuse nec tumultuose eunt, ut aliquis credat illos causis turbulentis et inconstantibus pelli.
7.8.4Sonra bu girdaplar topraksı ve nemli şeyleri kapıp alçaktan yükseğe çıkarabilseler bile, onları ayın üstüne taşıyamazlar: bütün güçleri bulutların bulunduğu yere kadardır. Kuyrukluyıldızları ise yıldızlara karışmış olarak yukarı bölgelerden kayarken görüyoruz. Demek ki ne kadar büyükse o kadar çabuk bozulan bir kasırganın bu kadar uzun bir mesafe boyunca sürmesi akla yakın değildir.
Deinde, etiamsi uertices isti comprehendere terrena umidaque et ex humili in altum exprimere possent, non tamen supra lunam efferrent: omnis illis usque in nubilum uis est; cometas autem immixtos stellis uidemus per superiora labentes. Ergo ueri simile non est in tantum spatium perseuerare turbinem, qui quo maior est maturius corrumpitur.
7.9.1Hangisini isterse seçsin: ya yumuşak bir güç bu kadar yükseğe ulaşamayacaktır ya da büyük ve kışkırtılmış bir güç kendi kendini daha çabuk kıracaktır. Ayrıca Epigenes'in düşüncesine göre daha alçaktaki o kuyrukluyıldızlar daha çok topraksı madde taşıdıkları için yukarı çıkamazlar; ağırlıkları onları yakında tutar. Oysa daha uzun süren ve daha yüksekte bulunan kuyrukluyıldızlarda maddenin daha bol olması zorunludur; çünkü daha büyük besinlerle desteklenmeselerdi daha uzun süre görünmezlerdi.
Utrumlibet itaque eligat: aut lenis uis tam alte peruenire non poterit, aut magna et concitata citius ipsa se franget. Praeterea humiliores illi cometae ob hoc (ut putat) non exeunt altius quia plus terreni habent (grauitas illos sua in proximo tenet): atqui necesse est in his cometis diuturnioribus celsioribusque plenior materia sit; neque enim diutius apparerent, nisi maioribus nutrimentis sustinerentur.
7.9.2Biraz önce bir girdabın uzun süre devam edemeyeceğini, ayın üstüne ya da yıldızların bulunduğu yere kadar büyüyemeyeceğini söylüyordum. Kasırgayı elbette birçok rüzgârın birbiriyle boğuşması meydana getirir. Bu uzun süremez: çünkü başıboş ve kararsız hava birbirine dolanınca, sonunda hepsinin gücü birine yenik düşer.
Dicebam modo non posse diu uerticem permanere nec supra lunam aut usque in stellarum locum crescere. Nempe efficit turbinem plurium uentorum inter ipsos luctatio. Haec diu non potest esse: nam cum uagus et incertus spiritus conuolutatus est, nouissime uni uis omnium cedit;
7.9.3Hiçbir büyük fırtına uzun sürmez: boralar ne kadar güçlüyse o kadar kısa sürer; rüzgârlar en yüksek noktaya varınca gevşer; bütün şiddetli şeylerin kendi coşkunluklarıyla sonlarına doğru gitmesi zorunludur. Bu yüzden kimse bir kasırgayı bütün bir gün, hatta bir saat bile görmemiştir; hızı da kısalığı da şaşırtıcıdır. Ayrıca kasırga toprağın üstünde ve yakınında daha şiddetli ve daha hızlı döner; ne kadar yükselirse o kadar çözülür, gevşer ve bu yüzden dağılır.
nulla autem tempestas magna perdurat (procellae, quanto plus habent uirium, tanto minus temporis; uenti, cum ad summum uenerunt, remittuntur; omnia uiolenta necesse est ipsa concitatione in exitum sui tendant). Nemo itaque turbinem toto die uidit, ne hora quidem: mira uelocitas eius et mira breuitas est. Praeterea uiolentius celeriusque in terra circaque terram uoluitur; quo excelsior, eo solutior laxiorque est et ob hoc diffunditur.
7.9.4Şunu da ekle: yıldızların yol aldığı en yükseğe ulaşsa bile, bütün evreni çeken hareket onu her hâlde çözerdi. Evrenin o dönüşünden daha hızlı ne var? Bütün rüzgârların tek bir yerde toplanmış gücü bile bununla dağılırdı, toprağın sağlam ve güçlü yapısı bile dağılırdı; burulmuş havanın küçük bir parçası haydi haydi.
Adice nunc quod, etiamsi in summum pertenderet, ubi sideribus iter est, utique ab eo motu qui uniuersum trahit solueretur: quid enim est illa conuersione mundi citatius? Hac omnium uentorum in unum congesta uis dissiparetur et terrae solida fortisque compages, nedum particula aeris torti.
7.10.1Ayrıca kasırganın taşıdığı ateş, kasırganın kendisi de sürmedikçe yükseklerde kalamaz. Bir kasırganın uzun süre sürmesinden, hele hareketin zıt bir hareketle yenildiği yerde, daha inanılmaz ne olabilir? Çünkü o bölgenin, göğü kapıp götüren, "yüksek yıldızları çekip hızlı bir dönüşle döndüren" kendi girdabı vardır. Hiçbir şekilde mümkün olmasa da kasırgaya biraz süre tanısan bile, altışar ay görünen kuyrukluyıldızlar hakkında ne denecek?
Praeterea manere in alto non potest ignis turbine illatus, nisi ipse quoque permanet turbo. Quid porro tam incredibile est quam in turbine longior mora, utique ubi motus motu contrario uincitur? (Habet enim suam locus ille uertiginem, quae rapit caelum "sideraque alta trahit celerique uolumine torquet"). Et ut des ei aliquam aduocationem, quod fieri nullo modo potest, quid de his cometis dicetur qui senis mensibus apparuerunt?
7.10.2Sonra aynı yerde iki hareketin bulunması gerekir: biri, işini aralıksız sürdüren o ilahî ve sürekli hareket; öteki yeni, taze ve kasırgayla getirilmiş olan. Demek ki birinin ötekine engel olması zorunludur. Oysa ayın yörüngesi ve ayın üstünde dolaşan ötekilerin hareketi geri döndürülemez; hiçbir yerde duraksamaz, durmaz, karşısına bir engel çıktığı şüphesini bize hiç vermez. Bu yüzden fırtınaların en şiddetlisi ve en karışığı olan kasırganın yıldızların dizilişinin ortasına varıp düzenli ve sakin şeylerin arasında dolaşmasına inanılmaz.
Deinde duo debent esse motus eodem loco, alter ille diuinus et assiduus, suum sine intermissione peragens opus, alter nouus et recens et turbine illatus; necesse est ergo alter alteri impedimentum sit. Atqui
7.10.3Diyelim ki ateş dönen kasırgayla tutuşuyor ve yükseğe fırlatılınca bize uzun bir yıldızın izlenimini ve görüntüsünü veriyor. Sanırım bu ateş, onu meydana getirenle aynı biçimde olmalıdır. Kasırganın biçimi ise yuvarlaktır; çünkü aynı yerde döner, kendi çevresinde dönen bir sütun gibi yuvarlanır. Demek ki içine kapanan ateşin de ona benzemesi gerekir; oysa bu ateş uzun ve dağınıktır, daire biçiminde sıkışmış bir şeye hiç benzemez.
Credamus ignem circumacto turbine accendi et hunc expulsum in sublime praebere nobis opinionem speciemque sideris longi: puto, talis esse debet quale est id quod ignem efficit; turbinis autem rotunda facies est (in eodem enim uestigio uersatur et columnae modo circumagentis se uoluitur): ergo ignem quoque qui inclusus est similem esse illi oportet, atqui longus est et disiectus minimeque similis in orbem coacto.
7.11.1Epigenes'i bırakıp başkalarının görüşlerine geçelim. Bunları anlatmaya başlamadan önce şunu baştan kabul etmek gerekir: kuyrukluyıldızlar göğün tek bir kısmında görülmez, yalnız Burçlar Kuşağı'nda da görülmez; doğuda da batıda da görülür, en sık ise kuzeyin çevresinde.
Epigenem relinquamus et aliorum opiniones persequamur. Quas antequam exponere incipiam, illud imprimis praesumendum est, cometas non in una parte caeli aspici nec in signifero tantum orbe sed tam in ortu quam in occasu, frequentissime tamen circa septentrionem.
7.11.2Biçimleri de adları gibi tektir. Yunanlılar, alevi sakal gibi aşağı sarkanları, çevrelerine her yandan saç gibi saçanları ve ateşi yayılmış ama bir tepeye doğru uzananları birbirinden ayırmış olsalar da, bunların hepsi aynı türdendir ve haklı olarak "saçlı yıldız" diye anılır.
Forma eis,
7.11.3Biçimleri uzun aralıklarla göründüğü için onları birbiriyle karşılaştırmak zordur. Göründükleri sırada bile seyirciler onların görünüşü konusunda anlaşamaz; herkes, gözü keskin ya da zayıf olmasına göre, daha parlak ya da daha kızıl olduğunu, saçlarının içe doğru toplandığını ya da yanlara sarktığını söyler. Ama aralarında bazı farklar olsun ya da olmasın, kuyrukluyıldızların aynı yolla oluşması zorunludur. Kesin olması gereken tek şey şudur: alışılmışın dışında, çevresinde dağınık bir ateş sürükleyen yeni bir yıldız görünüşü görülür.
Quorum cum post longum tempus appareant formae, inter se eos comparare difficile est: illo ipso tempore quo apparent, inter spectantes de habitu illorum non conuenit sed, prout cuique acrior acies aut hebetior est, ita ait aut lucidiorem esse aut rubicundiorem et crines aut in interiora reductos aut in latera demissos. Sed siue sunt aliquae differentiae illorum siue non sunt, eadem fiant ratione necesse est cometae; illud unum constare debet: praeter solitum aspici nouam sideris faciem circa se dissipatum ignem trahentis.
7.12.1Eskilerin bazıları şu açıklamayı benimser: gezegenlerden biri ötekine yaklaşınca, ikisinin ışığı birbirine karışıp daha uzun bir yıldız görünüşü verir. Bu yalnız bir yıldız ötekine değdiğinde değil, yaklaştığında da olur: çünkü ikisinin arasındaki aralık her ikisi tarafından aydınlatılır, tutuşur ve uzun bir ateş meydana getirir.
Quibusdam antiquorum haec placet ratio: cum ex stellis errantibus altera se alteri applicuit, confuso in unum duarum lumine facies longioris sideris redditur; nec hoc tunc tantum euenit, cum stella stellam attigit, sed etiam cum appropinquauit: interuallum enim quod inter duas est illustratur ab utraque inflammaturque et longum ignem efficit.
7.12.2Bunlara şu cevabı vereceğiz: hareket eden yıldızların sayısı bellidir ve bunlar da kuyrukluyıldızla aynı anda görünürler. Buradan açıkça anlaşılır ki kuyrukluyıldız onların birleşmesinden oluşmaz, kendine özgüdür ve kendi başınadır.
His illud respondebimus: certum esse numerum stellarum mobilium, solere autem eodem tempore et has apparere et cometen, ex quo manifestum fit non illarum coitu fieri cometen sed proprium esse et sui iuris.
7.12.3Ayrıca bir yıldız sık sık daha yüksekteki bir yıldızın izinin altına gelir: Satürn zaman zaman Jüpiter'in üstünde olur, Mars da Venüs'e ya da Merkür'e dosdoğru bir çizgiyle yukarıdan bakar; yine de biri ötekinin altına girdiğinde bu karşılaşmadan bir kuyrukluyıldız doğmaz. Yoksa her yıl doğardı; çünkü her yıl bazı yıldızlar aynı burçta bir arada bulunur.
Etiamnunc frequenter stella sub altioris stellae uestigium uenit: et Saturnus aliquando supra Iouem est et Mars Uenerem aut Mercurium recta linea despicit, nec tamen propter hunc illorum concursum, cum alter alterum subit, cometes fit; alioquin annis omnibus fieret (omnibus enim aliquae stellae in eodem signo simul sunt).
7.12.4Bir yıldızın öteki yıldızın üstüne gelmesi kuyrukluyıldızı meydana getirseydi, kuyrukluyıldız bir anda yok olurdu. Çünkü geçip giden yıldızların hızı çok büyüktür; bu yüzden yıldızların her tutulması kısadır, çünkü onları yaklaştıran aynı gidiş çabucak ayırır da. Güneşin ve ayın kararmaya başladıktan sonra kısa bir süre içinde kurtulduğunu görürüz; ondan çok daha küçük olan yıldızlarda ayrılma ne kadar daha hızlı olmalıdır! Oysa kuyrukluyıldızlar altışar ay kalır; iki yıldızın buluşmasından doğsalardı bu olmazdı. Çünkü yıldızlar uzun süre bir arada kalamaz, hızlarının kanunu onları zorunlu olarak ayırır.
Si cometen faceret stella stellae superueniens, momento esse desineret. Summa enim uelocitas transeuntium est, ideoque omnis defectio siderum breuis est, quia cito illa idem cursus qui admouerat abstrahit; uidemus solem et lunam intra exiguum tempus, cum obscurari coeperunt, liberari: quanto celerior debet fieri in stellis digressio tanto minoribus? Atqui cometae senis mensibus manent, quod non accideret, si duarum stellarum conuentu gignerentur: illae enim diu cohaerere non possunt et necesse est illas lex celeritatis suae separet.
7.12.5Ayrıca bunlar bize birbirine yakın görünür, ama aslında aralarında muazzam mesafeler vardır. Öyleyse, aralarında muazzam bir alan varken, bir yıldız öteki yıldıza kadar nasıl ateş gönderebilir ki ikisi birleşmiş görünsün?
Praeterea ista nobis uicina uidentur, ceterum interuallis ingentibus dissident: quomodo ergo potest altera stella usque ad alteram stellam ignem mittere, ita ut utraque iuncta uideatur, cum sint ingenti regione diductae?
7.12.6"İki yıldızın ışığı karışır ve tek bir yıldız görünüşü verir," diyor; elbette güneş vurunca bir bulutun kızıllaşması, akşam ya da sabah göğünün sararması, gökkuşağının ya da ikinci bir güneşin görünmesi gibi.
Stellarum, inquit, duarum lumen miscetur et praebet unius speciem, nempe sic quemadmodum rubicunda fit nubes solis incursu, quemadmodum uespertina aut matutina flauescunt, quemadmodum arcus alterue sol uisitur.
7.12.7Bütün bunlar her şeyden önce büyük bir güçle meydana gelir; onları tutuşturan güneştir; yıldızların ise aynı gücü yoktur. Sonra bunların hiçbiri ayın altında, toprakların yakınından başka bir yerde doğmaz; yukarıdaki bölgeler saf ve katıksızdır, hep kendi renklerindedir.
Haec omnia primum magna ui efficiuntur; sol enim est qui ista succendit: stellarum non est eadem potentia. Deinde nihil horum nisi infra lunam in terrarum uicinia nascitur; superiora pura et sincera sunt et coloris sui semper.
7.12.8Ayrıca böyle bir şey olsaydı uzun sürmez, çabucak sönerdi; tıpkı güneşi ya da ayı kuşatan taçların çok kısa bir sürede kaybolması gibi. Gökkuşağı bile uzun süre kalmaz. İki yıldızın arasındaki alanı birbirine karıştıracak böyle bir şey olsaydı, o da aynı çabuklukla dağılırdı; her hâlde kuyrukluyıldızların genellikle kaldığı kadar uzun kalmazdı. Yıldızların yolu Burçlar Kuşağı'nın içindedir, bu çemberi izlerler. Kuyrukluyıldızlar ise her yerde görülür; ne görünecekleri belirli bir zaman vardır ne de ötesine geçmeyecekleri belirli bir yer.
Praeterea si quid tale accideret, non haberet moram sed extingueretur cito, sicut coronae quae solem lunamue cingunt intra breuissimum spatium exolescunt; ne arcus quidem diu perseuerat: si quid esset tale quo medium inter duas stellas spatium confunderetur, aeque cito dilaberetur; utique non in tantum maneret quantum morari cometae solent. Stellis intra signiferum cursus est, hunc premunt gyrum. At cometae ubique cernuntur: non magis certum est illis tempus quo appareant, quam locus ullus ultra quem non exeant.
7.13.1Buna karşı Artemidoros şunları söyler: Yalnız bu beş yıldız dolaşmaz, yalnız bunlar gözlemlenmiştir; ötekiler sayısızdır ve gizlice ilerler; ya ışıklarının sönüklüğü yüzünden bizce bilinmezler ya da çemberlerinin konumu öyledir ki ancak uçlarına vardıklarında görülürler. Demek ki, diyor, arada bizim için yeni olan bazı yıldızlar geçer; bunlar ışıklarını yerinde duran yıldızlarınkine karıştırır ve yıldızlarda alışılmış olandan daha büyük bir ateş uzatırlar.
Aduersus haec ab Artemidoro illa dicuntur: non has tantum stellas quinque discurrere, sed has solas obseruatas esse; ceterum innumerabiles ferri per occultum aut propter obscuritatem luminis nobis ignotas aut propter circulorum positionem talem ut tunc demum, cum ad extrema eorum uenere, uisantur. Ergo intercurrunt quaedam stellae, ut ait, nobis nouae, quae lumen suum constantibus misceant et maiorem quam stellis mos est porrigant ignem.
7.13.2Uydurduğu şeylerin en hafifi budur; evreni anlatışının tamamı utanmazca bir yalandır. Ona inanırsak, göğün en uç kenarı son derece sağlamdır, bir dam gibi sertleşmiştir; atomların yığılıp birikerek meydana getirdiği derin ve kalın bir cisimdir.
Hoc ex his quae mentitur leuissimum est: tota eius enarratio mundi mendacium impudens est. Nam si illi credimus, summa caeli ora solidissima est, in modum tecti durata et alti crassique corporis, quod atomi congestae coaceruataeque fecerunt.
7.13.3Bunun hemen yanındaki yüzey ateştendir; öyle sıkı yapılmıştır ki çözülemez, bozulamaz. Yine de bazı soluk delikleri, âdeta pencereleri vardır; evrenin dış tarafından ateşler bunlardan içeri akar, ama iç kısımları altüst edecek kadar büyük değildir ve evrenden yeniden dışarı kayarlar. Dolayısıyla alışılmışın dışında görünen bu şeyler, evrenin ötesinde yatan o maddeden içeri akmıştır.
Huic proxima superficies ignea est, ita compacta ut solui uitiarique non possit; habet tamen spiramenta quaedam et quasi fenestras per quas ex parte exteriore mundi influant ignes, non tam magni ut interiora conturbent, rursus
7.14.1Bunları çürütmek boşuna el kol sallamaktan, havaya yumruk atmaktan başka nedir? Yine de evrene böyle sağlam bir tavan koyan bu adamın bana söylemesini isterdim: göğün bu kadar kalın olduğuna neden inanalım? Bu kadar sağlam cisimleri oraya getiren ve orada tutan ne oldu?
Soluere ista quid aliud est quam manum exercere et in uentum iactare brachia? Velim tamen mihi dicat iste, qui mundo tam firma lacunaria imposuit, quid sit quare credamus illi tantam esse crassitudinem caeli. Quid fuit quod illo tam solida corpora adduceret et ibi detineret?
7.14.2Sonra bu kadar kalın olan şeyin ağırlığının da büyük olması zorunludur. Öyleyse ağır şeyler en yukarıda nasıl kalıyor? Bu kütle nasıl aşağı inmiyor ve kendi yüküyle parçalanmıyor? Onun öne sürdüğü kadar büyük bir ağırlığın asılı kalması ve hafif şeylere dayanması mümkün değildir.
Deinde quod tantae crassitudinis est, necesse est et magni ponderis sit: quomodo ergo in summo manent grauia? Quomodo illa moles non descendit et se onere suo frangit? Fieri enim non potest ut tanta uis ponderis, quantam ille sustinuit, pendeat et leuibus innixa sit.
7.14.3Düşmesini engelleyen dışarıdan bazı bağlar bulunduğu da söylenemez, ortada sarkan cismi karşılayıp destekleyecek bir şeyin durduğu da. Evrenin ölçüsüz bir boşlukta taşınıp düştüğünü, ama düştüğünün anlaşılmadığını, çünkü düşüşünün sonsuz olduğunu ve çarpacağı son bir yer bulunmadığını söylemeye de kimse cesaret edemeyecektir.
Ne illud quidem potest dici: extrinsecus esse aliqua retinacula quibus cadere prohibeatur, nec rursus de medio aliquid esse oppositi quod imminens corpus excipiat ac fulciat. Illud etiamnunc nemo dicere audebit, mundum ferri per immensum et cadere quidem, sed non apparere an cadat, quia praecipitatio eius aeterna est, nihil habens nouissimum in quod incurrat.
7.14.4Bazıları bunu, ağır bir şeyin havada durmasının hiçbir sebebini bulamadıklarında toprak için söylemiştir: Toprak hep taşınır, diyorlar, ama düşüp düşmediği anlaşılmaz, çünkü içine düştüğü şey sonsuzdur. Sonra yalnız beş yıldızın hareket etmediğini, hareket eden birçok yıldızın bulunduğunu ve bunların evrenin birçok bölgesinde olduğunu neyle kanıtlayacaksın? Ya da hiçbir inandırıcı delil olmadan buna cevap vermek serbestse, birinin bütün yıldızların hareket ettiğini ya da hiçbirinin hareket etmediğini söylemesine ne engel var? Ayrıca her yana giden bu yıldız kalabalığı sana hiçbir yardım etmez; çünkü ne kadar çok olurlarsa o kadar sık başka yıldızlara rastlarlar; oysa kuyrukluyıldızlar seyrektir ve bu yüzden hayranlık uyandırır.
Hoc quidam de terra dixerunt, cum rationem nullam inuenirent propter quam pondus in aere staret: Fertur, inquiunt, semper, sed non apparet an cadat, quia infinitum est in quod cadit. Quid est deinde quo probes non quinque tantum stellas moueri sed multas esse et in multis mundi regionibus? Aut si hoc sine ullo probabili argumento licet, respondere: quid est quare non aliquis aut omnes stellas moueri aut nullam dicat? Praeterea nihil te adiuuat ista stellarum passim euntium turba: nam quo plures fuerint, saepius in aliquas incident; rari autem cometae et ob hoc mirabiles sunt.
7.15.1Üstelik böyle yıldızların doğuşlarını kaydedip sonrakilere aktaran her çağ sana karşı tanıklık edecektir. Demetrios ile Antiokhos'un babası olan Suriye kralı Demetrios'un ölümünden sonra, Akhaia Savaşı'ndan biraz önce, güneşten küçük olmayan bir kuyrukluyıldız parladı. Önce ateşli ve kızıl bir daireydi, geceyi yenecek kadar parlak bir ışık saçıyordu; sonra yavaş yavaş büyüklüğü daraldı, parlaklığı söndü; sonunda bütünüyle kayboldu. Bu kadar büyük bir cismi meydana getirmeleri için kaç yıldızın birleşmesi gerekir? Binini bir araya toplasan bile hiçbir zaman güneşin bu görünüşüne denk olmazlar.
Quid, quod testimonium dicet contra te omnis aetas, quae talium stellarum exortus et adnotauit et posteris tradidit? Post mortem Demetrii Syriae regis, cuius Demetrius et Antiochus liberi fuere, paulo ante Achaicum bellum cometes effulsit non minor sole: primo igneus ac rubicundus orbis fuit clarumque lumen emittens, quanto uinceret noctem; deinde paulatim magnitudo eius districta est et euanuit claritas; nouissime totus intercidit. Quot ergo coire stellas oportet, ut tantum corpus efficiant? Mille in unum licet congreges, numquam hunc habitum solis aequabunt.
7.15.2Attalos'un krallığının başında bir kuyrukluyıldız göründü; önce orta büyüklükteydi, sonra yükseldi, yayıldı ve ekinoks çemberine kadar geldi; öyle ki ölçüsüzce uzanarak göğün Samanyolu denen kuşağına denk oldu. Peki ne olmuş? Göğün bu kadar uzun bir parçasını kesintisiz bir ateşle kaplamaları için kaç gezegenin bir araya gelmesi gerekir?
Attalo regnante initio cometes modicus apparuit, deinde sustulit se diffuditque et usque in aequinoctialem circulum uenit, ita ut illam plagam caeli, cui lactea nomen est, in immensum extentus aequaret. Quid ergo?
7.16.1Delillere karşı konuşuldu; şimdi tanıklara karşı konuşmak gerekiyor. Ephoros'un otoritesini sarsmak için büyük bir çabaya gerek yok: o bir tarihçidir. Kimi tarihçiler inanılmaz şeyler anlatarak kendilerini beğendirmeye çalışır; gündelik şeylerle yönlendirilse başka bir işe dönecek olan okuru harikalarla uyandırırlar. Kimi saftır, kimi dikkatsiz; kimine yalan farkında olmadan sızar, kimine yalan hoş gelir: birileri yalandan kaçınmaz, ötekiler onu arar.
Contra argumenta dictum est, contra testes dicendum est. Nec magna molitione detrahenda est auctoritas Ephoro: historicus est. Quidam incredibilium relatu commendationem parant et lectorem, aliud acturum, si per cotidiana duceretur, miraculo excitant; quidam creduli, quidam neglegentes sunt; quibusdam mendacium obrepit, quibusdam placet; illi non euitant, hi appetunt.
7.16.2Bunlar, eserinin ancak yalanla süslenirse beğenileceğini ve halk arasında rağbet göreceğini düşünen bütün bu soy için genel olarak söylenmiştir. Ephoros ise sözüne pek titizlikle bağlı biri değildir: sık sık aldanır, daha da sık aldatır. Nitekim büyük bir olayı beraberinde getirdiği, doğuşuyla Helike'yi ve Bura'yı batırdığı için bütün ölümlülerin gözleriyle izlenmiş olan kuyrukluyıldızın iki yıldıza ayrıldığını söyler; bunu ondan başka kimse aktarmamıştır.
Haec in commune de tota natione, quae approbari opus suum et fieri populare non putat posse, nisi illud mendacio aspersit. Ephorus uero non est religiosissimae fidei: saepe decipitur, saepius decipit, sicut hunc cometen, qui omnium mortalium oculis custoditus est, quia ingentis rei traxit euentum, cum Helicen et Burin ortu suo merserit, ait illum discessisse in duas stellas, quod praeter illum nemo tradidit.
7.16.3Kuyrukluyıldızın çözülüp iki parçaya ayrıldığı o anı kim gözlemleyebilirdi? Kuyrukluyıldızın ikiye ayrıldığını gören biri varsa, nasıl olur da onun iki yıldızdan oluştuğunu kimse görmedi? Ayrıca beş gezegenden biri olması gerektiği hâlde, hangi yıldızlara ayrıldığını neden eklemedi?
Quis enim posset obseruare illud momentum quo cometes solutus et in duas partes redactus est? Quomodo autem, si est qui uiderit cometen in duas dirimi, nemo uidit fieri ex duabus? Quare autem non adiecit in quas stellas diuisus sit, cum aliqua ex quinque stellis esse debuerit?
7.17.1Myndoslu Apollonios ise farklı bir görüştedir: ona göre kuyrukluyıldız birçok gezegenden meydana gelmiş tek bir şey değildir; birçok kuyrukluyıldız kendisi birer gezegendir. "Bu," diyor, "ne aldatıcı bir görüntüdür ne de iki yıldızın birbirine değmesiyle uzayan bir ateştir; kuyrukluyıldız, güneş ve ay gibi kendine özgü bir gök cismidir. Biçimi de böyledir: yuvarlak bir biçime sığdırılmamış, daha boylu ve uzunlamasına uzamıştır."
Apollonius Myndius in diuersa opinione est: ait enim cometen non unum ex multis erraticis effici sed multos cometas erraticos esse. Non est, inquit, species falsa nec duarum stellarum confinio ignis extentus, sed proprium sidus cometae est, sicut solis ac lunae. Talis illi forma est, non in rotundum restricta sed procerior et in longum producta.
7.17.2"Ama yolu açıkça görünmez: evrenin daha yüksek bölgelerini yarar ve ancak yolunun en alçak noktasına geldiğinde görünür. Claudius döneminde görülenin Augustus döneminde gördüğümüzle aynı olduğunu düşünmemiz için bir sebep yok; Caesar Nero döneminde görünen ve kuyrukluyıldızların kötü şöhretini silen kuyrukluyıldızın da, Tanrılaştırılmış Iulius'un ölümünden sonra Venus Genetrix oyunları sırasında günün on birinci saatine doğru beliren kuyrukluyıldıza benzediğini düşünmemiz için de."
Ceterum non est illi palam cursus: altiora mundi secat et tunc demum apparet cum in imum cursus sui uenit. Nec est quod putemus eundem uisum esse sub Claudio quem sub Augusto uidimus, nec hunc qui sub Nerone Caesare apparuit et cometis detraxit infamiam illi similem fuisse qui post excessum diui Iulii ludis Ueneris Genetricis circa undecimam horam diei emersit.
7.17.3"Bunlar çok ve çeşitlidir; büyüklükleri de renkleri de birbirine benzemez. Kiminde hiç ışık vermeyen bir kızıllık vardır, kiminde beyazlık, saf ve berrak bir ışık; kiminde alev vardır, hem de saf ve ince olmayan, çevresinde dumanlı bir ateşi bolca yuvarlayan bir alev. Kimi kan rengi ve tehditkârdır, çünkü ardından dökülecek kanın alametini taşır. Bunlar da öteki gök cisimleri gibi ışıklarını azaltıp çoğaltır: o gök cisimleri inerken daha yakın bir yerden görüldükleri için daha parlak ve daha büyük, geri dönerken daha uzağa çekildikleri için daha küçük ve daha sönük görünür."
Multi uariique sunt, dispares magnitudine, dissimiles colore: aliis rubor est sine ulla luce, aliis candor et purum liquidumque lumen, aliis flamma et haec non sincera nec tenuis sed multum circa se uoluens fumidi ardoris; cruenti quidam minaces
7.18.1Buna hemen şu cevap verilir: kuyrukluyıldızlarda ötekilerde olan şey olmaz. Çünkü kuyrukluyıldızlar ilk göründükleri gün en büyüktür; oysa yaklaştıkça büyümeleri gerekirdi. Ama ilk görünüşleri, sönmeye başlayıncaya kadar aynı kalır. Sonra öncekilere karşı söylenen şey buna karşı da söylenir: kuyrukluyıldız dolaşan bir gök cismi olsaydı, bütün gök cisimlerinin yollarını içinde topladığı Burçlar Kuşağı'nın sınırları içinde hareket ederdi.
Aduersus haec protinus respondetur non idem accidere in cometis quod in ceteris. Cometae enim quo primum die apparuerunt, maximi sunt; atqui deberent crescere, quo propius accederent: nunc autem manet illis prima facies, donec incipiant extingui. Deinde quod aduersus priores, etiam aduersus hunc dicitur: si erraret cometes essetque sidus, intra signiferi terminos moueretur, intra quos omne sidus cursus suos colligit.
7.18.2Bir yıldızın içinden başka bir yıldız hiçbir zaman görünmez; bakışımız bir gök cisminin ortasından geçip onun içinden ötesini göremez. Kuyrukluyıldızın içinden ise ötesindekiler, bir bulutun içinden görünür gibi görünür. Buradan anlaşılır ki o bir gök cismi değil, hafif ve gelişigüzel bir ateştir.
Numquam apparet stella per stellam; acies nostra non potest per medium sidus exire, ut per illud superiora perspiciat; per cometen autem non aliter quam per nubem ulteriora cernuntur: ex quo apparet illum non esse sidus sed leuem ignem ac tumultuarium.
7.19.1Bizim Zenon şu görüştedir: yıldızların bir araya geldiğini ve ışınlarını birbirine kattığını düşünür; ışıkların bu birleşmesinden daha uzun bir yıldız görüntüsü doğar. Buna dayanarak bazıları kuyrukluyıldız diye bir şey olmadığını, onların görünüşünün yakındaki gök cisimlerinin yansımasıyla ya da birbirine yapışanların birleşmesiyle meydana geldiğini düşünür.
Zenon noster in illa sententia est: congruere iudicat stellas et radios inter se committere; hac societate luminis existere imaginem stellae longioris. Ergo quidam nullos esse cometas existimant sed speciem illorum per repercussionem uicinorum siderum aut per coniunctionem cohaerentium reddi;
7.19.2Bazıları kuyrukluyıldızların var olduğunu, ama kendi yolları bulunduğunu ve belirli dönemlerden sonra ölümlülerin gözü önüne çıktığını söyler; bazıları da var olduklarını, ama onlara gök cismi adı verilemeyeceğini, çünkü dağılıp gittiklerini, uzun sürmediklerini, kısa bir süre içinde yok olduklarını söyler.
quidam aiunt esse quidem sed habere cursus suos et post certa lustra in conspectum mortalium exire; quidam esse quidem sed non quibus siderum nomen imponas, quia dilabuntur nec diu durant et exigui temporis mora dissipantur.
7.20.1Bizimkilerin çoğu bu görüştedir ve bunun gerçekle çeliştiğini düşünmezler. Çünkü yüksekte türlü türlü ateşlerin oluştuğunu görüyoruz: gök kâh tutuşur, kâh "alevlerin uzun izleri ardında beyazlanır", kâh meşaleler engin bir ateşle savrulur. Yıldırımların kendileri bile, şaşırtıcı bir hızla gözü aynı anda kamaştırıp bıraksalar da, sürtünen ve büyük bir hızla birbirine çarpan havanın ateşleridir; bu yüzden durmazlar bile, sıkışıp dışarı fışkırınca akıp hemen yok olurlar.
In hac sententia sunt plerique nostrorum nec id putant ueritati repugnare. Videmus enim in sublimi uaria ignium concipi genera et modo caelum ardere, modo "longos a tergo flammarum albescere tractus," modo faces cum igne uasto rapi. Iam ipsa fulmina, etiamsi uelocitate mira simul et praestringunt aciem et relinquunt, ignes sunt aeris triti et impetu inter se maiore collisi: ideo ne resistunt quidem sed expressi fluunt et protinus pereunt.
7.20.2Başka ateşler ise uzun süre kalır ve besledikleri bütün yakıt tükenmeden ayrılmaz. Poseidonios'un yazdığı o harikalar bu türdendir: yanan sütunlar ve kalkanlar, göze çarpan bir yenilikte başka alevler. Bunlar alışkanlıkla ve bir kanuna göre akıp gitselerdi kimsenin dikkatini çekmezlerdi; ama yukarıdan ani bir ateş fırlatan bu şeylere herkes şaşırır; ister bir şey parlayıp kaçsın, ister hava sıkışıp tutuşmaya zorlanınca bir harika olarak yerinde dursun.
Alii uero ignes diu manent nec ante discedunt quam consumptum est omne quo pascebantur alimentum. Hoc loco sunt illa a Posidonio scripta miracula, columnae clipeique flagrantes aliaeque insigni nouitate flammae, quae non aduerterent animos, si ex consuetudine et lege decurrerent: ad haec stupent omnes, quae repentinum ex alto ignem efferunt, siue emicuit aliquid et fugit siue compresso aere et in ardorem coacto loco miraculi stetit.
7.20.3Peki ne olmuş? Geri çekilen havanın bıraktığı bir boşluk ve oyukta engin bir ışık bazen açılmadı mı? "Bu ne? Göğün ortadan ayrıldığını, kutupta dolaşan yıldızları görüyorum" diye haykırabilirdin; bu yıldızlar bazen geceyi beklemeden parlamış, günün ortasında ortaya çıkmışlardır. Ama gizli olduklarında da var oldukları kesin olan yıldızların havada uygunsuz bir zamanda görünmelerinin başka bir sebebi vardır.
Quid ergo? Non aliquando lacuna secedentis retro aeris patuit et uastum in concauo lumen? Exclamare posses: "quid hoc est? Medium uideo discedere caelum palantesque polo stellas", quae aliquando non expectata nocte fulserunt et per medium eruperunt diem. Sed alia huius rei ratio est, quare alieno tempore appareant in aere, quas esse, etiam cum latent, constat.
7.20.4Pek çok kuyrukluyıldızı göremeyiz, çünkü güneşin ışınlarıyla karartılırlar. Poseidonios, bir keresinde güneş tutulurken, yakındaki güneşin örttüğü bir kuyrukluyıldızın göründüğünü aktarır. Güneş batınca da onun pek uzağında olmayan yerlerde çoğu kez dağınık ateşler görülür; belli ki yıldızın kendisi güneşin ışığına gömülür ve bu yüzden görülemez, saçları ise güneşin ışınlarından kaçar.
Multos cometas non uidemus, quia obscurantur radiis solis: quo deficiente quondam cometen apparuisse, quem sol uicinus obtexerat, Posidonius tradit; saepe autem cum occidit sol, sparsi ignes non procul ab eo uidentur: uidelicet ipsa stella sole perfunditur et ideo aspici non potest, comae autem radios solis effugiunt.
7.21.1Bizimkilere göre kuyrukluyıldızlar, meşaleler, borular, kirişler ve göğün öteki işaretleri gibi yoğun havadan meydana gelir. Bu yüzden en sık kuzeyin çevresinde görünürler, çünkü orada durgun hava en boldur.
Placet ergo nostris cometas, sicut faces, sicut tubas trabesque et alia ostenta caeli, denso aere creari. Ideo circa septentrionem frequentissime apparent, quia illic plurimum est aeris pigri.
7.21.2Peki kuyrukluyıldız neden durmaz da ilerler? Söyleyeyim: ateşler gibi o da kendi yakıtının peşinden gider. Yükseklere doğru bir yönelişi olsa da, madde tükenince geri dönüp aşağı iner. Havada da sağa ya da sola bastırmaz, çünkü onun belirli bir yolu yoktur; yemini taşıyan damar onu nereye götürürse oraya sürünür; bir yıldız gibi ilerlemez, bir ateş gibi beslenir.
Quare ergo non stat cometes sed procedit? Dicam: ignium modo alimentum suum sequitur; quamuis enim illi ad superiora nisus sit, tamen deficiente materia retro iens ipse descendit. In aere quoque non dextram laeuamque premit partem (nulla est enim illi uia), sed, qua illum uena pabuli sui duxit, illa repit nec ut stella procedit sed ut ignis pascitur.
7.21.3Peki neden uzun süre görünür ve çabucak sönmez? Çünkü Nero'nun çok mutlu yönetimi sırasında gördüğümüz bu kuyrukluyıldız altı ay boyunca kendini seyrettirdi; Claudius dönemindekinin tersi yönde döndü. O kuzeyden başucuna yükselip doğuya yönelmiş, gittikçe sönükleşmişti; bu ise aynı yerden başladı, ama batıya doğru giderken güneye kıvrıldı ve orada gözlerden kayboldu.
Quare ergo per longum tempus apparet et non cito extinguitur? Sex enim mensibus hic quem nos Neronis principatu laetissimo uidimus spectandum se praebuit, in diuersum illi Claudiano circumactus: ille enim a septentrione in uerticem surgens orientem petiit semper obscurior, hic ab eadem parte coepit sed in occidentem tendens ad meridiem flexit et ibi se subduxit oculis.
7.21.4Belli ki öteki daha dumanlı ve ateşe daha elverişli maddeler bulmuş, onları izlemişti; buna ise bu kez daha bereketli ve daha dolu bir bölge düştü; bu yüzden bir yol izleyerek değil, maddenin çağrısıyla buraya indi. Gördüğümüz iki kuyrukluyıldızın gidişinin farklı olduğu da bundan anlaşılır: biri sağa, öteki sola hareket etti. Bütün yıldızların gidişi ise aynı yöne, yani evrenin tersine doğrudur (evren doğudan batıya döner, yıldızlar batıdan doğuya gider); bu yüzden onların iki hareketi vardır: biri kendilerinin gittiği, öteki taşındıkları hareket.
Videlicet ille fumidiora habuit et aptiora ignibus, quae persecutus est; huic rursus uberior fuit et plenior regio, huc itaque descendit inuitante materia, non itinere. Quod apparet duobus quos spectauimus fuisse diuersum, cum hic in dextrum motus sit, ille in sinistrum; omnibus autem stellis in eandem partem cursus est, id est contrarius mundo (hic enim ab ortu uoluitur in occasum, illae ab occasu in ortum eunt), et ob hoc duplex his motus est: ille quo eunt, et hic quo auferuntur.
7.22.1Ben bizimkilere katılmıyorum. Çünkü kuyrukluyıldızı ani bir ateş değil, tabiatın ebedî işlerinden biri sayıyorum. Önce, havanın yarattığı her şey kısa ömürlüdür; çünkü kaçak ve değişken bir şeyin içinde doğar. Havanın kendisi hiçbir zaman uzun süre aynı kalmazken, havada bir şey nasıl uzun süre aynı kalabilir? Hava hep akar, dinlenmesi kısadır; küçücük bir anda bulunduğu durumdan başka bir duruma döner: kâh yağmurlu, kâh açık, kâh ikisinin arasında değişken. Havaya en yakın olan, içinde toplanıp çözüldüğü bulutlar kâh toplanır, kâh dağılır, hiçbir zaman hareketsiz durmaz. Başıboş bir cisimde belirli bir ateşin yerleşmesi ve tabiatın hiç sökülmesin diye yerleştirdiği ateş kadar sıkı tutunması mümkün değildir.
Ego nostris non assentior: non enim existimo cometen subitaneum ignem sed inter aeterna opera naturae. Primum, quaecumque aer creat, breuia sunt: nascuntur enim in re fugaci et mutabili. Quomodo potest aliquid in aere idem diu permanere, cum ipse aer numquam idem diu maneat? Fluit semper, et breuis illi quies est; intra exiguum momentum in alium quam in quo fuerat statum uertitur, nunc pluuius, nunc serenus, nunc inter utrumque uarius. Nubes, quae illi familiarissimae sunt, in quas coit et ex quibus soluitur, modo congregantur, modo digeruntur, numquam immotae iacent. Fieri non potest ut ignis certus in corpore uago sedeat et tam pertinaciter haereat quam quem natura, ne umquam excuteretur, aptauit.
7.22.2Sonra kendi yakıtına tutunsaydı hep aşağı inerdi, çünkü hava toprağa ne kadar yakınsa o kadar yoğundur. Oysa kuyrukluyıldız hiçbir zaman en alta kadar inmez, toprağa yaklaşmaz.
Deinde, si alimento suo haereret, semper descenderet (eo enim crassior est aer quo terris propior): numquam cometes in imum usque demittitur neque appropinquat solo.
7.23.1Ayrıca ateş ya tabiatının onu götürdüğü yere, yani yukarı gider, ya da tutunduğu ve beslendiği maddenin çektiği yere. Düzenli göksel ateşlerin hiçbirinin yolu eğri değildir; bir yörünge çizmek gök cismine özgüdür. Başka kuyrukluyıldızlar bunu yaptı mı bilmiyorum, ama çağımızdaki iki kuyrukluyıldız yaptı.
Etiamnunc ignis aut it quo illum natura sua ducit, id est sursum, aut eo quo trahit materia cui adhaesit et quam depascitur: nullis ignibus ordinariis et caelestibus iter flexum est; sideris proprium est ducere orbem: atqui hoc an cometae alii fecerint nescio, duo nostra aetate fecerunt.
7.23.2Sonra geçici bir sebebin tutuşturduğu her şey çabucak yok olur: meşaleler geçerken yanar; yıldırımların gücü tek bir vuruşa yeter; "yan geçen" ve "düşen" denen yıldızlar uçup geçer, havayı yarar. Kendi yerinde olanlardan başka hiçbir ateşin kalıcılığı yoktur; evrenin parçaları ve eserleri oldukları için evrenin ebedî olarak taşıdığı o ilahî ateşleri söylüyorum. Bunlar ise bir şey yapar, ilerler, gidişlerini korur ve hep aynı kalırlar. Ateş derlenip toplanmış ve bir sebeple aniden ortaya çıkmış olsaydı gün aşırı büyüyüp küçülmez miydi? Daha bol ya da daha kıt beslenmesine göre küçük ya da büyük olurdu.
Deinde omne quod causa temporalis accendit cito intercidit: sic faces ardent, dum transeunt, sic fulmina in unum ualent ictum, sic quae transuersae dicuntur stellae et cadentes praeteruolant et secant aera: nullis ignibus nisi in suo mora est, illis dico diuinis quos habet mundus aeternos, quia partes eius sunt et opera. Hi autem agunt aliquid et uadunt et tenorem suum seruant paresque sunt. Non alternis diebus maiores minoresue fierent, si ignis esset collecticius et ex aliqua causa repentinus? Minor enim esset ac maior, prout plenius aleretur aut malignius.
7.23.3Biraz önce havanın bozukluğuyla tutuşan hiçbir şeyin uzun sürmediğini söylüyordum; şimdi daha fazlasını ekliyorum: böyle bir şey hiçbir şekilde kalamaz ve duramaz. Çünkü meşale de, yıldırım da, kayan yıldız da, havadan fışkıran başka her ateş de kaçış hâlindedir, ancak düşerken görünür. Kuyrukluyıldızın ise kendi yeri vardır; bu yüzden çabucak kovulmaz, mesafesini ölçerek katteder; sönmez, çekip gider.
Dicebam modo nihil diuturnum esse quod exarsit aeris uitio; nunc amplius adicio: morari ac stare nullo modo potest; nam et fax et fulmen et stella transcurrens et quisquis alius est ignis aere expressus in fuga est nec apparet, nisi dum cadit: cometes habet suam sedem et ideo non cito expellitur sed emetitur spatium suum, nec extinguitur sed excedit.
7.24.1"Dolaşan bir yıldız olsaydı Burçlar Kuşağı'nda olurdu," diyor. Yıldızlara tek bir sınırı kim koyuyor? İlahî şeyleri dar bir yere kim sıkıştırıyor? Yalnız onların hareket ettiğine inandığınız bu gök cisimlerinin bile her birinin başka başka çemberleri vardır; öyleyse kendi yollarına, onlardan uzak bir yola çekilmiş bazı gök cisimleri neden olmasın? Göğün bir kısmının geçit vermemesi için ne sebep var?
Si erratica, inquit, stella esset, in signifero esset. Quis unum stellis limitem ponit? Quis in angustum diuina compellit? Nempe haec ipsa sidera quae sola moueri creditis, alios et alios circulos habent; quare ergo non aliqua sint quae in proprium iter et ab istis remotum secesserint? Quid est quare in aliqua parte caeli peruium non sit?
7.24.2Burçlar Kuşağı'na değmeyen hiçbir yıldızın ilerleyemeyeceğini düşünüyorsan, kuyrukluyıldızın başka bir çemberi olabilir ve bu çember bir kısmıyla Burçlar Kuşağı'na yine de denk gelebilir; bunun olması zorunlu değildir, ama olabilir. Evrenin büyüklüğüne asıl yakışanın şu olup olmadığına bir bak: tek bir patikayı aşındırıp öteki kısımlarda uyuşup kalmaktansa, birçok yola bölünerek dönmesi.
Quod si iudicas non posse ullam stellam, nisi signiferum attigit, uadere, cometes potest sic alium habere circulum ut in hunc tamen parte aliqua sui incidat, quod fieri non est necessarium sed potest. Vide ne hoc magis deceat magnitudinem mundi, ut in multa itinera diuisus circumeat nec unam deterat semitam, ceteris partibus torpeat.
7.24.3Bu en büyük ve en güzel gövdede, geceyi türlü süslerle bezeyen, onun boş ve atıl kalmasına hiç izin vermeyen sayısız yıldız arasında, hareket etmesine izin verilen yalnız beş yıldız olduğuna, ötekilerin sabit ve hareketsiz bir halk olarak durduğuna mı inanıyorsun?
Credis autem in hoc maximo et pulcherrimo corpore, inter innumerabiles stellas quae noctem decore uario distinguunt, quae minime uacuam et inertem esse patiuntur, quinque solas esse quibus exercere se liceat, ceteras stare fixum et immobilem populum?
7.25.1Biri burada bana "Öyleyse beş yıldızın yolu gibi bunların yolu neden gözlemlenmedi?" diye sorarsa, ona şu cevabı veririm: var olduğunu kabul ettiğimiz ama nasıl olduğunu bilmediğimiz pek çok şey vardır.
Si quis hoc loco me interrogauerit: Quare ergo non, quemadmodum quinque stellarum, ita harum obseruatus est cursus?, huic ego respondebo: multa sunt quae esse concedimus, qualia sint ignoramus.
7.25.2Buyruğuyla hem ileri sürüldüğümüz hem geri çağrıldığımız bir ruhumuz olduğunu herkes kabul edecektir; ama bizi yöneten ve bize hâkim olan bu ruhun ne olduğunu, nerede olduğunu anlatabileceğinden daha açık biçimde kimse sana anlatamaz. Kimi onun soluk olduğunu söyler, kimi bir tür uyum, kimi ilahî bir güç ve tanrının bir parçası, kimi canın en ince kısmı, kimi cisimsiz bir güç; onun kan olduğunu, sıcaklık olduğunu söyleyen de eksik olmayacaktır. Ruh başka şeyler hakkında açıklığa o kadar ulaşamaz ki kendini bile hâlâ arıyor.
Habere nos animum, cuius imperio et impellimur et reuocamur, omnes fatebuntur; quid tamen sit animus ille rector dominusque nostri, non magis tibi quisquam expediet quam ubi sit: alius illum dicet spiritum esse, alius concentum quendam, alius uim diuinam et dei partem, alius tenuissimum animae, alius incorporalem potentiam; non deerit qui sanguinem dicat, qui calorem: adeo animo non potest liquere de ceteris rebus ut adhuc ipse se quaerat.
7.25.3Öyleyse evrenin bu kadar seyrek bir manzarası olan kuyrukluyıldızların henüz belirli kanunlarla kavranamamasına, çok uzun aralıklarla geri dönen bu cisimlerin başlangıçlarının ve sonlarının bilinmemesine neden şaşıralım? Yunanistan'ın "yıldızlara sayılar ve adlar verdiği" günden bu yana henüz bin beş yüz yıl geçmedi; bugün bile göğü yalnız görünüşünden tanıyan, ayın neden tutulduğunu, neden gölgelendiğini henüz bilmeyen pek çok ulus vardır. Bizde de bunu akıl ancak yakın zamanda kesinliğe ulaştırdı.
Quid ergo miramur cometas, tam rarum mundi spectaculum, nondum teneri legibus certis nec initia illorum finesque notescere, quorum ex ingentibus interuallis recursus est? Nondum sunt anni mille quingenti, ex quo Graecia "stellis numeros et nomina fecit", multaeque hodie sunt gentes quae facie tantum nouerunt caelum, quae nondum sciunt cur luna deficiat, quare obumbretur: haec apud nos quoque nuper ratio ad certum perduxit.
7.25.4Bugün gizli olan bu şeyleri zamanın ve daha uzun bir çağın titizliğinin gün ışığına çıkaracağı bir zaman gelecek. Bu kadar büyük şeyleri araştırmaya, bütünüyle göğe ayrılsa bile tek bir ömür yetmez; hele o kadar az olan yıllarımızı uğraşlarla kusurlar arasında eşit olmayan paylarla bölüştürürken. Dolayısıyla bunlar uzun nesiller boyunca aydınlatılacaktır.
Veniet tempus quo ista quae nunc latent in lucem dies extrahat et longioris aeui diligentia; ad inquisitionem tantorum aetas una non sufficit, ut tota caelo uacet: quid, quod tam paucos annos inter studia ac uitia non aequa portione diuidimus? Itaque per successiones ista longas explicabuntur.
7.25.5Torunlarımızın bu kadar açık şeyleri bilmemiş olmamıza şaşacağı bir zaman gelecek. Kendilerini bize gösteren, başka başka yerlerde karşımıza çıkarak bizi meraka zorlayan bu beş yıldızın sabah ve akşam doğuşlarının ne olduğunu, duraklamalarını, ne zaman dosdoğru ilerlediklerini, neden geri sürüldüklerini daha yeni öğrenmeye başladık. Jüpiter'in batıyor mu, kayboluyor mu, yoksa geri mi gidiyor olduğunu (geri çekildiğinde ona "geriye giden" adını vermişlerdir) birkaç yıl önce öğrendik.
Veniet tempus quo posteri nostri tam aperta nos nescisse mirentur. Harum quinque stellarum, quae se ingerunt nobis, quae alio atque alio occurrentes loco curiosos nos esse cogunt, qui matutini uespertinique ortus sint, quae stationes, quando in rectum ferantur, quare agantur retro, modo coepimus scire; utrum mergeretur Iupiter an occideret an retrogradus esset (nam hoc illi nomen imposuere cedenti), ante paucos annos didicimus.
7.25.6Bize şunu söyleyenler de çıktı: "Herhangi bir yıldızın yolunu durdurduğunu ya da çevirdiğini düşünmekle yanılıyorsunuz. Göktekilerin durması da yön değiştirmesi de mümkün değildir; hepsi ileri gider; bir kez salıverildikleri gibi giderler; yollarının sonu kendi sonlarıyla aynı olacaktır. Bu ebedî eserin geri döndürülemeyen hareketleri vardır; bunlar bir gün dursa, şimdi süreklilik ve eşitliğin ayakta tuttuğu şeyler birbirinin üstüne düşerdi."
Inuenti sunt qui nobis dicerent: "Erratis, quod ullam stellam aut supprimere cursum iudicatis aut uertere. Non licet stare caelestibus nec auerti; prodeunt omnia: ut semel missa sunt, uadunt; idem erit illis cursus qui sui finis. Opus hoc aeternum irreuocabiles habet motus: qui si quando constiterint, alia aliis incident, quae nunc tenor et aequalitas seruat".
7.25.7Öyleyse bazıları neden geri dönüyor gibi görünüyor? Güneşle karşılaşmaları onlara bir yavaşlık görünüşü verir; yolların ve çemberlerin tabiatı da öyledir, öyle yerleştirilmişlerdir ki belli bir zamanda bakanları aldatır. Gemiler de böyle, yelkenleri dolu gitseler bile duruyor görünür. Bir gün kuyrukluyıldızların hangi bölgelerde koştuğunu, ötekilerden bu kadar ayrı olarak neden dolaştıklarını, ne büyüklükte ve ne türden olduklarını gösterecek biri çıkacaktır. Bulunmuş olanlarla yetinelim; gerçeğe torunlarımız da bir şey katsın.
Quid est ergo cur aliqua redire uideantur? Solis occursus speciem illis tarditatis imponit et natura uiarum circulorumque sic positorum ut certo tempore intuentes fallant: sic naues, quamuis plenis uelis eant, uidentur tamen stare. Erit qui demonstret aliquando in quibus cometae partibus currant, cur tam seducti a ceteris errent, quanti qualesque sint. Contenti simus inuentis: aliquid ueritati et posteri conferant.
7.26.1"Yıldızların içinden ötesini göremeyiz," diyor, "kuyrukluyıldızların içinden ise bakışımızı geçiririz." Önce, bu oluyorsa, gök cisminin kendisinin bulunduğu, yoğun ve katı ateşten kısımda olmaz; seyrek parıltının uzandığı ve saçlar hâlinde dağıldığı kısımda olur: ateşlerin kendisinin değil, aralarındaki boşlukların içinden görürsün.
Per stellas, inquit, ulteriora non cernimus, per cometas aciem transmittimus. Primum si fit istud, non in ea parte fit qua sidus ipsum est spissi ignis ac solidi, sed qua rarus splendor excurrit et in crines dispergitur: per interualla ignium, non per ipsos uides.
7.26.2"Bütün yıldızlar yuvarlaktır," diyor, "kuyrukluyıldızlar ise uzamıştır; buradan yıldız olmadıkları anlaşılır." Kuyrukluyıldızların uzun olduğunu sana kim kabul ediyor? Onların tabiatı da öteki gök cisimleri gibi küredir, yalnız parıltıları uzanır. Güneş ışınlarını uzağa ve geniş bir alana saçar, ama kendi biçimi başka, ondan akan ışığın biçimi başkadır; kuyrukluyıldızların gövdesi de öyle yuvarlaktır, parıltıları ise öteki gök cisimlerininkinden daha uzun görünür.
Stellae, inquit, omnes rotundae sunt, cometae porrecti, ex quo apparet stellas non esse. Quis enim tibi concedit cometas longos esse? Quorum natura quidem, ut ceterorum siderum, globus est, ceterum fulgor extenditur. Quemadmodum sol radios suos longe lateque dimittit, ceterum ipsi alia est forma, alia ei quod ex ipso fluit lumini, sic cometarum corpus ipsum corrotundatur, splendor autem longior quam ceterorum siderum apparet.
7.27.1"Neden?" diyorsun. Önce sen bana söyle: ay ışığını güneşten aldığı hâlde neden güneşinkine hiç benzemeyen bir ışık alıyor; neden kâh kızarıyor, kâh soluyor; güneşi göremez olunca neden kurşunî ve kara bir renk alıyor?
Quare? inquis. Dic tu mihi prius quare luna dissimillimum soli lumen accipiat, cum accipiat a sole; quare modo rubeat, modo palleat; quare liuidus illi et ater color sit, cum conspectu solis excluditur.
7.27.2Bana söyle: bütün yıldızların görünüşü neden birbirinden biraz farklı, güneşinkinden ise büsbütün farklı? Bunların birbirine benzemeseler de gök cismi olmalarını hiçbir şey nasıl engellemiyorsa, kuyrukluyıldızların da, görünüşleri ötekilere benzemese de ebedî olmalarını ve ötekilerle aynı yazgıyı paylaşmalarını hiçbir şey engellemez.
Dic mihi quare omnes stellae inter se dissimilem habeant aliquatenus faciem, diuersissimam soli. Quomodo nihil prohibet ista sidera esse, quamuis similia non sint, sic nihil prohibet cometas aeternos esse et sortis eiusdem cuius cetera, etiamsi faciem illis non habent similem.
7.27.3Dahası, evrenin kendisi, iyi bakarsan, farklı şeylerden oluşmamış mı? Güneş neden Aslan burcunda hep yakar ve toprakları sıcaklarla kavururken, Kova'da kışı sıkılaştırır ve ırmakları buzla kapatır? Yine de bu burç da o burç da, etkileri ve tabiatları farklı olsa da aynı durumdadır. Koç çok kısa bir sürede yükselir, Terazi çok yavaş çıkar; yine de biri kısa sürede yükselip öteki uzun süre ilerlese de ikisi de aynı tabiattadır.
Quid porro? Mundus ipse, si consideres illum, nonne ex diuersis compositus est? Quid est quare in Leone sol semper ardeat et terras aestibus torreat, in Aquario astringat hiemem, flumina gelu claudat? Et hoc tamen et illud sidus eiusdem condicionis est, cum effectu et natura dissimile sit. Intra breuissimum tempus Aries extollitur, Libra tardissime emergit: et hoc tamen sidus et illud eiusdem naturae est, cum illud exiguo tempore ascendat, illud diu proferatur.
7.27.4Unsurların birbirine ne kadar zıt olduğunu görmüyor musun? Ağır ve hafif, soğuk ve sıcak, nemli ve kuru şeyler vardır; evrenin bütün bu uyumu uyumsuz şeylerden kurulur. Biçimi örneğe uymuyor ve ötekilere benzemiyor diye mi kuyrukluyıldızın yıldız olduğunu inkâr ediyorsun? Bak işte: otuz yılda bir yerine dönen yıldız, bir yıl içinde yerine dönen yıldıza ne de çok benziyor!
Non uides quam contraria inter se elementa sint? Grauia et leuia sunt, frigida et calida, umida et sicca; tota haec mundi concordia ex discordibus constat: negas cometen stellam esse, quia forma eius non respondeat ad exemplar nec sit ceteris similis? Vides enim: simillima est illa quae tricesimo anno reuertitur ad locum suum huic quae intra annum reuisit sedem suam.
7.27.5Tabiat eserini tek bir kalıba göre ortaya koymaz, çeşitliliğin kendisiyle övünür: bazı şeyleri ötekilerden daha büyük, bazılarını daha hızlı, bazılarını daha güçlü, bazılarını daha ılımlı yaptı; bazılarını tek başlarına ve göze çarpar biçimde ilerlesinler diye kalabalıktan ayırdı, bazılarını sürüye kattı. Tabiatın, daha sık yaptığından başka bir şey yapmaya hiçbir zaman izni olmadığını düşünen kişi onun gücünü bilmiyor demektir.
Non ad unam natura formam opus suum praestat sed ipsa uarietate se iactat: alia maiora, alia uelociora aliis fecit, alia ualidiora, alia temperatiora, quaedam eduxit a turba, ut singula et conspicua procederent, quaedam in gregem misit. Ignorat naturae potentiam qui illi non putat aliquando licere, nisi quod saepius fecit:
7.27.6Tabiat kuyrukluyıldızları sık göstermez; onlara başka bir yer, başka zamanlar, ötekilere benzemeyen hareketler vermiştir; eserinin büyüklüğünü bunlarla da onurlandırmak istemiştir. Görünüşleri rastlantısal sayılamayacak kadar güzeldir; ister genişliklerine bak, ister ötekilerinkinden daha büyük ve daha yakıcı olan parıltılarına. Görünüşlerinde göze çarpan ve eşi olmayan bir şey vardır: dar bir yere sıkıştırılıp kısılmamış, daha serbestçe salıverilmiş ve birçok yıldızın bölgesini kucaklamıştır.
cometas non frequenter ostendit, attribuit illis alium locum, alia tempora, dissimiles ceteris motus; uoluit et his magnitudinem operis sui colere. Quorum formosior facies est quam ut fortuitam putes, siue amplitudinem eorum consideres siue fulgorem, qui maior est ardentiorque quam ceteris; facies uero habet insigne quiddam et singulare, non in angustum coniecta et artata sed dimissa liberius et multarum stellarum amplexa regionem.
7.28.1Aristoteles kuyrukluyıldızların fırtınaya, rüzgârların ve yağmurların ölçüsüzlüğüne işaret ettiğini söyler. Peki ne olmuş? Geleceği haber veren şeyin bir gök cismi olduğuna hükmetmiyor musun? Çünkü bu, fırtınanın işareti olsa da, yaklaşan yağmurun işareti olan "kandil yağının çıtırdaması ve çürük mantarların kabuk bağlaması" gibi bir işaret değildir; "deniz kuşları kurak yerde oynaşır, balıkçıl bildiği bataklıkları bırakıp yüksek bir bulutun üstüne uçarsa" denizin kudurmak üzere olduğunu gösteren işaret gibi de değildir. Bu, ekinoksun yılın sıcağa ya da soğuğa döndüğünü haber vermesi gibi bir işarettir; Keldanilerin, bir yıldızın doğanlar için ne kötü ya da iyi şeyler belirlediğine dair söyledikleri gibi.
Aristoteles ait cometas significare tempestatem et uentorum intemperantiam atque imbrium. Quid ergo? Non iudicas sidus esse quod futura denuntiat? Non enim sic hoc tempestatis signum est quomodo futurae pluuiae "scintillare oleum et putres concrescere fungos," aut quomodo indicium est saeuituri maris, si "marinae in sicco ludunt fulicae notasque paludes deserit atque altam supra uolat ardea nubem," sed sic quomodo aequinoctium in calorem frigusque flectentis anni, quomodo illa quae Chaldaei canunt, quid stella nascentibus triste laetumue constituat.
7.28.2Bunun böyle olduğunu bilesin: doğan kuyrukluyıldız, Aristoteles'in dediği gibi hemen rüzgâr ve yağmurla tehdit etmez, bütün yılı şüpheli kılar. Buradan anlaşılır ki o, yakın gelecek için verdiği işaretleri yakındaki şeylerden çekmemiştir; onları saklı tutar, evrenin kanunlarıyla kavramıştır.
Hoc ut scias ita esse, non statim cometas ortus uentos et pluuias minatur, ut Aristoteles ait, sed annum totum suspectum facit; ex quo apparet illum non ex proximo quae in proximum daret signa traxisse, sed habere reposita et comprensa legibus mundi.
7.28.3Paterculus ile Vopiscus'un konsüllüğünde görünen kuyrukluyıldız, Aristoteles ile Theophrastos'un önceden haber verdiği şeyleri yaptı: her yerde çok büyük ve sürekli fırtınalar oldu, Akhaia'da ve Makedonya'da ise şehirler depremlerle yıkıldı.
Fecit hic cometes, qui Paterculo et Vopisco consulibus apparuit, quae ab Aristotele Theophrastoque sunt praedicta; fuerunt enim maximae et continuae tempestates ubique, at in Achaia Macedoniaque urbes terrarum motibus prorutae sunt.
7.29.1"Yavaşlıkları," diyor, "daha ağır olduklarının ve içlerinde çok topraksı madde bulunduğunun delilidir. Yolları da öyle, çünkü genellikle kutuplara doğru sürülürler." İkisi de yanlıştır. Öncekinden başlayayım: Daha yavaş giden her şey ağırdır, öyle mi? Peki ne olmuş? Yolunu hepsinden daha yavaş tamamlayan Satürn yıldızı ağır mı? Oysa ötekilerin üstünde olması hafifliğinin delilidir.
Tarditas, inquit, illorum argumentum est grauiores esse multumque in se habere terreni. Ipse praeterea cursus: fere enim compelluntur in cardines. Utrumque falsum est. De priore dicam prius: Omnia quae tardius feruntur grauia sunt. Quid ergo? Stella Saturni, quae ex omnibus iter suum lentissime efficit, grauis est? Atqui leuitatis argumentum habet quod supra ceteras est.
7.29.2"Ama," diyorsun, "daha geniş bir çemberde dönüyor; ötekilerden daha yavaş değil, daha uzağa gidiyor." Aklına gelsin: yolları daha yavaş olsa bile aynı şeyi kuyrukluyıldızlar için de söyleyebilirim. Ama daha yavaş gittikleri yalandır: bu sonuncusu altı ay içinde göğün yarısını katetti, ondan önceki de daha az ay içinde çekip gitti.
Sed maiore, inquis, ambitu circuit nec tardius it quam ceterae sed longius. Succurrat tibi idem me de cometis posse dicere, etiamsi segnior illis cursus sit. Sed mendacium est ire eos tardius: nam intra sextum mensem dimidiam partem caeli transcurrit hic proximus, prior intra pauciores menses recepit se.
7.29.3"Ama ağır oldukları için daha aşağı inerler." Önce, çevresinde dönen şey aşağı inmez. Sonra bu sonuncu kuyrukluyıldız hareketine kuzeyden başladı, batıdan geçerek güney bölgelerine döndü ve yolunu yukarı çevirirken gözden kayboldu; Claudius dönemindeki öteki ise ilk kez kuzeyde görüldü ve kayboluncaya kadar durmadan dosdoğru, hep daha yükseğe doğru ilerledi. Kuyrukluyıldızlara dair başkalarını ya da beni etkileyen şeyler bunlardır. Doğru olup olmadıklarını, gerçeğin ilmine sahip olan tanrılar bilir; bize yalnız bunları didiklemek ve tahminle gizli şeylere doğru yürümek düşer; ne bulacağımızdan emin olarak ne de umutsuzca.
Sed quia graues sunt, inferius deferuntur. Primum non defertur quod circumfertur. Deinde hic proximus a septentrione motus sui initium facit et per occidentem in meridiana peruertit erigensque cursum suum oblituit, alter ille Claudianus, a septentrione primum uisus, non desiit in rectum assidue celsior ferri, donec excessit. Haec sunt quae aut alios mouere ad cometas pertinentia aut me: quae an uera sint, dii sciunt, quibus est scientia ueri; nobis rimari illa et coniectura ire in occulta tantum licet, nec cum fiducia inueniendi nec sine spe.
7.30.1Aristoteles ne güzel söyler: tanrılardan söz ederken olduğundan daha saygılı olmamız gereken hiçbir zaman yoktur. Tapınaklara derli toplu giriyor, kurban sunmaya yaklaşırken yüzümüzü eğiyor, togamızı topluyor, her türlü alçakgönüllülük işaretini takınıyorsak, gök cisimlerini, yıldızları, tanrıların tabiatını tartışırken çok daha fazla böyle yapmalıyız: ne düşüncesizce ne utanmazca, ne bilmeden bir şey ileri sürelim ne de bile bile yalan söyleyelim!
Egregie Aristoteles ait numquam nos uerecundiores esse debere quam cum de diis agitur. Si intramus templa compositi, si ad sacrificium accessuri uultum submittimus, togam adducimus, si in omne argumentum modestiae fingimur, quanto hoc magis facere debemus, cum de sideribus de stellis de deorum natura disputamus, ne quid temere, ne quid impudenter aut ignorantes affirmemus aut scientes mentiamur!
7.30.2Bu kadar derinde yatan şeylerin bu kadar geç çıkarılmasına da şaşmayalım. Panaitios ve kuyrukluyıldızın düzenli bir gök cismi değil, bir gök cisminin aldatıcı görünüşü olduğu kanısında olanlar şunları dikkatle incelemelidir: yılın her kısmı kuyrukluyıldızların ortaya çıkmasına aynı ölçüde elverişli midir; göğün her bölgesi onların yaratılmasına uygun mudur; gidebildikleri her yerde oluşabilirler mi; ve benzerleri. Ama ben onların rastlantısal ateşler değil, evrenin dokusuna örülmüş ateşler olduğunu, evrenin onları sık sık ortaya çıkarmadığını, gizlice hareket ettirdiğini söyleyince bu soruların hepsi ortadan kalkar.
Nec miremur tam tarde erui quae tam alte iacent. Panaetio et his qui uideri uolunt cometen non esse ordinarium sidus sed falsam sideris faciem, diligenter tractandum est an aeque omnis pars anni edendis cometis satis apta sit, an omnis caeli regio idonea in qua creentur, an quacumque ire ibi etiam concipi possint, et cetera: quae uniuersa tolluntur, cum dico illos non fortuitos esse ignes, sed intextos mundo, quos non frequenter educit sed in occulto mouet.
7.30.3Bunlardan başka nice şey, insan gözüne hiç doğmadan gizlice yol alır! Çünkü tanrı her şeyi insan için yaratmadı. Bu kadar büyük bir eserin ne kadarı bize emanet edilmiş? Bunları yöneten, bunları kuran, bütün bunları temellendirip kendi çevresine yerleştiren, kendi eserinin daha büyük ve daha iyi kısmı olan tanrının kendisi gözlerden kaçar;
Quam multa praeter hos per secretum eunt numquam humanis oculis orientia! Neque enim omnia deus homini fecit. Quota pars operis tanti nobis committitur? Ipse, qui ista tractat, qui condidit, qui totum hoc fundauit deditque circa se, maiorque est pars sui operis ac melior, effugit oculos:
7.30.4onu ancak düşünceyle görebiliriz. Ayrıca en yüce tanrılıkla akraba olan ve ona yakın bir güç almış pek çok şey karanlıktadır; ya da, daha çok şaşacağın gibi, gözlerimizi hem doldurur hem de onlardan kaçar: ya insan bakışının erişemeyeceği kadar incedirler, ya da bu kadar büyük bir yücelik daha kutsal bir köşeye çekilip gizlenmiştir, kendi krallığını, yani kendini yönetir ve ruhtan başka kimseye giriş izni vermez. Kendisi olmadan hiçbir şeyin olmadığı bu şeyin ne olduğunu bilemeyiz; ve evrenin en büyük kısmı olan tanrı gizliyken birkaç küçük ateşi yeterince tanımamamıza şaşarız!
cogitatione uisendus est. Multa praeterea cognata numini summo et uicinam sortita potentiam obscura sunt aut fortasse, quod magis mireris, oculos nostros et implent et effugiunt, siue illis tanta subtilitas est quantam consequi acies humana non possit, siue in sanctiore secessu maiestas tanta delituit et regnum suum, id est se, regit nec ulli dat aditum nisi animo. Quid sit hoc sine quo nihil est, scire non possumus: et miramur si quos igniculos parum nouimus, cum maxima pars mundi, deus, lateat!
7.30.5Nice canlıyı ilk kez bu yüzyılda tanıdık; nice şeyi bu yüzyılda bile tanımıyoruz! Gelecek çağın halkı bizim bilmediğimiz pek çok şeyi bilecektir; bizim hatıramız silindikten sonraki yüzyıllara saklanmış pek çok şey vardır. Bütün dünya evrende araştıracak bir şey bulmasaydı evren küçük bir şey olurdu.
Quam multa animalia hoc primum cognouimus saeculo, quam multa negotia ne hoc quidem! Multa uenientis aeui populus ignota nobis sciet; multa saeculis tunc futuris, cum memoria nostri exoleuerit, reseruantur: pusilla res mundus est, nisi in illo quod quaerat omnis mundus habeat.
7.30.6Bazı kutsal sırlar tek seferde aktarılmaz: Eleusis, yeniden gelenlere gösterecek bir şey saklar. Eşyanın tabiatı da kutsal sırlarını tek seferde aktarmaz. Kendimizi bu sırlara erdirilmiş sanıyoruz, oysa onun giriş holünde takılıp kalmışız. O sırlar herkese gelişigüzel açık değildir; geri çekilmiş, iç tapınağa kapatılmıştır; onların kimini bu çağ görecek, kimini bizden sonra gelecek olan.
Non semel quaedam sacra traduntur: Eleusin seruat quod ostendat reuisentibus. Rerum natura sacra sua non semel tradit; initiatos nos credimus: in uestibulo eius haeremus; illa arcana non promiscue nec omnibus patent: reducta et interiore sacrario clausa sunt, ex quibus aliud haec aetas, aliud quae post nos subibit aspiciet.
7.31.1Peki bunlar ne zaman bilgimize ulaştırılacak? Büyük şeyler geç yetişir, hele emek boşlanıyorsa. Bütün gönlümüzle yaptığımız tek şeyi, en kötü olmayı bile henüz tamamlamadık; kusurlar hâlâ ilerlemektedir. Sefahat çıldıracağı yeni bir şey buluyor, edepsizlik kendine yeni bir rezillik icat ediyor; zevklerin gevşekliği ve çürümüşlüğü, kendini mahvedecek daha da nazik, daha da yumuşak bir şey buluyor.
Quando ergo ista in notitiam nostram perducentur? Tarde magna proueniunt, utique si labor cessat. Id quod unum toto agimus animo, nondum perfecimus, ut pessimi essemus: adhuc in processu uitia sunt; inuenit luxuria aliquid noui, in quod insaniat, inuertit impudicitia nouam contumeliam sibi, inuertit deliciarum dissolutio et tabes aliquid adhuc tenerius molliusque, quo pereat.
7.31.2Bütün dayanıklılığımızı henüz yeterince atmadık; iyi ahlâktan ne kaldıysa hâlâ söndürüyoruz. Bedenlerimizin pürüzsüzlüğünde ve cilasında kadınların süslenişini geçtik; biz erkekler, hanımların bile giymemesi gereken fahişe renklerini giyiyoruz; nazik ve yumuşak bir yürüyüşle adımımızı havada tutuyoruz (yürümüyoruz, salınıyoruz); parmaklarımızı yüzüklerle süslüyoruz, her parmak boğumuna bir mücevher diziliyor;
Nondum satis robur omne proiecimus: adhuc quicquid est boni moris extinguimus. Leuitate et politura corporum muliebres munditias antecessimus, colores meretricios matronis quidem non induendos uiri sumimus, tenero et molli ingressu suspendimus gradum (non ambulamus sed incedimus, exornamus anulis digitos, in omni articulo gemma disponitur;
7.31.3her gün erkekliğe zarar verecek, onu rezil edecek şeyler icat ediyoruz, çünkü ondan sıyrılamıyoruz: biri erkeklik organlarını kestiriyor, biri gladyatör okulunun müstehcen bir köşesine kaçıyor ve ölümüne kiralanmış olarak, hastalığını işleyebileceği utanç verici bir silah türünü seçiyor.
cotidie comminiscimur per quae uirilitati fiat iniuria, ut traducatur, quia non potest exui: alius genitalia excidit, alius in obscenam ludi partem fugit et locatus ad mortem infame armaturae genus, in quo morbum suum exerceat, legit.
7.32.1Bilgeliğin bütün işini henüz tamamlamamış olmasına mı şaşıyorsun? Kötülük daha kendini tamamen ortaya koymadı: hâlâ doğmaktadır; hepimiz ona emek veriyoruz, gözlerimiz ona, ellerimiz ona hizmet ediyor. Bilgeliğe kim yaklaşıyor? Onu geçerken tanıdığı kadarından fazla değerli bulan kim? Oyunlara ara verildiğinde ya da harcanacak yağmurlu bir gün çıktığında olmadıkça, kim bir filozofa ya da hür insana yakışan bir uğraşa dönüp bakıyor?
Miraris si nondum sapientia omne opus suum impleuit? Nondum tota se nequitia protulit: adhuc nascitur, et huic omnes operam damus, huic oculi nostri, huic manus seruiunt. Ad sapientiam quis accedit? Quis dignam iudicat nisi quam in transitu nouerit? Quis philosophum aut ullum liberale respicit studium, nisi cum ludi intercalantur, cum aliquis pluuius interuenit dies quem perdere libet?
7.32.2Bu yüzden nice felsefe okulu ardılsız kalıp tükeniyor: Akademiacılar, hem eskileri hem yenileri, hiçbir temsilci bırakmadılar. Pyrrhon'un öğretilerini aktaran kim var? Kalabalığın gözünde kıskanılan o Pythagorasçı okul bir öğretmen bulamıyor; Sextius'ların yeni ve Roma'nın gücünü taşıyan okulu büyük bir atılımla başladıktan sonra daha başlangıçlarında söndü.
Itaque tot familiae philosophorum sine successore deficiunt: Academici et ueteres et minores nullum antistitem reliquerunt; quis est qui tradat praecepta Pyrrhonis? Pythagorica illa inuidiosa turbae schola praeceptorem non inuenit; Sextiorum noua et Romani roboris secta inter initia sua, cum magno impetu coepisset, extincta est.
7.32.3Ama bir pandomimcinin adı unutulmasın diye ne büyük özenle uğraşılıyor! Pylades'in ve Bathyllus'un evi ardılları sayesinde ayakta duruyor; bu sanatların pek çok öğrencisi, pek çok öğretmeni var; bütün şehirde evlerdeki sahneler çınlıyor; bunların üstünde erkekler de kadınlar da dans ediyor; kocalar ile karılar hangisinin kalçasını daha yumuşak oynatacağı konusunda yarışıyor. Sonra alın uzun süre maskenin altında aşındıktan sonra gladyatör miğferine geçiliyor.
At quanta cura laboratur, ne cuius pantomimi nomen intercidat! Stat per successores Pyladis et Bathylli domus, harum artium multi discipuli sunt multique doctores; priuatum urbe tota sonat pulpitum; in hoc mares, in hoc feminae tripudiant: mares inter se uxoresque contendunt uter det latus mollius. Deinde sub persona cum diu trita frons est, transitur ad galeam.
7.32.4Felsefeye ise hiç özen yok. Bu yüzden eskilerin yeterince araştırılmamış olarak bıraktığı şeylerden yeni hiçbir şey bulunmadığı gibi, bulunmuş olan pek çok şey de unutuluyor. Ama Herkül adına, buna bütün gücümüzle yüklensek, gençlik ayık bir kafayla buna eğilse, yaşlılar bunu öğretse, gençler bunu öğrense, ancak o zaman gerçeğin yattığı dibe güçbela varılırdı; oysa şimdi gerçeği toprağın yüzeyinde ve gönülsüz bir elle arıyoruz.
Philosophiae nulla cura est. Itaque adeo nihil inuenitur ex his quae parum inuestigata antiqui reliquerunt, ut multa quae inuenta erant oblitterentur. At mehercule, si hoc totis membris premeremus, si in hoc iuuentus sobria incumberet, hoc maiores docerent, hoc minores addiscerent, uix ad fundum ueniretur, in quo ueritas posita est, quam nunc in summa terra et leui manu quaerimus.