Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
V. Kitap: Kanunlar ve Zamanlar
5.prV. Kitap: Kanunlar ve Zamanlar5.prLIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS.
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS.
1. Kanunların yazarları
Musa, İbrani milletine ilk olarak ilahî kanunları kutsal yazılarda açıklamıştır. Kral Phoroneus, Yunanlara ilk kez kanunlar ve yargı usulleri koymuştur.
Mercurius Trismegistus, Mısırlılara ilk kanunları vermiştir. Solon, Atinalılara ilk kanunları vermiştir. Lycurgus, Lakedemonlulara ilk kez Apollon'un yetkisine dayanarak hukuk kurallarını düzenlemiştir.
Romulus'tan sonra krallığa geçen Numa Pompilius, Romalılara ilk kanunları koymuştur. Sonra halk, isyankâr yöneticilere dayanamayınca kanunları yazmak üzere on kişilik kurul seçmiş, bu kurul Solon'un kitaplarından Latinceye çevrilen kanunları On İki Levha'da ortaya koymuştur.
Bunlar şunlardı: Appius Claudius, T. Genutius, P. Sextius, Sp. Veturius, C. Iulius, A. Manlius, Ser. Sulpicius, P. Curiatius, T. Romilius, Sp. Postumius. Bu on kişi kanunları yazmak için seçilmişti.
Kanunları kitaplara toplamayı ilk olarak konsül Pompeius istemiş, ama onu kötüleyenlerden korkup sürdürmemiştir. Sonra Caesar işe başlamış, ama önce öldürülmüştür.
Eski kanunlar yavaş yavaş eskilikten ve ihmalden ötürü yürürlükten düştü. Artık hiç kullanılmasalar da bilinmeleri gerekli görünüyor.
Yeni kanunlar Caesar Constantinus'la ve onu izleyenlerle başladı; bunlar karışık ve düzensizdi. Sonra Augustus Küçük Theodosius, Gregorianus ve Hermogenianus'unkine benzer biçimde, Constantinus'un zamanından beri çıkarılmış imparatorluk buyruklarından bir kodeks yapıp her imparatorun kendi başlığı altında düzenlemiş ve ona kendi adıyla Theodosianus demiştir.
CAPUT PRIMUM. De auctoribus legum. 1. Moyses genti Hebraicae primus omnium divinas leges sacris Litteris explicavit. Phoroneus rex Graecis primus leges judiciaque constituit. 2. Mercurius Trismegistus primus leges Aegyptiis tradidit. Solon primus leges Atheniensibus dedit. Lycurgus primus Lacedaemoniis jura ex Apollinis auctoritate confinxit. 3. Numa Pompilius, qui Romulo successit in regnum, primus leges Romanis edidit; deinde cum populos sediliosos magistratus ferre non posset, decemviros legibus scribendis creavit, qui leges ex libris Solonis in Latinum sermonem translatas XII tabulis exposuerunt. 4. Fuerunt autem hi: Appius Claudius, T. Genutius, P. Sextius, Spur. Veturius, C. Julius, A. Manlius, Ser. Sulpitius, P. Curiatius, T. Romilius, Sp. Postumius. Hi decemviri legum conscribendarum electi sunt. 5. Leges autem redigere in libris primus consul Pompeius instituere voluit, sed non perseveravit, obtrectatorum metu; deinde Caesar coepit id facere, sed ante interfectus est. 6. Paulatim autem antiquae leges vetustate atque incuria exuluerunt; quarum etsi nullus jam usus est, notitia tamen necessaria videtur. 7. Novae a Constantino Caesare coeperunt, et reliquis succedentibus; erantque permistae, et inordinatae. Postea Theodosius minor Augustus ad similitudinem Gregoriani et Hermogeniani Codicem factum constitutionum a Constantini temporibus, sub proprio cujusque imperatoris titulo, disposuit, quem a suo nomine Theodosianum vocavit.
5.22. İlahî ve insanî kanunlar
Bütün kanunlar ya ilahî ya da insanîdir. İlahî olanlar tabiata, insanî olanlar âdetlere dayanır. Bu yüzden insanî kanunlar birbirinden ayrılır, çünkü milletlerin her birine başkası uygun gelir.
Fas ilahî kanundur, ius insanî kanundur. Başkasının tarlasından geçmek fas'tır, ius değildir.
CAPUT II. De legibus divinis et humanis. 1. Omnes autem leges, aut divinae sunt, aut humanae. Divinae natura, humanae moribus constant; ideoque hae discrepant, quoniam aliae aliis gentibus placent. 2. Fas lex divina est; jus lex humana. o Transire per alienum fas est, jus non est.
5.33. Hukuk, kanunlar ve âdetlerin birbirinden farkı
Hukuk (ius) genel addır, kanun (lex) ise hukukun bir türüdür. Ius adı adil (iustum) olduğu için verilmiştir. Bütün hukuk kanunlara ve âdetlere dayanır.
Kanun yazılı düzenlemedir. Âdet (mos) eskilikle onaylanmış örf, yani yazılı olmayan kanundur. Çünkü lex adını okumaktan (legere) alır, zira yazılıdır.
Mos, âdetlerden (mores) alınmış uzun süreli örftür. Örf, âdetlerle kurulmuş bir tür hukuktur ve kanun bulunmadığında kanun yerine geçer. Yazıya mı akla mı dayandığı fark etmez, çünkü kanunu da akıl onaylar.
Kanun akla dayanıyorsa, akla dayanan, yani dine uyan, terbiyeye yakışan ve kurtuluşa yarayan her şey kanun olur. Örfe consuetudo denir, çünkü ortak kullanımdadır.
CAPUT III. Quid differant inter se jus, leges et mores. 1. Jus generale nomen est, lex autem juris est species. Jus autem dictum, quia justum. Omne autem jus legibus et moribus constat. 2. Lex est constitutio scripta. Mos est vetustate probata consuetudo, sive lex non scripta. Nam lex a legendo vocata, quia scripta est. 3. Mos autem longa consuetudo est de moribus tracta tantumdem. Consuetudo autem est jus quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, cum deficit lex. Nec differt, scriptura an ratione consistat, quando et legem ratio commendat. 4. Porro si ratione lex constat, lex erit omne jam quod ratione constiterit, duntaxat, quod religioni congruat, quod disciplinae conveniat, quod saluti proficiat. Vocata autem consuetudo, quia in communi est usu.
5.44. Tabiî hukuk nedir?
Hukuk ya tabiî ya sivil ya da milletler hukukudur. Tabiî hukuk, bütün milletlere ortak olan, her yerde tabiatın dürtüsüyle bulunan, herhangi bir düzenlemeyle konmamış hukuktur: erkekle kadının birleşmesi, çocukların kabulü ve yetiştirilmesi, herkesin ortak mülkiyeti ve herkesin aynı özgürlüğü, gökte, karada ve denizde yakalanan şeylerin edinilmesi gibi.
Aynı şekilde emanet ya da ödünç bırakılan şeyin geri verilmesi, zorbalığın güçle püskürtülmesi. Çünkü bu ve buna benzer şeyler asla haksız değil, tabiî ve hakkaniyete uygun sayılır.
CAPUT IV. Quid sit jus naturale. 1. Jus, aut naturale est, aut civile, aut gentium. Jus naturale est commune omnium nationum, et quod ubique instinctu naturae, non constitutione aliqua habeatur, ut: viri et feminae conjunctio, libcrorum susceptio et educatio, communis omnium possessio, et omnium una libertas, acquisitio eorum quae coelo, terra marique capiuntur. 2. Item depositae rei vel commodatae re. stitutio, violentiae per vim rcpulsio. Nam hoc, aut si quid huic simile est, nunquam injustum, sed naturale, aequumque habetur.
5.55. Sivil hukuk nedir?
Sivil hukuk, her halkın ya da şehrin, insanî ve ilahî sebeple kendine özgü olarak koyduğu hukuktur.
CAPUT V. Quid sit jus civile. 1. Jus civile est, quod quisque populus vel civitas sibi proprium, humana divinaque causa constituit.
5.66. Milletler hukuku nedir?
Milletler hukuku şunlardır: yerleşim yerlerinin ele geçirilmesi, yapı kurma, tahkim etme, savaşlar, esirlikler, kölelikler, esirlerin eski haklarını geri alması, anlaşmalar, barışlar, ateşkesler, elçilere dokunulmazlık, yabancılarla evliliğin yasaklanması. Buna milletler hukuku denir, çünkü bu hukuku hemen bütün milletler kullanır.
CAPUT VI. Quid sit jus gentium. 1. Jus gentium est sedium occupatio, aedificatio, munitio, bella, captivitates, servitutes, postliminia, foedera, paces, induciae, legatorum non violandorum religio, connubia inter alienigenas prohibita; et inde jus gentium, quod eo jure omnes fere gentes utuntur.
5.77. Askerî hukuk nedir?
Askerî hukuk şunlardır: savaş açmanın resmî töreni, anlaşma yapmanın bağı, işaret verilince düşmana çıkış ya da savaşa girişme; yine işaret verilince geri çekilme; mevzi terk edilirse askerî suçun cezası; ücretlerin ölçüsü, makamların derecesi, taç ya da gerdanlık verilmesi gibi ödüllerin şerefi.
Yine ganimetin ayrılması, kişilerin keyfiyetlerine ve emeklerine göre adil paylaşılması, başkomutanın payı.
CAPUT VII. Quid sit jus militare. 1. Jus militare est belli inferendi solemnitas, foederis faciendi nexus, signo dato egressio in hostem, vel pugnae commissio. Item signo dato receptio; item flagitii militaris disciplina, si locus deseratur; item stipendiorum modus, dignitatum gradus, praemiorum honor, veluti cum corona vel torques donantur. 2. Item praedae decisio, et pro personarum qualitatibus et laboribus justa divisio, item principis portio.
5.88. Kamu hukuku nedir?
Kamu hukuku, ayinlerle, kâhinlerle ve yöneticilerle ilgilidir.
CAPUT VIII. Quid sit jus publicum. 1. Jus publicum est in sacris, et sacerdotibus, et in magistratibus.
5.99. Quirites hukuku nedir?
Quirites hukuku Romalılara özgüdür; ona Quirites'ten, yani Romalılardan başkası tabi değildir. Yasal mirasçılık, mirası kabul süresi, vesayet, zamanaşımıyla mülk edinme bu hukuktandır. Bu haklar başka hiçbir halkta bulunmaz, Romalılara özgüdür ve yalnız onlar için konmuştur.
Quirites hukuku kanunlardan, halk kararlarından, senato kararlarından, imparator buyruklarından, fermanlardan ya da hukukçuların cevaplarından oluşur.
CAPUT IX. Quid sit jus Quiritium. 1. Jus Quiritium est proprie Romanorum, quo nulli tenentur nisi Quirites, id est, Romani, tanquam de legitimis haereditatibus, de cretionibus, de tutelis, de usucapionibus; quae jura apud nullum alium populum reperiuntur, sed propria sunt Romanorum, et in eosdem solos constituta. 1. Constat autem jus Quiritium ex legibus, et plebiscitis, senatusconsultis, constitutionibus principum, et edictis, sive prudentum responsis.
5.1010. Kanun nedir?
Kanun, halkın düzenlemesidir; onunla büyükler halkla birlikte bir şeyi yürürlüğe koymuştur.
CAPUT X. Quid lex. 1. Lex est constitutio populi, qua majores natu simul cum plebibus aliquid sanxerunt.
5.1111. Halk kararları nedir?
Scita, yalnız halkın koyduklarıdır. Scita denmesi, halkın onları bilmesinden (scire) ya da sorulduğu gibi kabul etmesinden (sciscere) gelir.
CAPUT XI. Quid scita plebium. 1. Scita sunt quae plebes tantum constituunt; et vocata scita, quod ea plebs sciat, vel quod sciscit ita uti rogata fuit.
5.1212. Senato kararı nedir?
Senato kararı, yalnız senatörlerin halk için danışarak aldığı karardır.
CAPUT XII. Quid senatusconsultum. 1. Senatusconsultum, quod tantum senatores populis consulendo decernunt.
5.1313. Buyruk ve ferman nedir?
Buyruk ya da ferman, kralın ya da imparatorun koyduğu ya da ilan ettiği şeydir.
14. Hukukçuların cevapları nedir?
Cevaplar, hukukçuların danışanlara verdiği söylenen yanıtlardır. Paulus'un cevapları da böyle adlandırılır. Çünkü bazı hukuk bilginleri ve hakkaniyet hakemleri vardı; bunlar, anlaşmazlığa düşenlerin kavgalarını ve çekişmelerini yatıştırmak için derlenmiş sivil hukuk kurumlarını yayımlamıştır.
CAPUT XIII. Quid constitutio et edictum. 1. Constitutio, vel edictum, quod rex, vel imperator constituit, vel edicit. CAPUT XIV. Quid responsa prudentum. 1. Responsa sunt, quae jurisconsulti respondere dicuntur consulentibus; unde et responsa Pauli dicta. Fuerunt enim quidam prudentes, et arbitri aequitatis, qui institutiones civilis juris compositas ediderunt, quibus dissidentium lites contentionesque sopirent.
5.1515. Konsüllerin ve tribunların kanunları
Bazı kanunlar koyanların adıyla anılır: konsül kanunları, tribun kanunları, Iulius kanunları, Cornelius kanunları gibi. Caesar Octavianus döneminde vekil konsüller Papius ve Poppaeus bir kanun çıkardı; bu kanun onların adıyla Papia Poppaea diye anılır ve çocuk edinen babaların ödüllerini içerir.
Yine aynı imparator döneminde halk tribunu Falcidius, kimsenin vasiyetle mirasçılara dörtte bir kalmayacak kadar çok bırakmasını önleyen bir kanun yaptı. Falcidia kanunu onun adından gelir. Aquilius da bir kanun koymuştur ki bugün de Aquilia kanunu diye anılır.
CAPUT XV. De legibus consularibus, et tribunitiis. 1. Quaedam etiam leges dicuntur ab iis qui condiderunt, ut consulares, tribunitiae, Juliae, Corneliae. Nam et sub Octaviano Caesare suffecti consules Papius et Poppaeus legem tulerunt, quae a nominibus eorum appellatur Papia Poppaea, continens patrum praemia pro suscipiendis liberis. 2. Sub eodem quoque imperatore Falcidius tribunus plebis legem fecit, ne quis plus testamento legaret quam ut quarta pars superesset haeredibus. Ex cujus nomine lex Falcidia nuncupata est. Aquilius quoque legem condidit, quae hactenus Aquilia nuncupatur.
5.1616. Satura kanunu
Satura kanunu birçok şeyi birden konu alan kanundur; adını konuların bolluğundan, adeta doyumdan (saturitas) alır. Bu yüzden satura yazmak, Horatius'un, Iuvenalis'in ve Persius'un yaptığı gibi çeşitli şiirler yazmaktır.
CAPUT XVI. De lege satyra. 1. Satyra vero lex est quae de pluribus rebus simul eloquitur, dicta a copia rerum, et quasi a saturitate; unde et satyram scribere est poemata varia condere, ut Horatii, Juvenalis et Persii.
5.1717. Rodos kanunları
Rodos kanunları deniz ticareti kanunlarıdır; adını eskiden tacirlerin faal olduğu Rodos adasından alır.
18. Ayrıcalıklar
Privilegia, özel kişilerin kanunlarıdır, adeta özel (privatae) kanunlardır. Çünkü privilegium adı özel bir kişi için çıkarıldığından gelir.
CAPUT XVII. De legibus Rhodiis. 1. Rhodiae leges navalium commerciorum sunt, ab insula Rhodo cognominatae, in qua antiquitus mercatorum usus fuit. CAPUT XVIII. De privilegiis. 1. Privilegia autem sunt leges privatorum, quasi privatae leges. Nam privilegium inde dictum, quod in privato feratur.
5.1919. Kanunun gücü
Her kanun ya bir şeye izin verir: yiğit adamın ödül istemesi gibi; ya yasaklar: kimsenin kutsal bakirelerle evlenmek istememesi gibi; ya da cezalandırır: cinayet işleyenin idam edilmesi gibi. Çünkü insan hayatı kanunun ödülü ya da cezasıyla yönetilir.
CAPUT XIX. Quid possit lex. 1. Omnis autem lex, aut permittit aliquid, ut vir fortis petat praemium; aut vetat, ut, Sacrarum virginum nuptias nulli petere liceat; aut punit, ut, Qui caedem fecerit capite plectatur; ejus enim praemio, aut poena vita moderatur humana.
5.2020. Kanun neden yapılmıştır?
Kanunlar insanın küstahlığı onların korkusuyla dizginlensin, masumiyet kötüler arasında güvende olsun ve kötülerin zarar verme imkânı ceza korkusuyla frenlensin diye yapılmıştır.
CAPUT XX. Quare facta sit lex. 1. Factae sunt leges ut earum metu humana coerceatur audacia, tutaque sit inter improbos innocentia, et in ipsis improbis, formidato supplicio, refrenetur nocendi facultas.
5.2121. Kanun nasıl olmalıdır?
Kanun ahlâken güzel, adil, uygulanabilir, tabiata uygun, vatanın örfüne uygun, yere ve zamana yakışır, gerekli, faydalı olmalıdır. Açık da olmalıdır ki karanlığıyla tuzak içermesin. Özel bir çıkar için değil, vatandaşların ortak faydası için yazılmalıdır.
22. Davalar
Pragma Yunancadır, Latincede causa (dava) denir. Bu yüzden işlere pragmata denir, dava ve iş görene de pragmaticus denir.
CAPUT XXI. Qualis debeat fieri lex. 1. Erit autem lex honesta, justa, possibilis, secundum naturam, secundum patriae consuetudinem, loco, temporique conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem contineat, nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta. CAPUT XXII. De causis. 1. Pragma Graecum est, quod Latine dicitur causa; unde et pragmata negotia dicuntur, et actor causarum et negotiorum pragmaticus nuncupatur.
5.7023. Tanıklar
Herkes tanığı duruşmadan önce sözleşmelerle kendisine bağlar, sonradan kimse gizlemeye ya da çekilmeye serbest olmasın diye. Bu yüzden onlara "bağlananlar" (alligati) denir.
Testes de vasiyetlerde bulundurulduklarından bu adı alır; tıpkı vasiyetleri mühürledikleri için signatores denmesi gibi.
CAPUT XXIII De Testibus. 1. Testes quisque ante judicium, sibi a placitis al-. ligat, ligat, ne cui sit postea liberum, aut dissimulare, aut subtrahere se; unde et alligati appellantur. 2. Item testes dicti, quod testamento adhiberi solent, sicut signatores, quod testamenta signant.
5.2424. Hukukî belgeler
Voluntas, bütün hukukî belgelerin genel adıdır. Bu ad, belgelerin zorla değil isteyerek yapılmasından gelir.
Testamentum (vasiyet) adı verilmiştir, çünkü vasiyet eden ölmedikçe ne doğrulanabilir ne içinde yazılan bilinebilir, zira kapalı ve mühürlüdür. Testamentum denmesi de bundandır: vasiyet edenin mezarından (monumentum) sonra geçerlidir. Havari de bu yüzden der: "Vasiyet ölümle geçerlik kazanır."
Kutsal Kitap'ta ahit yalnız vasiyet edenler ölünce geçerli olana denmez; her anlaşmaya ve sözleşmeye testamentum denirdi. Çünkü Lavan ve Yakup bir ahit yapmışlardır ki sağ kişiler arasında da geçerliydi. Mezmurlar'da da "Sana karşı ahit kurdular" diye okunur, yani anlaşma. Bu türden sayısız örnek vardır.
Vasiyet levhalarına tabulae denmiştir, çünkü kâğıt ve parşömen kullanımından önce, yontulmuş levhalar üzerine yalnız vasiyetler değil mektuplar da yazılırdı. Bu yüzden onları taşıyanlara tabellarii denir.
Sivil hukuk vasiyeti, beş tanığın imzasıyla pekiştirilen vasiyettir.
Pretor hukuku vasiyeti, yedi tanığın mühürleriyle mühürlenen vasiyettir. Biri vatandaşlar önünde yapıldığı için sivil, öteki pretorlar önünde yapıldığı için pretor hukukundan sayılır. Vasiyeti mühürlemek (signare), yazılanın bilinsin diye işaretlemektir.
Holographum vasiyet yazarının eliyle tamamen yazılmış ve imzalanmış olandır; adını buradan alır. Çünkü Yunanlar bütüne holon, yazıya graphē der.
Hükümsüz vasiyet (irritum), vasiyet edenin hak ehliyetini kaybetmesi ya da usulüne uygun yapılmaması durumundadır.
Vazifeye aykırı vasiyet (inofficiosum), çocukları boş yere mirastan çıkararak, tabiî saygının gerektirdiği vazifeye uymadan yabancılara bırakılmış vasiyettir.
Bozulmuş vasiyet (ruptum) denir, çünkü ölümden sonra doğan çocuk ne adıyla mirastan çıkarılmış ne de mirasçı atanmış olursa bozulur.
Saklanmış vasiyet (suppressum), mirasçıları, vasiyet alacaklıları ya da azatlıları aldatmak için açıklanmayan vasiyettir. Gizli değilse bile sözü edilen kişilere gösterilmezse saklanmış sayılır.
Nuncupatio, vasiyet edenin levhaları ve balmumları önünde okuyup şöyle demesidir: "Bu levhalarda ve balmumlarında yazılı olduğu gibi veriyor, bırakıyorum; siz Roma vatandaşları da bana tanıklık edin." Buna nuncupatio denir. Çünkü nuncupare açıkça adlandırmak ve doğrulamaktır.
Çocukların hakkı (ius liberorum), çocuksuz eşlerin karşılıklı olarak mirasın güvencesi yerine birbirini yazmasıdır.
Codicillus, eskilerin dediğine göre kuşkusuz bu yazı türünü kuran yazarından adını almıştır. Bu, sözlerin hiçbir resmîliğine ihtiyaç duymayan, yalnız vasiyet edenin iradesini herhangi bir yazılı işaretle ifade eden yazıdır. Hukukî sözlerin zorluğu ya da törenlerin gereği yüzünden ölenlerin isteklerine yardım ettiği bilinir. Yazıya başlık yazan ona codicillus der. Codicillus vasiyet yerine geçtiği gibi mektup da codicillus yerine geçer.
Cretio, atanan mirasçının mirası kabul ettiği ya da süre bitince dışlandığı belli gün sayısıdır; bundan sonra mirası almakta serbest değildir.
Cretio adı decretio gibi söylenmiştir, yani karar vermek ya da belirlemek: örneğin "Falanca benim mirasçım olsun" denir ve eklenir: "Şu kadar gün içinde karar versin." Cretio eklenmeyen miraslarda kabul için yüzüncü gün konmuştu.
Fideicommissum (güvenle bırakılan), ölenin emanet ettiği şey yapılsın diye bu adı alır. Çünkü fides "yapılsın" (fiat) kelimesinden gelir. Bu, doğrudan sözlerle değil, rica sözleriyle istenir.
Pactum, taraflar arasında barıştan (pax) doğan, kanunlarla ve âdetlerle onaylanan yazıdır. Pactum "barıştan yapılmış" gibi söylenmiştir; pango fiilinden gelir ki pepigit de oradandır.
Placitum da benzer biçimde "hoşa gider" (placet) kelimesinden gelir. Bazıları pactum'un herkesin isteyerek yaptığı şey, placitum'a ise isteksiz de zorlandığını söyler: örneğin biri yargıda cevap vermeye hazır olduğunda; buna kimse pactum diyemez, placitum der.
Mandatum (vekâlet) denir, çünkü eskiden iş emanet edilince biri ötekine el (manus) verirdi.
Ratum ise akla uygun ve doğru gibidir. Bu yüzden söz veren "Bunu ratum sayarım" der, yani sağlam ve sürekli.
Rite ise doğru demek değil, âdete uygun demektir.
Chirographum... Cautio...
Alım ve satım, şeylerin değişmesi ve uzlaşmadan doğan sözleşmedir.
Emptio (alım) denir, çünkü "benden sana" olur; venditio (satım) venundinatio gibidir, yani pazardan (nundinae).
CAPUT XXIV. De instrumentis legalibus. 1. Voluntas generale nomen omnium legalium instrumentorum, quae quia non vi, sed voluntate procedit, ideo tale nomen accepit. 2. Testamentum vocatum, quia nisi testator mortuus fuerit, nec confirmari potest, nec sciri quod in eo scriptum sit, quia clausum et obsignatum est; et inde dictum testamentum, quia non valet nisi post testatoris monumentum; unde Apostolus: Testamentum, inquit, in mortuis confirmatur. 3. Testamentum sane in Scripturis sanctis non hoc solum dicitur, quod non valet, nisi testatoribus mortuis, sed omne pactum et placitum, testamentum vocabant; nam Laban et Jacob testamentum fecerunt, quod utique etiam inter vivos valeret. Et in Psalmis legitur: Adversum te testamentum disposuerunt, hoc est, pactum; et innumerabilia talia. 4. Tabulae testamenti ideo appellatae sunt, quia ante chartae et membranarum usum, in tabulis dolatis non solum testamentum, sed etiam epistolarum alloquia scribebantur; unde et portitores earum tabellarii vocantur. 5. Testamentum juris civilis est quinque testium subscriptione firmatum. 6. Testamentum juris praetorii est septem testium signis signatum; sed illud apud cives fit inde civile, istud apud praetores, inde juris praetorii. Testamentum autem signare, notare est, ut notum sit quod scriptum est. 7. Holographum testamentum est manu auctoris totum conscriptum, atque subscriptum; unde et nomen accepit. Graeci enim ολον totum, γραϕήν litteram dicunt. 8. Irritum testamentum est, si is qui testatus est capite diminutus est, aut si non rite factum sit. 9. Inofficiosum testamentum est, quod, frustra liberis exhaeredatis, sine officio naturalis pietatis in extraneas personas redactum est. 10. Ruptum testamentum, inde vocatur, eo quod nascente posthumo, neque exhaeredato nominatim, neque haerede instituto, disrumpitur. 11. Suppressum testamentum, est quod in fraudem haeredum, vel legatariorum, seu libertorum non est palam prolatum: quod si non latet, tamen si praedictis personis non proferatur, supprimi tamen videtur. 12. Nuncupatio est cum in tabulis cerisque testator recitat, dicens: Haec, ut in his tabulis cerisque scripta sunt, ita do, ita lego; itaque vos, cives Romani, testimonium mihi praebetote, et hoc dicitur nuncupatio; nuncupare enim est palam nominare, et confirmare. 13, Jus liberorum est conjugumsine liberiss invicem loco pignorum haereditatis alterna conscriptio. 14. Codicillum, ut veteres aiunt, sine dubio ab auctore dictum, qui hoc scripturae genus instituit. Est autem scriptura nulla indigens solemnitate verborum, sed sola testatoris voluntate qualicunque scripturae significatione expressa; cujus beneficio voluntatibus defunctorum constat esse subventum propter legalium verborum difficultatem, aut certe propter necessitatem adhibendorum solemnium. ita ut qui titulum scribit ejusdem scripturae, codicillum vocet; sicut autem codicillus fit vice testamenti, ita epistola vice codicillorum. 15. Cretio est certus dierum numerus, in quo institutus haeres, aut addit haereditatem, aut finito tempore cretionis excluditur, nec liberum est illi ultra capiendae haereditatis. 16. Cretio autem appellata est quasi decretio, id est, decernere, vel constituere, ut puta: Ille mihi haerei esto; additurque: Cernitoque intra dies tot. Adeundarum autem haereditatum centesimus statutus erat dies, quibus non esset cretio addita. 17. Fideicommissum dictum, ut fiat quod a defuncto committitur. Nam fides dicta, eo quod fiat: quod tamen non directis verbis, sed precativis exposcitur. 18. Pactum dicitur inter partes ex pace conveniens scriptura, legibus ac moribus comprobata; ct dictam pactum, quasi ex pace factum, ab eo quod est pango, unde et pepigit. 19. Placitum quoque similiter ab eo quod placet. Alii dicunt Pactum esse quod volens quisque facit; ad placitum vero etiam nolens compellitur, veluti quando quisque paratus sit in judicio ad respondendum; quod nemo potest dicere pactum, sed placitum. 20. Mandatum dictum, quod olim in commisso negotio alter alteri manum dabat. 21. Ratum vero quasi rationabile et rectum; unde, et qui pollicetur dicit: Ratum esse profiteor, hoc est, firmum atque perpetuum. 22. Rite autem est non recte, sed, ex more. Chirosraphum. Cautio. 23. Emptio et venditio est rerum commutatio, atque contractus ex convenientia veniens. 24. Emptio autem dicta, quod a me tibi sit; venditio quasi venundinatio, id est, a nundinis.
5.24_2Donatio (bağış) herhangi bir şeyin devridir. Donatio'nun "armağanın eylemi" (doni actio) gibi, dos'un (çeyiz) ise "tekrar veriyorum" (de item) gibi söylendiğini söylerler. Çünkü evlilikte önce bağış gelir, çeyiz ardından gelir.
Evliliğin eski töreni şuydu: karı koca birbirini satın alırdı ki kadın cariye gibi görünmesin; hukukta bu bizde de vardır. Kocanın bağışından sonra karının çeyizinin gelmesi bundandır.
İntifalı bağışa bu ad verilir, çünkü bağışlayan, bağışlananın hakkı saklı kalmak üzere intifayı elinde tutar.
Doğrudan bağışa bu ad verilir, çünkü hem hak hem kullanım derhâl başkasına geçer, artık bağışlayanın hakkına hiçbir şey dönmez.
Tanıklık şartları (conditiones) asıl anlamda tanıklara aittir; condicere'den gelir, condictiones gibi: çünkü orada tek tanık yemin etmez, iki ya da daha çok tanık eder. Çünkü her söz bir kişinin ağzında değil, iki ya da üç tanığın ağzında durur. Conditio yine tanıkların sözünün aralarında uyuşmasından gelir, condictiones gibi.
Stipulatio söz vermedir, taahhüttür. Söz verenlere bu yüzden stipulatores denir. Stipulatio adı saptan (stipula) gelir. Çünkü eskiler birbirine bir şey vaat ederken tuttukları sapı kırarlardı; sonra iki parçayı birleştirerek vaatlerini tanırlardı. Ya da hukukçu Paulus'a göre "sağlam" olana stipulum dedikleri için.
Sacramentum (yemin), taahhüdün güvencesidir. Bu ad, herkesin vaat ettiği şeyi bozmasının sadakatsizlik olmasından gelir.
- Donatio est cujuslibet rei transactio. Dictam autem dicunt donationem quasi doni actionem; et dotem, quasi de item ⟦?⟧. Praecedente enim in nuptiis donatione, dos sequitur. 26. Nam antiquus nuptiarum erat ritus, quod se maritus et uxor invicem emebant, ne videretur uxor ancilla, sicut habemus in jure. Inde est, quod praecedente donatione viri, sequitur dos uxoris. 27. Donatio usufructuaria ideo dicitur, quia donator ex ea usumfructum adhuc retinet, servato cui donatum est jure. 28. Donatio directa ideo nuncupatur, quia et jure et usu statim transit in alterum, nec ultra inde aliquid ad jus donatoris retorquetur. 29. Conditiones testium sunt proprie, et dictae conditiones a condicendo, quasi condictiones, quia non ibi testis unus jurat, sed vel duo, vel plures. Non enim in unius ore, sed in duorum aut trium testium stat omne verbum. Item conditio, quod inter eos conveniat sermo testium, quasi condictiones. 30. Stipulatio est promissio, vel sponsio; unde et promissores stipulatores vocantur; dicta autem stipulatio a stipula. Veteres enim quando sibi aliquid promittebant, stipulam tenentes frangebant; quam iterum jungentes, sponsiones suas agnoscebant. Sive quod stipulum juxta Paulum juridicum firmum appellaverunt. 31. Sacramentum est pignus sponsionis, vocatum autem sacramentum, quia violare quod quisque promittit, perfidiae est.
5.2525. Mallar
Miras, birinin ölümüyle başkasına geçen, ne vasiyetle bırakılmış ne de zilyetlikle tutulmuş maldır. Hereditas adı eklenmiş mallardan (res additae) ya da paradan (aes) gelir, çünkü tarlayı tutan vergi de öder; heres (mirasçı) adı buradandır.
Mallar (res), hukukumuzda bulunanlardır. Haklar (iura) ise tarafımızdan adilce tutulan, başkasının olmayan şeylerdir.
Res adı doğru (recte) tutulmaktan, ius adı adilce (iuste) tutmaktan gelir. Çünkü adilce tutulan şey hakla, iyi tutulan şey adilce tutulmuş olur. Kötü tutulan ise başkasınındır. Kötü tutan da ya kendi malını kötü kullanan ya da başkasının malına el atandır. Adilce tutan ise arzuya kapılmayandır. Arzunun tuttuğu kişi mal sahibi değil, malın tuttuğu kişidir.
Bona (mallar) ahlâklı ya da soylu kişilerindir; "iyi" denmesi, kötü kullanılmayıp insanların onları iyi şeyler için kullanmasındandır.
Peculium asıl anlamda küçük kişilere ve kölelere aittir. Çünkü peculium, babanın ya da efendinin oğluna ya da kölesine kendi malı gibi işlemesine izin verdiği şeydir. Peculium adı sürülerden (pecudes) gelir, çünkü eskilerin bütün varlığı onlardan oluşurdu.
Malların zilyetliği, belli sırayla ve belli başlıkla edinilmiş zilyetlik hakkıdır.
Vasiyetsiz miras, vasiyette yazılı olmayan ya da yazılı olsa bile hukuken hiç eklenmemiş mirastır.
Caduca denir, çünkü mirasçıları düşmüştür (ceciderunt).
Familia herciscunda, mirasın mirasçılar arasında bölünmesidir. Çünkü eskilerde bölmeye herciscunda denirdi.
Communi dividendo, ortak malı olanlar arasındadır; bu dava, talep edenlere hakem verilmesini ve malın onun takdiriyle bölünmesini buyurur.
Sınır belirleme davası (finium regundorum) adını alır, çünkü onunla iki tarafın sınırları düzenlenir ve dağılmaz; yeter ki anlaşmazlık beş ayaktan dar bir yerde olmasın.
Kiraya verme (locatio), bedeli belirlenerek kullanıma verilen maldır.
Kiralama (conductio), belirlenen bedelle kullanıma alınan maldır.
Ödünç verilen şey, sözleşme yapıldığı andan itibaren borçlu olunduğu kesin olacak biçimde borca konmuş şeydir.
Faiz (usura), borcun artışıdır; ödünç verilen paranın kullanılmasından (usus) adını alır.
Commodatum, hakkımızda olup geçici olarak başkasına, onda ne kadar kalacağı süresinin ölçüsüyle (cum modo) geçirilen şeydir. Commodatum denmesi bundandır.
Precarium, alacaklının ricayla (prex) borçlunun kendisine borçlu tarlanın zilyetliğinde kalmasına ve ondan ürün almasına izin vermesidir. Precarium denmesi, ricayla eklenmesinden gelir, prece adium gibi; d harfi r'ye dönmüştür.
Mutuum denir, çünkü benden sana verilen şey benimkinden seninki (ex meo tuum) olur.
Depositum (emanet), belli süre için bırakılan rehindir, "uzun süre elde tutulan" (diu positum) gibi. Bir kimse hırsızlık, yangın ya da gemi kazası korkusuyla bir şeyi saklanmak üzere başkasına bırakınca emanet etmiş sayılır.
Konuşma kullanımında rehinle (pignus) pey (arrha) arasında fark vardır. Rehin ödünç verilen şey için verilir; borç ödenince rehin hemen alınır. Pey ise iyi niyet sözleşmesiyle satın alınan şey için önce bir kısmı verilip sonra tamamlanan şeydir.
Pey geri alınmaz, tamamlanır. Bu yüzden peyi tutan onu rehin gibi geri vermez, tamamını bekler. Arrha adı, karşılığında verildiği şeyden (res) gelir. Rehin, fiducia ve hypotheca arasında da şu fark vardır:
Rehin, ödünç verilen şey için bağlanan şeydir; alacaklı bu şeyin yalnız zilyetliğini bir süre elde eder. Mülkiyet ise borçluda kalır.
Fiducia, para ödünç almak için bir malın mancipatio ile ya da mahkemede devredilmesidir.
Hypotheca, rehin bırakılmadan, yalnız anlaşma ya da teminatla malın tahsis edilmesidir.
Momentum adını zamanın kısalığından alır: istenen şey işe zarar vermeden hemen düzeltilmeli ve hiçbir beklemeye sürüklenmemelidir; tıpkı momentum'un hiçbir süresinin olmaması gibi, zamanının noktası öyle kısadır ki hiçbir biçimde uzatılamaz.
Instrumentum, bir şeyi yaptığımız araçtır: bıçak, kalem, keser gibi.
Instructum, araçla yapılan şeydir: sopa, kitap, oyun tahtası gibi.
Usus, yapılmış şeyi kullanmamızdır: sopaya dayanmak, kitabı okumak, tahtada oynamak gibi. Tarlaların ürünü de kullandığımız için usus diye anılır. Bu üçü budur...
Ususfructus (intifa) denir, çünkü hak başkasında kalarak ürünü yalnız kullanımla edinilir.
Usucapio, adil zilyetliğin ya iki yıl ya da belli bir süre sürmesiyle mülkiyetin edinilmesidir.
Mancipatio denir, çünkü mal elle (manu) tutulur. Bu yüzden mancipatio ile alanın kendisine verilen şeyi kavraması gerekir.
CAPUT XXV. De rebus. 1. Haereditas est res quae morte alicujus ad quempiam pervenit, nec legata testamento, nec possessione retenta. Dicta autem haereditas a rebus additis, sive ab aere, quia qui possidet agrum, et censum solvit; inde haeres. 2. Res sunt quae in nostro jure consistunt. Jura autem sunt quae a nobis juste possidentur, nec aliena sunt. 3. Dicta autem res a recte habendo, jus a juste possidendo. Hoc enim jure possidetur quod juste, hoc juste quod bene. Quod autem male possidetur alienum est. Male autem possidet, qui vel sua male utitur, vel aliena praesumit. Possidet autem juste, qui non irretitur cupiditate. Qui autem cupiditate tenetur, possessus est, non possessor. 4. Bona sunt honestorum, seu nobilium, quae proinde bona dicuntur, ut non habeant turpem usum, sed ea homines ad res bonas utantur. 5. Peculium proprie minorum est personarum,. ire servorum. Nam peculium est, quod pater, vel dominus filium suum, vel servum pro suo tractare patitur. Peculium autem a pecudibus dictum, in quibus, clerum constabat universa substantia. 6. Bonorum possessio est jus possessionis certo ordine, certoque titulo acquisita. 7. Intestata haereditas est, quae testamento scripta non est, aut si scripta sit, jure tamen nequaquam est addita. 8. Caduca inde dicitur, quia ejus haeredes ceciderunt. 9. Familia herciscunda est divisio haereditatis inter haeredes. Herciscunda enim apud veteres divisio nuncupatur. 10. Communi dividendo, est inter eos quibus communis res est; quae actio jubet postulantibus iis arbitrium dari, cujus arbitratu res dividatur. 11. Finium regundorum actio dicta, eo quod per eam regantur fines utrique, ne dissipentur, dummodo non angustiore quinque pedum loco ea controversia sit. 12. Locatio est res ad usum data cum definitione mercedis. 13. Conductio est res in usum accepta, cum constituta mercede. 14. Res credita est quae in obligationem ita deducta est, ut ex tempore quo contrahebatur certum sit eam deberi. 15. Usura est incrementum fenoris, ab usu aeris crediti nuncupata. 16. Commodatum est id quod nostri juris est, et ad alterum temporaliter translatum est cum modo temporis, quandiu apud eum sit; unde et commodatum dictum est. 17. Precarium est, dum prece creditor rogatus permittit debitorem in possessione fundi sibi obligati demorari, et ex eo fructus capere. Et dictum pre. carium, quia prece additur, quasi prece adium, r pro littera commutata. 18. Mutuum appellatum est, quia id quod a me tibi datur ex meo tuum fit. 19. Depositum est pignus commendatum ad tempus, quasi diu potitum. Deponere autem quis videtur, cum aliquid metu furti, incendii, naufragii, apud alium custodiae causa deponit. 20. Interest autem in loquendi usu inter pignus et arrham. Nam pignus est quod datur propter rem creditam, quae dum redditur, statim pignus aufertur. Arrha vero est quae primum pro re bonae fidei contractu empta, ex parte datur, et postea completur. 21. Est enim arrba complenda, non auferenda, unde, qui habet arrham non reddet sicut pignus, sed desiderat plenitudinem, et dicta arrha a re pro qua traditur. Item inter pignus et fiduciam, et hypothecam, hoc interest: 22. Pignus est enim quod propter rem creditam obligatur, cujus rei possessionem solam ad tempus consequitur creditor. Caeterum dominium penes debitorem est. 23. Fiducia est cum res aliqua sumendae mutuae pecuniae gratia, vel mancipatur, vel in jure ceditur. 24. Hypotheca est cum res commodatur sine depositione pignoris, pactione, vel cautione sola interveniente. 25. Momentum dictum a temporis brevitate, ut quam cito, quam statim salvo negotio reformetur, nec in ullam moram produci debeat, quod repetitur; sicut nec ullum spatium est momenti, cujus tam brevis est temporis punctus, ut in aliquam moram nullo modo producatur. 26. Instrumentum est unde aliquid construimus, ut culter, calamus, ascia. 27. Instructum, quod per instrumentum efficitur, ut baculus, codex, tabula. 28. Usus, quo in re instructa utimur, ut in baculo inniti, in Codice legere, in tabula ludere, sed, et ipse fructus agrorum, quia eo utimur, usus vocatur. Haec sunt illa tria. 29. Ususfructus autem vocatus, quia solo usu habetur ejus fructus manente apud alium jure. 30. Usucapio est adeptio dominii per continuationem justae possessionis, vel biennii, vel alicujus temporis. 31. Mancipatio dicta est, quia res manu capitur. Unde oportet eum qui mancipio accipit comprehendere idipsum quod ei mancipio datur.
5.25_2Cessio, kişinin kendi malını devretmesidir; şu söz gibi: "Akrabalık hakkıyla devrediyorum." Çünkü cedere'yi concedere gibi söyleriz, yani kişinin kendine ait olanı verir. Başkasının olanı geri veririz, devretmeyiz. Çünkü cedere asıl anlamıyla hakikate aykırı olarak başkasına uymak demektir. Cicero'nun dediği gibi: "En büyük adamın otoritesine boyun eğdi, daha doğrusu itaat etti."
Interdictum, hâkimin süresiz değil, davanın sunulması saklı kalmak üzere zilyetliği geçici olarak düzeltmek için bir süre verdiği karardır.
Pretium (fiyat) denir, çünkü onu önce (prius) veririz, yerine istediğimiz şeyi almak için.
Commercium (ticaret) adını, satılık şeylere dediğimiz merces'ten alır. Bu yüzden şeyleri alıp satmaya alışmış birçok insanın toplanmasına mercatus denir.
Integri restitutio, davanın ya da malın eski hâline getirilmesidir.
Güç kullanılarak bitirilemeyen dava yenilenir. Güçle alınıp zorla koparılan mal yenilenir.
- Cessio est propriae rei concesso, sicut est illud: Cedo jure propinquitatis. Cedere enim dicimus, quasi concedere, id est, quae propria sunt; nam aliena restituimus, non cedimus. Nam cederc proprie dicitur, qui contra veritatem alteri consentit, ut Cicero: Cessit, inquit, amplissimi viri auctoritati, vel potius paruit. 33. Interdictum est quod a judice non in perpetuum, sed pro reformando momento ad tempus interim dicitur, salva propositione actionis ejus. 34. Pretium vocatum, eo quod prius illud damus, ut pro ejus vice rem quam appetimus possidere debeamus. 35. Commercium dictum a mercibus, quo nomine res venales appellamus. Unde et mercatus dicitur coetus multorum hominum, qui res vendere vel emere solent. 36. Integri restitutio est causae vel rei reparatio. 37. Causa redintegratur, quae vi potestatis expleta non est. Res redintegratur, quae vi potestatis ablata atque extorta est.
5.2626. Kanunda yazılı suçlar
Crimen adı yoksun bırakmaktan (carere) gelir: hırsızlık, sahtekârlık gibi; bunlar öldürmez, ama adı lekeler.
Facinus, başkasına zarar verecek kötülük yapmaktan (facere) gelir.
Flagitium, kişinin kendine zarar veren şehvet bozukluğunu istemekten (flagitare) gelir. Bütün günahların iki türü budur.
Vis (zor), güce dayanan kuvvettir; onunla dava ya da mal alınır ya da zorla koparılır.
Özel zor, birinin yargıdan önce silahlı adamlarla bir kimseyi kendi yerinden atması ya da saldırmasıdır.
Kamusal zor, birinin halka, yargıca ya da krala başvuran bir vatandaşı öldürmesi, işkence etmesi, dövmesi ya da bağlamasıdır.
Dolus (hile) zihnin kurnazlığıdır, aldatmaktan (deludere) gelir: bir şey yapar, başka bir şey gibi görünür. Petronius farklı düşünür: "Yargıçlar, hile nedir? Elbette kanuna acı veren (dolet) bir şey yapılmasıdır. Hileyi anladınız, şimdi kötüyü alın."
Calumnia, başkasının davasında çekişmedir; calvere'den, yani aldatmaktan gelir.
Falsitas, doğru olandan başka şey söylemekten (fari) gelir.
Haksızlık adaletsizliktir. Komedi yazarlarında hukuka aykırı bir şeye cesaret edene iniurius denmesi bundandır.
Seditio, vatandaşların anlaşmazlığıdır, ayrı ayrı (seorsum) birbirlerine gitmelerinden gelir. Çünkü bunlar en çok karışıklıktan ve kargaşadan hoşlanır.
Sacrilegium asıl anlamda kutsal şeylerin çalınmasıdır; sonra bu ad putlara tapınmaya da yapışmıştır.
Adulterium (zina), başkasının evliliğini bozmaktır; biri ötekinin yatağını (torus) kirlettiği için adulterium adını almıştır.
Stuprum...
Raptus asıl anlamda yasadışı cinsel birleşmedir, corrumpere'den adını alır. Vergilius bu yüzden "Rapto potitur" der, yani ırza geçişten yararlanır.
Homicidium kelimesi homo (insan) ve caedes (öldürme) kelimelerinden bileşiktir; çünkü eskiler insanı öldürdüğü anlaşılana homicida derdi.
Parricidium davası yalnız ana ya da babasını öldürene değil, kardeşini öldürene de açılırdı. Parricidium denmesi, parentis caedes gibi olmasındandır.
Internecivum davası sahte vasiyet yapıp bu yüzden birini öldürene açılırdı. Suçlayan kişi onun mallarının zilyetliğini alırdı. Internecivum'un anlamı adeta bir insanı öldürmektir. Çünkü eskiler inter ön ekini e yerine kullanırdı. Naevius: "Denizi INTER-içmek." Plautus: "Denizi INTER-yıkamak", yani içip bitirmek ve temizlemek.
Hırsızlık (furtum), başkasının malının gizlice alınmasıdır; furvus'tan, yani karanlıktan gelir, çünkü karanlıkta yapılır. Atalarımızda dört kat ceza çıkmadan önce hırsızlık idam suçuydu.
Pervasio, başkasının malına açıkça el koymaktır. Hırsızlık yerden yere taşınabilen şeylerde olur, pervasio ise hem taşınabilen hem taşınmaz şeylerde olur.
Infitiatio, alacaklı istediğinde borçlu olunan şeyin inkârıdır. Abiuratio da aynı şeydir, yani ödünç verilen şeyin inkârı.
Ambitus davası rüşvetle makam elde etmeye çalışana açılır; hediyeyle ele geçirdiği makamı kaybedecektir.
Peculatus davası hazineye karşı sahtekârlık yapanlara ve kamu parasını zimmetine geçirenlere açılır. Çünkü peculatus paradan (pecunia) gelir. Ama kamu malının hırsızlığı özel malınki gibi yargılanmaz; o, kutsal şeylerin hırsızı olduğu için sacrilegus gibi yargılanır.
Repetundae ile müttefiklerden para alan suçlanır. Bu yargıda sanık daha önce ölürse malları yargıya konu olur.
Incestum davası kutsal bakirelere ya da kan yakınlarına karşı konmuştur; çünkü onlarla birleşenler incesti, yani incasti (iffetsiz) sayılır.
Maiestas suçu kralın yüceliğini zedeleyen ya da ihlal edenlere, devleti ihanet edenlere ya da düşmanla anlaşanlara yüklenir.
Piaculum, kefaretle silinebilen şey demektir. Çünkü commissa, her nasılsa kefaretle silinmesi gereken şeylerdi.
CAPUT XXVI. De criminibus in lege conscriptis. 1. Crimen a carendo nominatur, ut furtum, falsitas, etc., quae non occidunt, sed infamant. 2. Facinus dictum a faciendo malum, quod noceat alteri. 3. Flagitium a flagitando corruptelam libidinis, qua noceat sibi. Haec duo sunt genera omnium peccatorum. 4. Vis est virtus potestatis, per quam causa, sive res, vel aufertur, vel extorquetur. 5. Vis privata est, si quisquam ante judicium armatis hominibus quemquam a suo dejecerit vel expugnaverit. 6. Vis publica est, si quis civem ante populum, vel judicem, vel regem appellantem necaverit, aut torserit, sive verberaverit, vel vinxerit. 7. Doles est mentis calliditas, ab eo quod deludat; aliud enim agit, et aliud simulat. Petronius aliter existimat dicens: Quid est, judices, dolus? Nimirum ubi aliquid factum est quod legi dolet; habetis dolum, accipite nunc malum. 8. Calumnia est jurgium alienae litis, a calvendo, id est, decipiendo dicta. 9. Falsitas, appellata a fando aliud quam verum est. 10. Injuria est injustitia; hinc est apud Comicos injurius qui audet aliquid contra ordinem juris. 11. Seditio dicitur dissensio civium, quod seorsum alii ad alios eunt. Nam hi maxime turbatione rerum et tumultu gaudent. 12. Sacrilegium proprie est sacrarum rerum furtum; postea, et in idolorum cultu haesit hoc nomen. 13. Adulterium est illusio alieni conjugii, quod quia alter alterius torum commaculavit, adulterii nomen accepit. 14. Stuprum. 15. Raptus proprie est illicitus coitus, a corrumpendo dictus, unde Virgilius: Rapto potitur, id est, stupro fruitur. 16. Homicidii vocabulum compositum est ex homine, et caede; qui enim caedem in hominem fecisse compertus erat, homicidam veteres appellabant. 17. Parricidii actio non solum in eum dabatur qui parentem, id est, qui patrem, vel matrem interemisset, sed et in eum qui fratrem occiderat, et dictum parricidium, quasi parentis caedes. 18. Internecivi judicium in eum dabatur, qui falsum testamentum fecerat, et ob id hominem occiderat. Accusatorem ejus possessio bonorum sequebatur. Internecivi autem significatio est, quasi hominis quaedam enecatio; nam praepositionem inter ponebant antiqui pro e. Naevius: Mare INTER-bibere. Et Plautus: INTERluere mare, id est, ebibere, et eluere. 19. Furtum est rei alienae clandestina contrectatio, a furvo, id est fusco vocatum, quia in obscura fit. Furtum autem capitale crimen apud majores fuit ante poenam quadrupli. 20. Pervasio est rei alienae manifesta praesumptio. Furtum autem earum rerum fit, quae de loco in locum transferri possunt, pervasio autem et earum quae transferuntur, et earum quae immobiles sunt. 21. Inficiatio est negatio debitae rei cum a creditore deposcitur. Idem et abjuratio, id est, rei creditae abnegatio. 22. Ambitus judicium in eum est, qui largitione honorem capit, et ambit, amissurus dignitatem quam munere invadit. 23. Peculatus judicium in eos datur, qui fraudem aerario factum, pecuniamque publicam intervertunt; nam a pecunia peculatus est dictus. Non autem sic judicatur furtum publicae rei, sicut rei privatae; nam ille sic judicatur ut sacrilegus, quia fur est sacrorum. 24. Repetundarum accusatur, qui pecunias a sociis coepit. In hoc judicio reus si ante moriatur, in bona ejus judicium redditur. 25. Incesti judicium in virgines sacratas vel propinquas sanguine constitutum est; qui enim talibus miscentur, incesti, id est, incasti habentur. 26. Majestatis reatu tenentur ii qui regiam majestatem laeserunt, vel violaverunt, vel qui rempublicam prodiderunt, vel cum hostibus consenserunt. 27. Piaculum dictum, quod expiari potest; Commissa sunt enim quae erant quoquo ordine expianda.
5.2727. Kanunlarda konan cezalar
Kötülük iki türlü söylenir: biri insanın yaptığı, öteki katlandığı. Yaptığı günah, katlandığı cezadır. Kötülük hem geçmiş olup hem de yakında olduğunda, yani hem acı hem korku olduğunda tamdır.
Poena (ceza) adı cezalandırmaktan (punire) gelir. Zorunlu bir sıfattır ve eklenmedikçe tam anlam vermez; hapis cezası, sürgün cezası, ölüm cezası dersen anlamı tamamlarsın.
Supplicium asıl anlamda herhangi bir şekilde cezalandırılmaya değil, mallarının kutsanıp kamuya geçirileceği biçimde hüküm giymeye denir. Çünkü supplicia'ya supplicamenta denirdi. Hükmünden Tanrı'ya bir şey sunulan cezaya supplicium denir; supplicare de buradandır.
Tullius, kanunlarda sekiz tür ceza bulunduğunu yazar: zarar, zincir, dayak, kısas, itibar kaybı, sürgün, kölelik ve ölüm. İşlenen her günah bu cezalarla cezalandırılır.
Damnum adı "yoksun bırakılan şey"den gelir.
Vincula (zincirler) vincire'den, yani sıkıştırmaktan gelir, çünkü bağlar ve tutar; ya da güçle (vi) bağladığı için.
Compedes (prangalar) ayakları tuttukları için böyle denir.
Pedicae, ayakları yakalayan kapanlardır; ayakları yakalamaktan adını alır.
Catenae adı, iki ayak izini de yakalayıp (capere) tuttukları için ilerlemesinler diyedir. Catenae yine birbirlerini tutarak çok düğümle sarıldıkları için.
Manicae, ellerin yakalandığı zincirlerdir, gerçi tuniklerin kolları da manicae'dir.
Nervus...
Boia, hüküm giyenlerin gerdanlığıdır, sanki öküzdeki boyunduruk gibi; zincir türündendir.
Carcer, suçluların tutulduğu yerdir. Carcer denir, çünkü insanlar orada zapt edilir (coercere) ve kapatılır, arcer gibi, yani arcere'den. Suçluların tutulduğu yere yalnız tekil sayıda carcer deriz. Dört atlı arabaların çıkarıldığı yere ise yalnız çoğul sayıda carceres deriz.
Verbera (dayaklar) denir, çünkü sallanınca havayı döverler (verberare). Flagra, plagae ve flagella da buradandır, çünkü bedende soluk ve gürültüyle ses çıkarırlar. Plagae, flagae gibidir. Ama plagae ile flagra ilk biçimdir, flagella küçültme ile söylenmiştir.
Anguilla, okullarda çocukların zapt edildiği kırbaçtır; halk ona scutica der.
Fustes, gençlerin suçları için dövüldükleri sopalardır; hendeklere çakılı durdukları için bu adı alırlar. Köylüler onlara pali (kazık) der.
Vectes elle taşındıkları (vectari) için böyle denir; kapılar ve taşlar onlarla sökülür. Ama bunlar kanun cezalarıyla ilgili değildir.
Virgae dalların ve ağaçların uçlarıdır; yeşil (viridis) oldukları ya da ıslah gücü (vis arguendi) taşıdıkları için böyle denir. Düzgünse virga'dır; düğümlü ya da dikenliyse en doğru adıyla scorpio'dur, çünkü kavisli bir yarayla bedene saplanır.
Ictus asıl anlamda kırbaç darbeleridir, sallanmaktan (agitare) adını alır.
Ungulae, kazdıkları (effodere) için böyle denir. Bunlara fidiculae de denir, çünkü sanıklara bunlarla işkence tahtasında işkence edilir ki doğruluk (fides) bulunsun.
Eculeus germesinden (extendere) adını alır.
Tormenta (işkenceler) ise bükerek (torquere) zihni (mens) bulmalarından gelir.
Taş ocağı (latomia) da bir ceza türüdür (... dövmek için elverişli); Tarquinius Superbus tarafından cinayetlerin cezası olarak bulunmuştur. Taş ocaklarını, işkenceleri, sopaları, madenleri ve sürgünleri ilk o bulmuş, krallar arasında ilk sürgünü de kendisi hak etmiştir.
Talio (kısas), intikamın benzerliğidir: herkes yaptığı gibi çeksin. Çünkü yaralayanı benzer intikamın izlemesi hem tabiatla hem kanunla konmuştur. Kanundaki şu söz de bundandır: "Göze göz, dişe diş." Talio yalnız haksızlığın ödenmesi için değil, iyiliğin karşılığı için de kullanılır. Çünkü söz hem haksızlığa hem iyiliğe ortaktır.
Ignominium denir, çünkü suçüstü yakalanan kişi şerefli adı taşımaktan çıkar. Ignominium adsız gibi söylenmiştir, tıpkı ignarus'un bilgisiz, ignobilis'in soysuz demek olması gibi.
Buna infamium da denir, iyi ün (bona fama) olmaksızın gibi. Fama adı konuşmaktan (fari) gelir, çünkü diller ve kulaklar arasında sürünerek dolaşır. Bu ad iyi ve kötü şeylerin adıdır. Çünkü fama bazen mutluluğundur, şu sözdeki gibi: "Parlak ün"; bu övgüdür. Kötü şeylerin de olur, Vergilius'un dediği gibi: "Fama, ki ondan daha hızlı bir kötülük yoktur."
Fama adının kesin bir yeri yoktur, çünkü çoğu kez yalancıdır, hakikate çok şey ekler ya da hakikatten değiştirir. Ancak ispatlanmadıkça yaşar. İspatlayınca var olmaz, artık ona fama değil gerçek olay (res) denir.
Exsilium, "toprağın dışında" (extra solum) gibi söylenmiştir. Çünkü toprağın dışında olana exsul denir. (Bu yüzden vatanın eşiğinin dışına haksız yere atılıp sürgünden geri getirilenlere postliminium verilir.) Sürgün, relegati ve deportati diye ikiye ayrılır.
CAPUT XXVII. De poenis in legibus constitutis. 1. Dupliciter malum appellatur: unum quod homo fecit, alterum quod patitur. Quod facit, peccatum est, quod patitur poena. Malum autem tunc plenum est, cum et praeteritum est, et impendet, ut sit et dolor et metus. 2. Poena dicta quod puniat. Est autem epithetum necessarium, et sine adjectione non habet plenum sensum, adjicis poena carceris, poena exsilii, paena mortis, et imples sensum. 3. Supplicium proprie dicitur, non quo quis quoquo modo punitur, sed cum ita damnatur, ut bona ejus consecrentur, et in publico redigantur; nam supplicia dicebantur supplicamenta. Et supplicium dicitur de cujus damnatione delibatur aliquid Deo, unde et supplicare. 4. Octo genera poenarum in legibus contineri Tullius scribit: damnum, vincula, verbera, talionem, ignominium, exsilium, servitutem, et mortem; his namque poenis vindicatur omne perpetratum peccatum. 5. Damnum a diminutione rei vocatum. 6. Vincula a vinciendo, id est, arctando dicta, eo quod constringant, atque retineant, vel quia vi ligant. 7. Compedes dictae, quia continent pedes. 8. Pedicae sunt laquei quibus pedes illaqueantur, dictae a pedibus capiendis. 9. Catenae autem quod accipiendo teneant utraque vestigia, ne progrediantur. Item catenae, quod se capiendo teneant plurimis nodis. 10. Manicae sunt vincula quibus manus capiuntur, licet et manicae tunicarum sint. 11. Nervus 12. Boia est torques damnatorum, quasi jugum in bove; ex genere vinculorum est. 13. Carcer in quo custodiuntur noxii. Et dictus carcer, quod eo homines coerceantur, includanturque quasi arcer, ab arcendo scilicet. Locum autem in quo servantur noxii carcerem dicimus numero tantum singulari; unde vero emittuntur quadrigae carceres vocamus numero tantum plurali. 14. Verbera dicta, quia cum agitantur, aerem verberant. Hinc flagra, et plagae, et flagella, quia cum flatu, et strepitu in corpore sonant. Nam plagae quasi flagae; sed plagae et flagra primae positionis sunt; flagella autem per diminutionem dicta. 15. Anguilla est, qua coercentur in scholis pueri, quae vulgo scutica dicitur. 16. Fustes sunt quibus pro criminibus juvenes feriuntur, appellati quod praefixi in fossis stent, quos palos rustici vocant. 17. Vectes dicti, quod manibus vectentur; unde ostia saxaque velluntur, sed hi ad penas legum non pertinent. 18. Virgae sunt summitates frondium arborumque dictae, quod virides sunt, vel quod vim habeant arguendi: quae si lenis fuerit, virga est; si certe nodosa, vel aculeata, scorpio rectissimo nomine, quia arcuato vulnere in corpus infigitur. 19. Ictus proprie flagellorum sunt ab agitando vocati. 20. Ungulae dictae, quod effodiant; hae et fidiculae, quia iis rei in equuleo torquentur, ut fides inveniatur. 21. Equuleus autem dictus, quod extendat. 22. Tormenta vero, quod torquendo mentem inveniant. 23. Est et latomia supplicii genus (. ad verberandum aptum) inveniam a Tarquinio Superbo ad, poenam sceleratorum. Iste cnim prior latomias, tormenta, fustes, metalla, atque exsilia adinvenit, et ipse prior ex regibus exsilium meruit. 24. Talio est similitudo vindictae, ut taliter quis patiatur ut fecit. Hoc enim et natura et lege est institutum, ut laedentem similis vindicta sequatur. Unde et illud est legis: Oculum pro oculo, dentem pro dente. Talio autem non solum ad injuriam referendam, sed etiam pro beneficio reddendo ponitur. Est enim communis sermo et injuriae et beneficentiae. 25. Ignominium dictum, eo quod desinat habere honestatis nomen is qui in aliquo crimine deprehenditur. Dictum autem ignominium quasi sine nomine, sicut IGNARUS sine scientia, sicut IGNOBILIS sine nobilitate. 1. Hoc quoque et infamium, quasi sine bona fama; fama autem dicta, quia fando, id est, loquendo, pervagatur per traduces linguarum et aurium serpens. Est autem nomen et bonarum rerum, et malarum. Nam fama felicitatis interdum est, ut illud: Illustris fama, quod laus est; malarum, ut Virgilius: Fama malo, qua a non aliud velocius ullum. 27. Famae autem nomen certum locum non habet, quia plurimum mendax est, adjiciens multa, vel demutans de veritate; quae tandiu vivit, quandiu non probatur. At ubi probaveris, esse cessat, et exinde res nominatur, non fama. 28. Exsilium dictum quasi extra solum. Nam exsul dicitur, qui extra solum est. (. Unde postliminium redeuntibus, hoc est de exsilio reducendis, qui sunt ejecti injuria extra limen patriae.) Dividitur autem exsilium in relegatis et deportatis.
5.27_2Relegatus malları kendisini izleyen, deportatus malları izlemeyen kişidir.
Proscriptio, sürgünün uzağa (porro) yazılarak verilen hükmüdür. Proscriptus da açıkça yazılan kişidir.
Metallum, sürgünlerin damar kazmaya ve mermeri levhalar hâlinde kesmeye gönderildiği yerdir.
Servitus (kölelik) adı servare'den, yani korumaktan gelir. Çünkü eskilerde savaşta ölümden korunanlara servi denirdi. Bu, bütün kötülüklerin en sonuncusudur; özgürler için her cezadan ağırdır, çünkü özgürlük yok olduğu yerde her şey onunla birlikte yok olmuştur.
Ölümlerin çeşitli türleri vardır: bunlardan haç ya da patibulum, insanlar asılıp işkence görür ya da acı çeker. Adları da buradan gelir.
Çünkü patibulum'a halk çatal (furca) der, adeta "başı taşıyan" gibi; asılan ve boğulanı onunla öldürür. Ama patibulum'un cezası haçtan hafiftir. Çünkü patibulum asılanları hemen öldürür, haç ise çakılanlara uzun süre işkence eder. Bu yüzden İncil'de de hırsızların bacakları kırılmıştır ki ölsünler ve Şabat'tan önce tahtadan indirilsinler; çünkü tahtaya asılanlar çabuk ölemezdi.
Öldürme türünde de fark vardır. Soluğu kesen suda boğulmak, ateşle yakılmak, soğukla ve açlıkla öldürülmek, köpeklere ve vahşi hayvanlara atılmak daha zalimcedir. Yaşlılar bile demirle ölmeyi istemiştir, çünkü kılıç daha fazla işkence olmadan kısa bir ölümle hayata son vermeyi bilir.
Culleus, baba katillerinin kabıdır; gizlemekten (occulere), yani kapatmaktan adını alır. Deriden yapılmış tulumdur; baba katilleri bir maymun, horoz ve yılanla birlikte içine kapatılıp denize atılır. Bütün bu ölüm türlerine animadversio denir.
Animadversio, yargıcın sanığı cezalandırmasıdır. Animadvertere, ruhu oraya çevirmek, yani yargıç olduğu için sanığı cezalandırmaya yönelmek demektir.
Romalılar bazı hükümlülere suyu ve ateşi bu yüzden yasaklamıştır: Hava ve su herkese açıktır ve herkese verilmiştir; tabiat yoluyla herkese verilen şeyden onlar yararlanmasın diye.
- Relegatus est quem bona sua sequuntur; deportatus, quem non sequuntur. 30. Proscriptio exsilii procul damnatio, quasi porro scriptio. Item proscriptus, quia palam scriptus. 31. Metallum est ubi exsules deputantur ad eruendam venam marmoraque secanda in crustis. 32. Servitus a servando vocata. Apud antiquos enim qui in bello a morte servabantur, SERVI vocabantur. Haec est sola malorum omnium postrema, quae liberis omni supplicio gravior est, nam ubi libertas periit, una ibi perierunt et omnia. 33. Mortium vero diversi casus, ex quibus crux, vel patibulum, in quo homines appensi cruciantur, vel patiuntur, unde et nomina habent. 34. Patibulum enim vulgo furca dicitur, quasi ferens caput, suspensum enim et strangulatum ex eo exanimat; sed patibuli minor poena quam crucis. Nam patibulum appensos statim exanimat, crux autem suffixos diu cruciat, unde et in Evangelio latronibus, ut morerentur, et de ligno ante Sabbatum deponerentur, crura confracta sunt, quia ligno suspensi cito mori non poterant. 35. In ipso quoque genere necis differt. Crudelius est enim in aqua spiritum torquente exstingui, ignibus uri, frigore, et fame necari, canibus, et bestiis exponi. Nam ferro mori aetas quoque major optavit. Gladius enim sine majori cruciatu compendiosa morte vitam finire novit. 36. Culleus est parricidale vasculum ab occulendo, id est, claudendo dictum. Est autem uter ex corio factus, in quo parricidae cum simia, et gallo, et serpente inclusi, in mare praecipitantur; omnium autem istarum mortium genus animadversio nominatur. 37. Animadversio enim est quando judex reum punit, et dicitur animadvertere, id est, animum illuc advertere, intendere utique ad puniendum reum, quia judex est. 38. Ideo autem Romani aqua et igni interdicebant quibusdam damnatis, quia aer et aqua cunctis patet, et omnibus data sunt, ut illi non fruerentur, quod omnibus per naturam concessum est. DE TEMPORIBUS.