Sevillalı Isidorus · Etimolojiler
IV. Kitap: Tıp
4.prIV. Kitap: Tıp4.prLIBER QUARTUS. DE MEDICINA.
LIBER QUARTUS. DE MEDICINA.
1. Tıp
Tıp, bedenin sağlığını koruyan ya da geri getiren sanattır. Malzemesi hastalıklar ve yaralardır.
Tıbba yalnız asıl hekim denenlerin sanatının sundukları değil, yiyecek, içecek, örtü, kısacası bedenimizin dış darbelere ve kazalara karşı korunduğu her türlü savunma ve siper de dâhildir.
CAPUT PRIMUM. De medicina. 1. Medicina est quae corporis vel tuetur vel restaurat salutem, cujus materia versatur in morbis et vulneribus 2. Ad hanc itaque pertinent, non ea tantum quae ars eorum exhibet qui proprie medici nominantur, sed etiam cibus, et potus, et tegumen; defensio denique omnis, atque munitio, qua corpus nostrum adversus externos ictus casusque servatur.
4.22. Tıbbın adı
Medicina adının ölçüden (modus), yani karışımın dengesinden geldiği düşünülür: ilaç bol değil, azar azar verilmelidir. Çünkü tabiat çok olandan zarar görür, ölçülü olandan hoşlanır. Bu yüzden ilaç karışımlarını ve panzehirleri bol ya da sürekli içenler hastalanır. Çünkü her ölçüsüzlük sağlık değil tehlike getirir.
CAPUT II. De nomine ejus. 1. Nomen autem medicinae a modo, id est, temperamento impositum aestimatur, ut non satis, sed paulatim adhibeatur. Nam in multo contristatur natura, mediocri autem gaudet; unde et qui pigmenta et antidota satis vel assidue biberint, vexantur. Immoderatio enim omnis, non salutem, sed periculum affert.
4.33. Tıbbın bulucuları
Yunanlarda tıp sanatının kurucusu ve bulucusu Apollon sayılır. Oğlu Aesculapius onu şan ve iş bakımından genişletti.
Ama Aesculapius yıldırım çarpmasıyla öldükten sonra hastaları iyileştirmek yasaklandı denir; sanat kurucusuyla birlikte yok oldu ve Pers kralı Artaxerxes'in zamanına kadar yaklaşık beş yüz yıl gizli kaldı. O zaman onu Kos adasında babası Asklepios'tan doğan Hippokrates yeniden gün ışığına çıkardı.
CAPUT III. De inventoribus medicinae. 1. Medicinae autem artis auctor ac repertor apud Graecos perhibetur Apollo. Hanc filius ejus Aesculapius laude vel opere ampliavit. 2. Sed postquam fulminis ictu Aesculapius interiit, interdicta fertur medendi cura, et ars simul cum auctore defecit, latuitque per annos pene quingentos, usque ad tempus Artaxersis regis Persarum. Tunc eam revocavit in lucem Hippocrates, Asclepio patre genitus in insula Coo.
4.44. Hekimlerin üç okulu
Bu üç adam üç okul (haereses) buldu. Birincisi Metodik okulu Apollon buldu; ilaçlara ve efsunlara başvurur. İkincisi Empirik, yani "en deneyimli" okulu Aesculapius buldu; belirtilerin işaretlerine değil, yalnız deneylere dayanır. Üçüncüsü Lojik, yani akılcı okulu Hippokrates buldu.
Hippokrates yaşların, bölgelerin ve hastalıkların keyfiyetlerini inceleyerek sanatın tedavisini akılla araştırdı. Empirikler yalnız deneyimi izler, lojikler deneyime aklı ekler, metodikler ise ne unsurların hesabına, ne mevsimlere, ne yaşlara, ne sebeplere bakar; yalnız hastalıkların cevherine bakarlar.
5. Bedenin dört hıltı
Sağlık bedenin bütünlüğüdür ve sıcak ile nemden oluşan, yani kan olan tabiatın dengesidir. Sanitas adı da "kanın durumu" (sanguinis status) gibi söylenmiştir.
Morbus (hastalık) genel adı bedenin bütün rahatsızlıklarını kapsar. Eskiler ona morbus demişlerdir ki bu adın kendisi, ondan doğan ölümün (mors) gücünü göstersin. Sağlıkla hastalık arasında tedavi vardır; hastalığa uymazsa sağlığa götürmez.
Bütün hastalıklar dört hılttan doğar: kandan, safradan, kara safradan ve balgamdan. Dört unsur gibi dört hılt da vardır ve her hılt kendi unsurunu andırır: kan havayı, safra ateşi, kara safra toprağı, balgam suyu. Dört unsur gibi bu dört hılt da bedenlerimizi ayakta tutar.
Kan adını Yunanca kökten almıştır, çünkü canlandırır, destekler ve yaşatır. Yunanlar safraya cholera demiştir, çünkü bir günde sona erer; cholera, yani "küçük safra" denmesi bundandır, bu da safranın dökülmesidir. Çünkü Yunanlar safraya cholē der.
Kara safraya melancholia denmesi, kara kanın tortusuna bol safra karışmış olmasındandır. Çünkü Yunanlar karaya melan, safraya cholē der.
Latincede kana sanguis denmesi tatlı (suavis) olmasındandır. Bu yüzden kanın baskın olduğu insanlar tatlı ve yumuşak huyludur.
Phlegma denmesi ise soğuk olmasındandır. Çünkü Yunanlar soğukluğa phlegmona der. Bu dört hılt sağlıklıları yönetir, hastaları da onlar yaralar. Çünkü tabiatın yolunun dışında fazlaca artarlarsa hastalık yaparlar.
Kandan ve safradan keskin hastalıklar doğar; Yunanlar bunlara oxea der. Balgamdan ve kara safradan ise eski hastalıklar çıkar; Yunanlar bunlara chronia der.
CAPUT IV. De tribus haeresibus medicorum. 1. Hi itaque tres viri totidem haereses invenerunt. Prima, Methodica, inventa est ab Apolline, quae remedia sectatur et carmina. Secunda, Empirica, id est, experientissima, inventa est ab Aesculapio, quae non indiciorum signis, sed solis constat experimentis. Tertia, Logica, id est rationalis, inventa ab Hippocrate. 2. Iste enim, discussis aetatum, regionum vel aegritudinum qualitatibus, artis curam rationabiliter perscrutatus est. Empirici enim experientiam solam sectantur; logici experientiae rationem adjungunt; methodici, nec elementorum rationem observant, nec tempora, nec aetates, nec causas, sed solas morborum substantias. CAPUT V. De quatuor humoribus corporis. 1. Sanitas est integritas corporis, et temperantia natura ex calido et humido, quod est sanguis; unde et sanitas dicta est, quasi sanguinis status. 1. Morbi generali vocabulo omnes passiones corporis continentur, quod inde veteres morbum nominaverunt, ut ipsa appellatione mortis vim quae ex eo nascitur demonstrarent. Inter sanitatem autem et morbum media est curatio, quae nisi morbo congruat, non perducit ad sanitatem. 3. Morbi autem omnes ex quatuor nascuntur humoribus, id est, ex sanguine, et felle, melancholia, et phlegmate. Sicut autem quatuor elementa, sic et quatuor humores, et unusquisque humor suum elementum imitatur: sanguis aerem, cholera ignem. melancholia terram, phlegma aquam. Et sunt quatuor humores, sicut quatuor elementa, quae conservant corpora nostra. 4. i Sanguis ex Graeca etymologia vocabulum sumpsit, quod vegetet, et sustentet, et vivat. Choleram Graeci vocaverunt, quod unius diei spatio terminetur, unde et cholera, id est, fellicula nominata est, hoc est, fellis effusio; Graeci enim fel χολήν dicunt. 5. Melancholia dicta eo quod ex nigri sanguinis faece admixta sit abundantia fellis. Graeci enim μέλαν nigrum vocant, fel autem χολήν appellant. 6. Sanguis Latine vocatus, quod sit suavis; unde et homines quibus dominatur sanguis, dulces et blandi sunt. 7. Phlegma autem dixerunt, quod sit frigidum. Graeci enim rigorem ϕλέγμονα appellant. Ex his quatuor humoribus reguntur sani, ex his laeduntur infirmi. Dum enim amplius extra cursum naturae creverint, aegritudines faciunt. 8. Ex sanguine autem et felle acutae passiones nascuntur, quas Graeci όξέα vocant. Ex phlegmate vero et melancholia veteres causae procedunt, quas Graeci χρόνια dicunt.
4.66. Keskin hastalıklar
Oxea keskin hastalıktır; ya çabuk geçer ya çabucak öldürür: pleurisis ve phrenesis gibi. Çünkü oxy Yunancada keskin ve hızlı demektir. Chronia uzun süren, bedende çok zaman kalan hastalıktır: podagra ve phthisis gibi. Çünkü chronos Yunancada zamandır. Bazı hastalıklar adlarını kendi sebeplerinden almıştır.
Febris (ateş) adını kaynamadan (fervor) alır, çünkü sıcaklığın fazlalığıdır.
Phrenesis adını ya zihnin engellenmesinden alır, çünkü Yunanlar zihne phrenes der; ya da hastaların diş gıcırdatmasından, çünkü frendere dişleri birbirine vurmaktır. Bu hastalık, safranın gücünün yol açtığı, çırpınma ve akıl kaçıklığıyla gelen bir karışıklıktır.
Cardiaca adını, bir korku ya da acıyla etkilenen yürekten alır. Çünkü Yunanlar yüreğe kardia der. Korkunç bir hareketle gelen yürek hastalığıdır.
Lethargia adını uykudan alır. Beynin ağırlaşmasıdır; unutkanlıkla ve horlayan birininki gibi sürekli uykuyla gelir.
Synanche adını soluğun tutulmasından ve boğulmadan alır. Çünkü Yunanlar tutmaya synanchein der. Bu kusurdan muzdarip olanlar boğaz acısından boğulur.
Phlegmone, gerginlik ve acıyla gelen mide kaynamasıdır. Başladığında huzursuzluk ve ateş gelir. Phlegmone adı da phlegein'den, yani tutuşturmaktan gelir; çünkü böyle hissedilir ve adını buradan almıştır.
Pleurisis ateşle ve kanlı balgamla gelen keskin yan ağrısıdır. Çünkü yana Yunancada pleuron denir; hastalık da adını buradan almıştır.
Peripneumonia şiddetli acıyla ve zor soluk almayla gelen akciğer kusurudur. Çünkü Yunanlar akciğere pneumon der; hastalığın adı buradandır.
Apoplexia kanın ansızın boşalmasıdır; bununla boğulanlar ölür. Apoplexia denmesi, öldürücü bir vuruşla ansızın yere düşmeden ötürüdür. Çünkü Yunanlar vuruşa apoplexis der.
Spasmus Latincede kısımların ya da sinirlerin şiddetli acıyla ani kasılmasıdır. Bu hastalığa yürekten gelen adı verdiklerini söylemişlerdir, çünkü yürek bizde gücün başıdır. İki şekilde olur: ya dolgunluktan ya boşalmadan.
Tetanus, ensedeki sinirlerden sırta doğru büyük kasılmadır.
Telum yan ağrısıdır; hekimler ona bu adı, acıyla bedeni kılıç gibi deldiği için vermişlerdir.
Ileos bağırsak ağrısıdır; ilia (bağırsaklar) adı da buradan gelir. Çünkü Yunancada eilein sarmak demektir: bağırsaklar acıdan birbirine sarılır. Bunlara bağırsaklardaki işkenceden (tormentum) ötürü torminosi de denir.
Hydrophobia, yani su korkusu. Çünkü Yunanlar suya hydōr, korkuya phobos der. Latinler de su korkusundan ötürü bu hastalığa lymphaticus der. Kuduz köpeğin ısırmasından ya da onun toprağa düşmüş köpüğünden olur: insan ya da hayvan bu köpüğe dokunursa akıl kaçıklığıyla dolar ya da kudurur.
Carbunculus denmesi, başlangıçta ateş gibi kırmızı, sonra sönmüş kömür (carbo) gibi kara olmasındandır.
Veba (pestilentia), birini yakaladı mı hızla çok kişiye geçen bulaşıcı hastalıktır. Bozulmuş havadan doğar, iç organlara işleyerek yerleşir. Bu, çoğu kez havadaki güçler aracılığıyla olsa da, Her Şeye Kadir Tanrı'nın kararı olmadan asla olmaz.
Pestilentia, pastulentia gibi söylenmiştir, çünkü yangın gibi otlar yer (depascere) ve "bütün bedene iner veba." Contagium da aynı şeydir: dokunmaktan (contingere) gelir, çünkü kime dokunursa onu kirletir.
Ona inguinaria da denir, kasıkların (inguina) vurulmasından. Lues adı da buradan: lekeden (labes) ve yastan (luctus). Öyle keskindir ki yaşamak ya da ölmek için ümit edecek zaman bırakmaz; ani bir bitkinlik ölümle birlikte gelir.
CAPUT VI. De acutis morbis. 1. Oxea est acutus morbus, qui aut cito transit, aut celerius interficit, ut pleurisis, phrenesis; όξὺ enim acutum apud Graecos, et velocem significat. Χρόνια est prolixus corporis morbus, qui multis temporibus remoratur, ut podagra, phthisis; χρόνος enim apud Graecos tempus dicitur. Quaedam autem passiones ex propriis causis nomina acceperunt. 2. Febris a fervore dicta est, est enim abundantia caloris. 3. Phrenesis appellata, sive ab impedimento mentis, quia Graeci mentem ϕρένας vocant, seu quod dentibus infrendant, nam frendere est dentes concutere. Est autem perturbatio cum exagitatione et dementia ex cholerica vi effecta. 4. Cardiaca vocabulum a corde sumpsit, dum ex aliquo timore, aut dolore afficitur. Cor enim Graeci ϰαρδίαν vocant. Est enim cordis passio cum formidabili motu. 6. Lethargia a somno vocata. Est enim oppressio cerebri, cum oblivione, et somno jugi, veluti stertentis. 6. Synanche a continentia spiritus et praefocatione dicta. Graeci enim συνάγχειν continere dicunt; qui enim hoc vitio laborant, dolore faucium praefocantur. 7. Phlegmone est fervor stomachi cum extensione et dolore. Nam cum coeperit fieri, inquietudo et febris consequitur. Unde et dicta est ϕλεγμονή άπὸ του̃ ϕλέγειν, id est, inflammare; sic enim sentitur, et inde nomen accepit. 8. Pleurisis est dolor lateris acutus, cum febre et sputo sanguinolento. Latus enim Graece πλευ̃ρον dicitur, unde et pleuritica passio nomen accepit. 9. Peripneumonia est pulmonis vitium, cum dolore vehementi et suspirio; Graeci enim pulmonem πνεύμονα vocant, unde et aegritudo dicta est. 10. Apoplexia est subita effusio sanguinis, qua suffocati intereunt. Dicta autem apoplexia, quod ex lethali percussu repentinus casus fiat. Graeci enim percussionem ὰπόπληξιν vocant. 11. Spasmus Latine contractio subita partium aut nervorum, cum dolore vehementi. Quam passionem a corde nominatam dixerunt, quod in nobis principatum vigoris habet. Fit autem duobus modis, aut ex repletione, aut ex inanitione. 12. Tetanus major est contractio nervorum a cervice ad dorsum. 13. Telum, lateris dolor est, dictum est autem ita a medicis, quod dolore corpus transverberet, quasi gladius. 14. Ileos, dolor intestinorum, unde et ilia dicta sunt; Graece enim είλει̃ν obvolvere dicitur: quod se intestina prae dolore involvant. Hi et torminosi dicuntur ab intestinorum tormento. 15. Hydrophobia, id est, aquae metus; Graeci enim ὔδωρ aquam vocant, ϕόβον timorem dicunt; unde et Latini hunc morbum ob aquae metum lymphaticum vocant. Fit autem, vel ex canis rabidi morsu, aut ex ejus spuma in terram projecta, quam si homo, vel bestia tetigerit, aut dementia repletur, aut in rabiem vertitur. 16. Carbunculus dictus, quod in ortu suo rubens sit, ut ignis, postea niger, ut carbo exstinctus. 17. Pestilentia est contagium, quod dum unum apprehenderit, celeriter ad plures transit. Gignitur autem ex corrupto aere, et in visceribus penetrando innititur. Haec etsi plerumque per aereas potestates fiat, tamen sine arbitrio Omnipotentis Dei omnino non fit. . 18. Dicta autem pestilentia, quasi pastulentia, quod veluti incendium depascat, Et toto descendat corpore pestis. Idem et contagium a contingendo, quia quemque tetigerit, polluit. 19. Ipsa et inguinaria ab inguinum percussione. Eadem et lues a labe, et luctu vocata, quae tanto acuta est, ut non habeat spatium temporis, quo aut vita speretur, aut mors, sed repentinus languor simul cum morte venit.
4.77. Müzmin hastalıklar
Chronia uzun süren, çok zaman kalan hastalıktır: podagra ve phthisis gibi; çünkü chronos Yunancada zamandır.
Cephalaea adını sebebinden alır, çünkü başın hastalığıdır; Yunanlar başa kephalē der.
Scotoma adını arazından alır, çünkü baş dönmesiyle gözlere ansızın karanlık getirir. Vertigo ise, tıpkı rüzgârın kalkıp toprağı döndürüp savurması gibidir.
Aynı şekilde insanın tepesinde atardamarlar ve damarlar çözülen nemden rüzgârlılık doğurur, gözlerde dönme yapar; vertigo adı buradandır.
Epilepsia adını, zihni yakalayıp bedeni de ele geçirmesinden alır. Çünkü Yunanlar yakalamaya epilēpsia der. Kara safra hıltı taşıp beyne yöneldiğinde olur. Bu hastalığa caduca (düşme hastalığı) da denir, çünkü hasta düşer ve kasılmalar geçirir.
Halk bunlara lunatici de der, çünkü delilik ayın yoluna göre onlara eşlik eder. Ona larvatio da denir. Düşenlerin yakalandığı bu hastalık comitialis'tir, maior ve divinus da denir. Gücü o kadardır ki sağlam adam yere düşer ve köpürür.
Comitialis denmesi, putperestlerde halk meclisi (comitia) gününde birinin başına gelirse meclisin dağıtılmasındandır. Romalılarda meclisin kutlama günü 30 Aralık idi.
Mania adını delilikten ya da çılgınlıktan alır. Çünkü eski Yunanlar çılgınlığa mantikē derdi; ya boşluktan, ki Yunanlar ona mania demiştir, ya da kehanetten, çünkü kehanet etmek Yunancada manein'dir.
Melancholia adını kara safradan alır. Çünkü Yunanlar karaya melan, safraya cholē der. Epilepsia hayalde, melancholia akılda, mania hafızada olur.
Typi soğuk ateşlerdir, çünkü typos Latincede biçim ve durum demektir. Bunlar nöbetlerin ve kesilmelerin belli zaman aralıklarıyla dönüşüdür.
Rheuma Yunancadır; Latincede eruptio ya da fluor (akıntı) denir. Catarrhus burundan gelen sürekli akıntıdır; bu akıntı boğaza varınca branchos, göğse ya da akciğere varınca ptysis denir.
Coryza, başın akıntısı burun kemiklerine gelip aksırık çıkardığında olur; coryza adı da buradandır.
Branchos, soğuk hıltın gırtlağı boğmasıdır. Çünkü Yunanlar boğaza branchos der; gırtlak onun çevresindedir ve biz bozarak ona branchiae deriz.
Raucedo (kısıklık), sesin kesilmesidir. Buna arteriasis de denir, çünkü atardamarların hasarı yüzünden sesi kısık ve tıkanık yapar. Suspirium (zor soluk) adını alır, çünkü soluk almanın güçlüğüdür; Yunanlar buna dyspnoia, yani boğulma der.
Peripneumonia adını akciğerlerden alır. Köpüklü kan boşalmasıyla gelen akciğer şişmesidir.
Haemoptois, kanın ağızdan çıkmasıdır; adını buradan alır, çünkü haima kandır.
Phthisis akciğerlerde yara ve şişmedir, gençlerde daha kolay görülür. Yunanlarda phthisis denmesi, bütün bedenin tükenişi olmasındandır.
Tussis (öksürük) Yunancada derinlikten (altitudo) ötürü böyle anılır, çünkü göğsün derinliğinden gelir; bunun zıttı, dilciğin damladığı yerde, gırtlakta olan üst öksürüktür.
Apostema adını toplanmadan alır; çünkü Yunanlar irin toplanmalarına apostemata der.
Empye, içten olan apostema'dır: ya yanda ya midede olur, acı, ateş, öksürük ve bol balgamla, irinle gelir.
Hepaticus hastalık adını karaciğerin hastalığından alır, çünkü Yunanlar karaciğere hēpar der.
Lienosis adını dalaktan alır. Yunanlar dalağa splēn der.
Hydrops adını derideki sulu hılttan alır. Çünkü Yunanlar suya hydōr demiştir. Deri altındaki hılttır; kabarık şişkinlikle ve kokmuş solukla gelir.
Nephritis adını böbreklerin bitkinliğinden alır. Çünkü Yunanlar böbreklere nephroi der.
Paralysis adını bedenin bir yanının uyuşmasından alır; aşırı soğumadan, bütün bedende ya da bir kısmında olur.
Cachexia adını bedenin kötü hâlinden alır; çünkü Yunanlar kötü yıpranmaya kachexia demiştir. Bu hastalık hastanın ölçüsüzlüğünden, hekimin kötü tedavisinden ya da hastalıktan sonra geç toparlanmadan olur.
Atrophia adını bedenin azalmasından alır; çünkü Yunanlar beslenmenin kesilmesine atrophia der. Gizli sebeplerden, yavaş yavaş güçlenen sebeplerden doğan beden zayıflığıdır.
Sarcia, etin aşırı artışıdır; bedenler onunla ölçüyü aşarak semirir. Çünkü Yunanlar ete sarx der.
CAPUT VII. De chronicis morbis. 1. Chronia est prolixus morbus, qui multis temporibus remoratur, ut podagra, phthisis, χρόνος enim, apud Graecos tempus dicitur. 2. Cephalea ex causa vocabulum habet, capitis enim passio est; Graeci enim caput ϰεϕαλήν vocant. 3. Scotoma ab accidenti nomen sumpsit, quod repentinas tenebras ingerat oculis, cum vertigine capitis. Vertigo autem est, quotiescunque ventus consurgit, et terram in circuitum mittit. 4. Sic et in vertice hominis arteriae et venae ventositatem ex resoluta humectatione gignunt, et in oculis gyrum faciunt, unde et vertigo nuncupata est. 5. Epilepsia vocabulum sumpsit, quod mentem apprehendens pariter, etiam corpus possideat; Graeci enim apprehensionem έπιληψίαν appellant. Fit autem ex melancholico humore, quoties exuberavit et ad cerebrum conversus fuerit. Haec passio et caduca vocatur, eo quod cadens aeger spasmos patiatur. 6. Hos etiam vulgus lunaticos vocat, quod pro lunae cursu comitetur eos insania; eadem et larvatia. Ipse est et morbus comitialis idem major, et divinus, quo caduci tenentur. Cujus tanta vis est, ut homo valens concidat spumetque. 7. Comitialis autem dictus, quod apud gentiles, cum comitiorum die cuiquam accidisset, comitia dimittebantur. Erat autem apud Romanos comitiorum dies solemnis III Kal. Januar. 8. Mania ab insania vel furore vocata. Nam Graecorum vetustas furorem μαντιϰήν appellabat, sive ab inanitate, quam Graeci μανίαν vocaverunt, sive a divinatione, quia divinare Graece μανει̃ dicitur. 9. Melancholia dicta est a nigro felle; Graeci enim nigrum μελαν vocant, fel autem χολήν appellant. Epilepsia autem in phantasia fit, melancholia in ratione, mania in memoria. 10. Typi sunt frigidae febres, quia τύπος Latine forma, atque status dicitur; est enim accessionum vel recessionum revolutio per statuta temporum intervalla. 11. Rheuma Graece, Latine eruptio, sive fluor appellatur. Catarrhus est fluor rheumae jugis ex naribus, quae dum ad fauces venerit βράγχος vocatur, dum ad thoracem, vel pulmonem πτύσις, dicitur. 12. Coryza est quoties influxio capitis in ossa venerit narium, et provocationem fecerit, cum sternutatione; unde, et coryza nomen accepit. 13. Branchos est praefocatio faucium a frigido humore. Graeci enim guttur βράγχος dicunt, circa quod fauces sunt, quas nos corrupte branchias dicimus. 14. Raucedo, amputatio vocis. Haec et arteriasis vocatur, eo quod vocem raucam et clausam reddat ab arteriarum injuria. Suspirium nomen sumpsit, quia inspirationis difficultas est, quam Graeci δύσπνοιαν dicunt, id est, praefocationem. 15. Peripneumonia a pulmonibus nomen accepit. Est enim pulmonis tumor, cum spumarum sanguinearum effusione. 16. Haemoptois, emissio sanguinis per os, unde et nomen sumpsit, αίμα enim sanguis dicitur. 17. Phthisis est ulceratio, et tumor in pulmonibus, qui juvenibus facilius evenire solet; ϕθίσις autem apud Grecos dicta, quod sit totius corporis consumptio. 18. Tussis Graece ab altitudine vocatur, quod a profundo pectoris veniat, cujus contraria est superior in faucibus ubi uva distillat. 19. Apostema a collectione nomen accepit; nam collectiones Graeci apostemata vocant. 20. Empye dicta est apostema intrinsecus, vel in latere, vel in stomacho, cum dolore, et febribus, et tussi, et abundantibus sputis, et purulentiis. 21. Hepaticus morbus a jecoris passione nomen accepit, Graeci enim jecur ήπαρ vocant. 22. Lienosis a splene vocabulum sumpsit. Graeci σπλήν lien vocant. 23. Hydrops nomen sumpsit ab aquoso humore cutis, nam Graeci ύδωρ aquam vocaverunt, est enim humor subcutaneus, cum inflatione turgente, et anhelitu fetido. 24. Nephritis a renum languore nomen accepit, Renes enim Graeci νεϕρούς dicunt. 25. Paralysis dicta a corporis impensatione ⟦?⟧, facta ex multa infrigidatione, aut in toto corpore, aut in parte. 26. Cachexia nomen sumpsit a corporis malo habitu; ϰαχεξίαν enim Graeci malam vexationem vocaverunt. Fit autem haec passio ex intemperantia aegrotantis, vel curatione mala medicantis, aut post aegritudinem tarda resumptione. 27. Atrophia nomen accepit a diminutione corporis; nam Graeci nutrimenti cessationem άτροϕίαν dicunt. Est enim tenuitas corporis ex causis latentibus, et paulatim convalescentibus. 28. Sarcia est superfluum carnis incrementum, quo ultra modum corpora saginantur; Graeci enim carnem σάρϰα vocant.
4.7_2Ischias adını üzdüğü beden kısmından alır. Çünkü Yunanlar, tepesi kalça başlangıcında biten omurga kemiklerine ischia der. Balgam düz kemiklere indiğinde olur ve orada yapışma meydana gelir.
Yunanlar podagra adının ayakların tutulmasından ya da yabanî acıdan geldiğini söyler; çünkü sert olan her şeye mecazen agreste (yabanî) deriz.
Arthriticus hastalık adını eklemlerin hastalığından alır.
Calculus mesanede oluşan taştır; adını buradan alır. Balgamlı maddeden doğar.
Stranguria, idrar güçlüğüyle sıktığı için böyle denir.
Satyriasis, tenasül yerlerinin gerginliğiyle gelen sürekli cinsel arzudur; hastalık adını Satirlerden alır.
Diarrhoea, kusmasız sürekli karın akıntısıdır.
Dysenteria sürekliliğin bölünmesi, yani bağırsak yarasıdır. Çünkü dys bölünme, entera bağırsaklardır. Yunanların diarrhoia dediği akıntının ardından gelir.
Lienteria denmesi, besini sanki kaygan (leves) bağırsaklardan hiçbir engel olmadan aşağı kaydırmasındandır.
Colica hastalık adını Yunanların kolon dediği bağırsaktan alır.
Ragades, çevresinde kırışıklar toplanmış yarıklar olduğu için böyle denir. Bunlara kan akıntısından ötürü haemorrhoides de denir. Çünkü Yunanlar kana haima der.
- Ischias, vocata a parte corporis quam vexat. Nam vertebrarum ossa, quorum summitas iliorum initio terminatur, Graeci ίσχία vocant. Fit autem de phlegmate quoties descenderit in recta ossa, et efficitur ibi glutinatio. 30. Podagram Graeci a retentione pedum dicunt nominatam, vel a ferant dolore, siquidem omne quod immite fuerit abusive agreste vocamus. 31. Arthriticus morbus ab articulorum passione vocabulum sumpsit. 32. Calculus petra est quae in vesica fit, unde et nomen accepit. Gignitur autem ex materia phlegmatica. 33. Stranguria dicta est, eo quod stringat urinarum difficultate. 34. Satyriasis, juge desiderium veneris cum extensione naturalium locorum, dicta passio a Satyris. 35. Diarrhoea, jugis ventris fluxus sine vomitu. 36. Dysenteria est divisio continuationis, id est, ulceratio intestini, Δύς enim divisio est, ἔντερα intestina. Fit autem antecedente fluore, quam Graeci Διάρ̀ρ́οιαν vocant. 37. Lienteria dicta, quod cibum tanquam per levia intestina nullis obstantibus faciat prolabi. 38. Colica passio nomen sumpsit ab intestino quod Gr. rci ϰω̃λον appellant. 39. Ragades dicuntur, eo quod fissurae sint rugis collectae circa orificium. Hae et haemorrhoides a sanguinis fluore dictae. Graeci enim sanguinem αἴμα dicunt.
4.88. Bedenin yüzeyinde görülen hastalıklar
Alopecia, çevresinde tunç renginde sarımsı kıllar kalan yerde saçın dökülmesidir. Bu adı Yunanların alōpēx dediği tilkiye benzemesinden alır.
Parotides, ateşlerden ya da başka bir şeyden kulakların yanında doğan sertlikler ya da irin toplanmalarıdır. Bu yüzden parotides denir, çünkü Yunancada kulaklara ōta denir.
Lentigo yuvarlak biçimli küçük leke izleridir; mercimek (lens) görünümünden adını alır.
Erysipelas, Latinlerin sacer ignis dediği, yani zıt anlamla "lanetli ateş" olandır. Çünkü deri yüzeyde alevli bir kızarıklıkla kızarır. Kızarıklık yürüdükçe yakın yerler sanki ateşten tutulur, öyle ki ateş de yükselir.
Serpedo, kabarcıklarla gelen deri kızarıklığıdır; adını sürünmekten (serpere) alır, çünkü organlar boyunca sürünür.
Impetigo, kuru uyuzdur; bedenden çıkıntılı, pürüzlü ve yuvarlak biçimlidir. Halk ona sarna der.
Prurigo adını yakmaktan ve kavurmaktan (perurere) alır.
Nyctalmus, gözler açık olduğu hâlde görmenin gündüz kapanıp gecenin karanlığı çökünce geri geldiği hastalıktır; ya da çoğunun dediği gibi tersine, gündüz verilip gece alınır.
Verrucae ile satyriasis farklıdır. Verrucae tek tektir; satyriasis ise büyükçe biridir ve çevresinde pek çoğu bulunur.
Scabies ile lepra'nın ikisi de kaşıntılı ve pullanmalı deri pürüzlülüğüdür; ama scabies hafif pürüzlülük ve pullanmadır. Adını da pislik gibi dökülmesinden alır: scabies, squammies (pulluluk) gibidir.
Lepra ise pul gibi pürüzlü derinin hastalığıdır, adını pula (lepis) benzemesinden alır. Rengi kâh karaya, kâh beyaza, kâh kırmızıya döner. İnsan bedeninde lepra şöyle anlaşılır: sağlam deri kısımları arasında farklı renk görünür ya da her yere yayılıp bütün bedeni tek renge, ama sahte renge boyar.
Elephantiacus hastalık adını fil benzerliğinden alır. Filin tabiatça sert ve pürüzlü derisi insandaki hastalığa ad vermiştir, çünkü bedenin yüzeyini fil derisine benzetir; ya da hastalık, adını türettiği hayvanın kendisi gibi kocamandır.
Ictericus Yunancada safra renginde bir hayvanın adından gelir. Latinler bu hastalığa, gök kuşağına (arcus) benzerliğinden arcuatus der. Varro ise altın renginden aurugo dendiğini söyler. Regius morbus (kral hastalığı) denmesini de, iyi şarap ve kralların yiyecekleriyle daha kolay iyileşmesine bağlarlar.
Cancer, deniz hayvanına benzerliğinden ötürü hekimlerin dediğine göre hiçbir ilaçla iyileşmeyen yaraya verilen addır. Bu yüzden doğduğu organ bedenden kesilir ki hasta biraz daha yaşasın; ama ölüm, ne kadar geç olursa olsun, ondan gelecektir.
Furunculus sivri yükselen şişliktir. Kaynadığı (fervere) için böyle denir, fervunculus gibi. Yunancada da yanıcı olduğu için anthrax denir.
Hordeolus, kirpiklerin arasında yer alan çok küçük irin toplanmasıdır; ortası geniş, iki ucu daralmıştır, arpa tanesine (hordeum) benzer. Adını buradan alır.
Oscedo, bebeklerin ağızlarının yaralandığı hastalıktır; esneyenlerin (oscitare) bitkinliğinden adını alır.
Frenusculi, ağız yarığının çevresindeki yaralardır; yük hayvanlarında gemin (frenum) pürüzlüğünden olanlara benzer.
Ulcus çürümenin kendisidir; vulnus (yara) demirle olandır, güçle (vis) gibi. Ulcus da kötü kokan (olet) şey olduğu için olcus gibidir.
Pustula, bedenin yüzeyinde şişkin bir toplanma gibidir.
Papula, derinin çok küçük kabarmasıdır; kızarıklıkla çevrilidir. Bu yüzden papula denir, pupula gibi. Sirimpio...
Sanies (irin) adı, kandan (sanguis) doğmasındandır. Çünkü yaranın sıcaklığı yükselince kan irine döner. İrin, kanın gelmediği yerde olmaz, çünkü çürüyen her şey ancak sıcak ve nemli ise, yani kan ise çürüyebilir. Sanies ile tabes birbirinden farklıdır: sanies akıtmak canlıların, tabes akıtmak ölülerin hâlidir.
Cicatrix (yara izi), tabii rengini kısımlarda koruyarak yaranın kapanmasıdır. Yarayı örtüp gizlediği (obducere, obcaecare) için böyle denir.
9. İlaçlar ve tedaviler
Tıbbın tedavisi küçümsenmemelidir. Hatırlarız ki İşaya hasta Hizkiya'ya şifa verecek bir şey emretmiş, havari Pavlus da Timoteos'a biraz şarabın yararlı olduğunu söylemiştir.
Hastalıkların tedavisi üç türlüdür: Latinlerin medicamina dediği pharmacia; Latinlerin "elle iş görme" dediği chirurgia, çünkü Yunanlarda ele cheir denir; Latinlerin regula dediği diaeta, çünkü yasaya ve hayata uymaktır.
CAPUT VIII. De morbis qui in superficie corporis videntur. 1. Alopecia est capillorum fluor circumscriptis pilis fulvis aeris qualitatem habentibus: vocata hoc nomine a similitudine animalis vulpeculae, quam Graeci άλώπεϰα vocant. 2. Parotides sunt duritiae, vel collectiones, quae ex febribus, vel aliquo alio nascuntur in aurium vicinitate; unde et παρωτιδες sunt appellatae, ώτα enim Graece auriculae dicuntur. 3. Lentigo, vestigia macularum parvula in rotunditatem formata, a specie lenticulae dicta. \ i. Erysipelas est quam Latini Sacrum ignem appellant, id est, exsecrandum per antiphrasim. Siquidem in superficie rubore flammeo cutis rubescit. Tunc moto rubore quasi ab igne vicina invaduntur loca, ita ut etiam febris excitetur. 5. Serpedo est rubor cutis cum pustularum exstantia, et nomen sumpsit a serpendo, eo quod serpit per membra. 6. Impetigo est sicca scabies, prominens a corpore, cum asperitate et rotunditate formae. Hanc vulgus sarnam appellat. 7. Prurigo vocata a perurendo et ardendo. 8. Nyctalmus est passio qua per diem visus patentibus oculis denegatur, et nocturnis irruentibus tenebris redhibetur, aut, versa vice (ut plerique volunt), die redditur, nocte negatur. 9. Verrucae aliud sunt, satyriasis aliud. Verrucae singulatim sunt, satyriasis vero una fortior, ac circa ipsam plures inveniuntur. 10. Scabies et lepra, utraque passio, asperitas cutis cum pruritu, et squammatione; sed scabies tenuis asperitas et squammatio est. Hinc denique nomen accepit, quae ita veluti purgamenta amittat. Nam scabies quasi squammies. 11. Lepra vero cutis asperitas squammosa lepidi similis, unde et nomen sumpsit, cujus color nunc in nigredinem vertitur, nunc in alborem, nunc in ruborem. In corpore hominis ita lepra dignoscitur, si variatim inter sanas cutis partes color diversus appareat, aut si ita se ubique diffundat, ut omnia unius coloris quamvis adulterini faciat. 12. Elephantiacus morbus dicitur ex similitudine elephantis, cujus naturaliter dura et aspera pellis nomen morbo in hominibus dedit, quia corporis superficiem similem facit elephantorum cuti, sive quia ingens passio est, sicut animal ipsum, ex quo derivatum ducit nomen. 13. Icteris Graece appellatur a cujusdam animalis nomine, quod sit coloris fellis. Hunc morbum Latini arcuatum appellant ad similitudinem coelestis arcus. Auruginem vero Varro appellari ait a colore auri. Regium autem morbum inde aestimant dictum, quod vino bono et regalibus cibis facilius curetur. 14. Cancer a similitudine maritimi animalis vocatum vulnus (sicut medici dicunt) nullis medicamentis sanabile. Aut ergo praecidi solet a corpore membrum ubi nascitur, ut aliquanto diutius vivat, tamen inde mortem quamlibet tardius affuturam. 15. Furunculus est tumor in acutum surgens, dictus quod ferveat, quasi fervunculus; unde et Graece α̎νθραξ dicitur, quod sit ignitus. 16. Hordeolus est parvissima, et purulenta collectio in capillis palpebrarum constituta, in medio lata, et ex utroque conducta, hordei granum simulans; unde et nomen accepit. 17. Oscedo est qua infantum ora exulcerantur, dicta ex languore oscitantium. 18. Frenusculi ulcera circa rictum oris, similia his quae fiunt jumentis asperitate frenorum. 19. Ulcus putredo ipsa, vulnus quod ferro fit quasi vi. Et ulcus, quod olet quasi olcus. 20. Pustula est in superficie corporis turgida, veluti collectio. 21. Papula est parvissima cutis erectio, circumscripta cum rubore, et ideo papula dicta, quasi pupula. Sirimpio. 22. Sanies dicta, quia ex sanguine nascitur, excitato enim calore vulneris, sanguis in saniem vertitur. Nam sanies non fit in quocunque loco, nisi ubi sanguis advenerit, quia omne quod putrescit, nisi calidum, et humidum fuerit, quod est sanguis, putrescere non potest. Sanies autem, et tabes sibi differunt. Fluere enim sanie vivorum est, tabe mortuorum. 23. Cicatrix est obductio vulneris, naturalem colorem partibus servans, dicta, quod obducat vulnera, atque obcaecet. CAPUT IX. De remediis et medicaminibus. 1. Medicinae curatio spernenda non est. Meminimus enim et Isaiam Ezechiae languenti aliquid medicinale mandasse, et Paulus apostolus Timothaeo modicum vinum prodesse dixit. 2. Curatio autem morborum tribus generibus constat: pharmacia, quam Latini medicamina vocant; chirurgia, quam Latini manuum operationem appellant, manus enim apud Graecos χειρ vocatur; diaeta, quam Latini regulam nuncupant, est enim observatio legis et vitae.
4.8_2Bütün tedavilerin üç türü vardır: birincisi diyetle, ikincisi ilaçla, üçüncüsü cerrahlıkla tedavidir. Diaeta kurala ve yaşama tarzına uymaktır. Pharmacia ilaçlarla tedavidir. Chirurgia demirle kesmektir; çünkü ilaçların şifasını hissetmeyen yerler demirle kesilir.
Eski tıp yalnız otlar ve özsularıyla yapılırdı. Tedavi böyle başladı; sonra demir ve öteki ilaçlar geldi.
Her tedavi ya zıtlarla ya benzerlerle yapılır. Zıtlarla: soğuk sıcakla, kuru nemle tedavi edilir; tıpkı insanda kibrin ancak alçakgönüllülükle iyileşebilmesi gibi.
Benzerlerle ise: sargı yuvarlak yaraya yuvarlak, uzun yaraya uzun konur. Çünkü sargı bütün organlarda ve yaralarda aynı değildir, ama benzere benzer uydurulur. Bu iki yardımcı yol adlarıyla da kendilerini gösterir.
Çünkü antidotum Yunancada "zıttan verilen" demektir. Zıtlar tıp hesabıyla zıtlarla tedavi edilir. Buna karşılık benzerden: pikra gibi, ki "acı" demektir, çünkü tadı acıdır. Adını uygunluktan alır, çünkü hastalığın acılığı acılıkla çözülür.
Bütün ilaçların adları kendi sebeplerinden gelir. Hiera "ilahî" gibi söylenmiştir. Arteriaca denir, çünkü boğazın geçidine uygundur ve gırtlağın ve atardamarların şişliklerini yumuşatır. Theriaca yılan panzehiridir; zehirler onunla kovulur, öyle ki felaket felaketle çözülür. Cathartica Yunancadır, Latincede purgatoria (müshil) denir.
Catapotia denir, çünkü azıcık içilir ya da yutulur. Diamoron adını, yapıldığı dut (morum) suyundan alır; diacodion da böyledir, çünkü kōdeia'dan, yani haşhaştan yapılır; diaspermaton da tohumlardan yapıldığı için böyle denir.
Electarium denir, çünkü yumuşak olup yudumlanır. Trochiscus küçük tekerlek biçiminde yapıldığı için böyle denir, çünkü trochos Yunancada tekerlektir. Collyria Latincede de anlaşılır: gözün kusurlarını temizler. Epithema denir, çünkü önceki yardımcı ilaçların üstüne konur.
Cataplasma denir, çünkü yalnız sürmedir. Emplastrum üstüne sürüldüğü için denir. Malagma ateşsiz yumuşatılıp sarıldığı için denir. Enema Yunancadır, Latincede relaxatio denir. Pessaria içeri sokuldukları için böyle denir.
Hayvanların tıbbını Yunanlı Chiron diye biri bulmuştur; bu yüzden yarısı insan yarısı at olarak resmedilir. Chiron adı cheirizein'den gelir, çünkü cerrahtı.
Hekimler bazı günlere critici der. Sanırım bu ad onlara hastalığın yargısından verilmiştir, çünkü bu günler sanki insanı yargılar ve hükümleriyle ya cezalandırır ya kurtarır.
10. Tıp kitapları
Aphorismus, konuyu eksiksiz anlatan kısa sözdür.
Prognostica hastalıkları önceden görmektir; önceden bilmekten (praenoscere) adını alır. Çünkü hekim geçmişi tanımalı, şimdikini bilmeli, geleceği önceden görmelidir.
Dynamidia otların gücü, yani kuvveti ve imkânıdır. Çünkü otların tedavisinde bu kuvvete dynamis denir. Bu yüzden otların ilaçlarının yazıldığı esere Dynamidia denir.
Botanicum otlar kitabıdır, çünkü otlar orada yazılır.
- Sunt autem omnium curationum species tres: primum genus diaeticum; secundum pharmaceuticum; tertium chirurgicum. Diaeta est observatio legis et vitae. Pharmacia est medicamentorum curatio. Chirurgia est ferramentorum incisio; nam ferro exciduntur quae medicamentorum non senserint medicinam. 4. Antiquior autem medicina herbis tantum et succis erat. Talis namque medendi usus coepit; deinde ferro et caeteris medicamentis. 5. Omnis autem curatio, aut ex contrariis, aut ex similibus adhibetur. Ex contrariis, ut frigidum calido, vel siccum humido, sicut et in homine superbia sanari non potest, nisi humilitate sanetur. 6. Ex similibus vero, sicut ligamentum vel rotundo vulneri rotundum, vel oblongo oblongum apponitur. Ligatura enim ipsa non eadem membris et vulneribus omnibus, sed similis simili coaptatur, quae duo etiam ipsa adjutoria nominibus suis significant. 1. Nam antidotum Graece, Latine ex contrario datum dicitur. Contraria enim contrariis medicinae ratione curantur. At contra ex simili, ut πιϰρά, quod interpretatur amara, quia gustus ejus amarus est. Ex convenienti enim nomen accepit, quia amaritudo morbi amaritudine solvi solet. 8. Omnia autem medicamenta ex propriis causis habent vocabula. Hiera enim dicta quasi divina. Arteriaca, quod apta sint gutturis meatui, et tumores faucium et arteriarum leniant. Theriaca est antidotum serpentinum, quo venena pelluntur, ut pestis peste solvatur. Cathartica Graece, Latine purgatoria dicuntur. 9. Catapotia, eo quod modicum potetur, seu inglutiatur. Diamoron a succo mori nomen sumpsit, ex quo conficitur; sicut diacodion, quia ex τη̃ς ϰωδειας, id est, ex papavere fit; sicut diaspermaton, quia ex seminibus componitur. 10. Electarium vocatum, eo quod molle sorbeatur. Trochiscus dictus, quia in modum rotulae deformatur, τροχός enim Graece rota dicitur. Collyria, Latine sonant, quod vitia oculorum detergant. Epithema, eo quod superponatur, aliis adjutoriis praecedentibus. 11. Cataplasma, eo quod inductio sola sit. Emplastrum, eo quod inducatur. Malagma, eo quod sine igne maceretur et comprehendatur. Enema Graece, Latine relaxatio dicitur. Pessaria dicta, quod intus injiciantur. 12. Medicinam jumentorum Chiron quidam Graecus invenit; inde pingitur dimidia parte homo, dimidia equus. Dictus autem Chiron άπό του̃ χειριζειν, quia chirurgus fuit. 13. Criticos dies medici vocant, quibus, credo, ex judicio infirmitatis illud nomen impositum est, quod quasi judicent hominem, et sententia sua, aut puniant, aut liberent. CAPUT X. De libris medicinalibus. 1. Aphorismus est sermo brevis, integrum sensum propositae rei scribens. 1. Prognostica praevisio aegritudinum, a praenoscendo vocata. Oportet enim medicum et praeterita agnoscere, et praesentia scire, et futura praevidere. 3. Dynamidia potestas herbarum, id est, vis et possibilitas. Nam in herbarum cura vis ipsa δύναμις dicitur. Unde et Dynamidia nuncupatur, ubi eorum medicinae scribuntur. 4. Botanicum herbarium dicitur, quod ibi herbae notentur.
4.1111. Hekimlerin aletleri
Enchiridion denir, çünkü çok sayıda alet tutarak elle sıkılır. Çünkü Yunancada ele cheir denir.
Phlebotomum adını kesmekten alır. Çünkü kesmeye Yunancada tomē denir.
Simile... Angistrum... Spatomele...
Guva: Latinler ona benzerliğinden cucurbita (su kabağı), solumadan ventosa (hacamat şişesi) der. Küçük bir ateşle içi soluk kazanır, sonra kesilmiş bedenin üstüne konur ve derinin altında ya da daha derinde kaynayan her şeyi, hılt ya da kan olsun, yüzeye çeker. Clyster...
Pila (havan), tohumları dövmekten (pinsere), yani ezmekten gelir. Pigmenta adı da buradandır, çünkü havanda ve tokmakta işlenir, pilagmenta gibi. Pila çukur bir kaptır, hekimlerin kullanımına uygundur; arpa suyu özellikle onda yapılır, ilaçlar da onda dövülür.
Varro ise İtalya'da Pilumnus diye birinin olduğunu, tarlalarda dövme işinin başında bulunduğunu, pilumni ve pistores (fırıncılar) adının da buradan geldiğini anlatır. Buğdayın dövüldüğü tokmak ve havan da ondan bulunmuş, adı da buradan gelmiştir. Havana konan her şeyin dövüldüğü araca da pilum denir.
Mortarium denir, çünkü toz hâline getirilmiş ve "ölü" (mortua) tohumlar orada saklanır.
Coticula, collyria'nın çevrilerek çözüldüğü taştır; düz olmalıdır, çünkü pürüzlü olanı merhemi çözmez, kırar.
12. Kokular ve merhemler
Odor adını havadan (aer) alır.
Thymiama Yunancada kokulu şey diye adlandırılır. Çünkü thymus kokan bir çiçektir; Vergilius ondan söz eder: "... ve kekik kokar buram buram ballar."
Incensum (tütsü) denir, çünkü sunulurken ateşle yanar (incendere).
Tetraidos, uzunlamasına çekilmiş tütsü kalıplarıdır; dört ilaç karışımından yapılır. Çünkü dört Yunancada tettara, kalıp ise eidos'tur.
Stacte, sıkılarak akan tütsüdür. Yunanlarda stazein'den, yani akmaktan ve damlamaktan adını alır.
Myrobalanum kokulu meşe palamudundan yapıldığı için böyle denir. Horatius ondan söz eder: "Ve saçların için sıkılmış balanus." Oleum (yağ) saf, hiçbir şeye karışmamış olandır. Unguentum (merhem) ise sıradan yağdan yapılıp başka maddelerin karışımıyla artırılan, kokunun hoşluğunu alan ve uzaklara kokan her şeydir.
Bazı merhemlerin adı yerlerden gelir: Telinum gibi. Iulius Caesar ondan söz eder: "Bedenimizi tatlı Telinum'la yağlıyoruz." Bu, Kikladlardan biri olan Telos adasında yapılırdı.
Bazı merhemlerin adı bulucularından gelir: Amaracinum gibi. Çünkü anlatılır ki Amaracus adında bir kraliyet delikanlısı pek çok merhem türü taşırken kazayla düşmüş ve karışımdan daha büyük bir koku doğmuş. Bu yüzden şimdi en iyi merhemlere Amaracina denir; bunlar çiçek türündendir.
Bazıları maddelerinin keyfiyetinden ad alır: gülden rosaceum, kıbrıs çiçeğinden cyprinum gibi. Bu yüzden kendi maddelerinin kokusunu verirler.
Bunlardan bazısı basit merhemlerdir; yalnız tek türden olur ve bu yüzden kendi adlarının kokusunu verirler: anethinum gibi, çünkü yalnız yağ ve dereotundan yapılan saf merhemdir. Bileşik merhemler ise birçok şey karıştırılarak yapılır. Bu yüzden adlarının kokusu olmaz, çünkü karışanlar üstün gelir ve belirsiz bir koku verirler.
Cerotum... Chalasticum... Martiatum...
CAPUT XI. De instrumentis Medicorum. 1. Enchiridion dictum, quod manu astringatur, dum plurima contineat ferramenta. χειρ enim Graece manus vocatur. 2. Phlebotomum ab incisione vocatum. Nam incisio Graece τομή dicitur. 3. Simile. Angistrum. Spatomele. 4. Guva, quae a Latinis a similitudine cucurbita, a suspirio ventosa vocatur. Denique animata spiritu per igniculum, dehinc praeciso corpori superposita, omne quod intra cutem vel altius aestuat, sive humorem, sive sanguinem evocat in superficiem. Clyster. 5. Pila a pinsendis seminibus, id est, terendis. Hinc et pigmenta, eo quod in pila et pilo aguntur, quasi pilagmenta. Est enim pila vas concavum, et medicorum aptum usui, in qua proprie ptisanae fieri et pigmenta concidi solent. 6. Varro autem refert Pilumnum quemdam in Italia fuisse, qui pinsendis praefuit arvis, unde et pilumni, et pistores. Ab hoc ergo pilum et pila inventa, quibus far pinsitur, et ex ejus nomine ita appellata. Pilum autem est unde contunditur quidquid in pilam mittitur. 7. Mortarium, quod ibi jam semina in pulverem redacta et mortua condiantur. 8. Coticula est, in qua circumducta collyria resolvuntur, erit enim lenis. Nam aspera frangi potius quam resolvi collyrium facit. CAPUT XII. De odoribus et unguentis. 1. Odor vocatus ab aere. 2. Thymiama lingua Graeca vocatur, quod sit odorabile. Nam thymus dicitur flos, qui odorem refert, de quo Virgilius:. redolentque thymo fragrantia mella. 3. Incensum dictum, quia igne consumitur dum offertur. 4. Tetraidos, formulae incensi in longitudinem porrectae, quae fiunt ex quatuor pigmentis. Quatuor enim Graece τέτταρα, formula εϊδος dicitur. 5. Stacte est incensum quod ex pressura manat, dictum a Graecis άπό του̃ στάζειν, quod est manare, et distillare. 6. Myrobalanum, quia fit ex glande adorata, do quo Horatius: Et pressa tuis balanus capillis. Oleum est purum, nullique rei admistum. Unguentum vero est omne quod ex communi oleo confectum, aliarum specierum commistione augetur, odoris jucunditatem sumens, et longius redolens. 7. Unguenta autem quaedam dicuntur a locis, ut Telinum, cujus Julius Caesar meminit, dicens: Corpusque suavi Telino unguimus. Hoc conficiebatur in insula Telo, quae est una ex Cycladibus. 8. Sunt et quaedam ab inventorum nomine, ut Amaracinum. Nam quidam tradunt regium quemdam puerum, Amaracum nomine, complura unguentorum genera ferentem casu prolapsum esse, et majorem ex commistione odorem creasse. Unde nunc optima unguenta Amaracina dicuntur, sunt autem ex genere florum. 9. Item alia quae a materiae suae qualitate dicuntur, ut rosaceum a rosa; Cyprinum a flore Cypri; unde et propriae materiae odorem referunt. 10. Ex his quaedam simplicia unguenta sunt, quae ex una tantum specie existunt, unde et sui nominis referunt odoratum, ut Anethinum; est enim sincerum ex oleo et anetho tantum. Composita autem sunt, quae pluribus admistis fiunt; unde et nominis sui odorem non habent; quia obtinentibus aliis quae admiscentur, incertum odorem ducunt. 11. Cerotum. Chalasticum. Martiatum.
4.1313. Tıbbın başlangıcı
Bazıları öteki özgür sanatlar arasında tıbbın neden bulunmadığını sorar. Çünkü onlar tekil sebepleri, tıp ise bütün sebepleri içerir. Hekimden grameri de bilmesi istenir ki okuduğunu anlayabilsin ve açıklayabilsin.
Retoriği de bilmesi istenir ki ele aldığı konuları doğru delillerle belirleyebilsin. Diyalektiği de, hastalıkların sebeplerini akılla araştırıp tedavi edebilmek için bilmelidir. Aritmetiği de, nöbetlerdeki saatlerin ve günlerin dönemlerinin sayısı için bilmelidir.
Geometriyi de bölgelerin keyfiyetleri ve yerlerin konumu için bilmelidir; bunlarda insana neye dikkat etmesi gerektiğini öğretir. Musiki de ona yabancı olmayacaktır, çünkü hasta insanlarda bu terbiyeyle yapılmış pek çok şey okunur: Davud'un ölçülendirme sanatıyla Saul'ü kirli ruhtan kurtardığı okunduğu gibi. Hekim Asklepiades de bir phreneticus hastasını musikiyle eski sağlığına kavuşturmuştur.
Son olarak astronomiyi de bilecektir; onunla yıldızların hesabını ve mevsimlerin değişmesini gözetir. Çünkü hekimlerden birinin dediği gibi bedenlerimiz de onların keyfiyetleriyle değişir.
Bu yüzden tıbba ikinci felsefe denir. Çünkü iki terbiye de bütün insanı kendisine alır: onunla ruh, bununla beden tedavi edilir.
CAPUT XIII. De initio medicinae. 1. Quaeritur a quibusdam, quare inter caeteras liberales disciplinas medicinae ars non contineatur. Propterea, quia illae singulares continent causas, ista vero omnium. Nam et grammaticam medicus scire jubetur, ut intelligere vel exponere possit quae legit. 2. Similiter et rhetoricam, ut veracibus argumentis valeat definire quae tractat. Nec non et dialecticam propter infirmitatum causas ratione adhibita perscrutandas atque curandas. Sic et arithmeticam propter numerum horarum in accessionibus et periodis dierum. 3. Non aliter et geometriam propter qualitates regionum et locorum situs in quibus doceat quid quis observare debeat. Porro musica incognita illi non erit, nam multa sunt quae in aegris hominibus per hanc disciplinam facta leguntur, sicut de David legitur, quia a spiritu immundo Saulem arte modulationis eripuit. Asclepiades quoque medicus phreneticum quemdam per symphoniam pristinae sanitati restituit. 4. Postremo et astronomiam notam habebit, per quam contempletur rationem astrorum, et mutationem temporum, nam sicut ait quidam medicorum, cum ipsorum qualitatibus et nostra corpora commutantur. 5. Hinc est quod medicina secunda philosophia dicitur. Utraque enim disciplina totum sibi hominem vindicat. Nam sicut per illam anima, ita per hanc corpus curatur.