İçeriğe geç
Felsefenin Tesellisi

Boethius · Felsefenin Tesellisi

I. Kitap

1.P1.1Bir zamanlar gayretim tazeyken şiirler söyleyen ben, ah, ağlayarak hüzünlü ezgilere başlamak zorundayım. İşte, saçları yolunmuş Musalar yazacaklarımı söylüyor, ağıt dizeleri gerçek gözyaşlarıyla yüzümü ıslatıyor. Hiçbir dehşet alt edemedi hiç olmazsa bunları, yolumda bana yoldaş olmasınlar diye. Bir zamanlar mutlu ve taze gençliğimin şanıydılar, şimdi hüzünlü bir yaşlının kaderini avutuyorlar. Belaların hızlandırdığı beklenmedik ihtiyarlık geldi, acı, kendi yaşını üzerime yükledi. Başımdan vakitsiz ak saçlar dökülüyor, tükenmiş bedenimde gevşek deri titriyor. İnsanlar için ölüm mutludur, tatlı yıllarda araya girmez de hüzünlüyken sık çağrılınca gelirse. Ah, bahtsızlardan nasıl da kulağını tıkayıp yüz çevirir, ağlayan gözleri kapamayı nasıl acımasızca reddeder! Güvenilmez talih, geçici nimetleriyle bana gülerken, hüzünlü bir saat başımı neredeyse batırmıştı. Şimdi o aldatıcı yüzünü bulutlarla değiştirdiği için, saygısız hayat istenmeyen uzatmalarını sürdürüyor. Dostlar, neden beni mutlu diye o kadar sık övdünüz? Düşen kişi sağlam adımlı değildi.

1.P1.1

Carmina qui quondam studio florente peregi, Flebilis heu maestos cogor inire modos. Ecce mihi lacerae dictant scribenda Camenae Et ueris elegi fletibus ora rigant Has saltem nullus potuit peruincere terror, Ne nostrum comites prosequerentur iter. Gloria felicis olim uiridisque iuuentae Solantur maesti nunc mea fata senis. Venit enim properata malis inopina senectus Et dolor aetatem iussit inesse suam. Intempestiui funduntur uertice cani Et tremit effeto corpore laxa cutis. Mors hominum felix quae se nec dulcibus annis Inserit et maestis saepe uocata uenit. Eheu quam surda miseros auertitur aure

1.P1.16

Et flentes oculos claudere saeua negat. Dum leuibus male fida bonis fortuna faueret, Paene caput tristis merserat hora meum. Nunc quia fallacem mutauit nubila uultum, Protrahit ingratas impia uita moras. Quid me felicem totiens iactastis amici? Qui cecidit, stabili non erat ille gradu.

1.M1Sessizce bunları kendi kendime düşünürken, gözyaşlı yakınmamı kalemin hizmetiyle yazıya geçirirken, başucumda bir kadın belirdi. Yüzü pek saygı uyandırıyordu; gözleri alev alevdi ve insanların sıradan gücünü aşacak kadar keskin bakıyordu. Rengi canlıydı, gücü tükenmezdi; yine de öyle yaşlıydı ki hiçbir biçimde bizim çağımızdan sanılamazdı. Boyu kararsızlık uyandırıyordu: Kimi zaman kendini insanların sıradan ölçüsüne indiriyor, kimi zaman başının tepesiyle göğe çarpıyor gibiydi. Başını daha da yükseğe kaldırdığında göğün içine giriyor ve bakanların görüşünü boşa çıkarıyordu. Giysisi pek ince ipliklerden, ince bir ustalıkla, dağılmaz bir malzemeden yapılmıştı; sonradan onun ağzından öğrendiğim gibi bunları kendi elleriyle dokumuştu. Dumanla kararmış portrelerde olduğu gibi, uzun süre ihmal edilmenin bir karanlığı görünüşünü örtmüştü. Eteğinin en alt kenarında Yunanca Π, en üstünde ise Θ harfi dokunmuş okunuyordu. Bu iki harfin arasında, merdiven gibi basamaklar işlenmişti; bunlarla alttaki harften üstteki harfe çıkılıyordu. Ama aynı giysiyi birtakım zorbaların elleri yırtmış, herkes koparabildiği parçaları alıp götürmüştü. Kadın sağ elinde kitaplar, sol elinde asa taşıyordu.

Yatağımın başında durup ağlayışlarıma söz yazdıran şiir Musalarını görünce, bir an sarsıldı ve sert bakışlı gözleri alev aldı. "Bu sahne fahişeciklerini bu hastanın yanına kim soktu?" dedi. "Bunlar onun acılarını hiçbir ilaçla dindirmedikleri gibi üstelik tatlı zehirlerle beslerler. Çünkü bunlar, aklın meyvelerle bereketli ekinini tutkuların meyvesiz dikenleriyle öldüren, insanların zihinlerini hastalıktan kurtarmayıp ona alıştıranlardır. Okşayışlarınız, halk arasında sizin âdetiniz olduğu üzere, bir bilgisizi alıp götürseydi bunu daha az sıkıntıyla karşılardım; çünkü bundan benim emeklerimin hiçbir zararı olmazdı. Ama Elea ve Akademia çalışmalarıyla beslenmiş bu adamı mı? Hayır, siz gidin artık, yıkıma kadar tatlı Sirenler, onun bakımını ve iyileşmesini benim Musalarıma bırakın."

Bu sözlerle azarlanan koro, daha da kederle yüzünü yere eğdi, kızararak utancını açığa vurdu ve hüzünle eşikten çıktı. Gözlerim yaşlarla dolup bulanmış olan ben, böyle buyurgan bir otoriteye sahip bu kadının kim olduğunu seçemiyordum; donakaldım, bakışımı yere dikip sessizce ne yapacağını beklemeye başladım. O zaman yaklaştı, yatağımın ucuna oturdu ve yasla ağırlaşmış, hüzünle yere eğilmiş yüzüme bakarak zihnimin sarsıntısından şu dizelerle yakındı:

1.M1

Haec dum mecum tacitus ipse reputarem querimoniamque lacrimabilem stili officio signarem, adstitisse mihi supra uerticem uisa est mulier reuerendi admodum uultus, oculis ardentibus et ultra communem hominum ualentiam perspicacibus colore umido atque inexhausti uigoris, quamuis ita aeui plena foret ut nullo modo nostrae crederetur aetatis, statura discretionis ambiguae. Nam nunc quidem ad communem sese hominum mensuram cohibebat, nunc uero pulsare caelum summi uerticis cacumine uidebatur; quae cum altius caput extulisset, ipsum etiam caelum penetrabat respicientiumque hominum frustrabatur intuitum. Vestes erant tenuissimis filis subtili artificio, indissolubili materia perfectae quas, uti post eadem prodente cognoui, suis manibus ipsa texuerat. Quarum speciem, ueluti fumosas imagines solet, caligo quaedam neglectae uetustatis obduxerat. Harum in extrema margine Π Graecum, in supremo uero θ, legebatur intextum. Atque inter utrasque litteras in scalarum modum gradus quidam insigniti uidebantur quibus ab inferiore ad superius elementum esset ascensus. Eandem tamen uestem uiolentorum quorundam sciderant manus et particulas quas quisque potuit abstulerant. Et dextera quidem eius libellos, sceptrum uero sinistra gestabat. Quae ubi poeticas Musas uidit nostro adsistentes toro fletibusque meis uerba dictantes, commota paulisper ac toruis inflammata luminibus: Quis, inquit, has scenicas meretriculas ad hunc aegrum permisit accedere quae dolores eius non modo nullis remediis fouerent, uerum dulcibus insuper alerent uenenis? Hae sunt enim quae infructuosis affectuum spinis uberem fructibus rationis segetem necant hominumque mentes assuefaciunt morbo, non liberant. At si quem profanum, uti uulgo solitum uobis, blanditiae uestrae detraherent, minus moleste ferendum putarem, nihil quippe in eo nostrae operae laederentur. Hunc uero Eleaticis atque Academicis studiis innutritum? Sed abite potius Sirenes usque in exitium dulces meisque eum Musis curandum sanandumque relinquite. His ille chorus increpitus deiecit humi maestior uultum confessusque rubore uerecundiam limen tristis excessit. At ego cuius acies lacrimis mersa caligaret nec dinoscere possem, quaenam haec esset mulier tam imperiosae auctoritatis, obstipui uisuque in terram defixo quidnam deinceps esset actura, exspectare tacitus coepi. Tum illa propius accedens in extrema lectuli mei parte consedit meumque intuens uultum luctu grauem atque in humum maerore deiectum his uersibus de nostrae mentis perturbatione conquesta est.

1.P2.1Ah, nasıl da dibe batmış körleşiyor bu zihin, kendi ışığını bırakmış, dış karanlıklara gidiyor, yeryüzü rüzgârlarıyla kabarınca zararlı kaygı sınırsızca büyüdükçe! Bir zamanlar açık gökte özgürdü bu adam, göksel yollara gitmeye alışmıştı, pembe güneşin ışıklarını görür, soğuk ayın yıldızını izlerdi; hangi yıldız ki gezgin dönüşlerini çeşitli yörüngelerde kıvrılarak yapar, onu sayılarla kavrar, galip gibi elinde tutardı. Üstelik, yankılı rüzgârların denizin yüzeyini neden kışkırttığını, hangi soluğun sabit küreyi çevirdiğini araştırırdı; batı sularına batacak olan yıldız neden kızıl doğudan yükselir, ilkbaharın dingin saatlerini ne ılımlı kılar ki toprağı pembe çiçeklerle süsler, kim verir verimli sonbaharın dolu yıl sonunda ağır üzümlerle akmasını, hepsini araştırmaya alışmıştı, gizli tabiatın çeşitli sebeplerini ortaya koymaya. Şimdi yatıyor, zihninin ışığı tükenmiş, boynu ağır zincirlerle ezilmiş, yükün eğdiği yüzüyle zorlanıyor, ah, aptal toprağa bakmaya.

1.P2.1

Heu quam praecipiti mersa profundo Mens hebet et propria luce relicta Tendit in externas ire tenebras, Terrenis quotiens flatibus aucta Crescit in inmensum noxia cura. Hic quondam caelo liber aperto Suetus in Aetherios ire meatus Cernebat rosei lumina solis, Visebat gelidae sidera lunae Et quaecumque uagos stella recursus Exercet uarios flexa per orbes, Comprensam numeris uictor habebat. Quin etiam causas unde sonora Flamina sollicitent aequora ponti, Quis uoluat stabilem spiritus orbem

1.P2.16

Vel cur hesperias sidus in undas Casurum rutilo surgat ab ortu, Quid ueris placidas temperet horas, Vt terram roseis floribus ornet, Quis dedit ut pleno fertilis anno Autumnus grauidis influat uuis Rimari solitus atque latentis Naturae uarias reddere causas. Nunc iacet effeto lumine mentis Et pressus grauibus colla catenis Decliuemque gerens pondere uultum Cogitur, heu, stolidam cernere terram.

1.M2"Ama yakınmanın değil, tedavinin vaktidir," dedi. O zaman bütün gözleriyle üzerime eğilerek, "Sen, bir zamanlar benim sütümle beslenmiş, yiyeceklerimle yetişip erkek bir ruhun gücüne ulaşmış olan o kişi değil misin?" dedi. "Oysa sana öyle silahlar vermiştim ki sen önce atmasaydın, yenilmez sağlamlıklarıyla seni korurlardı. Beni tanıyor musun? Neden susuyorsun? Utançtan mı, şaşkınlıktan mı sustun? Utanç olmasını isterdim, ama görüyorum ki şaşkınlık seni ezmiş." Beni yalnız sessiz değil, büsbütün dilsiz ve konuşamaz görünce elini yavaşça göğsüme koydu ve "Tehlike yok," dedi. "Aldanmış zihinlerin ortak hastalığı olan uyuşukluğa tutulmuş. Bir süre kendini unuttu; beni önceden tanıdıysa kolayca hatırlayacak. Bunu yapabilsin diye, ölümlü şeylerin bulutuyla kararmış gözlerini biraz silelim." Böyle dedi ve giysisini büzüp gözyaşlarıyla dolu gözlerimi kuruladı.

1.M2

Sed medicinae, inquit, tempus est quam querelae. Tum uero totis in me intenta luminibus: Tune ille es, ait, qui nostro quondam lacte nutritus nostris educatus alimentis in uirilis animi robur euaseras? Atqui talia contuleramus arma quae nisi prior abiecisses, inuicta te firmitate tuerentur. Agnoscisne me? Quid taces? Pudore an stupore siluisti? Mallem pudore, sed te, ut uideo, stupor oppressit. Cumque me non modo tacitum sed elinguem prorsus mutumque uidisset, admouit pectori meo leniter manum et: Nihil, inquit, pericli est; lethargum patitur communem inlusarum mentium morbum. Sui paulisper oblitus est; recordabitur facile, si quidem nos ante cognouerit. Quod ut possit, paulisper lumina eius mortalium rerum nube caligantia tergamus. Haec dixit oculosque meos fletibus undantes contracta in rugam ueste siccauit.

1.P3O zaman gece dağıldı, karanlık beni terk etti, gözlerime eski gücü döndü; tıpkı rüzgârın sert Corus'la yıldızları yığması, gök kutbun sağanak bulutlarıyla durması gibi, güneş saklanınca, henüz yıldızlar göğe çıkmamışken, gece yukarıdan yere dökülür; ama Boreas Trakya mağarasından salınıp ona vurur ve kapalı günü açarsa, Phoebus birden ışıkla titreyerek parlar, şaşkın gözleri ışınlarıyla vurur.

1.P3

Tunc me discussa liquerunt nocte tenebrae Luminibusque prior rediit uigor, Vt, cum praecipiti glomerantur sidera Coro Nimbosisque polus stetit imbribus. Sol latet ac nondum caelo uenientibus astris, Desuper in terram nox funditur; Hanc si Threicio Boreas emissus ab antro Verberet et clausam reseret diem, Emicat ac subito uibratus lumine Phoebus Mirantes oculos radiis ferit.

1.M3Kederin bulutları tam böyle dağılınca, göğü içime çektim ve beni tedavi edenin yüzünü tanımak için zihnimi topladım. Gözlerimi ona çevirip bakışımı dikince, gençliğimden beri evinde yaşadığım dadımı, Felsefe'yi tanıdım. "Bütün faziletlerin öğretmeni, göğün en yüce noktasından inip bu sürgün ıssızlığına neden geldin?" dedim. "Sen de benimle birlikte yalan suçlamalarla sanık olarak sürüklenmek için mi?"

"Seni, yetiştirdiğim kişiyi yalnız bırakır mıyım?" dedi. "Benim adıma duyulan kin yüzünden sırtlandığın yükü, emeği seninle paylaşarak bölüşmez miyim? Felsefe'ye masumun yolunu yalnız bırakmak yaraşmazdı. Kendi suçlanmamdan mı korkacaktım, sanki yeni bir şey olmuş gibi titreyecek miydim? Kötü ahlâklılar arasında bilgeliğin tehlikelerle ilk kez şimdi sıkıştırıldığını mı sanıyorsun? Platon'umuzun çağından önce de eskiler arasında akılsızlığın küstahlığıyla sık sık büyük savaşlar vermedik mi? Platon sağken de hocası Sokrates, yanı başımda, haksız bir ölümün zaferini kazanmadı mı? Sonra Epikurosçu ve Stoacı sürü ile ötekiler, her biri kendi payına onun mirasını kapmaya giriştiklerinde, itiraz eden ve direnen beni âdeta ganimet gibi aralarında sürüklediler; kendi elimle dokuduğum giysimi yırttılar, ondan parçacıklar koparıp sanki bütünüyle kendilerine geçmişim gibi çekip gittiler. Bu parçalarda kıyafetimin bazı izleri görüldüğü için, akılsız halk onların benim yakınlarım olduğunu sandı ve bir kısmını cahil kalabalığın yanılgısıyla yoldan çıkardı. Anaksagoras'ın kaçışını, Sokrates'in zehrini, Zenon'un işkencelerini yabancı oldukları için bilmiyorsan, Caniusları, Senecaları, Soranusları olsun bilebilirdin; bunların hatırası ne çok eskidir ne de ünsüz. Onları yıkıma sürükleyen tek şey, benim ahlâkımla yetişip kötülerin eğilimlerine hiç benzememeleriydi. O halde, bu hayatın denizinde çevremizde esen fırtınalarla sarsılmamıza şaşmana gerek yok; bizim en büyük amacımız en kötülerin hoşuna gitmemektir. Onların ordusu kalabalık olsa da küçümsenmelidir, çünkü hiçbir komutan onu yönetmez; yalnız yanılgı onu gelişigüzel ve her yöne çılgınca sürükler. Bir gün bize karşı saf bağlayıp daha güçlü bir saldırıya kalkışsa, bizim komutanımız birliklerini kaleye çeker, onlar ise değersiz yükleri yağmalamakla uğraşır. Biz de yukarıdan, en değersiz şeyleri kapışanlara güleriz; bütün o çılgın kargaşadan emin, azgın akılsızlığın yaklaşmaya cesaret edemeyeceği bir surla korunmuş olarak."

1.M3

Haud aliter tristitiae nebulis dissolutis hausi caelum et ad cognoscendam medicantis faciem mentem recepi. Itaque ubi in eam deduxi oculos intuitumque defixi, respicio nutricem meam cuius ab adulescentia laribus obuersatus fueram Philosophiam. Et quid, inquam, tu in has exilii nostri solitudines o omnium magistra uirtutum supero cardine delapsa uenisti? An ut tu quoque mecum rea falsis criminationibus agiteris? An, inquit illa, te alumne desererem nec sarcinam quam mei nominis inuidia sustulisti, communicato tecum labore partirer? Atqui Philosophiae fas non erat incomitatum relinquere iter innocentis; meam scilicet criminationem uererer et quasi nouum aliquid acciderit, perhorrescerem? Nunc enim primum censes apud inprobos mores lacessitam periculis esse sapientiam? Nonne apud ueteres quoque ante nostri Platonis aetatem magnum saepe certamen cum stultitiae temeritate certauimus eodemque superstite praeceptor eius Socrates iniustae uictoriam mortis me adstante promeruit? Cuius hereditatem cum deinceps Epicureum uulgus ac Stoicum ceterique pro sua quisque parte raptum ire molirentur meque reclamantem renitentemque uelut in partem praedae traherent, uestem quam meis texueram manibus, disciderunt abreptisque ab ea panniculis totam me sibi cessisse credentes abiere. In quibus quoniam quaedam nostri habitus uestigia uidebantur, meos esse familiares inprudentia rata nonnullos eorum profanae multitudinis errore peruertit. Quod si nec Anaxagorae fugam nec Socratis uenenum nec Zenonis tormenta quoniam sunt peregrina nouisti, at Canios, at Senecas, at Soranos quorum nec peruetusta nec incelebris memoria est, scire potuisti. Quos nihil aliud in cladem detraxit nisi quod nostris moribus instituti studiis improborum dissimillimi uidebantur. Itaque nihil est quod admirere, si in hoc uitae salo circumflantibus agitemur procellis, quibus hoc maxime propositum est pessimis displicere. Quorum quidem tametsi est numerosus exercitus, spernendus tamen est, quoniam nullo duce regitur, sed errore tantum temere ac passim lymphante raptatur. Qui si quando contra nos aciem struens ualentior incubuerit, nostra quidem dux copias suas in arcem contrahit, illi uero circa diripiendam inutiles sarcinulas occupantur. At nos desuper inridemus uilissima rerum quaeque rapientes securi totius furiosi tumultus eoque uallo muniti quo grassanti stultitiae adspirare fas non sit.

1.P4Kim ki ömrünü düzene koymuş, dingin, gururlu kaderi ayakları altına almış, iki talihi de dik durup gözleyerek yüzünü yenilmez tutmayı başarmışsa, onu ne dipten çalkalanan denizin öfkesi ve dalga tehdidi, ne de ocakları yarılınca dumanlı ateşler savuran Vezüv'ün başıboşluğu, ne yüksek kuleleri vurmaya alışık alevli yıldırımın yolu sarsabilir. Bu zavallılar güçsüz öfkelenen acımasız zorbalara neden bu kadar hayran kalır? Hiçbir şey ummaz, hiçbir şeyden korkmazsan, güçsüzün öfkesini silahsız bırakmış olursun. Ama kim titreyerek korkar ya da ister, kararsız ve kendi hükmünde değilse, kalkanını atmış, yerinden sökülmüş, sürüklenmesini sağlayacak zinciri kendi örmüştür.

1.P4

Quisquis composito serenus aeuo Fatum sub pedibus egit superbum Fortunamque tuens utramque rectus Inuictum potuit tenere uultum, Non illum rabies minaeque ponti Versum funditus exagitantis aestum Nec ruptis quotiens uagus caminis Torquet fumificos Vesaeuus ignes Aut celsas soliti ferire turres Ardentis uia fulminis mouebit. Quid tantum miseri saeuos tyrannos Mirantur sine uiribus furentes? Nec speres aliquid nec extimescas, Exarmaueris impotentis iram. At quisquis trepidus pauet uel optat, Quod non sit stabilis suique iuris, Abiecit clipeum locoque motus Nectit qua ualeat trahi catenam.

1.M4"Bunları hissediyor musun, ruhuna işliyor mu?" dedi. "Yoksa lirin önündeki eşek gibi mi duruyorsun? Neden ağlıyorsun, neden gözyaşı döküyorsun? 'Söyle, içinde gizleme.' Tedavi edenin emeğini bekliyorsan yaranı açman gerekir."

O zaman ruhumu toparlayıp dedim ki: "Bana karşı azgınlaşan talihin sertliği hâlâ hatırlatmaya mı muhtaç, kendiliğinden yeterince belli değil mi? Bu yerin görünüşü bile seni etkilemiyor mu? Evimde kendin için en emin yer olarak seçtiğin kütüphane burası mı? Orada benimle sık sık oturup insanî ve ilahî şeylerin ilmini tartışırdın. Seninle tabiatın sırlarını araştırdığımda, yıldızların yollarını bana çubuğunla çizdiğinde, ahlâkımızı ve bütün hayatımızın gidişini göksel düzenin örneklerine göre biçimlendirdiğinde kıyafetim, yüzüm böyle miydi? Sana itaat edenler böyle mi ödüllendirilir? Oysa sen Platon'un ağzından şu sözü onaylamıştın: Devletler, onları ya bilgeliğe tutkun olanlar yönetirse ya da onları yönetenler bilgeliğe tutkun olursa mesut olurlar. Yine onun ağzından, bilgelerin devlet işlerine girmeleri için şu zorunlu sebebi hatırlatmıştın: Şehirlerin dümeni kötü ve alçak vatandaşlara bırakılırsa iyilere felaket ve yıkım getirirler.

İşte bu otoriteye uyarak, senden gizli inzivada öğrendiklerimi kamu yönetiminin eylemine geçirmeyi diledim. Sen de, seni bilgelerin zihinlerine yerleştiren Tanrı da tanıksınız ki beni hiçbir makama bütün iyilerin ortak iyiliğinden başka bir şey götürmedi. Bu yüzden kötülerle ağır ve uzlaşmaz anlaşmazlıklarım oldu ve vicdanın özgürlüğünün gerektirdiği üzere, hakkı korumak için güçlülerin kırgınlığını hep hiçe saydım.

Her zayıfın varlığına saldıran Conigastus'un karşısına kaç kez çıktım! Sarayın başındaki Triguilla'yı giriştiği, neredeyse tamamlanmış haksızlıktan kaç kez alıkoydum! Barbarların hep cezasız kalan açgözlülüğünün sonsuz iftiralarla inim inim inlettiği zavallıları, itibarımı tehlikeye atarak kaç kez korudum! Hiç kimse beni haktan haksızlığa çekemedi. Eyaletlilerin varlığının bazen özel yağmalarla bazen kamu vergileriyle mahvolmasına, çekenler kadar acı duydum.

Korkunç bir kıtlık zamanında konan ağır ve altından kalkılmaz zorunlu alım Campania eyaletini sefalete sürükleyecek gibi görününce, ortak çıkar için pretorya valisine karşı mücadele açtım; davayı kral dinlerken tartıştım ve alımın yapılmamasını sağladım. Servetini saray köpeklerinin umut ve hırsla çoktan yutmuş olduğu konsül Paulinus'u onların açık ağızlarından çektim. Konsül Albinus önceden karara bağlanmış bir suçlamanın cezasına çarptırılmasın diye, muhbir Cyprianus'un kinine göğsümü gerdim. Yeterince büyük düşmanlık yığmamış mıyım üzerime? Ama adalet aşkı yüzünden saraydakiler arasında kendime hiçbir güvence bırakmadığım için, başkaları arasında daha güvende olmam gerekirdi. Peki, hangi muhbirlerin suçlamalarıyla vuruldum? Bunlardan Basilius, daha önce kral hizmetinden atılmış, borçlarının zoruyla adımı ihbar etmeye sürüklenmişti. Opilio ile Gaudentius'a gelince, sayısız ve türlü hileleri yüzünden kralın kararıyla sürgüne gitmeleri emredilmişti; itaat etmek istemeyip kutsal yapıların koruması altına sığınmışlardı. Kral bunu öğrenince, belli bir güne kadar Ravenna şehrinden ayrılmazlarsa alınlarına damga vurulup kovulmalarını emretti. Bu şiddete ne eklenebilir? Oysa o gün, aynı kişilerin ihbarıyla adım hakkındaki suçlama kabul edildi. Ne diyelim? Benim uğraşlarım bunu mu hak etti? Yoksa onların önceki mahkûmiyeti mi bu suçlayıcıları adil kıldı? Talih, suçlanan masumluktan değilse bile, suçlayanların alçaklığından hiç mi utanmadı? Bana yüklenen suçun özünü mü soruyorsun? Senatonun selametini istemekle suçlanıyoruz. Biçimini mi istiyorsun? Senatoyu vatan hainliğiyle suçlayacak belgeleri bir muhbirin getirmesini engellemekle suçlanıyoruz.

Ne dersin, öğretmenim? Sana utanç olmayalım diye suçu inkâr mı edelim? Ama ben bunu istedim ve istemekten asla vazgeçmeyeceğim. İtiraf mı edelim? Ama muhbiri engelleme çabası sonuçsuz kaldı. Yoksa o sınıfın selametini dilemeyi suç mu sayayım? Senato, benim hakkımdaki kararlarıyla bunu suç yapmıştı. Ama kendine hep yalan söyleyen akılsızlık, işlerin gerçek değerini değiştiremez; Sokrates'in hükmüne göre de hakikati gizlemek ya da yalana göz yummak bana yaraşmaz. Ne olursa olsun, bunu senin ve bilgelerin yargısına bırakıyorum. Olayın sırasını ve hakikatini de sonrakilerden gizli kalmasın diye kalemle hatıraya geçirdim.

1.M4

Sentisne, inquit, haec atque animo inlabuntur tuo, an ὄνοσ λύρασ? Quid fles, quid lacrimis manas? ἐξαύδα, μὴ κεῦθε νόῳ. Si operam medicantis exspectas, oportet uulnus detegas. Tum ego collecto in uires animo: Anne adhuc eget admonitione nec per se satis eminet fortunae in nos saeuientis asperitas? Nihilne te ipsa loci facies mouet? Haecine est bibliotheca, quam certissimam tibi sedem nostris in laribus ipsa delegeras? In qua mecum saepe residens de humanarum diuinarumque rerum scientia disserebas? Talis habitus talisque uultus erat, cum tecum naturae secreta rimarer, cum mihi siderum uias radio describeres, cum mores nostros totiusque uitae rationem ad caelestis ordinis exempla formares? Haecine praemia referimus tibi obsequentes? Atqui tu hanc sententiam Platonis ore sanxisti: beatas fore res publicas, si eas uel studiosi sapientiae regerent uel earum rectores studere sapientiae, contigisset. Tu eiusdem uiri ore hanc sapientibus capessendae rei publicae necessariam causam esse monuisti, ne improbis flagitiosisque ciuibus urbium relicta gubernacula pestem bonis ac perniciem ferrent. Hanc igitur auctoritatem secutus quod a te inter secreta otia didiceram transferre in actum publicae administrationis optaui. Tu mihi et qui te sapientium mentibus inseruit deus conscii nullum me ad magistratum nisi commune bonorum omnium studium detulisse. Inde cum inprobis graues inexorabilesque discordiae et quod conscientiae libertas habet, pro tuendo iure spreta potentiorum semper offensio. Quotiens ego Conigastum in inbecilli cuiusque fortunas impetum facientem obuius excepi, quotiens Triguillam regiae praepositum domus ab incepta, perpetrata iam prorsus iniuria deieci, quotiens miseros quos infinitis calumniis inpunita barbarorum semper auaritia uexabat, obiecta periculis auctoritate protexi! Numquam me ab iure ad iniuriam quisquam detraxit. Prouincialium fortunas tum priuatis rapinis tum publicis uectigalibus pessumdari non aliter quam qui patiebantur indolui. Cum acerbae famis tempore grauis atque inexplicabilis indicta coemptio profligatum inopia Campaniam prouinciam uideretur, certamen aduersum praefectum praetorii communis commodi ratione suscepi, rege cognoscente contendi et ne coemptio exigeretur, euici. Paulinum consularem uirum cuius opes Palatinae canes iam spe atque ambitione deuorassent, ab ipsis hiantium faucibus traxi. Ne Albinum consularem uirum praeiudicatae accusationis poena corriperet, odiis me Cypriani delatoris opposui. Satisne in me magnas uideor exaceruasse discordias? Sed esse apud ceteros tutior debui qui mihi amore iustitiae nihil apud aulicos quo magis essem tutior reseruaui. Quibus autem deferentibus perculsi sumus? Quorum Basilius olim regio ministerio depulsus in delationem nostri nominis alieni aeris necessitate compulsus est. Opilionem uero atque Gaudentium cum ob innumeras multiplicesque fraudes ire in exilium regia censura decreuisset cumque illi parere nolentes sacrarum sese aedium defensione tuerentur compertumque id regi foret, edixit: uti ni intra praescriptum diem Rauenna urbe decederent, notas insigniti frontibus pellerentur. Quid huic seueritati posse astrui uidetur? Atqui in eo die deferentibus eisdem nominis nostri delatio suscepta est. Quid igitur? Nostraene artes ita meruerunt? An illos accusatores iustos fecit praemissa damnatio? Itane nihil fortunam puduit si minus accusatae innocentiae, at accusantium uilitatis? At cuius criminis arguimur summam quaeris? Senatum dicimur saluum esse uoluisse. Modum desideras? Delatorem ne documenta deferret quibus senatum maiestatis reum faceret impedisse criminamur. Quid igitur o magistra censes? Infitiabimur crimen, ne tibi pudor simus? At uolui nec umquam uelle desistam. Fatebimur? Sed impediendi delatoris opera cessauit. An optasse illius ordinis salutem nefas uocabo? Ille quidem suis de me decretis, uti hoc nefas esset, effecerat. Sed sibi semper mentiens inprudentia rerum merita non potest inmutare nec mihi Socratico decreto fas esse arbitror uel occuluisse ueritatem uel concessisse mendacium. Verum id quoquo modo sit, tuo sapientiumque iudicio aestimandum relinquo. Cuius rei seriem atque ueritatem, ne latere posteros queat, stilo etiam memoriaeque mandaui.

1.M4_2Roma'nın özgürlüğünü ummakla suçlandığım o sahte mektuplardan söz etmeye ne gerek var? Her işte en büyük güce sahip olan şeyi, muhbirlerin itirafını kullanma imkânım olsaydı, hileleri açıkça ortaya çıkardı. Hangi özgürlük kalmış ki umulabilsin? Keşke kalmış olsa! Germanicus'un oğlu Gaius Caesar kendisine karşı yapılan komplodan haberdar olduğunu ileri sürünce, Canius'un sözüyle cevap verirdim: "Bilseydim, sen bilmezdin." Keder duyularımı, kötülerin fazilete karşı cinayet tasarlamalarından yakınacak kadar köreltmedi; asıl umduklarını gerçekleştirmelerine şiddetle hayret ediyorum. Çünkü daha kötüyü istemek belki bizim kusurumuzdur, ama herhangi bir kötünün, Tanrı bakarken masumluğa karşı tasarladıklarını yapabilmesi bir canavarlıktır. Bu yüzden yakınlarından biri haklı olarak sormuştu: "Tanrı varsa kötülükler nereden? Yoksa iyilikler nereden?" Bütün iyilerin ve bütün senatonun kanını isteyen alçak adamların, iyileri ve senatoyu savunduğumu gördükleri beni de yok etmek istemeleri olağan sayılsın. Ama senatörlerden de bunu mu hak ettik? Hatırlarsın sanırım, çünkü söyleyeceğimi ve yapacağımı daima sen yanımda yönetirdin; hatırlarsın, derim, Verona'da, ortak yıkımı isteyen kral Albinus'a yöneltilen vatan hainliği suçunu bütün senato sınıfına aktarmaya çalıştığında, bütün senatonun masumluğunu kendi tehlikemi hiçe sayarak nasıl savundum. Bunları hem doğru söylediğimi hem de hiçbir zaman övünmek için söylemediğimi biliyorsun. Çünkü kişi yaptığını gösterişle anıp şöhret bedeli alınca, kendini onaylayan vicdanın gizliliği bir ölçüde azalır. Ama masumluğumuzun başına ne geldiğini görüyorsun; gerçek faziletin ödülü yerine sahte suçun cezasını çekiyoruz. Hangi cinayetin apaçık itirafı, yargıçları öyle şiddette birleştirmiştir ki insan zekâsının yanılgısı ya da bütün ölümlüler için belirsiz olan talihin durumu bir kısmını yumuşatmasın? Kutsal yapıları yakmak, rahipleri saygısız kılıçla boğazlamak, bütün iyilere ölüm hazırlamak istemiş olmakla suçlansaydım bile, ceza huzurumda, itiraf etmiş ya da hükme bağlanmış olarak verilirdi. Şimdi ise beş yüz mil kadar uzakta, susturulmuş ve savunmasız, senatoya fazla bağlılığımız yüzünden ölüme ve müsadereye mahkûm ediliyoruz. Ah, böyle bir suçla hiç kimsenin hüküm giymemesini ne kadar hak ediyorlardı! Bu suçlamanın değerini, onu ihbar edenler bile gördü. Onu bir cinayet katarak karartmak için, makam hırsıyla vicdanımı kutsala saygısızlıkla kirlettiğimi yalan yere söylediler. Oysa içime yerleşmiş olan sen, ölümlü şeylere dair bütün arzuyu ruhumun evinden kovuyordun; senin gözlerinin önünde kutsala saygısızlığa yer olamazdı. Çünkü her gün kulaklarıma ve düşüncelerime Pythagorasçı şu sözü damlatıyordun: "Tanrı'yı izle." Beni Tanrı'ya benzetmek için bu yüceliğe hazırladığın bana, en aşağılık ruhların yardımını aramak yakışmazdı. Üstelik evimin masum içi, en onurlu dostlarımın topluluğu, senin kadar saygıdeğer olan kutsal kayınpederim, beni bu suçun her şüphesinden korur. Ama ah, ne alçaklık, onlar bu kadar büyük suçun kanıtını senden alıyorlar; senin terbiyenle yetişmiş, senin ahlâkınla eğitilmiş olduğumuz için bu kötülüğün suç ortağı gibi görüneceğiz. Böylece sana saygımın bana hiç fayda sağlamaması yetmiyor, üstelik sen de benim kırılmamla parçalanıyorsun. Kötülüklerimize şu yük de ekleniyor: Çoğunluğun kanaati işlerin hakkına değil talihin sonucuna bakar ve yalnız mutluluğun tavsiye ettiği şeyleri iyi düşünülmüş sayar. Böylece iyi şöhret, bahtsızları ilk terk eden şey olur. Halkın şimdi neler söylediğini, ne kadar uyumsuz ve çeşitli görüşler olduğunu hatırlamak bile istemiyorum. Yalnız şunu söyleyeyim: Zor talihin son yükü şudur ki bahtsızlara bir suç yakıştırıldığında çektiklerini hak ettikleri sanılır. Ben de bütün iyiliklerimden kovuldum, makamlarımdan soyuldum, şöhretim lekelendi; iyiliğimin karşılığında ceza çektim.

Kötülerin alçak atölyelerini sevinç ve mutlulukla çalkalanır görüyorum sanki; en beterlerin yeni ihbar hileleriyle tehdit savurduğunu, iyilerin benim tehlikemin dehşetiyle yere serildiğini görüyorum. Her alçak cezasızlıkla cinayete cesaret etmeye, ödülle onu yapmaya kışkırtılıyor; masumlar ise yalnız güvenlikten değil savunmadan bile yoksun bırakılıyor. Bu yüzden haykırmak istiyorum:

1.M4_2

Nam de compositis falso litteris quibus libertatem arguor sperasse Romanam quid attinet dicere? Quarum fraus aperta patuisset, si nobis ipsorum confessione delatorum, quod in omnibus negotiis maximas uires habet, uti licuisset. Nam quae sperari reliqua libertas potest? Atque utinam posset ulla! Respondissem Canii uerbo, qui cum a Gaio Caesare Germanici filio conscius contra se factae coniurationis fuisse diceretur: 'Si ego,' inquit, 'scissem, tu nescisses. Qua in re non ita sensus nostros maeror hebetauit ut impios scelerata contra uirtutem querar molitos, sed quae sperauerint effecisse uehementer admiror. Nam deteriora uelle nostri fuerit fortasse defectus, posse contra innocentiam, quae sceleratus quisque conceperit inspectante deo, monstri simile est. Vnde haud iniuria tuorum quidam familiarium quaesiuit: 'Si quidem deus, inquit, 'est, unde mala? Bona uero unde, si non est?' Sed fas fuerit nefarios homines qui bonorum omnium totiusque senatus sanguinem petunt, nos etiam quos propugnare bonis senatuique uiderant, perditum ire uoluisse. Sed num idem de patribus quoque merebamur? Meministi, ut opinor, quoniam me dicturum quid facturumue praesens semper ipsa dirigebas, meministi, inquam, Veronae cum rex auidus exitii communis maiestatis crimen in Albinum delatae ad cunctum senatus ordinem transferre moliretur, uniuersi innocentiam senatus quanta mei periculi securitate defenderim. Scis me haec et uera proferre et in nulla umquam mei laude iactasse. Minuit enim quodam modo se probantis conscientiae secretum, quotiens ostentando quis factum recipit famae pretium. Sed innocentiam nostram quis exceperit euentus uides; pro uerae uirtutis praemiis falsi sceleris poenas subimus. Et cuius umquam facinoris manifesta confessio ita iudices habuit in seueritate concordes ut non aliquos uel ipse ingenii error humani uel fortunae condicio cunctis mortalibus incerta submitteret? Si inflammare sacras aedes uoluisse, si sacerdotes impio iugulare gladio, si bonis omnibus necem struxisse dicerentur, praesentem tamen sententia, confessum tamen conuictumue punisset. Nunc quingentis fere passuum milibus procul muti atque indefensi ob studium propensius in senatum morti proscriptionique damnamur. O meritos de simili crimine neminem posse conuinci! Cuius dignitatem reatus ipsi etiam qui detulere uiderunt, quam uti alicuius sceleris admixtione fuscarent, ob ambitum dignitatis sacrilegio me conscientiam polluisse mentiti sunt. Atqui et tu insita nobis omnem rerum mortalium cupidinem de nostri animi sede pellebas et sub tuis oculis sacrilegio locum esse fas non erat. Instillabas enim auribus cogitationibusque cotidie meis Pythagoricum illud ἕπου θεῷ. Nec conueniebat uilissimorum me spirituum praesidia captare quem tu in hanc excellentiam componebas ut consimilem deo faceres. Praeterea penetral innocens domus, honestissimorum coetus amicorum, socer etiam sanctus et aeque ac tu ipsa reuerendus ab omni nos huius criminis suspitione defendunt. Sed, o nefas, illi uero de te tanti criminis fidem capiunt atque hoc ipso uidebimur affines fuisse maleficio, quod tuis inbuti disciplinis, tuis instituti moribus sumus. Ita non est satis nihil mihi tuam profuisse reuerentiam, nisi ultro tu mea potius offensione lacereris. At uero hic etiam nostris malis cumulus accedit, quod existimatio plurimorum non rerum merita sed fortunae spectat euentum eaque tantum iudicat esse prouisa quae felicitas commendauerit. Quo fit ut existimatio bona prima omnium deserat infelices. Qui nunc populi rumores, quam dissonae multiplicesque sententiae, piget reminisci. Hoc tantum dixerim ultimam esse aduersae fortunae sarcinam, quod dum miseris aliquod crimen affingitur, quae perferant meruisse creduntur. Et ego quidem bonis omnibus pulsus, dignitatibus exutus, existimatione foedatus ob beneficium supplicium tuli. Videre autem uideor nefarias sceleratorum officinas gaudio laetitiaque fluitantes, perditissimum quemque nouis delationum fraudibus imminentem, iacere bonos nostri discriminis terrore prostratos, flagitiosum quemque ad audendum quidem facinus impunitate, ad efficiendum uero praemiis incitari, insontes autem non modo securitate, uerum ipsa etiam defensione priuatos. Itaque libet exclamare:

1.P5.1Ey yıldızlı evrenin kurucusu, sonsuz tahtına dayanarak göğü hızlı bir kasırgayla çeviren, yıldızları kanuna uymaya zorlayan sen; öyle ki ay, kimi zaman dolunay kardeşinin bütün ateşine karşıyken küçük yıldızları örter, kimi zaman karanlık hilaliyle solgun Phoebus'a yaklaşıp ışığını yitirir; gecenin ilk vaktinde soğuk doğuşunu yapan Hesperos, Phoebus'un doğuşunda solgun Lucifer olarak alıştığı dizginleri yeniden değiştirir. Sen yaprak döken kışın soğuğunda günü daha kısa bir süreye sıkıştırır, sen, yakıcı yaz gelince hızlı saatleri geceye paylaştırırsın. Senin kudretin çeşitli yılı dengeler: Boreas'ın soluğunun aldığı yaprakları yumuşak Zephyrus geri getirir, Arcturus'un gördüğü tohumları Sirius yüksek ekinler halinde kavurur. Hiçbir şey eski kanundan kurtulup kendi yerinin işini bırakmaz. Her şeyi kesin sınırla yöneten sen, yalnız insanların işlerini reddedersin, yönetici olarak hak ettikleri ölçüyle tutmazsın. Neden kaypak talih böyle büyük değişimler çevirir? Suçsuzları ezer cinayete yaraşan zararlı ceza; sapkın ahlâklar yüksek tahtlarda oturur, suçlular haksız dönüşle kutsal boyunları çiğner. Saklı fazilet karanlık gölgelerde gizlenmiş kalır, adil kişi haksızın suçunu çeker. Onlara ne yalan yemin zarar verir ne de sahte renklerle süslenmiş hile. Güçlerini kullanmak istediklerinde, sayısız halkın korktuğu en yüce kralları baş eğdirmekten sevinç duyarlar. Ey sen, her şeyin bağlarını düğümleyen, şu zavallı yeryüzüne artık bak! Bu kadar büyük eserin hiç de küçük olmayan parçası olan insanlar, talih denizinde çalkalanıyoruz. Azgın dalgaları durdur, ey yönetici, ölçüsüz göğü yönettiğin bağla sağlamlaştır yeryüzünü de.

1.P5.1

O stelliferi conditor orbis Qui perpetuo nixus solio Rapido caelum turbine uersas Legemque pati sidera cogis, Vt nunc pleno lucida cornu Totis fratris obuia flammis Condat stellas luna minores, Nunc obscuro pallida cornu Phoebo propior lumina perdat, Et qui primae tempore noctis Agit algentes Hesperos ortus, Solitas iterum mutet habenas Phoebi pallens Lucifer ortu. Tu frondifluae frigore brumae Stringis lucem breuiore mora:

1.P5.16

Tu, cum feruida uenerit aestas, Agiles nocti diuidis horas. Tua uis uarium temperat annum Vt quas Boreae spiritus aufert Reuehat mites Zephyrus frondes Quaeque Arcturus semina uidit Sirius altas urat segetes. Nihil antiqua lege solutum Linquit propriae stationis opus, Omnia certo fine gubernans Hominum solos respuis actus Merito rector cohibere modo. Nam cur tantas lubrica uersat Fortuna uices? Premit insontes Debita sceleri noxia poena,

1.P5.31

At peruersi resident celso Mores solio sanctaque calcant Iniusta uice colla nocentes. Latet obscuris condita uirtus Clara tenebris iustusque tulit Crimen iniqui. Nil periuria, nil nocet ipsis Fraus mendaci compta colore. Sed cum libuit uiribus uti, Quos innumeri metuunt populi Summos gaudent subdere reges, O iam miseras respice terras Quisquis rerum foedera nectis. Operis tanti pars non ullis Homines quatimur fortunae salo.

1.P5.46

Rapidos rector comprime fluctus Et quo caelum regis immensum Firma stabiles foedere terras.

1.M5Bunları dinmeyen bir acıyla haykırdıktan sonra, o yakınmalarımdan hiç etkilenmeden dingin bir yüzle dedi ki: "Seni hüzünlü ve ağlar görünce, hemen bahtsız ve sürgün olduğunu anladım. Ama bu sürgünün ne kadar uzak olduğunu, sözün açığa vurmasaydı bilemezdim. Sen vatandan ne kadar uzaktasın! Kovulmadın, yolunu şaşırdın; kovulmuş sayılmayı tercih ediyorsan, kendini sen kovdun. Çünkü bunu senin başına başka kimse yapamazdı. Hangi vatandan olduğunu hatırlarsan, orası bir zamanlar Atinalıların kalabalığı gibi yönetilmez; orada 'tek bir hükümdar vardır, tek bir kral', o da vatandaşların çokluğuyla sevinir, kovulmalarıyla değil. Onun dizginleriyle yönlendirilmek ve adaletine boyun eğmek en yüce özgürlüktür. Vatanının o en eski kanununu bilmiyor musun? Onda kutsal bir hükme bağlanmıştır ki orada yerleşmeyi tercih eden kimse sürgün edilemez. Çünkü onun surlarının ve siperinin içinde kalan kişi için sürgünü hak etmek gibi bir korku yoktur; ama orada oturmak istemekten vazgeçen, aynı zamanda orayı hak etmekten de vazgeçer. Bu yüzden beni bu yerin görünüşü değil senin görünüşün etkiliyor; fildişi ve camla süslü kütüphane duvarlarını değil, senin zihninin evini arıyorum. Oraya kitapları değil, kitaplara değer katan şeyi, bir zamanlar kitaplarımın düşüncelerini yerleştirmiştim. Ortak iyiliğe yaptığın hizmetler hakkında doğru söyledin, ama yaptıklarının çokluğuna göre az söyledin. Sana yöneltilen suçlamaların onurlu ya da asılsız olduğu konusunda herkesin bildiğini andın. Muhbirlerin cinayetlerine ve hilelerine kısaca değinmeyi doğru buldun; çünkü bunlar her şeyi yeniden gözden geçiren halkın ağzında daha iyi ve daha bol anılır. Adaletsiz senatonun davranışını da şiddetle azarladın. Benim suçlanmama da üzüldün, zedelenen itibarının kaybına ağladın. Sonunda acın talihe karşı alev aldı ve ödüllerin hak edilene eşit verilmediğinden yakındın. Coşkun Musanın sonunda, göğü yöneten barışın yeryüzünü de yönetmesi için dualar ettin. Ama üzerine çok büyük bir tutkular kargaşası çöktüğü, acı, öfke ve keder seni çeşitli yönlere çektiği için, zihninin şimdiki halinde daha güçlü ilaçlar sana uymaz. Bu yüzden bir süre daha hafiflerini kullanacağız; akıp gelen hâllerin şişkinliğe sertleştirdiği yerler, daha okşayıcı bir dokunuşla yumuşasın da daha sert ilacın gücünü almaya hazır olsun."

1.M5

Haec ubi continuato dolore delatraui, illa uultu placido nihilque meis questibus mota: Cum te, inquit, maestum lacrimantemque uidissem, ilico miserum exsulemque cognoui. Sed quam id longinquum esset exilium, nisi tua prodidisset oratio, nesciebam. Sed tu quam procul a patria non quidem pulsus es sed aberrasti; ac si te pulsum existimari mauis, te potius ipse pepulisti. Nam id quidem de te numquam cuiquam fas fuisset. Si enim cuius oriundo sis patriae reminiscare, non uti Atheniensium quondam multitudinis imperio regitur, sed εἶς κοίρανός ἐστιν, εἶς βασιλεύς qui frequentia ciuium non depulsione laetetur; cuius agi frenis atque obtemperare iustitiae summa libertas est. An ignoras illam tuae ciuitatis antiquissimam legem, qua sanctum est ei ius exulare non esse quisquis in ea sedem fundare maluerit? Nam qui uallo eius ac munimine continetur, nullus metus est ne exul esse mereatur. At quisquis eam inhabitare uelle desierit, pariter desinit etiam mereri. Itaque non tam me loci huius quam tua facies mouet nec bibliothecae potius comptos ebore ac nitro parietes quam tuae mentis sedem requiro, in qua non libros sed id quod libris pretium facit, librorum quondam meorum sententias, collocaui. Et tu quidem de tuis in commune bonum meritis uera quidem, sed pro multitudine gestorum tibi pauca dixisti. De obiectorum tibi uel honestate uel falsitate cunctis nota memorasti. De sceleribus fraudibusque delatorum recte tu quidem strictim attingendum putasti, quod ea melius uberiusque recognoscentis omnia uulgi ore celebrentur. Increpuisti etiam uehementer iniusti factum senatus. De nostra etiam criminatione doluisti, laesae quoque opinionis damna fleuisti. Postremus aduersum fortunam dolor incanduit conquestusque non aequa meritis praemia pensari. In extremo Musae saeuientis, uti quae caelum terras quoque pax regeret, uota posuisti. Sed quoniam plurimus tibi affectuum tumultus incubuit diuersumque te dolor, ira, maeror distrahunt, uti nunc mentis es, nondum te ualidiora remedia contingunt. Itaque lenioribus paulisper utemur, ut quae in tumorem perturbationibus influentibus induruerunt, ad acrioris uim medicaminis recipiendum tactu blandiore mollescant.

1.P6.1Yengeç burcu Phoebus'un ışınlarıyla ağırca kaynadığında, tohumları vermek istemeyen karıklara cömertçe emanet eden, Ceres'in vefasıyla aldatılmış olarak meşe ağaçlarına gitsin. Hiçbir zaman menekşe toplamaya mor koruya gitme, tarla kuzey rüzgârlarının acımasızlığıyla ürperip uğuldarken. Üzümlerin tadını çıkarmak istersen, açgözlü elle ilkbahar asmalarını sıkmaya kalkma; Bacchus armağanlarını daha çok sonbahara ayırmıştır. Tanrı mevsimleri işaretler, onları kendi görevlerine uydurur, kendi sınırladığı değişimlerin birbirine karışmasına izin vermez. Böylece, sapa bir yolla kesin düzeni terk eden şey mutlu bir sona ulaşamaz.

1.P6.1

Cum Phoebi radiis graue Cancri sidus inaestuat, Tum qui larga negantibus Sulcis semina credidit, Elusus Cereris fide Quernas pergat ad arbores. Numquam purpureum nemus Lecturus uiolas petas Cum saeuis aquilonibus Stridens campus inhorruit. Nec quaeras auida manu Vernos stringere palmites, Vuis si libeat frui; Autumno potius sua Bacchus munera contulit.

1.P6.16

Signat tempora propriis Aptans officiis deus Nec quas ipse coercuit Misceri patitur uices. Sic quod praecipiti uia Certum deserit ordinem Laetos non habet exitus.

1.M6"Önce zihninin durumuna birkaç küçük soruyla dokunup seni denememe izin verir misin? Tedavimin yolunu anlayayım." "İstediğin gibi, ne istersen sor, cevap vereceğim," dedim. O zaman dedi ki: "Bu evrenin rastgele ve kör tesadüflerle sürüklendiğini mi sanıyorsun, yoksa ona aklın yönetiminin hükmettiğine mi inanıyorsun?" "Bu kadar düzenli şeylerin rastgele bir körlükle hareket ettiğini hiçbir şekilde düşünemem," dedim. "Tersine, Yaratıcı Tanrı'nın eserinin başında olduğunu biliyorum; beni bu görüşün hakikatinden ayıracak gün hiçbir zaman gelmeyecek." "Öyle," dedi.

"Bunu az önce şiirinde de söyledin; yalnız insanların ilahî ilgiden yoksun olduğuna yandın. Öteki şeylerin akılla yönetildiğinden hiç kuşku duymuyordun. Vah vah! Bu kadar sağlıklı bir görüşün içindeyken nasıl hasta olduğuna şiddetle hayret ediyorum. Ama daha derine inelim; bir şeyin eksik olduğunu seziyorum.

Söyle bakalım, evrenin Tanrı tarafından yönetildiğinden kuşku duymadığına göre, hangi dümenle yönetildiğini de biliyor musun?"

"Sorunun anlamını güç anlıyorum, nerede kaldı ki cevap vereyim," dedim. "Bir eksik olduğu konusunda yanılmamışım," dedi, "surun bir gediğinden geçer gibi, tutkuların hastalığı ruhuna onunla sızmış. Söyle bakalım, şeylerin gayesinin ne olduğunu, bütün tabiatın neye yöneldiğini hatırlıyor musun?" "Duymuştum," dedim, "ama keder hafızamı köreltti." "Her şeyin nereden çıktığını biliyor musun?" "Biliyorum," dedim ve Tanrı olduğunu söyledim.

"Peki, ilkeyi bilip de şeylerin gayesini bilmemek nasıl mümkün olabilir? Ama tutkuların huyu ve kudreti böyledir: İnsanı yerinden oynatabilirler, ama kökünden söküp bütünüyle yok edemezler.

Şunu da cevapla: İnsan olduğunu hatırlıyor musun?"

"Nasıl hatırlamam?" dedim.

"Peki, insanın ne olduğunu söyleyebilir misin?" "Akıllı ve ölümlü bir canlı olduğumu bilip bilmediğimi mi soruyorsun? Biliyorum ve öyle olduğumu itiraf ediyorum." O da dedi ki: "Başka bir şey olduğunu bilmiyor musun?" "Hayır." "Şimdi biliyorum," dedi, "hastalığının başka ve en büyük sebebini: Kendinin ne olduğunu bilmekten vazgeçtin. Böylece hastalığının sebebini de sağlığını geri kazanmanın yolunu da tam olarak buldum. Kendini unutmayla karıştığın için hem sürgün edildiğine hem kendi iyiliklerinden soyulduğuna yandın. Şeylerin gayesinin ne olduğunu bilmediğin için, işe yaramaz ve alçak adamları güçlü ve mutlu sanıyorsun. Evrenin hangi dümenle yönetildiğini unuttuğun için, talihin bu değişimlerinin yöneticisiz dalgalandığını düşünüyorsun. Bunlar yalnız hastalığın değil, ölümün de büyük sebepleridir. Ama sağlığı verene şükürler olsun ki tabiat seni büsbütün terk etmedi. Sağlığın için en büyük kıvılcıma sahibiz: Evrenin yönetimi hakkındaki doğru görüşün; ona, tesadüflerin körlüğüne değil ilahî akla tabi olduğuna inanıyorsun. O halde hiçbir şeyden korkma; bu en küçük kıvılcımdan sana hayat veren sıcaklık doğacaktır. Ama henüz daha sağlam ilaçların vakti değil. Düşen zihinlerin tabiatı da şudur: Doğru kanaatleri attıkça sahte kanaatlere bürünürler ve bunlardan doğan tutku karanlığı o doğru bakışı bozar. Bu karanlığı biraz hafif ve orta dereceli ilaçlarla inceltmeye çalışacağım; aldatıcı tutkuların karanlığı dağılınca gerçek ışığın parıltısını tanıyabilesin diye."

1.M6

Primum igitur paterisne me pauculis rogationibus statum tuae mentis attingere atque temptare, ut qui modus sit tuae curationis intellegam? Tu uero arbitratu, inquam, tuo quae uoles ut responsurum rogato. Tum illa: Huncine, inquit, mundum temerariis agi fortuitisque casibus putas, an ullum credis ei regimen inesse rationis? Atqui, inquam, nullo existimauerim modo ut fortuita temeritate tam certa moueantur, uerum operi suo conditorem praesidere deum scio nec umquam fuerit dies qui me ab hac sententiae ueritate depellat. Ita est, inquit. Nam id etiam paulo ante cecinisti, hominesque tantum diuinae exortes curae esse deplorasti. Nam de ceteris quin ratione regerentur, nihil mouebare. Papae autem! Vehementer admiror cur in tam salubri sententia locatus aegrotes. Verum altius perscrutemur; nescio quid abesse coniecto. Sed dic mihi, quoniam deo mundum regi non ambigis, quibus etiam gubernaculis regatur aduertis? Vix, inquam, rogationis tuae sententiam nosco, nedum ad inquisita respondere queam. Num me, inquit, fefellit abesse aliquid, per quod, uelut hiante ualli robore, in animum tuum perturbationum morbus inrepserit? Sed dic mihi, meministine, quis sit rerum finis, quoue totius naturae tendat intentio? Audieram, inquam, sed memoriam maeror hebetauit. Atqui scis unde cuncta processerint? Noui, inquam, deumque esse respondi. Et qui fieri potest, ut principio cognito quis sit rerum finis ignores? Verum hi perturbationum mores, ea ualentia est, ut mouere quidem loco hominem possint, conuellere autem sibique totum exstirpare non possint. Sed hoc quoque respondeas uelim, hominemne te esse meministi? Quidni, inquam, meminerim? Quid igitur homo sit, poterisne proferre? Hocine interrogas an esse me sciam rationale animal atque mortale? Scio et id me esse confiteor. Et illa: Nihilne aliud te esse nouisti? Nihil. Iam scio, inquit, morbi tui aliam uel maximam causam; quid ipse sis, nosse desisti. Quare plenissime uel aegritudinis tuae rationem uel aditum reconciliandae sospitatis inueni. Nam quoniam tui obliuione confunderis, et exsulem te et exspoliatum propriis bonis esse doluisti. Quoniam uero quis sit rerum finis ignoras, nequam homines atque nefarios potentes felicesque arbitraris. Quoniam uero quibus gubernaculis mundus regatur oblitus es, has fortunarum uices aestimas sine rectore fluitare—magnae non ad morbum modo uerum ad interitum quoque causae. Sed sospitatis auctori grates, quod te nondum totum natura destituit. Habemus maximum tuae fomitem salutis ueram de mundi gubernatione sententiam, quod eam non casuum temeritati sed diuinae rationi subditam credis. Nihil igitur pertimescas; iam tibi ex hac minima scintillula uitalis calor inluxerit. Sed quoniam firmioribus remediis nondum tempus est et eam ruentium constat esse naturam, ut quotiens abiecerint ueras falsis opinionibus induantur ex quibus orta perturbationum caligo uerum illum confundit intuitum, hanc paulisper lenibus mediocribusque fomentis attenuare temptabo, ut dimotis fallacium affectionum tenebris splendorem uerae lucis possis agnoscere.

1.P7.1Kara bulutlarla örtülmüş yıldızlar hiç ışık saçamaz. Denizi çalkalayan bulanık Auster dalgaları karıştırırsa, az önce cam gibi, açık günlere eş olan su, hemen sonra çamur çözülünce kirlenir, görüşe engel olur. Yüksek dağlardan başıboş akan ırmak, çoğu kez kopmuş bir kayanın engeliyle durur. Sen de eğer açık bir ışıkla hakikati görmek, dosdoğru bir yoldan gitmek istiyorsan, sevinçleri kov, korkuyu kov, ümidi sürgün et, acı da yanında olmasın. Bunlar hüküm sürdüğünde zihin bulutlu, dizginlerle bağlıdır.

1.P7.1

Nubibus atris Condita nullum Fundere possunt Sidera lumen. Si mare uoluens Turbidus Auster Misceat aestum, Vitrea dudum Parque serenis Vnda diebus Mox resoluto Sordida caeno Visibus obstat. Quique uagatur Montibus altis

1.P7.16

Defluus amnis, Saepe resistit Rupe soluti Obice saxi. Tu quoque si uis Lumine claro Cernere uerum, Tramite recto Carpere callem, Gaudia pelle, Pelle timorem Spemque fugato Nec dolor adsit. Nubila mens est Vinctaque frenis,

1.P7.31

Haec ubi regnant.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…