İçeriğe geç
İyilikler Üzerine

Seneca · İyilikler Üzerine

I. Kitap

1.1.1Pek değerli Liberalis, gelişigüzel ve düşünmeden yaşayanların sayısız ve türlü türlü yanılgısı arasında, diyebilirim ki, iyilik yapmayı da iyilik kabul etmeyi de bilmememizden daha yakışıksız bir şey yoktur. Kötü yere yatırılmış iyiliklerin kötü ödenmesi bunun sonucudur; karşılıkları ödenmeyince geç kalmış yakınmalarda bulunuruz, oysa onlar verildikleri anda kaybolmuştu. Pek çok ve pek büyük kusur arasında hiçbirinin nankörlükten daha yaygın olmamasına şaşmamalı.

1.1.1

Inter multos ac varios errores temere inconsulteque viventium nihil propemodum indignius, vir optime Liberalis, dixerim, quam quod beneficia nec dare scimus nec accipere. Sequitur enim, ut male collocata male debeantur; de quibus non redditis sero querimur; ista enim perierunt, cum darentur. Nec mirum est inter plurima maximaque vitia nullum esse frequentius quam ingrati animi.

1.1.2Bunun pek çok sebepten ileri geldiğini görüyorum. İlki şudur: iyilik yapacağımız kişileri seçerken layık olanları seçmeyiz. Borç verecek olduğumuzda borçlunun mal varlığını ve hayatını titizlikle araştırırız, tohumu yorgun ve kısır toprağa serpmeyiz; iyilikleri ise hiçbir seçim yapmadan, vermekten çok fırlatıp atarız.

1.1.2

Id evenire ex causis pluribus video. Prima illa est, quod non eligimus dignos, quibus tribuamus. Sed nomina facturi diligenter in patrimonium et vitam debitoris inquirimus, semina in solum effetum et sterile non spargimus; beneficia sine ullo dilectu magis proicimus quam damus.

1.1.3Bir iyiliği inkâr etmenin mi yoksa geri istemenin mi daha çirkin olduğunu kolayca söyleyemem; çünkü bu, ancak kendiliğinden ödendiği kadarının geri alınabileceği türden bir alacaktır. Bu borcu ödemeyip iflas etmek ise tam da şu yüzden en iğrenç şeydir: borçtan kurtulmak için servete değil, gönle ihtiyaç vardır; çünkü iyiliği borçlu olduğunu kabul eden, onu ödemiş olur. Ama borcunu itiraf edecek kadar bile minnettar olmayanlarda suç varsa, suç bizde de vardır.

1.1.3

Nec facile dixerim, utrum turpius sit infitiari an repetere beneficium; id enim genus huius crediti est, ex quo tantum recipiendum sit, quantum ultro refertur. Decoquere vero foedissimum ob hoc ipsum, quia non opus est ad liberandam fidem facultatibus sed animo; reddit enim beneficium, qui debet. Sed cum sit in ipsis crimen, qui ne confessione quidem grati sunt, in nobis quoque est.

1.1.4Pek çok nankörle karşılaşırız; daha çoğunu biz yaratırız. Kimi zaman ağır bir başa kakıcı ve borç tahsildarı oluruz, kimi zaman hafifmeşrep, az sonra armağanından pişman olan kimseler, kimi zaman da yakınıp duran ve en küçük şeyi çekiştiren kimseler. Minneti yalnız iyilik yaptıktan sonra değil, yaparken de büsbütün bozarız.

1.1.4

Multos experimur ingratos, plures facimus, quia alias graves exprobratores exactoresque sumus, alias leves et quos paulo post muneris sui paeniteat, alias queruli et minima momenta calumniantes. Gratiam omnem corrumpimus non tantum postquam dedimus beneficia, sed dum damus.

1.1.5Hangimiz nazikçe ya da bir kerecik istenmekle yetindi? Kendisinden bir şey isteneceğini sezince kim kaşlarını çatmadı, yüzünü çevirmedi, işi varmış gibi yapmadı, uzun ve bile bile bir türlü sonu getirilmeyen konuşmalarla istemeye fırsat bırakmadı, türlü hilelerle sıkışık ihtiyaçları atlatmadı?

1.1.5

Quis nostrum contentus fuit aut leviter rogari aut semel? Quis non, cum aliquid a se peti suspicatus est, frontem adduxit, vultum avertit, occupationes simulavit, longis sermonibus et de industria non invenientibus exitum occasionem petendi abstulit et variis artibus necessitates properantes elusit;

1.1.6Köşeye sıkıştırılınca da ya erteledi, yani korkakça reddetti, ya da söz verdi; ama güçlükle, kaşlarını kaldırarak, isteksiz ve ağzından zor çıkan sözlerle.

1.1.6

in angusto vero comprensus aut distulit, id est timide negavit, aut promisit, sed difficulter, sed subductis superciliis, sed malignis et vix exeuntibus verbis?

1.1.7Oysa kimse kendisine verilmemiş, zorla koparılmış bir şeyi seve seve borçlanmaz. İyiliği küçümseyerek önüne atan, öfkeyle yüzüne çarpan ya da başından savmak için bıkkınlıkla veren birine kim minnettar olabilir? Ertelemelerle yorduğu, bekletip işkence ettiği birinin kendisine karşılık vereceğini uman yanılır.

1.1.7

Nemo autem libenter debet, quod non accepit, sed expressit. Gratus adversus eum esse quisquam potest, qui beneficium aut superbe abiecit aut iratus impegit aut fatigatus, ut molestia careret, dedit? Errat, si quis sperat responsurum sibi, quem dilatione lassavit, expectatione torsit.

1.1.8İyilik hangi gönülle verilirse o gönülle borçlanılır; bu yüzden dikkatsizce verilmemelidir, çünkü insan, farkında olmadan veren birinden aldığını kendine borçludur. Geç de verilmemelidir: her vazifede verenin iradesi büyük değer taşıdığına göre, geç yapan uzun süre istememiş demektir. Hele hakaret ederek hiç verilmemelidir: tabiat öyle düzenlenmiştir ki haksızlıklar iyiliklerden daha derine işler; iyilikler çabucak akıp gider, haksızlıkları ise inatçı bir hafıza saklar. Öyleyse iyilik yaparken inciten ne bekleyebilir? Biri ona, iyiliğini bağışlarsa yeterince minnettar olmuş sayılır.

1.1.8

Eodem animo beneficium debetur, quo datur, et ideo non est neclegenter dandum; sibi enim quisque debet, quod a nesciente accepit; ne tarde quidem, quia, cum omni in officio magni aestimetur dantis voluntas, qui tarde fecit, diu noluit; utique non contumeliose; nam cum ita natura comparatum sit, ut altius iniuriae quam merita descendant et illa cito defluant, has tenax memoria custodiat, quid expectat, qui offendit, dum obligat? Satis adversus illum gratus est, si quis beneficio eius ignoscit.

1.1.9Nankörlerin kalabalığı da bizi iyilik yapmaya karşı daha isteksiz kılmamalıdır. Çünkü önce, dediğim gibi, o kalabalığı biz büyütüyoruz; sonra, ölümsüz tanrıları bile bu kadar bol ve hiç durmayan eli açıklıklarından tapınak soyguncuları ve onlara aldırmayanlar alıkoymuyor. Tanrılar kendi tabiatlarına göre davranıyor ve herkese, armağanlarını kötüye yorumlayanlara bile yardım ediyorlar. İnsanın zayıflığının izin verdiği ölçüde bu önderleri izleyelim; iyiliği verelim, faize vermeyelim. Verirken geri almayı düşünen, aldatılmayı hak eder. "Ama sonucu kötü oldu."

1.1.9

Non est autem, quod tardiores faciat ad bene merendum turba ingratorum. Nam primum, ut dixi, nos illam augemus; deinde ne deos quidem immortales ab hac tam effusa nec cessante benignitate sacrilegi neclegentesque eorum deterrent. Utuntur natura sua et cuncta interque illa ipsos munerum suorum malos interpretes iuvant. Hos sequamur duces, quantum humana imbecillitas patitur; demus beneficia, non feneremus. Dignus est decipi, qui de recipiendo cogitavit, cum daret. At male cesserit.

1.1.10Çocuklarımız da karılarımız da umudumuzu boşa çıkardı; yine de çocuk yetiştiriyor, evleniyoruz. Deneyimlerimize karşı öyle inatçıyız ki yenildikten sonra yeniden savaşa, kazazede olduktan sonra yeniden denize gidiyoruz. İyilik yapmayı sürdürmek ne kadar daha yakışır! Karşılığını almadığı için iyilik yapmayan, karşılığını alsın diye vermiş demektir; böylece nankörlerin davasını haklı çıkarır; oysa onlar için utanç verici olan, imkânları varken karşılık vermemektir.

1.1.10

Et liberi et coniuges spem fefellerunt, tamen et educamus et ducimus, adeoque adversus experimenta pertinaces sumus, ut bella victi et naufragi maria repetamus. Quanto magis permanere in dandis beneficiis decet! Quae si quis non dat, quia non recepit, dedit, ut reciperet, bonamque ingratorum facit causam, quibus turpe est non reddere, si licet.

1.1.11Ne kadar çok insan gün ışığına layık değil! Yine de gün doğuyor. Ne kadar çok insan doğduğundan yakınıyor! Yine de tabiat yeni nesiller doğuruyor ve hiç var olmamayı yeğleyecek olanların bile var olmasına göz yumuyor.

1.1.11

Quam multi indigni luce sunt! Tamen dies oritur. Quam multi, quod nati sunt, queruntur! Tamen natura subolem novam gignit ipsosque, qui non fuisse mallent, esse patitur.

1.1.12İyiliklerin meyvesinin değil iyiliklerin kendisinin peşinden gitmek ve kötülere rastladıktan sonra da iyiyi aramak, hem büyük hem iyi bir ruhun özelliğidir. Kimse aldatmasaydı, pek çok kişiye yararlı olmanın nesi görkemli olurdu? Asıl fazilet, geri dönüp dönmeyeceği hiç belli olmayan iyilikler vermektir; seçkin bir insan bunların meyvesini verdiği anda devşirmiştir.

1.1.12

Hoc et magni animi et boni proprium est, non fructum beneficiorum sequi, sed ipsa et post malos quoque bonum quaerere. Quid magnifici erat multis prodesse, si nemo deceperit? Nunc est virtus dare beneficia non utique reditura, quorum a viro egregio statim fructus perceptus est.

1.1.13Bu durum bizi bu en güzel işten kaçırmamalı, ona karşı daha üşengeç kılmamalıdır; öyle ki minnettar bir insan bulma umudum kesilse bile, iyilik vermemektense iyilik almamayı yeğlerim; çünkü vermeyen, nankörün kusurunu ondan önce işlemiş olur. Ne düşündüğümü söyleyeyim: iyiliğin karşılığını ödemeyen daha büyük bir günah işler; vermeyen ise daha önce işler.

1.1.13

Adeo quidem ista res fugare nos et pigriores ad rem pulcherrimam facere non debet, ut, si spes mihi praecidatur gratum hominem reperiendi, malim non recipere beneficia quam non dare, quia, qui non dat, vitium ingrati antecedit. Dicam, quod sentio. Qui beneficium non reddit, magis peccat; qui non dat, citius.

1.2.1İyilikleri halka dağıtmaya koyuldun mu, pek çoğunu kaybetmen gerekir ki bir kez iyi yere koyasın.

Bu iki dizenin ilkinde iki şeyi de kınayabilirsin: iyilikler halka saçılmamalıdır; hiçbir şeyin, en az da iyiliklerin, gelişigüzel dağıtılması ahlâken güzel değildir. İyiliklerden muhakemeyi çıkarırsan iyilik olmaktan çıkarlar, başka herhangi bir adı alırlar.

1.2.1

Beneficia in volgus cum largiri institueris, perdenda sunt multa, ut semel ponas bene. In priore versu utrumque reprehendas; nam nec in vulgum effundenda sunt, et nullius rei, minime beneficiorum, honesta largitio est; quibus si detraxeris iudicium, desinunt esse beneficia, in aliud quodlibet incident nomen.

1.2.2Ardından gelen düşünce ise harikadır: iyi yere konmuş tek bir iyilikle, kaybedilmiş pek çoğunun zararını avutur. Ama lütfen bak, şu daha doğru ve iyilik yapanın büyüklüğüne daha uygun olmasın: onu, hiçbirini iyi yere koyamayacak olsa bile vermeye teşvik etmek. Çünkü "pek çoğunu kaybetmen gerekir" sözü yanlıştır: hiçbir iyilik kaybolmaz; kaybeden, önceden hesap yapmış demektir.

1.2.2

Sequens sensus mirificus est, qui uno bene posito beneficio multorum amissorum damna solatur. Vide, oro te, ne hoc et verius sit et magnitudini bene facientis aptius, ut illum hortemur ad danda, etiam si nullum bene positurus est. Illud enim falsum est "perdenda sunt multa "; nullum perit, quia, qui perdit, computaverat.

1.2.3İyiliklerin hesabı basittir: yalnızca harcanır; bir şey geri gelirse kârdır, gelmezse zarar değildir. Ben onu vermek için verdim. Kimse iyilikleri vade defterine yazmaz, açgözlü bir alacaklı gibi saatini gününü belirleyip ödemeye çağırmaz. İyi insan, karşılığı ödeyen hatırlatmadıkça onları asla aklına getirmez; yoksa bir alacak kılığına girerler. Bir iyiliği gider hanesine yazmak çirkin bir tefeciliktir.

1.2.3

Beneficiorum simplex ratio est: tantum erogatur; si reddet aliquid, lucrum est, si non reddet, damnum non est. Ego illud dedi, ut darem. Nemo beneficia in calendario scribit nec avarus exactor ad horam et diem appellat. Numquam illa vir bonus cogitat nisi admonitus a reddente; alioqui in formam crediti transeunt. Turpis feneratio est beneficium expensum ferre.

1.2.4Öncekilerin sonucu ne olursa olsun, başkalarına iyilik yapmayı sürdür. İyilikler nankörlerin yanında daha iyi dururlar; onları bir gün utanç, fırsat ya da taklit minnettar kılabilir. Durma; işini tamamla ve iyi insanın rolünü sonuna dek oyna. Kimine malınla, kimine kefilliğinle, kimine nüfuzunla, kimine öğüdünle, kimine sağlıklı öğütlerle yardım et.

1.2.4

Qualiscumque priorum eventus est, persevera in alios conferre; melius apud ingratos iacebunt, quos aut pudor aut occasio aut imitatio aliquando gratos poterit efficere. Ne cessaveris, opus tuum perage et partes boni viri exsequere. Alium re, alium fide, alium gratia, alium consilio, alium praeceptis salubribus adiuva.

1.2.5Gösterilen ilgiyi vahşi hayvanlar bile anlar; hiçbir hayvan, kendisine özen gösterilince yumuşamayacak ve sahibini sevmeye başlamayacak kadar azgın değildir. Aslanların ağızlarını terbiyecileri cezasız ellerler; yemek, fillerin yabaniliğini kölece bir itaate dek evcilleştirir. Bir iyiliği anlayıp değerlendirmenin bütünüyle dışında kalan varlıkları bile, inatla sürdürülen iyiliğin sürekliliği sonunda yener. Bir iyiliğe karşı nankör mü? İkincisine karşı olmayacaktır. İkisini mi unuttu? Üçüncüsü, unutulmuş olanları da hatırlatacaktır.

1.2.5

Officia etiam ferae sentiunt, nec ullum tam immansuetum animal est, quod non cura mitiget et in amorem sui vertat. Leonum ora a magistris impune tractantur, elephantorum feritatem usque in servile obsequium demeretur cibus; adeo etiam, quae extra intellectum atque aestimationem beneficii posita sunt, adsiduitas tamen meriti pertinacis evincit. Ingratus est adversus unum beneficium? Adversus alterum non erit. Duorum oblitus est? Tertium etiam in eorum, quae exciderunt, memoriam reducet.

1.3.1İyiliklerini kaybettiğine çabucak inanan, onları gerçekten kaybeder; ama ısrar eden, öncekilerin üstüne yenilerini yığan, katı ve unutkan bir yürekten bile minnet söküp çıkarır. O, bunca iyiliğin karşısında gözlerini kaldırmaya cesaret edemez; kendi hafızasından kaçarak nereye dönerse dönsün, seni orada görsün: onu iyiliklerinle kuşat.

1.3.1

Is perdet beneficia, qui cito se perdidisse credit; at qui instat et onerat priora sequentibus, etiam ex duro et immemori pectore gratiam extundit. Non audebit adversus multa oculos attollere; quocumque se convertit memoriam suam fugiens, ibi te videat: beneficiis illum tuis cinge.

1.3.2Bu iyiliklerin gücünü ve özelliğini anlatacağım; ama önce konuyla ilgisi olmayan şeyleri atlamama izin vermelisin: Güzeller (Gratiae) neden üç tanedir, neden kız kardeştirler, neden el ele tutuşurlar, neden gülümserler, neden genç ve bakiredirler, neden bol ve saydam giysiler giyerler.

1.3.2

Quorum quae vis quaeve proprietas sit, dicam, si prius illa, quae ad rem non pertinent, transilire mihi permiseris, quare tres Gratiae et quare sorores sint, et quare manibus implexis, et quare ridentes et iuvenes et virgines solutaque ac perlucida veste.

1.3.3Kimileri birinin iyilik yapanı, ikincisinin onu kabul edeni, üçüncüsünün karşılığını vereni temsil ettiğini söyler; kimileri de iyiliğin üç türünü: ilk iyiliği yapanların, karşılık verenlerin, hem kabul edip hem karşılık verenlerin iyiliğini.

1.3.3

Alii quidem videri volunt unam esse, quae det beneficium, alteram, quae accipiat, tertiam, quae reddat; alii tria beneficiorum esse genera, promerentium, reddentium, simul accipientium reddentiumque.

1.3.4Bunlardan hangisini istersen doğru say; bu bilgi bize ne kazandırır? Elleri birbirine kenetli, kendi üzerine dönen o halay neyi anlatır? Şunu: elden ele geçen bir iyiliğin akışı yine verene geri döner; bir yerde kesilirse bütünün güzelliğini yitirir, bağını koruyup sırayı izlerse en güzel olur. Yine de bu halayda, ilk iyiliği yapanlara olduğu gibi, büyüğe biraz daha fazla saygı gösterilir.

1.3.4

Sed utrumlibet ex istis iudica verum; quid ista nos scientia iuvat? Quid ille consertis manibus in se redeuntium chorus? Ob hoc, quia ordo beneficii per manus transeuntis nihilo minus ad dantem revertitur et totius speciem perdit, si usquam interruptus est, pulcherrimus, si cohaeret et vices servat. In eo est aliqua tamen maioris dignatio, sicut promerentium.

1.3.5Yüzleri neşelidir, iyilik verenlerin ya da alanların yüzleri genellikle öyledir; gençtirler, çünkü iyiliklerin hatırası yaşlanmamalıdır; bakiredirler, çünkü iyilikler bozulmamış, saf ve herkes için kutsaldır. Onlarda bağlayıcı ve sıkan hiçbir şey olmamalıdır; bu yüzden bol entariler giyerler; entarileri saydamdır, çünkü iyilikler görünmek ister.

1.3.5

Vultus hilari sunt, quales solent esse, qui dant vel accipiunt beneficia; iuvenes, quia non debet beneficiorum memoria senescere; virgines, quia incorrupta sunt et sincera et omnibus sancta; in quibus nihil esse adligati decet nec adstricti; solutis itaque tunicis utuntur; perlucidis autem, quia beneficia conspici volunt.

1.3.6Biri, bunları gerekli sayacak kadar kendini Yunanlılara kaptırmış olsun; yine de Hesiodos'un onlara hangi adları koyduğunun da konuyla ilgili olduğuna hükmedecek kimse çıkmaz. Hesiodos en büyüğüne Aglaia, ortancaya Euphrosyne, üçüncüsüne Thalia adını verdi. Herkes bu adların yorumunu kendine nasıl görünürse öyle eğip büküyor ve bir anlama bağlamaya çalışıyor; oysa Hesiodos kızlarına canı hangi adı istediyse onu koymuştur.

1.3.6

Sit aliquis usque eo Graecis emancipatus, ut haec dicat necessaria; nemo tamen erit, qui etiam illud ad rem iudicet pertinere, quae nomina illis Hesiodus imposuerit. Aglaien maximam natu appellavit, mediam Euphrosynen, tertiam Thaliam. Horum nominum interpretationem, prout cuique visum est, deflectit et ad rationem aliquam conatur perducere, cum Hesiodus puellis suis, quod voluit, nomen imposuerit.

1.3.7Nitekim Homeros birinin adını değiştirip ona Pasithea dedi ve onu evlenmeye söz verdi; bunlar Vesta rahibeleri değil, bilesin. Onların kuşak bağlayıp kalın ya da Phrygia yününden giysilerle ortaya çıktıkları başka bir şair de bulurum. Mercurius da onların yanında durur; ama iyilikleri akıl ya da söz övdüğü için değil, ressama öyle uygun göründüğü için.

1.3.7

Itaque Homerus uni mutavit, Pasithean appellavit et in matrimonium promisit, ut scias non esse illas virgines Vestales. Inveniam alium poetam, apud quem praecingantur et spissis aut Phryxianis prodeant. Ergo et Mercurius una stat, non quia beneficia ratio commendat vel oratio, sed quia pictori ita visum est.

1.3.8Hakikatin en derinine işleyen o ince ve keskin zekânın sahibi, işin aslı için konuşan ve anlaşılmaya yetecek olandan fazla kelime kullanmayan Chrysippos bile bütün kitabını bu saçmalıklarla doldurur; öyle ki iyiliği verme, alma ve karşılığını ödeme vazifesinin kendisi hakkında pek az şey söyler; üstelik masalları bunların arasına değil, bunları masalların arasına yerleştirir.

1.3.8

Chrysippus quoque, penes quem subtile illud acumen est et in imam penetrans veritatem, qui rei agendae causa loquitur et verbis non ultra, quam ad intellectum satis est, utitur, totum librum suum his ineptiis replet, ita ut de ipso officio dandi, accipiendi, reddendi beneficii pauca admodum dicat; nec his fabulas, sed haec fabulis inserit.

1.3.9Hekaton'un aktardıklarının dışında Chrysippos, üç Güzel'in Iuppiter ile Eurynome'nin kızları olduğunu, yaşça Horalar'dan küçük ama yüzce biraz daha güzel olduklarını ve bu yüzden Venus'e arkadaş olarak verildiklerini söyler. Annenin adının da konuyla ilgili olduğunu düşünür: Eurynome diye adlandırılmıştır, çünkü iyilik dağıtmak geniş bir servetin işidir. Sanki annelere ad kızlarından sonra konurmuş ya da şairler gerçek adları verirmiş gibi!

1.3.9

Nam praeter ista, quae Hecaton transcribit, tres Chrysippus Gratias ait Iovis et Eurynomes filias esse, aetate autem minores quam Horas, sed meliuscula facie et ideo Veneri datas comites. Matris quoque nomen ad rem iudicat pertinere: Eurynomen enim dictam, quia late patentis patrimonii sit beneficia dividere; tamquam matri post filias soleat nomen imponi aut poetae vera nomina reddant!

1.3.10Hafızanın yerine cüreti kullanan isim fısıldayıcı köle, adını hatırlayamadığı herkese bir ad uydurur; şairler de öyle, doğruyu söylemenin önemli olduğunu düşünmezler: ya zorunluluğa boyun eğerek ya da güzelliğe kapılarak her birine dizeye iyi oturan adı verirler. Kütüğe başka bir ad yazdırmış olmaları da onlara zarar vermez; çünkü bir sonraki şair onlara kendi koyduğu adı taşıtır. Bunun böyle olduğunu bilesin diye söyleyeyim: işte tam şu an üzerinde durduğumuz Thalia, Hesiodos'ta bir Güzel, Homeros'ta bir Musa'dır.

1.3.10

Quemadmodum nomenclatori memoriae loco audacia est et, cuicumque nomen non potest reddere, imponit, ita poetae non putant ad rem pertinere verum dicere, sed aut necessitate coacti aut decore corrupti id quemque vocari iubent, quod belle facit ad versum. Nec illis fraudi est, si aliud in censum detulerunt; proximus enim poeta suum illas ferre nomen iubet. Hoc ut scias ita esse, ecce Thalia, de qua cum maxime agitur, apud Hesiodum Charis est, apud Homerum Musa.

1.4.1Ama kınadığım şeyi kendim yapmayayım diye, konunun dışında kalan, hatta çevresinde bile dolaşmayan bütün bunları bir yana bırakacağım. Yalnız biri bana Chrysippos'u hizaya soktuğumu söyleyerek çıkışırsa, beni sen koru. Herkül aşkına, büyük bir adamdır, ama yine de bir Yunanlıdır: aşırı ince zekâsı körelir ve çoğu zaman kendi üzerine kıvrılır; bir şey yapıyor gibi göründüğünde bile batırır ama delmez. Burada ise ne zekâsı var ki?

1.4.1

Sed ne faciam, quod reprehendo, omnia ista, quae ita extra rem sunt, ut ne circa rem quidem sint, relinquam. Tu modo nos tuere, si quis mihi obiciet, quod Chrysippum in ordinem coegerim, magnum mehercules virum, sed tamen Graecum, cuius acumen nimis tenue retunditur et in se saepe replicatur; etiam cum agere aliquid videtur, pungit, non perforat. Hic vero quod acumen est?

1.4.2İyilikler hakkında konuşmak ve insan topluluğunu en çok birbirine bağlayan bu şeyi düzene koymak gerekiyor. Hayata bir kanun koymak gerekiyor ki eli açıklık görünüşü altında düşüncesiz bir gevşeklik hoşa gitmesin; ama bu özen de, ne eksik ne fazla olması gereken cömertliği ölçüye vururken daraltmasın.

1.4.2

De beneficiis dicendum est et ordinanda res, quae maxime humanam societatem alligat; danda lex vitae, ne sub specie benignitatis inconsulta facilitas placeat, ne liberalitatem, quam nec deesse oportet nec superfluere, haec ipsa observatio restringat, dum temperat;

1.4.3İnsanlara seve seve vermeyi, seve seve almayı, seve seve karşılığını ödemeyi öğretmek ve önlerine büyük bir yarış koymak gerekiyor: kendilerini borç altına sokanlara hem işle hem gönülle yalnız denk olmak değil, onları geçmek. Çünkü minnetinin karşılığını ödemek zorunda olan, öne geçmedikçe asla yetişemez. Verenlere hiçbir şeyi hesaba geçirmemeyi, alanlara da borçlu olduklarından fazlasını borçlu saymayı öğretmek gerekiyor.

1.4.3

docendi sunt libenter dare, libenter accipere, libenter reddere et magnum ipsis certamen proponere, eos, quibus obligati sunt, re animoque non tantum aequare sed vincere, quia, qui referre gratiam debet, numquam consequitur, nisi praecessit; hi docendi sunt nihil imputare, illi plus debere.

1.4.4İyiliği iyilikle yenmek için yapılan bu en şerefli yarışmaya Chrysippos bizi şöyle teşvik ediyor: Kharitler Iuppiter'in kızları olduğu için, minnettarca davranmamak bir saygısızlık sayılabilir ve böyle güzel kızlara haksızlık edilmiş olur, bundan korkmalıymışız!

1.4.4

Ad hanc honestissimam contentionem beneficiis beneficia vincendi sic nos adhortatur Chrysippus, ut dicat verendum esse, ne, quia Charites Iovis filiae sunt, parum se grate gerere sacrilegium sit et tam bellis puellis fiat iniuria!

1.4.5Sen bana, iyilik yapanlara karşı beni daha iyiliksever ve daha minnettar kılacak, borç altına sokanlarla borç altına girenlerin ruhlarını — verenler unutsun, borçluların hafızası inatçı olsun diye — yarıştıracak şeylerden birini öğret. O saçmalıklar ise kulakları okşamayı ve tatlı bir masal örmeyi amaçlayan şairlere bırakılsın.

1.4.5

Tu me aliquid eorum doce, per quae beneficentior gratiorque adversus bene merentes fiam, per quae obligantium obligatorumque animi certent, ut, qui praestiterunt, obliviscantur, pertinax sit memoria debentium. Istae vero ineptiae poetis relinquantur, quibus aures oblectare propositum est et dulcem fabulam nectere.

1.4.6Yaradılışları iyileştirmek, insan işlerinde sadakati korumak, hizmetlerin hatırasını ruhlara yerleştirmek isteyenler ise ciddi konuşmalı ve bütün güçleriyle uğraşmalıdır; yoksa en zararlı şeyin, iyilik borçlarının toptan silinmesinin, hafif ve masalsı sözlerle, kocakarı gerekçeleriyle önlenebileceğini mi sanıyorsun?

1.4.6

At qui ingenia sanare et fidem in rebus humanis retinere, memoriam officiorum ingerere animis volunt, serio loquantur et magnis viribus agant; nisi forte existimas levi ac fabuloso sermone et anilibus argumentis prohiberi posse rem perniciosissimam, beneficiorum novas tabulas.

1.5.1Gereksiz şeylerin üzerinden hızla geçtiğim gibi, önce neyi öğrenmemiz gerektiğini de açıklamalıyım: bir iyilik aldığımızda neyi borçlanırız? Biri aldığı parayı borçlu olduğunu söyler, biri konsüllüğü, biri rahipliği, biri bir eyaleti.

1.5.1

Sed quemadmodum supervacua transcurram, ita exponam necesse est hoc primum nobis esse discendum, quid accepto beneficio debeamus. Debere enim se ait alius pecuniam, quam accepit, alius consulatum, alius sacerdotium, alius provinciam.

1.5.2Oysa bunlar iyiliklerin işaretleridir, iyiliklerin kendileri değil. İyiliğe elle dokunulamaz; iş ruhla görülür. İyiliğin malzemesiyle iyiliğin kendisi arasında büyük fark vardır; bu yüzden ne altın, ne gümüş, ne de en büyük şeyler sayılanlardan herhangi biri iyiliktir; iyilik, verenin iradesinin kendisidir. Bilgisizler ise yalnız göze çarpanı, el değiştirip sahip olunanı fark eder; buna karşılık işin içinde gerçekten değerli ve kıymetli olanı hiçe sayarlar.

1.5.2

Ista autem sunt meritorum signa, non merita. Non potest beneficium manu tangi; res animo geritur. Multum interest inter materiam beneficii et beneficium; itaque nec aurum nec argentum nec quicquam eorum, quae pro maximis accipiuntur, beneficium est, sed ipsa tribuentis voluntas. Imperiti autem id, quod oculis incurrit et quod traditur possideturque, solum notant, cum contra illud, quod in re carum atque pretiosum est, parvi pendunt.

1.5.3Elimizde tuttuğumuz, gözümüzle gördüğümüz, arzumuzun yapıştığı bu şeyler gelip geçicidir; talih de haksızlık da onları elimizden alabilir. İyilik ise kendisiyle verilen şey kaybolsa bile sürer; çünkü o doğru yapılmış bir iştir ve hiçbir güç onu boşa çıkaramaz.

1.5.3

Haec, quae tenemus, quae aspicimus, in quibus cupiditas nostra haeret, caduca sunt, auferre nobis et fortuna et iniuria potest. Beneficium etiam amisso eo, per quod datum est, durat; est enim recte factum, quod irritum nulla vis efficit.

1.5.4Bir dostumu korsanlardan fidyeyle kurtardım; onu başka bir düşman yakalayıp zindana attı: elinden aldığı benim iyiliğim değil, iyiliğimden yararlanmasıdır. Birinin çocuklarını bir deniz kazasından ya da yangından kapıp ona geri verdim; onları bir hastalık ya da talihin başka bir darbesi aldı götürdü: çocuklar olmasa da, onların şahsında verilmiş olan kalır.

1.5.4

Amicum a piratis redemi, hunc alius hostis excepit et in carcerem condidit; non beneficium, sed usum beneficii mei sustulit. Ex naufragio alicui raptos vel ex incendio liberos reddidi, hos vel morbus vel aliqua fortuita iniuria eripuit; manet etiam sine illis, quod in illis datum est.

1.5.5Bu yüzden iyilik adını haksız yere taşıyan her şey, dostça bir iradenin kendini dışa vurmak için kullandığı hizmetçilerdir. Başka şeylerde de böyledir: şeyin görüntüsü bir yerde, kendisi başka yerdedir. Bir komutan birini gerdanlıklarla, sur tacıyla, vatandaş tacıyla ödüllendirir.

1.5.5

Omnia itaque, quae falsum beneficii nomen usurpant, ministeria sunt, per quae se voluntas amica explicat. Hoc in aliis quoque rebus evenit, ut aliubi sit species rei, aliubi ipsa res. Imperator aliquem torquibus, murali et civica donat.

1.5.6Tacın kendisinde değerli ne vardır? Mor kenarlı togada? Fasces'te? Yargı kürsüsünde ve zafer arabasında? Bunların hiçbiri şerefin kendisi değil, şerefin nişanıdır. Bunun gibi, gözümüzün önüne gelen şey de iyilik değil, iyiliğin izi ve işaretidir.

1.5.6

Quid habet per se corona pretiosum? Quid praetexta? Quid fasces? Quid tribunal et currus? Nihil horum honor est, sed honoris insigne. Sic non est beneficium id, quod sub oculos venit, sed beneficii vestigium et nota.

1.6.1Peki iyilik nedir? Sevinç veren ve verirken sevinç duyan, yaptığı şeye gönülden yönelen ve kendiliğinden hazır olan, iyi niyetli bir eylemdir. Bu yüzden neyin yapıldığı ya da verildiği değil, hangi niyetle yapıldığı önemlidir; çünkü iyilik yapılan ya da verilen şeyde değil, veren ya da yapanın ruhunun kendisindedir.

1.6.1

Quid est ergo beneficium? Benevola actio tribuens gaudium capiensque tribuendo in id, quod facit, prona et sponte sua parata. Itaque non, quid fiat aut quid detur, refert, sed qua mente, quia beneficium non in eo, quod fit aut datur, consistit, sed in ipso dantis aut facientis animo.

1.6.2Bunlar arasında büyük bir fark olduğunu şuradan da anlayabilirsin: iyilik her durumda iyidir; yapılan ya da verilen şey ise ne iyidir ne kötü. Küçük şeyleri yücelten, bayağı şeyleri parlatan, büyük ve değerli sayılan şeylerin şerefini düşüren ruhtur. İstenen şeylerin kendileri ne iyi ne kötü olan, yansız bir tabiata sahiptir; önemli olan, şeylere suretini veren yöneticinin onları nereye sürdüğüdür.

1.6.2

Magnum autem esse inter ista discrimen vel ex hoc intellegas licet, quod beneficium utique bonum est, id autem, quod fit aut datur, nec bonum nec malum est. Animus est, qui parva extollit, sordida illustrat, magna et in pretio habita dehonestat; ipsa, quae appetuntur, neutram naturam habent, nec boni nec mali; refert, quo illa rector impellat, a quo forma rebus datur.

1.6.3Sayılıp el değiştiren şey iyiliğin kendisi değildir; tıpkı kurbanlarda, ne kadar semiz ve altınla parıl parıl olsalar da, tanrılara gösterilen saygının kurbanda değil, tapınanların doğru ve dindar iradesinde olması gibi. Bu yüzden iyiler bir avuç buğday ve bir çömlek sunuyla da dindardırlar; kötüler ise sunakları ne kadar kana bulasalar da dinsizlikten kurtulamazlar.

1.6.3

Non est beneficium ipsum, quod numeratur aut traditur, sicut ne in victimis quidem, licet opimae sint auroque praefulgeant, deorum est honor sed recta ac pia voluntate venerantium. Itaque boni etiam farre ac fitilla religiosi sunt; mali rursus non effugiunt impietatem, quamvis aras sanguine multo cruentaverint.

1.7.1İyilikler iyilik yapma iradesinde değil de şeylerde bulunsaydı, aldığımız şeyler ne kadar büyükse iyilikler de o kadar büyük olurdu. Oysa bu yanlıştır. Bizi kimi zaman daha çok borç altına sokan şu kişilerdir: küçük şeyleri görkemle veren; "ruhuyla kralların servetine denk olan"; az ama seve seve veren; benim yoksulluğumu düşünürken kendi yoksulluğunu unutan; yalnız yardım etme iradesine değil, arzusuna sahip olan; verirken iyilik aldığını düşünen; hiç geri almayacakmış gibi veren, geri aldığında da hiç vermemiş gibi davranan; yararlı olacağı fırsatı hem arayan hem yakalayan.

1.7.1

Si beneficia in rebus, non in ipsa benefaciendi voluntate consisterent, eo maiora essent, quo maiora sunt, quae accipimus. Id autem falsum est; non numquam enim magis nos obligat, qui dedit parva magnifice, qui "regum aequavit opes animo," qui exiguum tribuit sed libenter, qui paupertatis suae oblitus est, dum meam respicit, qui non voluntatem tantum iuvandi habuit sed cupiditatem, qui accipere se putavit beneficium, cum daret, qui dedit tamquam numquam recepturus, recepit, tamquam non dedisset, qui occasionem, qua prodesset, et occupavit et quaesiit.

1.7.2Buna karşılık, dediğim gibi, gerçekte ve görünüşte büyük olsalar da verenden ya zorla koparılan ya da elinden kayıp düşen şeyler minnet uyandırmaz; dolu bir avuçla verilenden çok, kolay açılan bir elle verilen hoşa gider.

1.7.2

Contra ingrata sunt, ut dixi, licet re ac specie magna videantur, quae danti aut extorquentur aut excidunt, multoque gratius venit, quod facili quam quod plena manu datur.

1.7.3Bana verdiği az; ama daha fazlasını veremezdi. Ötekinin verdiği ise büyük; ama duraksadı, erteledi, verirken inledi, küçümseyerek verdi, ortalıkta dolaştırıp gösterdi ve iyilik ettiği kişiyi değil, başkalarını memnun etmek istedi: bana değil, şan hırsına verdi.

1.7.3

Exiguum est, quod in me contulit, sed amplius non potuit; at hic quod dedit, magnum est, sed dubitavit, sed distulit, sed, cum daret, gemuit, sed superbe dedit, sed circumtulit et placere non ei, cui praestabat, voluit; ambitioni dedit, non mihi.

1.8.1Herkes Sokrates'e imkânı ölçüsünde pek çok şey sunarken, yoksul bir öğrencisi olan Aiskhines şöyle dedi: "Sana verebileceğim, sana layık hiçbir şey bulamıyorum; yoksul olduğumu da yalnız şimdi hissediyorum. Bu yüzden sahip olduğum tek şeyi, kendimi sana armağan ediyorum. Bu armağanı, nasıl bir şey olursa olsun, hoş görmeni ve ötekilerin sana çok şey verirken kendilerine daha fazlasını bıraktıklarını düşünmeni rica ediyorum." Sokrates ona şöyle dedi:

1.8.1

Socrati cum multa pro suis quisque facultatibus offerrent, Aeschines, pauper auditor: "Nihil," inquit, "dignum te, quod dare tibi possim, invenio et hoc uno modo pauperem esse me sentio. Itaque dono tibi, quod unum habeo, me ipsum. Hoc munus rogo, qualecumque est, boni consulas cogitesque alios, cum multum tibi darent, plus sibi reliquisse." Cui Socrates:

1.8.2"Kendine küçük bir değer biçmiyorsan, bana neden büyük bir armağan vermiş olmayasın? Bu yüzden seni, aldığımdan daha iyi bir hâlde sana geri vermeye özen göstereceğim." Aiskhines bu armağanla, serveti kadar büyük gururu olan Alkibiades'i ve zengin gençlerin bütün cömertliğini geride bıraktı.

1.8.2

"Quidni tu," inquit, "magnum munus mihi dederis, nisi forte te parvo aestimas? Habebo itaque curae, ut te meliorem tibi reddam, quam accepi." Vicit Aeschines hoc munere Alcibiadis parem divitiis animum et omnem iuvenum opulentorum munificentiam.

1.9.1Görüyorsun, ruh darlık içinde bile cömertlik için malzeme buluyor. Bana öyle geliyor ki şöyle demiş: "Ey talih, beni yoksul kılmak istemekle bir şey kazanmadın; yine de bu adama layık bir armağan bulacağım; seninkinden veremediğim için kendiminkinden vereceğim." Onun kendini değersiz saydığını düşünmen için bir sebep yok: kendi değerini kendisi belirledi. Zeki genç, Sokrates'e kendisini nasıl armağan edeceğini buldu. Şeylerin ne kadar büyük olduğuna değil, nasıl birinden geldiğine bakmak gerekir.

1.9.1

Vides, quomodo animus inveniat liberalitatis materiam etiam inter angustias. Videtur mihi dixisse: "Nihil egisti, fortuna, quod me pauperem esse voluisti; expediam dignum nihilo minus huic viro munus, et quia de tuo non possum, de meo dabo." Neque est, quod existimes illum vilem sibi fuisse: pretium se sui fecit. Ingeniosus adulescens invenit, quemadmodum Socraten sibi daret. Non quanta quaeque sint, sed a quali profecta, prospiciendum.

1.9.2Kurnaz adam ölçüsüz şeyler isteyenlere kapısını kolayca açtı ve hiçbir işle yardım etmeyecekken utanmaz umutları sözlerle besledi; ama dili sert, yüzü asık olup talihini kıskançlık uyandırarak gözler önüne serenin şöhreti daha da kötüdür. Çünkü insanlar talihliye hem saygı gösterir hem de lanet eder; ellerinden gelse aynı şeyi yapacakken, yapandan nefret ederler.

1.9.2

Callidus non difficilem aditum praebuit immodica cupientibus spesque improbas nihil re adiuturus verbis fovit; at peior opinio, si lingua asper, vultu gravis cum invidia fortunam suam explicuit. Colunt enim detestanturque felicem et, si potuerint, eadem facturi odere facientem.

1.9.3Başkalarının karılarını gizlice değil, açıkça eğlencelerine alet edip kendi karılarını başkalarına bırakıyorlar. Karısının sedyede kendini teşhir etmesini, her yandan görülür biçimde gezdirilip ortalık yerde seyircilere açılmasını yasaklayan kişi, köylü, kaba, kötü huylu sayılır ve hanımlar arasında bu, tiksinti uyandıran bir kocalık sayılır.

1.9.3

Coniugibus alienis ne clam quidem sed aperte ludibrio habitis suas aliis permisere. Rusticus, inhumanus ac mali moris et inter matronas abominanda condicio est, si quis coniugem suam in sella prostare vetuit et vulgo admissis inspectoribus vehi perspicuam undique.

1.9.4Bir metresle kendini ünlü kılmamış, başkasının karısına yıllık bir gelir bağlamamış olana hanımlar aşağılık, bayağı şehvetli, hizmetçi kızların peşinden koşan adam derler. Bu yüzden zina nişanlanmanın en yakışıklı türü olmuş, bekâr kalmak üzerinde herkes birleşmiştir; çünkü kimse başkasının karısını kaçırmadıkça kendine kadın almıyor.

1.9.4

Si quis nulla se amica fecit insignem nec alienae uxori annuum praestat, hunc matronae humilem et sordidae libidinis et ancillariolum vocant. Inde decentissimum sponsaliorum genus est adulterium et in consensu vidui caelibatus, quoniam nemo uxorem duxit, nisi qui abduxit.

1.9.5Artık yağmaladıklarını saçmak, saçtıklarını da yırtıcı ve keskin bir açgözlülükle yeniden toplamak için yarışıyorlar: hiçbir şeyi umursamamak, başkasının yoksulluğunu hor görmek, kendi yoksulluğundan her kötülükten çok korkmak, barışı haksızlıklarla bozmak, daha zayıfları zorla ve korkuyla ezmek. Eyaletlerin soyulmasına, iki tarafın da teklifleri dinlendikten sonra parayla satılan bir yargı kürsüsünün birine ihale edilmesine şaşmamalı; çünkü satın aldığını satmak milletlerin hukukudur!

1.9.5

Iam rapta spargere, sparsa fera et acri avaritia recolligere certant; nihil pensi habere, paupertatem alienam contemnere, suam magis quam ullum aliud vereri malum, pacem iniuriis perturbare, imbecilliores vi ac metu premere. Nam provincias spoliari et nummarium tribunal audita utrimque licitatione alteri addici non mirum, quoniam, quae emeris, vendere gentium ius est!

1.10.1Ama konunun kışkırtmasıyla atılımımız bizi çok uzağa sürükledi; öyleyse suç yalnız bizim çağımıza yüklenmesin diye şöyle bitirelim. Atalarımız bundan yakındı, biz yakınıyoruz, torunlarımız yakınacak: ahlâkın yıkıldığından, kötülüğün hüküm sürdüğünden, insan işlerinin daha kötüye ve her türlü günaha kaydığından. Oysa bunlar hep aynı yerde durur ve duracaktır; yalnız biraz ileri ya da geri kayarlar; tıpkı yükselen gelgitin uzağa taşıdığı, çekilen gelgitin ise kıyının daha içerideki izine çektiği dalgalar gibi.

1.10.1

Sed longius nos impetus evehit provocante materia; itaque sic finiamus, ne in nostro saeculo culpa subsidat. Hoc maiores nostri questi sunt, hoc nos querimur, hoc posteri nostri querentur, eversos mores, regnare nequitiam, in deterius res humanas et omne nefas labi. At ista eodem stant loco stabuntque, paulum dumtaxat ultra aut citra mota, ut fluctus, quos aestus accedens longius extulit, recedens interiore litorum vestigio tenuit.

1.10.2Bir zaman zinada başka günahlardan daha çok günah işlenecek, iffet dizginlerini koparacak; bir zaman ziyafet çılgınlığı ve servetlerin en iğrenç yıkımı olan mutfak revaçta olacak; bir zaman bedenlerin aşırı süslenmesi ve ruhun çirkinliğini ortaya seren güzellik merakı; bir zaman kötü kullanılan hürriyet küstahlığa ve cüretkârlığa dönüşüp patlayacak; bir zaman kişisel ve kamusal zalimliğe, kutsal ve dokunulmaz her şeyin kirletildiği iç savaş çılgınlığına gidilecek; bir gün sarhoşluğa şeref verilecek, en çok şarap içebilmek bir fazilet sayılacak.

1.10.2

Nunc in adulteria magis quam in alia peccabitur, abrumpetque frenos pudicitia; nunc conviviorum vigebit furor et foedissimum patrimoniorum exitium, culina; nunc cultus corporum nimius et formae cura prae se ferens animi deformitatem; nunc in petulantiam et audaciam erumpet male dispensata libertas; nunc in crudelitatem privatam ac publicam ibitur bellorumque civilium insaniam, qua omne sanctum ac sacrum profanetur; habebitur aliquando ebrietati honor, et plurimum meri cepisse virtus erit.

1.10.3Kusurlar tek bir yerde beklemez; yerinde durmayan ve birbiriyle çatışan kusurlar kargaşa içinde birbirini kovar, sırayla kovulurlar. Ama kendimiz hakkında hep aynı hükmü vermek zorunda kalacağız: kötüyüz, kötüydük ve — istemeyerek ekliyorum — kötü olacağız.

1.10.3

Non expectant uno loco vitia, sed mobilia et inter se dissidentia tumultuantur, pellunt in vicem fuganturque; ceterum idem semper de nobis pronuntiare debebimus, malos esse nos, malos fuisse, — invitus adiciam, et futuros esse.

1.10.4Katiller, tiranlar, hırsızlar, zinacılar, yağmacılar, tapınak soyguncuları, hainler olacak. Nankör bütün bunlardan aşağıda sayılır; şu farkla ki bunların hepsi nankörden doğar ve nankörlük olmadan hemen hiçbir büyük cinayet büyümemiştir. Sen bundan en büyük suçmuş gibi sakın; ama sana karşı işlenmişse en hafif suçmuş gibi bağışla. Çünkü uğradığın haksızlığın toplamı şudur: iyiliğini kaybettin. Ondan en iyi kısmı ise sende sağlam duruyor: vermiş olman.

1.10.4

Erunt homicidae, tyranni, fures, adulteri, raptores, sacrilegi, proditores; infra omnia ista ingratus est, nisi quod omnia ista ab ingrato sunt, sine quo vix ullum magnum facinus adcrevit. Hoc tu cave tamquam maximum crimen ne admittas; ignosce tamquam levissime, si admissum est. Haec est enim iniuriae summa: beneficium perdidisti. Salvum est enim tibi ex illo, quod est optimum: dedisti.

1.10.5Ama iyiliklerimizi en çok minnetle karşılık verecek olanlara yapmaya dikkat etmek gerektiği gibi, kimi iyilikleri, onlardan kötü bir karşılık beklense bile yapacak ve vereceğiz; yalnız nankör olacaklarına hükmettiğimizde değil, nankör olduklarını bildiğimizde de. Örneğin birine çocuklarını büyük bir tehlikeden, kendim hiçbir tehlikeye girmeden kurtarıp geri verebileceksem, duraksamayacağım. Layık olanı kanım pahasına bile savunacak, tehlikeyi onunla paylaşacağım; layık olmayanı haydutların elinden bir bağırışla kurtarabileceksem, bir insanı kurtaracak o sesi çıkarmaktan üşenmeyeceğim.

1.10.5

Quemadmodum autem curandum est, ut in eos potissimum beneficia conferamus, qui grate responsuri erunt, ita quaedam, etiam si male de illis sperabitur, faciemus tribuemusque, non solum si iudicabimus ingratos fore, sed si sciemus fuisse. Tamquam si filios alicui restituere potero magno periculo liberatos sine ullo meo, non dubitabo. Dignum etiam impendio sanguinis mei tuebor et in partem discriminis veniam; indignum si eripere latronibus potero clamore sublato, salutarem vocem homini non pigebit emittere.

1.11.1Sırada hangi iyiliklerin ve nasıl verilmesi gerektiğini söylemek var. Önce zorunlu olanları verelim, sonra faydalı olanları, sonra hoş olanları, her durumda da kalıcı olanları. Zorunlu olanlardan başlamak gerekir; çünkü hayatı ayakta tutan şey ruha başka türlü, onu süsleyen ya da donatan şey başka türlü ulaşır. İnsan, kolayca vazgeçebileceği bir şeyin değerini biçerken mızmız olabilir; öyle bir şey için şöyle denebilir: "Al geri, istemiyorum; benimkiyle yetiniyorum." Kimi zaman insan, aldığını yalnız geri vermek değil, fırlatıp atmak ister.

1.11.1

Sequitur, ut dicamus, quae beneficia danda sint et quemadmodum. Primum demus necessaria, deinde utilia, deinde iucunda, utique mansura. Incipiendum est autem a necessariis; aliter enim ad animum pervenit, quod vitam continet, aliter, quod exornat aut instruit. Potest in eo aliquis fastidiosus esse aestimator, quo facile cariturus est, de quo dicere licet: "Recipe, non desidero; meo contentus sum." Interim non reddere tantum libet, quod acceperis, sed abicere.

1.11.2Zorunlu olanlardan kimi birinci sırayı alır: onlarsız yaşayamayız; kimi ikinci sırayı: onlarsız yaşamamalıyız; kimi de üçüncü sırayı: onlarsız yaşamak istemeyiz.

1.11.2

Ex his, quae necessaria sunt, quaedam primum obtinent locum, sine quibus non possumus vivere, quaedam secundum, sine quibus non debemus, quaedam tertium, sine quibus nolumus.

1.11.3Birinci türdekiler şunlardır: düşman elinden, bir tiranın öfkesinden, kanun dışı ilandan ve insan hayatını kuşatan çeşit çeşit, belirsiz öteki tehlikelerden kurtarılmak. Bunlardan hangisini savuşturursak, tehlike ne kadar büyük ve korkunçsa o kadar büyük bir minnet kazanırız; çünkü insanın aklına ne büyük kötülüklerden kurtulduğu gelir ve önceki korku armağanı daha da çekici kılar. Yine de armağanımıza korku ağırlık katsın diye kimseyi elimizden geldiğinden daha geç kurtarmamalıyız.

1.11.3

Prima huius notae sunt: hostium manibus eripi et tyrannicae irae et proscriptioni et aliis periculis, quae varia et incerta humanam vitam obsident. Quidquid horum discusserimus, quo maius ac terribilius erit, hoc maiorem inibimus gratiam; subit enim cogitatio, quantis sint liberati malis, et lenocinium est muneris antecedens metus. Nec tamen ideo debemus tardius quemquam servare, quam possumus, ut muneri nostro timor imponat pondus.

1.11.4Bunlardan sonra, onlarsız yaşayabildiğimiz ama yokluklarında ölümü yeğleyeceğimiz şeyler gelir: hürriyet, iffet ve sağlıklı bir akıl gibi. Ardından bize yakınlıkla, kan bağıyla, alışkanlıkla ve uzun bir birliktelikle sevgili olan şeyler gelir: çocuklar, eşler, ev ocağı ve ruhun kendine öyle bağladığı başka şeyler ki onlardan koparılmayı hayattan koparılmaktan daha ağır sayar.

1.11.4

Proxima ab his sunt, sine quibus possumus quidem vivere, sed ut mors potior sit, tamquam libertas et pudicitia et mens bona. Post haec habebimus coniunctione ac sanguine usuque et consuetudine longa cara, ut liberos, coniuges, penates, cetera, quae usque eo animus sibi applicuit, ut ab illis quam vita divelli gravius existimet.

1.11.5Ardından faydalı olanlar gelir; bunların malzemesi çeşitli ve geniştir. Burada aşırı olmayan, sağlıklı bir ölçüde sahip olmaya yetecek para olacak; burada daha yükseğe uzananlar için şeref ve ilerleme olacak; çünkü insanın kendine faydalı hâle gelmesinden daha faydalı bir şey yoktur. Geri kalanlar ise bolluktan gelir ve insanı şımartır. Bunlarda şunu gözeteceğiz: zamanında verildikleri için hoşa gitsinler; sıradan olmasınlar; ya pek az kişinin sahip olduğu, ya bu çağda pek az kişinin sahip olduğu, ya da bu biçimiyle pek az kişinin sahip olduğu şeyler olsunlar; tabiatça değerli olmasalar bile zaman ya da yer onlara değer kazandırsın.

1.11.5

Subsecuntur utilia, quorum varia et lata materia est; hic erit pecunia non superfluens sed ad sanum modum habendi parata; hic erit honor et processus ad altiora tendentium; nec enim utilius quicquam est quam sibi utilem fieri. Iam cetera ex abundanti veniunt delicatos factura. In his sequemur, ut opportunitate grata sint, ut non vulgaria, quaeque aut pauci habuerint aut pauci intra hanc aetatem aut hoc modo, quae, etiam si natura pretiosa non sunt, tempore aut loco fiant.

1.11.6Sunulduğunda en çok haz verecek olanın, sahibinin karşısına sık sık çıkacak olanın ne olduğunu görelim; böylece o şey onunla ne kadar sık birlikteyse biz de o kadar sık birlikte olalım. Gereksiz armağanlar göndermekten her durumda sakınacağız: bir kadına ya da ihtiyara av silahları, bir köylüye kitaplar, ilimlere ve edebiyata kendini adamış birine av ağları göndermek gibi. Aynı şekilde, tersine, hoşa gidecek şeyler göndermek isterken herkese kendi hastalığını başına kakacak şeyler göndermemeye de dikkat edeceğiz: bir ayyaşa şarap, bir hastalıklıya ilaç göndermek gibi. Alanın kusurunu tanıyan bir armağan, armağan olmaktan çıkıp bir hakarete dönüşür.

1.11.6

Videamus, quid oblatum maxime voluptati futurum sit, quid frequenter occursurum habenti, ut totiens nobiscum quotiens cum illo sit. Utique cavebimus, ne munera supervacua mittamus, ut feminae aut seni arma venatoria, ut rustico libros, ut studiis ac litteris dedito retia. Aeque ex contrario circumspiciemus, ne, dum grata mittere volumus, suum cuique morbum exprobratura mittamus, sicut ebrioso vina et valetudinario medicamenta. Maledictum enim incipit esse, non munus, in quo vitium accipientis adgnoscitur.

1.12.1Neyi vereceğimizi seçmek bizim elimizdeyse, özellikle kalıcı şeyler arayacağız ki armağan olabildiğince az ölümlü olsun. Çünkü aldıklarını görmeseler bile onu düşünecek kadar minnettar olan pek azdır. Armağanın kendisi gözlerinin önünde durup kendini unutturmadığında, verenini durmadan akla getirdiğinde, nankörlerin bile hafızasına zorla girer. Hiçbir zaman hatırlatmamamız gerektiği için kalıcı şeyleri daha da çok arayalım: silinip giden hatırayı şeyin kendisi uyandırsın.

1.12.1

Si arbitrium dandi penes nos est, praecipue mansura quaeremus, ut quam minime mortale munus sit. Pauci enim sunt tam grati, ut, quid acceperint, etiam si non vident, cogitent. Ingratos quoque memoria cum ipso munere incurrit, ubi ante oculos est et oblivisci sui non sinit, sed auctorem suum ingerit et inculcat. Eo quidem magis duratura quaeramus, quia numquam admonere debemus; ipsa res evanescentem memoriam excitet.

1.12.2Basılmış paradan çok işlenmiş gümüş armağan etmeyi, giysiden ve kısa bir kullanımın aşındıracağı şeylerden çok heykel vermeyi yeğlerim. Pek az kişide minnet, şeyin kendisi gittikten sonra da kalır; çoğunun gönlünde armağanlar ancak kullanıldıkları sürece yaşar. Ben, mümkünse, armağanımın tükenmesini istemem; dursun, dostuma yapışsın, onunla birlikte yaşasın.

1.12.2

Libentius donabo argentum factum quam signatum; libentius statuas quam vestem et quod usus brevis deterat. Apud paucos post rem manet gratia; plures sunt, apud quos non diutius in animo sunt donata, quam in usu. Ego, si fieri potest, consumi munus meum nolo; extet, haereat amico meo, convivat.

1.12.3Hiç kimse, gösterisi çoktan bitmiş birine gladyatör ya da av hayvanları, kışın yazlık, yazın kışlık giysi göndermemesi gerektiği söylenecek kadar ahmak değildir. İyilikte sağduyu olsun; zamanı, yeri, kişileri gözetsin; çünkü bazı şeyler anına göre hoşa gider ya da gitmez. Birinin elinde bolca bulunan bir şeyi değil de onda olmayan bir şeyi, her yerde göreceği bir şeyi değil de uzun süre arayıp bulamadığı bir şeyi verirsek, ne kadar daha hoş karşılanır!

1.12.3

Nemo tam stultus est, ut monendus sit, ne cui gladiatores aut venationem iam munere edito mittat et vestimenta aestiva bruma, hiberna solstitio. Sit in beneficio sensus communis; tempus, locum observet, personas, quia momentis quaedam grata et ingrata sunt. Quanto acceptius est, si id damus, quod quis non habet, quam cuius copia abundat, quod diu quaerit nec invenit, quam quod ubique visurus est!

1.12.4Armağanlar pahalı olmaktan çok nadir ve seçkin olsun; zenginin evinde bile kendilerine yer açsınlar; tıpkı birkaç gün sonra bıkkınlık verecek sıradan meyvelerin bile erken yetiştiklerinde insanı sevindirmesi gibi. Ya başka hiç kimsenin onlara vermediği ya da bizim başka hiç kimseye vermediğimiz şeyler de itibarsız olmayacaktır.

1.12.4

Munera non tam pretiosa quam rara et exquisita sint, quae etiam apud divitem sui locum faciant, sicut gregalia quoque poma et post paucos dies itura in fastidium delectant, si provenere maturius. Illa quoque non erunt sine honore, quae aut nemo illis alius dedit aut nos nulli alii.

1.13.1Doğu'nun galibi Makedonyalı Aleksandros ruhunu insanî olanın üstüne yükseltirken, Korinthoslular elçiler aracılığıyla onu kutlayıp ona şehirlerinin vatandaşlığını armağan ettiler. Aleksandros bu nezaket gösterisine gülünce elçilerden biri şöyle dedi: "Vatandaşlığımızı senden ve Herakles'ten başka hiç kimseye vermedik."

1.13.1

Alexandro Macedoni, cum victor Orientis animos supra humana tolleret. Corinthii per legatos gratulati sunt et civitate illum sua donaverunt. Cum risisset hoc Alexander officii genus, unus ex legatis: "Nulli," inquit, "civitatem umquam dedimus alii quam tibi et Herculi."

1.13.2Bunun üzerine, sulandırılmamış bu şerefi seve seve kabul etti, elçileri davetle ve başka inceliklerle ağırladı; kendisine vatandaşlığı verenlerin kim olduğunu değil, onu daha önce kime vermiş olduklarını düşündü. Ne tabiatını ne ölçüsünü bildiği şana kendini kaptırmış bu adam, Herakles'in ve Liber'in izlerini izleyip o izlerin bittiği yerde bile durmayarak, armağanı verenlerden gözünü çevirip şerefinin ortağına baktı; sanki Herakles'e denk tutulduğu için, en boş zihniyle kucakladığı göğü elinde tutuyormuş gibi!

1.13.2

Libens accepit non dilutum honorem et legatos invitatione aliaque humanitate prosecutus cogitavit, non qui sibi civitatem darent, sed cui dedissent; et homo gloriae deditus, cuius nec naturam nec modum noverat. Herculis Liberique vestigia sequens ac ne ibi quidem resistens, ubi illa defecerant, ad socium honoris sui respexit a dantibus, tamquam caelum, quod mente vanissima complectebatur, teneret, quia Herculi aequabatur!

1.13.3Faziletin yerine talihli bir pervasızlığı olan o kendinden geçmiş delikanlının Herakles'le ne benzerliği vardı? Herakles kendisi için hiçbir şey fethetmedi; dünyayı arzuyla değil, neyi fethedeceğine hükmederek dolaştı: kötülerin düşmanı, iyilerin koruyucusu, karaların ve denizin barış getiricisiydi. Bu ise çocukluğundan beri bir haydut ve milletlerin yağmacısıydı; düşmanlarının olduğu kadar dostlarının da yıkımıydı. Bütün ölümlülere korku salmayı en yüksek iyi sayıyor, yalnız en yırtıcı hayvanlardan değil, en korkak hayvanlardan da kötü zehirleri yüzünden korkulduğunu unutuyordu.

1.13.3

Quid enim illi simile habebat vesanus adulescens, cui pro virtute erat felix temeritas? Hercules nihil sibi vicit; orbem terrarum transivit non concupiscendo, sed iudicando, quid vinceret, malorum hostis, bonorum vindex, terrarum marisque pacator. At hic a pueritia latro gentiumque vastator, tam hostium pernicies quam amicorum, qui summum bonum duceret terrori esse cunctis mortalibus, oblitus non ferocissima tantum, sed ignavissima quoque animalia timeri ob malum virus.

1.14.1Şimdi konumuza dönelim. İyiliği önüne gelene veren, kimseyi minnettar kılmaz; kimse kendini bir hancının ya da meyhanecinin konuğu, ya da herkese ziyafet verenin sofra arkadaşı saymaz; orada şöyle denebilir: "Bana ne verdi ki? Kendisinin pek tanımadığı birine, hatta düşmanı olan en alçak adama verdiğinin aynısını. Beni layık mı gördü? Kendi hastalığına uydu, o kadar!" Minnet uyandırmasını istediğin şeyi nadir kıl; nadir olunca herkes onun kendi hesabına borç yazılmasına razı olur.

1.14.1

Ad propositum nunc revertamur. Beneficium si qui quibuslibet dat, nulli gratum est; nemo se stabularii aut cauponis hospitem iudicat nec convivam dantis epulum, ubi dici potest: "Quid enim in me contulit? Nempe hoc, quod et in illum vix bene notum sibi et in illum etiam inimicum ac turpissimum hominem. Numquid enim me dignum iudicavit? Morbo suo morem gessit! "Quod voles gratum esse, rarum effice; quivis patitur sibi imputari.

1.14.2Kimse bunu, cömertliği geri çektiğim ve daha sıkı dizginlerle bastırdığım biçiminde yorumlamasın. Cömertlik istediği kadar dışarı çıksın; ama yol alsın, başıboş dolaşmasın. Öyle dağıtmak mümkündür ki herkes, pek çok kişiyle birlikte almış olsa bile kendini kalabalığın içinde saymaz.

1.14.2

Nemo haec ita interpretetur, tamquam reducam liberalitatem et frenis artioribus reprimam; illa vero, in quantum libet, exeat, sed eat, non erret. Licet ita largiri, ut unusquisque, etiam si cum multis accepit, in populo se esse non putet.

1.14.3Herkesin, daha yakına kabul edildiğini umduracak bir yakınlık işareti olsun. Şöyle desin: "Ben de onun aldığını aldım, ama istemeden. Onun aldığını aldım, ama o uzun süre hizmet ettikten sonra almıştı, ben ise kısa sürede aldım. Aynı şeye sahip olanlar var, ama onlara aynı sözlerle, verenin aynı güler yüzüyle verilmemiş. O istedikten sonra aldı; ben istememiştim. O aldı, ama karşılığını kolayca ödeyecek biriydi, yaşlılığı ve mirasçısızlığı büyük umutlar vaat ediyordu; bana ise aynı şeyi vermiş olsa da daha fazlasını verdi, çünkü geri alma umudu olmadan verdi."

1.14.3

Nemo non habeat aliquam familiarem notam, per quam speret se propius admissum. Dicat: "Accepi idem, quod ille, sed ultro. Accepi, quod ille, sed ego intra breve tempus, cum ille diu meruisset. Sunt, qui idem habeant, sed non eisdem verbis datum, non eadem comitate tribuentis. Ille accepit, cum rogasset; ego non rogaram. Ille accepit, sed facile redditurus, sed cuius senectus et libera orbitas magna promittebat; mihi plus dedit, quamvis idem dederit, quia sine spe recipiendi dedit."

1.14.4Bir fahişe nasıl kendini pek çok kişi arasında, her biri ondan bir yakınlık işareti taşıyacak biçimde bölüştürürse, iyiliklerinin sevimli olmasını isteyen de hem pek çok kişiyi borç altına sokmanın hem de her birinin kendini ötekilerden üstün sayacağı bir şeye sahip olmasının yolunu düşünüp bulmalıdır.

1.14.4

Quemadmodum meretrix ita inter multos se dividet, ut nemo non aliquod signum familiaris animi ferat, ita, qui beneficia sua amabilia esse vult, excogitet, quomodo et multi obligentur et tamen singuli habeant aliquid, quo se ceteris praeferant.

1.15.1Ben iyiliklerin önüne engel koymuyorum; ne kadar çok ve büyük olurlarsa o kadar övgü getirirler. Ama muhakeme olsun; çünkü rastgele ve gelişigüzel verilen şeyler kimsenin hoşuna gidemez.

1.15.1

Ego vero beneficiis non obicio moras; quo plura maioraque fuerint, plus adferent laudis. At sit iudicium; neque enim cordi esse cuiquam possunt forte ac temere data.

1.15.2Bu yüzden biri, bu öğütleri verirken eli açıklığın sınırlarını içeri çektiğimizi ve ona daha dar bir alan açtığımızı sanıyorsa, öğütlerimizi yanlış anlamıştır. Hangi faziletine daha çok saygı duyuyoruz? Hangisini daha çok kamçılıyoruz? Bu teşvik, insan soyunun birliğini kutsal sayan bizden başka kime bu kadar yakışır?

1.15.2

Quare si quis existimat nos, cum ista praecipimus, benignitatis fines introrsus referre et illi minus laxum limitem aperire, ne perperam monitiones nostras exaudivit. Quam enim virtutem magis veneramur? Cui magis stimulos addimus? Quibusve tam convenit haec adhortatio quam nobis societatem generis humani sancientibus?

1.15.3Öyleyse ne? Ruhun hiçbir gücü, doğru bir iradeyle başlamış olsa bile, ölçü onu fazilet hâline getirmedikçe ahlâken güzel olmadığına göre, cömertliğin savurganlığa dönüşmesini yasaklıyorum. Bir iyiliği almak, hem de açık avuçlarla almak, ancak onu layık olanlara akıl ulaştırdığında hoştur; rastlantının ve düşünmeden davranan bir atılımın gelişigüzel sürüklediği iyilik ise hoş değildir. İnsanın göstermek, üzerine kendi adını yazmak istediği iyilik budur.

1.15.3

Quid ergo est? Cum sit nulla honesta vis animi, etiam si a recta voluntate incepit, nisi quam virtutem modus fecit, veto liberalitatem nepotari. Tunc iuvat accepisse beneficium et supinis quidem manibus, ubi illud ratio ad dignos perducit, non quolibet casus et consilii indigens impetus defert; quod ostentare libet et inscribere sibi.

1.15.4Verenini itiraf etmekten utandığın şeylere iyilik mi diyorsun? Oysa iyilikler, insana neyi aldığından çok kimden aldığını düşündürüp sevindirdiklerinde ne kadar daha hoş karşılanır, ruhun iç köşelerine bir daha çıkmamak üzere ne kadar derine iner!

1.15.4

Beneficia tu vocas, quorum auctorem fateri pudet? At illa quanto gratiora sunt quantoque in partem interiorem animi numquam exitura descendunt, cum delectant cogitantem magis a quo, quam quid acceperis?

1.15.5Crispus Passienus, bazılarının iyiliği yerine takdirini, bazılarının takdiri yerine iyiliğini yeğlediğini söyler, ardından örnek verirdi: "Tanrılaşmış Augustus'un takdirini, Claudius'un iyiliğini yeğlerim." Ben ise takdiri değersiz olan hiç kimsenin iyiliğinin istenmeye değer olmadığını düşünüyorum.

1.15.5

Crispus Passienus solebat dicere quorundam se iudicium malle quam beneficium, quorundam beneficium malle quam iudicium, et subiciebat exempla. "Malo," aiebat, "divi Augusti iudicium, malo Claudii beneficium." Ego vero nullius puto expetendum esse beneficium, cuius vile iudicium est.

1.15.6Öyleyse ne? Claudius'un verdiği şey kabul edilmemeli miydi? Edilmeliydi; ama her an kötüye dönebileceğini bildiğin talihin verdiği bir şey gibi. Birbirine karışmış bu iki şeyi neden ayırıyoruz? En iyi kısmı, yani takdirle verilmiş olmayı eksik olan şey iyilik değildir; yoksa ne akılla ne doğru bir iradeyle verilmiş büyük bir para da bir defineden daha fazla iyilik sayılmaz. Kabul edilmesi gereken ama borçlanılmaması gereken pek çok şey vardır.

1.15.6

Quid ergo? Non erat accipiendum a Claudio, quod dabatur? Erat, sed sicut a fortuna, quam scires posse statim malam fieri. Quid ista inter se mixta dividimus? Non est beneficium, cui deest pars optima, datum esse iudicio: alioqui pecunia ingens, si non ratione nec recta voluntate donata est, non magis beneficium est quam thesaurus. Multa sunt autem, quae oportet accipere nec debere.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…