II. Kitap
2.1.1İnsanların en iyisi Liberalis, ilk kısımdan hâlâ geriye kalanı inceleyelim: iyilik nasıl verilmelidir? Bunun için en kestirme yolu göstereceğimi sanıyorum: almak isteyeceğimiz gibi verelim.
Inspiciamus, Liberalis virorum optime, id quod ex priore parte adhuc superest, quemadmodum dandum sit beneficium; cuius rei expeditissimam videor monstraturus viam: sic demus, quomodo vellemus accipere.
2.1.2Her şeyden önce seve seve, çabucak, hiç duraksamadan. Verenin ellerinde uzun süre takılıp kalan, bırakmakta zorlandığı, kendinden koparıyormuş gibi verdiği görülen iyilik minnet uyandırmaz. Araya bir gecikme girse bile, düşünüp taşınmış gibi görünmekten her yoldan kaçınalım: duraksayan, reddedene en yakın olandır ve hiçbir minnet kazanmaz. Çünkü iyilikte en hoş şey verenin iradesi olduğuna göre, duraksamasıyla istemeyerek verdiğini kanıtlayan kişi vermemiş, yalnızca kendisinden çekip alana karşı onu tutamamıştır. Pek çok kişiyi cömert kılan da hayır diyemeyen bir yüz zayıflığıdır.
Ante omnia libenter, cito, sine ulla dubitatione. Ingratum est beneficium, quod diu inter dantis manus haesit, quod quis aegre dimittere visus est et sic dare, tamquam sibi eriperet. Etiam si quid intervenit morae, evitemus omni modo, ne deliberasse videamur; proximus est a negante, qui dubitavit, nullamque iniit gratiam. Nam cum in beneficio iucundissima sit tribuentis voluntas, quia nolentem se tribuisse ipsa cunctatione testatus est, non dedit sed adversus ducentem male retinuit; multi autem sunt, quos liberales facit frontis infirmitas.
2.1.3En hoş iyilikler hazır, kolay, insanın karşısına kendiliğinden çıkan, alanın utangaçlığından başka hiçbir gecikmenin olmadığı iyiliklerdir. En iyisi herkesin isteğinin önüne geçmektir; ikinci en iyisi isteğin hemen ardından gelmek. Daha da iyisi, rica edilmeden davranmaktır; çünkü dürüst bir insanın istemek için ağzı kilitlenip yüzü kızardığında, bu işkenceyi ondan esirgeyen armağanını kat kat büyütür.
Gratissima sunt beneficia parata, facilia, occurrentia, ubi nulla mora fuit nisi in accipientis verecundia. Optimum est antecedere desiderium cuiusque, proximum sequi. Illud melius, occupare ante quam rogemur, quia, cum homini probo ad rogandum os concurrat et suffundatur rubor, qui hoc tormentum remittit, multiplicat munus suum.
2.1.4İsteyip de alan, onu bedavaya almamıştır; çünkü en ağırbaşlı insanlar olan atalarımızın gördüğü gibi, hiçbir şey yalvarmayla satın alınandan daha pahalıya mal olmaz. İnsanlar dileklerini açıkça dile getirmek zorunda olsalardı daha az dilekte bulunurlardı; öyle ki en şerefli biçimde yakardığımız tanrılara bile sessizce ve içimizden dua etmeyi yeğleriz.
Non tulit gratis, qui, cum rogasset, accepit, quoniam quidem, ut maioribus nostris gravissimis viris visum est, nulla res carius constat, quam quae precibus empta est. Vota homines parcius facerent, si palam facienda essent; adeo etiam deos, quibus honestissime supplicamus, tacite malumus et intra nosmet ipsos precari.
2.2.1"Rica ediyorum" sıkıcı, ağır, başı eğik söylenmesi gereken bir sözdür. Dostu da, iyilik ederek dost edinmek istediğin herkesi de bundan esirgemek gerekir; ne kadar acele etse de, isteyene veren iyiliği geç vermiştir. Bu yüzden herkesin isteği sezilmeli ve sezilince o kişi istemenin en ağır zorunluluğundan kurtarılmalıdır; karşıya kendiliğinden çıkan iyiliğin gönülde hoş bir anı olarak yaşayacağını bil.
Molestum verbum est, onerosum, demisso vultu dicendum, rogo. Huius facienda est gratia amico et quemcumque amicum sis promerendo facturus; properet licet, sero beneficium dedit, qui roganti dedit. Ideo divinanda cuiusque voluntas et, cum intellecta est, necessitate gravissima rogandi liberanda est; illud beneficium iucundum victurum in animo scias, quod obviam venit.
2.2.2Önden davranmak nasip olmadıysa isteyenin sözlerinin çoğunu kesip atalım; rica edilmiş değil, bilgilendirilmiş gibi görünelim; hemen söz verelim ve araya söz girmeden önce yapacağımızı aceleyle gösterelim. Hastalarda yemeğin zamanında verilmesi nasıl iyileştiriciyse, vaktinde verilen su nasıl ilaç yerini tutarsa, bir iyilik de ne kadar hafif ve sıradan olursa olsun, hazırda bulunmuşsa, hiçbir saati kaybetmemişse, kendine çok şey katar ve değerli ama ağır gelen, uzun uzun düşünülmüş bir armağanın minnetini geride bırakır. Bu kadar hazır davrananın seve seve yaptığından şüphe yoktur; bu yüzden sevinçle yapar ve yüzüne ruhunun ifadesini giydirir.
Si non contigit praevenire, plura rogantis verba intercidamus; ne rogati videamur sed certiores facti, statim promittamus facturosque nos, etiam antequam interpellemur, ipsa festinatione approbemus. Quemadmodum in aegris opportunitas cibi salutaris est et aqua tempestive data remedii locum obtinuit, ita, quamvis leve et vulgare beneficium est, si praesto fuit, si proximam quamque horam non perdidit, multum sibi adicit gratiamque pretiosi sed lenti et diu cogitati muneris vincit. Qui tam parate facit, non est dubium, quin libenter faciat; itaque laetus facit et induit sibi animi sui vultum.
2.3.1Bazılarının muazzam iyiliklerini, ağırbaşlılık ve kasvet taklidi yapan bir sessizlik ya da konuşmadaki ağırlık bozmuştur; reddedenlerin yüzüyle söz veriyorlardı. İyi işlere iyi sözler eklemek, yaptığını insanca ve tatlı bir dille övmek ne kadar daha iyidir!
Ingentia quorundam beneficia silentium aut loquendi tarditas imitata gravitatem et tristitiam corrupit, cum promitterent vultu negantium. Quanto melius adicere bona verba rebus bonis et praedicatione humana benignaque commendare, quae praestes!
2.3.2İstemekte ağır davrandığı için kendini kınasın diye dostça bir sitem de ekleyebilirsin: "Sana kızgınım: bir şeye ihtiyacın varken çoktan haber vermek istemedin, bu kadar resmî bir dille istedin, araya birini soktun. Ama yine de kendimi kutluyorum, gönlümü sınamak istedin; bundan sonra ne istersen hakkınmış gibi iste; kabalığın bir kereliğine bağışlanıyor."
Ut ille se castiget, quod tardior in rogando fuit, adicias licet familiarem querellam: "Irascor tibi, quod, cum aliquid desiderasses, non olim scire me voluisti, quod tam diligenter rogasti, quod quemquam adhibuisti. Ego vero gratulor mihi, quod experiri animum meum libuit; postea, quidquid desiderabis, tuo iure exiges; semel rusticitati tuae ignoscitur."
2.3.3Böylece onun gönlüne, istemeye geldiği şey her ne ise ondan daha çok değer vermesini sağlarsın. Verenin en yüksek fazileti, en yüksek eli açıklığı, giden kişinin kendi kendine şöyle demesidir: "Bugün büyük bir kazanç sağladım; onu böyle bir insan olarak bulmuş olmayı, sözünü ettiğim şeyin bana başka bir yoldan kat kat gelmesine yeğlerim; onun bu gönlüne denk bir minnet karşılığını asla ödeyemem."
Sic efficies, ut animum tuum pluris aestimet quam illud, quidquid est, ad quod petendum venerat. Tunc est summa virtus tribuentis, tunc benignitas, ubi ille, qui discessit, dicet sibi: "Magnum hodie lucrum feci; malo, quod illum talem inveni, quam si multiplicatum hoc ad me, de quo loquebar, alia via pervenisset; huic eius animo numquam parem gratiam referam."
2.4.1Ama pek çokları vardır ki iyiliklerini sözlerinin sertliğiyle ve kibirli bakışlarıyla nefret edilir hâle getirirler; öyle bir dil, öyle bir kibir kullanırlar ki insan istediğini elde ettiğine pişman olur. Sonra söz verildikten sonra da yeni gecikmeler gelir; elde ettiğin şeyi bir de yeniden istemek zorunda kalmaktan daha acı bir şey yoktur.
At plerique sunt, qui beneficia asperitate verborum et supercilio in odium adducunt eo sermone usi, ea superbia, ut impetrasse paeniteat. Aliae deinde post rem promissam secuntur morae; nihil autem est acerbius, quam ubi quoque, quod impetrasti, rogandum est.
2.4.2İyilikler gecikmeden yerine getirilmelidir; bazılarından iyiliği teslim almak, onu koparmaktan daha zordur. Birine hatırlatsın diye, ötekine işi bitirsin diye rica etmek gerekir; böylece tek bir armağan pek çok elden geçerken aşınır ve söz verende pek az minnet kalır; çünkü ondan sonra kime rica etmek gerekiyorsa, o asıl verenden bir şey eksiltir.
Repraesentanda sunt beneficia, quae a quibusdam accipere difficilius est quam impetrare. Hic rogandus est, ut admoneat, ille, ut consummet; sic unum munus per multorum manus teritur, ex quo gratiae minimum apud promittentem remanet, quia auctori detrahit, quisquis post illum rogandus est.
2.4.3Bu yüzden, yaptığın iyiliğin minnetle değerlendirilmesini istiyorsan şuna dikkat edeceksin: iyiliklerin, söz verildikleri kişilere dokunulmamış, bütün olarak, deyim yerindeyse hiçbir kesinti olmadan ulaşsın. Kimse onları yolda yakalamasın, kimse alıkoymasın; senin vereceğin şeyden kimse, seninkini eksiltmeden kendine minnet kazanamaz.
Hoc itaque curae habebis, si grate aestimari, quae praestabis, voles, ut beneficia tua inlibata, ut integra ad eos, quibus promissa sunt, perveniant, sine ulla, quod aiunt, deductione. Nemo illa intercipiat, nemo detineat; nemo in eo, quod daturus es, gratiam suam facere potest, ut non tuam minuat.
2.5.1Uzun süre askıda kalmak kadar acı bir şey yoktur; bazıları umutlarının kesilmesine, sürüncemede bırakılmasından daha rahat katlanır. Oysa pek çoğunda şu kusur vardır: isteyenlerin kalabalığı azalmasın diye sapkın bir hırsla verdikleri sözleri ertelerler. Kral gücünün hizmetkârları böyledir: kendi kibirlerinin uzun bir gösterisinden zevk alırlar ve ne kadar güçlü olduklarını her birine uzun uzun, bol bol göstermedikçe güçlerinin azaldığını sanırlar. Hiçbir şeyi hemen, hiçbir şeyi bir seferde yapmazlar; haksızlıkları baş aşağı iner, iyilikleri ağır ağır gelir.
Nihil aeque amarum quam diu pendere; aequiore quidam animo ferunt praecidi spem suam quam trahi. Plerisque autem hoc vitium est ambitione prava differendi promissa, ne minor sit rogantium turba, quales regiae potentiae ministri sunt, quos delectat superbiae suae longum spectaculum, minusque se iudicant posse, nisi diu multumque singulis, quid possint, ostenderint. Nihil confestim, nihil semel faciunt; iniuriae illorum praecipites, lenta beneficia sunt.
2.5.2Bu yüzden o komedi şairinin şu sözünü en doğru söz say:
Ne? Anlamıyor musun, gecikmeye ne kadar eklersen, minnetten o kadar eksilttiğini?
Hür bir insanın acısının koparttığı şu sözler de buradan gelir: "Yapacaksan yap!" ve "Hiçbir şey buna değmez; artık reddet daha iyi." Beklerken bıkıp iyilikten nefret etmeye başlayan bir ruh, bu iyilik yüzünden minnettar olabilir mi?
Quare verissimum existima, quod ille comicus dixit: Quid? tu non intellegis tantum te gratiae demere, quantum morae adicis? Inde illae voces, quas ingenuus dolor exprimit: "Fac, si quid facis "et: "Nihil tanti est; malo mihi iam neges." Ubi in taedium adductus animus incipit beneficium odisse, dum expectat, potest ob id gratus esse?
2.5.3Cezayı uzatan zalimlik en acı zalimliktir ve çabuk öldürmek bir tür acımadır; çünkü son işkence kendi sonunu da beraberinde getirir, ondan önceki zaman ise gelecek cezanın en büyük kısmıdır. Bunun gibi bir armağan da ne kadar az askıda kalırsa minneti o kadar büyük olur. Çünkü iyi şeyleri beklemek de insanı kaygılandırır; iyiliklerin çoğu bir derde çare getirdiğine göre, hemen kurtarabileceği birinin uzun süre işkence çekmesine ya da sevincini geciktirmesine göz yuman kişi, kendi iyiliğine el kaldırmış olur.
Quemadmodum acerbissima crudelitas est, quae trahit poenam, et misericordiae genus est cito occidere, quia tormentum ultimum finem sui secum adfert, quod antecedit tempus, maxima venturi supplicii pars est, ita maior est muneris gratia, quo minus diu pependit. Est enim etiam bonarum rerum sollicita expectatio, et cum plurima beneficia remedium alicuius rei adferant, qui aut diutius torqueri patitur, quem protinus potest liberare, aut tardius gaudere, beneficio suo manus adfert.
2.5.4Her eli açıklık acele eder; seve seve yapanın özelliği çabuk yapmaktır. Ağır ağır, bugünü yarına atarak yardım eden gönülden yapmamıştır. Böylece en büyük iki şeyi kaybetmiştir: hem zamanı hem dostça iradesinin kanıtını. Geç istemek, istememektir.
Omnis benignitas properat, et proprium est libenter facientis cito facere; qui tarde et diem de die extrahens profuit, non ex animo fecit. Ita duas res maximas perdidit, et tempus et argumentum amicae voluntatis; tarde velle nolentis est.
2.6.1Liberalis, her işte bir şeyin nasıl söylendiği ya da yapıldığı küçümsenecek bir pay değildir. Çabukluk çok şey kattı, gecikme çok şey götürdü. Mızraklarda demirin gücü aynıdır, ama kolun bütün gücüyle mi fırlatıldıkları yoksa gevşek bir elden mi kayıp gittikleri arasında sonsuz fark vardır; aynı kılıç hem sıyırır hem delip geçer: bileğin ne kadar sıkı bastırdığı önemlidir. Bunun gibi verilen şey aynıdır, ama nasıl verildiği önemlidir.
In omni negotio. Liberalis, non minima portio est, quomodo quidque aut dicatur aut fiat. Multum celeritas adiecit, multum abstulit mora. Sicut in telis eadem ferri vis est, sed infinitum interest, utrum excusso lacerto torqueantur an remissa manu effluant, gladius idem et stringit et transforat, quam presso articulo venerit, refert, ita idem est, quod datur, sed interest, quomodo detur.
2.6.2Veren kendisine teşekkür edilmesine izin vermezse, verirken verdiğini unutursa, bu ne kadar tatlı, ne kadar değerlidir! Çünkü tam iyilik ettiğin anda karşındakini azarlamak, iyiliklere hakaret karıştırmak çılgınlıktır. Bu yüzden iyilikler sertleştirilmemeli, onlara hiçbir kederli şey karıştırılmamalıdır. Uyarmak istediğin bir şey olsa bile başka bir zaman seç.
Quam dulce, quam pretiosum est, si gratias sibi agi non est passus, qui dedit, si dedisse, dum dat, oblitus est! Nam corripere eum, cui cum maxime aliquid praestes, dementia est et inserere contumeliam meritis. Itaque non sunt exasperanda beneficia nec quicquam illis triste miscendum. Etiam si quid erit, de quo velis admonere, aliud tempus elige.
2.7.1Fabius Verrucosus, katı ve sert bir adamın verdiği iyiliğe "taşlı ekmek" derdi: aç olanın alması zorunludur, ama yemesi acıdır.
Fabius Verrucosus beneficium ab homine dure aspere datum panem lapidosum vocabat, quem esurienti accipere necessarium sit, esse acerbum.
2.7.2Eski praetor Marius Nepos, borçlarına yardım etmesini Tiberius Caesar'dan rica edince Tiberius ondan alacaklılarının adlarını bildirmesini istedi; bu, armağan etmek değil, alacaklıları toplantıya çağırmaktır. Adlar bildirilince Nepos'a, paranın ödenmesini emrettiğini, aşağılayıcı bir uyarı da ekleyerek yazdı. Böylece Nepos'un ne borcu kaldı ne de bir iyiliği: Tiberius onu alacaklılarından kurtardı, ama kendine borçlu kılmadı. Bunu yaparken bir amacı vardı;
Ti. Caesar rogatus a Nepote Mario praetorio, ut aeri alieno eius succurreret, edere illum sibi nomina creditorum iussit; hoc non est donare sed creditores convocare. Cum edita essent, scripsit Nepoti iussisse se pecuniam solvi adiecta contumeliosa admonitione. Effecit, ut Nepos nec aes alienum haberet nec beneficium; liberavit illum a creditoribus, sibi non obligavit. Aliquid Tiberius secutus est;
2.7.3sanırım aynı şeyi istemek için koşuşacakların çoğalmasını istemedi. Bu, insanların utanmaz arzularını utançla dizginlemek için belki etkili bir yöntemdi; ama iyilik veren bambaşka bir yol izlemelidir. Verdiğin şeyi daha hoş karşılanması için her yoldan süslemelisin. Bu ise iyilik vermek değil, suçüstü yakalamaktır.
puto, noluit plures esse, qui idem rogaturi concurrerent. Ista fortasse efficax ratio fuerit ad hominum improbas cupiditates pudore reprimendas, beneficium vero danti tota alia sequenda est via. Omni genere, quod des, quo sit acceptatius, adornandum est. Hoc vero non est beneficium dare, deprehendere est.
2.8.1Geçerken bu konudaki düşüncemi de söyleyeyim: bir hükümdara bile utandırmak için armağan vermek pek yakışık almaz. "Yine de," diyor biri, "Tiberius kaçındığı şeyden bu yolla bile kaçamadı; çünkü sonra aynı şeyi isteyen birkaç kişi daha çıktı; hepsinin senatoda borçlarının sebeplerini açıklamalarını emretti ve onlara ancak böyle belli miktarlar verdi." Bu cömertlik değil, sansördür.
Et ut in transitu de hac quoque parte dicam, quid sentiam, ne principi quidem satis decorum est donare ignominiae causa. "Tamen," inquit, "effugere Tiberius ne hoc quidem modo, quod vitabat, potuit; nam aliquot postea, qui idem rogarent, inventi sunt, quos omnes iussit reddere in senatu aeris alieni causas, et ita illis certas summas dedit." Non est illud liberalitas, censura est.
2.8.2Bu bir yardımdır, hükümdarın bir bağışıdır; ama yüzüm kızarmadan hatırlayamayacağım şey iyilik değildir. Yargıcın önüne gönderildim; elde etmek için davamı savunmak zorunda kaldım.
Auxilium est, principale tributum est; beneficium non est, cuius sine rubore meminisse non possum. Ad iudicem missus sum; ut impetrarem, causam dixi.
2.9.1Bu yüzden bütün bilgelik üstatları bazı iyiliklerin açıkça, bazılarının gizlice verilmesini öğütler. Açıkça verilecek olanlar, elde edilmesi şan getirenlerdir: askerî ödüller, makamlar ve bilinmekle daha güzel olan başka her şey;
Praecipiunt itaque omnes auctores sapientiae quaedam beneficia palam danda, quaedam secreto. Palam, quae consequi gloriosum, ut militaria dona, ut honores et quidquid aliud notitia pulchrius fit;
2.9.2buna karşılık insanı öne çıkarmayan, daha saygın kılmayan, ama zayıflığa, yoksulluğa, rezilliğe yardım eden şeyler sessizce verilmelidir; yalnızca yararlandıkları kişiler bilsin diye.
rursus, quae non producunt nec honestiorem faciunt, sed succurrunt infirmitati, egestati, ignominiae, tacite danda sunt, ut nota sint solis, quibus prosunt.
2.10.1Bazen yardım edilen kişinin kendisi de, armağana sahip olsun ama kimden aldığını bilmesin diye aldatılmalıdır. Anlatıldığına göre Arkesilaos'un yoksul bir dostu varmış; yoksulluğunu gizliyor, hastalandığında zorunlu ihtiyaçları için parası olmadığını bile itiraf etmiyormuş. Arkesilaos ona gizlice yardım etmek gerektiğine hükmetmiş ve haberi olmadan yastığının altına bir kese koymuş; ki bu boş yere utangaç adam, ihtiyacı olanı almaktan çok bulmuş olsun.
Interdum etiam ipse, qui iuvatur, vel fallendus est, ut habeat nec, a quo acceperit, sciat. Arcesilan aiunt amico pauperi et paupertatem suam dissimulanti, aegro autem et ne hoc quidem confitenti deesse sibi in sumptum ad necessarios usus, clam succurrendum iudicasse; pulvino eius ignorantis sacculum subiecit, ut homo inutiliter verecundus, quod desiderabat, inveniret potius quam acciperet.
2.10.2"Ne yani? Kimden aldığını bilmeyecek mi?" Önce bilmesin, eğer bu da iyiliğin bir parçasıysa; sonra ona başka pek çok şey yapacağım, pek çok şey vereceğim; bunlardan o iyiliğin sahibini de anlayacaktır; son olarak, o aldığını bilmeyecek, ama ben verdiğimi bileceğim. "Bu az," diyorsun. Faize vermeyi düşünüyorsan az; ama vermeyi düşünüyorsan, alana en çok yararlı olacak biçimde vereceksin. Tanık olarak kendinle yetineceksin; yoksa seni sevindiren iyilik yapmak değil, iyilik yapmış görünmektir.
"Quid ergo? ille nesciet, a quo acceperit? "Primum nesciat, si hoc ipsum beneficii pars est; deinde multa alia faciam, multa tribuam, per quae intellegat et illius auctorem; denique ille nesciet accepisse se, ego sciam me dedisse. "Parum est," inquis. Parum, si fenerare cogitas; sed si dare, quo genere accipienti maxime profuturum erit, dabis. Contentus eris te teste; alioqui non bene facere delectat sed videri bene fecisse.
2.10.3"Ama bilmesini istiyorum." Bir borçlu arıyorsun. "Ne olursa olsun bilmesini istiyorum." Ne? Bilmemesi onun için daha faydalı, daha şerefli, daha hoşsa, öbür görüşe geçmeyecek misin? "Bilmesini istiyorum." Demek bir insanı karanlıkta kurtarmayacaksın?
"Volo utique sciat." Debitorem quaeris. "Volo utique sciat." Quid? si illi utilius est nescire, si honestius, si gratius, non in aliam partem abibis? "Volo sciat." Ita tu hominem non servabis in tenebris?
2.10.4Durum izin verdikçe, alanın iradesinden doğan sevince bakmak gerektiğini inkâr etmiyorum; ama ona yardım edilmesi hem gerekli hem de onu utandırıyorsa, yaptığımız şey gizlenmedikçe onu incitecekse, iyiliği resmî kayda geçirmem. Neden geçireyim ki? Ona verdiğimi bile belli etmeyeceğim; çünkü ilk ve en zorunlu öğütlerden biri şudur: asla başa kakmamak, hatta hatırlatmamak bile. İki kişi arasında iyiliğin kanunu şudur: biri verdiğini hemen unutmalı, öteki aldığını asla.
Non nego, quotiens patitur res, respiciendum gaudium ex accipientis voluntate; sin adiuvari illum et oportet et pudet, si, quod praestamus, offendit, nisi absconditur, beneficium in acta non mitto. Quidni? ego illi non sum iudicaturus me dedisse, cum inter prima praecepta ac maxime necessaria sit, ne umquam exprobrem, immo ne admoneam quidem. Haec enim beneficii inter duos lex est: alter statim oblivisci debet dati, alter accepti numquam.
2.11.1İyiliklerin sık sık anılması ruhu yaralar ve ezer. İnsan, üçlü yönetimin kanun dışı ilanından Caesar'ın bir dostu sayesinde kurtulan, ama onun kibrine katlanamayan o adamın haykırdığını haykırmak ister: "Beni Caesar'a geri ver!" Ne zamana kadar "Seni ben kurtardım, seni ölümden ben çekip aldım" diyeceksin? Bunu kendi isteğimle hatırlarsam hayattır; senin isteğinle hatırlarsam ölümdür. Beni gösterebileceğin biri olsun diye kurtardıysan sana hiçbir şey borçlu değilim. Beni ne zamana kadar ortalıkta dolaştıracaksın? Talihimi unutmama ne zamana kadar izin vermeyeceksin? Bir zafer alayında bir kez gezdirilmiş olsaydım daha iyiydi! Verdiğimizi söylememeliyiz;
Lacerat animum et premit frequens meritorum commemoratio. Libet exclamare, quod ille triumvirali proscriptione servatus a quodam Caesaris amico exclamavit, cum superbiam eius ferre non posset: "Redde me Caesari! "Quousque dices: "Ego te servavi, ego eripui morti "? Istud, si meo arbitrio memini, vita est; si tuo, mors est. Nihil tibi debeo, si me servasti, ut haberes, quem ostenderes. Quousque me circumducis? Quousque oblivisci fortunae meae non sinis? Semel in triumpho ductus essem! Non est dicendum, quid tribuerimus;
2.11.2hatırlatan geri istiyor demektir. Israr etmemeli, hatırayı tazelememelidir; meğer ki yeni bir şey vererek öncekini hatırlatasın. Başkalarına bile anlatmamalıyız: iyiliği veren sussun, alan anlatsın. Yoksa iyiliğiyle her yerde böbürlenen birine söylenen şu söz sana da söylenir: "Karşılığını aldığını inkâr etmeyeceksin," dedi adam; öteki "Ne zaman?" diye sorunca, "Sık sık," dedi, "hem de pek çok yerde: onu ne zaman ve nerede anlattıysan."
qui admonet, repetit. Non est instandum, non est memoria renovanda, nisi ut aliud dando prioris admoneas. Ne aliis quidem narrare debemus; qui dedit beneficium, taceat, narret, qui accepit. Dicetur enim, quod illi ubique iactanti beneficium suum. "Non negabis," inquit, "te recepisse "; et cum respondisset: "Quando? " "Saepe quidem," inquit, "et multis locis, id est, quotiens et ubicumque narrasti."
2.11.3Söyleyip durmaya, başkasının vazifesini üstlenmeye ne gerek var? Bunu daha şerefli biçimde yapabilecek biri var; o anlattığında, senin anlatmaman da övülecektir. Sen susarsan kimsenin bundan haberi olmayacaksa beni nankör mü sayıyorsun? Bu, hiç yapılmaması gereken bir şeydir; öyle ki biri önümüzde iyiliğimizi anlatırsa bile şöyle cevap vermeliyiz: "O gerçekten daha büyük iyiliklere layıktır; ama ben ona her şeyi yapmayı istediğimi, şimdiye dek yaptığımı bildiğimden daha iyi biliyorum." Bunu da bir köle yaltaklığıyla ya da bazılarının, kendilerine daha çok çekmek istedikleri şeyi geri çevirirken takındıkları o tavırla söylememeliyiz.
Quid opus est eloqui, quid alienum occupare officium? Est, qui istud facere honestius possit, quo narrante et hoc laudabitur, quod ipse non narras. Ingratum me iudicas, si istud te tacente nemo sciturus est! Quod adeo non est committendum, ut etiam, si quis coram nobis narrabit, respondendum sit: "Dignissimus quidem ille est maioribus beneficiis, sed ego magis velle me scio omnia illi praestare quam adhuc praestitisse "; et haec ipsa non verniliter nec ea figura, qua quidam reiciunt, quae magis ad se volunt adtrahere.
2.11.4Sonra buna bütün insanî inceliği eklemek gerekir. Çiftçi tohum attıktan sonra emeğini yarıda bırakırsa ektiğini kaybeder; ekilenler ancak büyük özenle başağa ulaşır; ilkinden sonuncusuna dek aynı bakımı görmeyen hiçbir şey meyveye ulaşmaz. İyiliklerin durumu da aynıdır.
Deinde adicienda omnis humanitas. Perdet agricola, quod sparsit, si labores suos destituit in semine; multa cura sata perducuntur ad segetem; nihil in fructum pervenit, quod non a primo usque ad extremum aequalis cultura prosequitur. Eadem beneficiorum condicio est.
2.11.5Babaların çocuklarına yaptıklarından daha büyük iyilik olabilir mi? Yine de çocuklar bebeklikte bırakılırsa, uzun bir şefkat armağanı beslemezse, bunlar boşa gider. Öteki iyiliklerin durumu da aynıdır: onları desteklemezsen kaybedersin; vermiş olmak yetmez, onları beslemek gerekir. Borç altına soktuklarının minnettar olmasını istiyorsan, onlara yalnız iyilik vermemeli, onları sevmelisin de. Özellikle, dediğim gibi, onların kulaklarını esirgeyelim: hatırlatma bıkkınlık, başa kakma nefret doğurur.
Numquid ulla maiora possunt esse, quam quae in liberos patres conferunt? Haec tamen irrita sunt, si in infantia deserantur, nisi longa pietas munus suum nutrit. Eadem ceterorum beneficiorum condicio est: nisi illa adiuveris, perdes; parum est dedisse, fovenda sunt. Si gratos vis habere, quos obligas, non tantum des oportet beneficia, sed ames. Praecipue, ut dixi, pareamus auribus; admonitio taedium facit, exprobratio odium.
2.11.6İyilik verirken hiçbir şeyden kibirden kaçındığımız kadar kaçınmamalıyız. Yüzde kibre, sözlerde şişkinliğe ne gerek var? Yaptığın şeyin kendisi seni yüceltir. Boş böbürlenmeyi atmak gerekir; biz sustuğumuzda işler konuşur. Kibirle verilen iyilik yalnız minnet uyandırmamakla kalmaz, nefret de uyandırır.
Nihil aeque in beneficio dando vitandum est quam superbia. Quid opus arrogantia vultus, quid tumore verborum? Ipsa res te extollit. Detrahenda est inanis iactatio; res loquentur nobis tacentibus. Non tantum ingratum, sed invisum est beneficium superbe datum.
2.12.1Gaius Caesar, Pompeius Pennus'a hayatını verdi — canını almamaya vermek denirse. Sonra beraat edip teşekküre gelen adama öpmesi için sol ayağını uzattı. Onu mazur gösterip bunun küstahlıktan yapılmadığını söyleyenler, altın işlemeli, hatta altından, incilerle süslü pabucunu göstermek istediğini ileri sürerler. Elbette: konsüllük yapmış bir adam altını ve incileri öptüyse bunda ne hakaret var? Zaten onun bedeninde daha temiz öpebileceği başka bir yer seçemezdi ya!
C. Caesar dedit vitam Pompeio Penno, si dat, qui non aufert; deinde absoluto et agenti gratias porrexit osculandum sinistrum pedem. Qui excusant et negant id insolentiae causa factum, aiunt socculum auratum, immo aureum, margaritis distinctum ostendere eum voluisse. Ita prorsus: quid hic contumeliosum est, si vir consularis aurum et margaritas osculatus est alioquin nullam partem in corpore eius electurus, quam purius oscularetur?
2.12.2Hür bir devletin ahlâkını Pers köleliğine çevirmek için doğmuş bu adam, bir senatörün, bir ihtiyarın, en yüksek makamlarda bulunmuş birinin, devletin ileri gelenlerinin gözü önünde, yenilen düşmanın galip düşman önünde yere kapandığı gibi kendi önünde yalvararak yerlere kapanmasını yetersiz buldu; hürriyeti itip sokacak dizlerden de aşağıda bir yer buldu! Bu, devleti ayaklar altına almak değil midir — hem de, biri bunun önemli olmadığını düşünse de, sol ayakla? Pabuçlarını giymiş hâlde, konsüllük yapmış bir adamın ölüm kalım davasını dinleyen kişinin küstahlığı, imparator ayaklarını bir senatörün yüzüne dayamasaydı yeterince iğrenç ve çılgınca olmayacaktı sanki!
Homo natus in hoc, ut mores liberae civitatis Persica servitute mutaret, parum iudicavit, si senator, senex, summis usus honoribus in conspectu principum supplex sibi eo more iacuisset, quo hostes victi hostibus iacuere; invenit aliquid infra genua, quo libertatem detruderet! Non hoc est rem publicam calcare, et quidem, licet id aliquis non putet ad rem pertinere, sinistro pede? Parum enim foede furioseque insolens fuerat, qui de capite consularis viri soccatus audiebat, nisi in os senatoris ingessisset imperator epigros suos!
2.13.1Ey kibir, büyük talihin en ahmakça kötülüğü! Senden hiçbir şey almamak ne hoş! Her iyiliği nasıl da haksızlığa çeviriyorsun! Hiçbir şey sana nasıl da yakışmıyor! Kendini ne kadar yükseğe kaldırdıysan o kadar alçaktasın; bu kadar şiştiğin o iyi şeyleri tanımanın sana verilmediğini gösteriyorsun; verdiğin her şeyi bozuyorsun.
O superbia, magnae fortunae stultissimum malum! Ut a te nihil accipere iuvat! Ut omne beneficium in iniuriam convertis! Ut te omnia dedecent! Quoque altius te sublevasti, hoc depressior es ostendisque tibi non datum adgnoscere ista bona, quibus tantum inflaris; quidquid das, corrumpis.
2.13.2Bu yüzden insan sormak ister: neden bu kadar arkaya yaslanıyor, neden yüzünü ve ağzının duruşunu çarpıtıyor, yüz yerine maske takmayı yeğliyor? İnsanca bir yüzle, en azından yumuşak ve sakin bir yüzle verilen şeyler hoştur: benden üstün olan bana verirken üzerimde zafer sevinci yaşamadıysa, elinden geldiğince iyi kalpli davranıp benim seviyeme indiyse, armağanından gösterişi çıkardıysa, uygun zamanı gözetip zorunluluk anından önce fırsat anında yardıma koştuysa.
Libet itaque interrogare, quid se tanto opere resupinet, quid vultum habitumque oris pervertat, ut malit personam habere quam faciem? Iucunda sunt, quae humana fronte, certe leni placidaque tribuuntur, quae cum daret mihi superior, non exultavit supra me, sed quam potuit benignissimus fuit descenditque in aequum et detraxit muneri suo pompam, sic observavit idoneum tempus, ut in occasione potius quam in necessitate succurreret.
2.13.3Bu kimseleri iyiliklerini küstahlıklarıyla kaybetmemeye ancak tek bir yolla ikna edebiliriz: iyiliklerin daha gürültülü verildikleri için daha büyük görünmediğini, kendilerinin de bu yüzden kimseye daha büyük görünemeyeceğini, kibrin büyüklüğünün boş olduğunu ve sevilmesi gereken şeyleri bile nefret konusu yaptığını gösterirsek.
Uno modo istis persuadebimus, ne beneficia sua insolentia perdant, si ostenderimus non ideo videri maiora, quod tumultuosius data sunt; ne ipsos quidem ob id cuiquam posse maiores videri; vanam esse superbiae magnitudinem et quae in odium etiam amanda perducat.
2.14.1Bazı şeyler vardır ki isteyenlere zarar verecektir; onları vermek değil, reddetmek iyiliktir. Bu yüzden isteyenlerin arzusundan çok yararını göz önünde tutacağız. Çünkü çoğu zaman zararlı şeyleri arzularız ve ne kadar zararlı olduklarını göremeyiz, çünkü tutku muhakemenin önünü keser. Ama arzu yatışınca, öğüdü kaçıran o tutuşmuş ruhun atılımı sönünce, kötü armağanları bize verenlere lanet ederiz.
Sunt quaedam nocitura impetrantibus, quae non dare sed negare beneficium est; aestimabimus itaque utilitatem potius quam voluntatem petentium. Saepe enim noxia concupiscimus, nec dispicere, quam perniciosa sunt, licet, quia iudicium interpellat adfectus; sed cum subsedit cupiditas, cum impetus ille flagrantis animi, qui consilium fugat, cecidit, detestamur perniciosos malorum munerum auctores.
2.14.2Hastalara soğuk suyu, yas tutanlara ve kendilerine öfkelenenlere kılıcı, çılgınlara da kızgınlıklarının kendilerine karşı kullanmak üzere istediği her şeyi nasıl vermiyorsak, zarar verecek şeyleri de, ısrarla, boyun eğerek, hatta bazen acındırarak isteyenlere vermemekte direneceğiz. İyiliklerimizin yalnız başlangıçlarına değil, sonuçlarına da bakmak ve yalnız almanın değil, almış olmanın da sevindireceği şeyleri vermek yakışır. Şöyle diyenler çoktur:
Ut frigidam aegris negamus et lugentibus ac sibi iratis ferrum, ut amentibus, quidquid contra se usurus ardor petit, sic omnino, quae nocitura sunt, impense ac summisse,non numquam etiam miserabiliter rogantibus perseverabimus non dare. Cum initia beneficiorum suorum spectare tum etiam exitus decet et ea dare, quae non tantum accipere, sed etiam accepisse delectet. Multi sunt, qui dicant:
2.14.3"Biliyorum, bu onun işine yaramayacak; ama ne yapayım? İstiyor, yalvarmalarına karşı koyamıyorum; o bilir: benden değil, kendinden yakınacak." Yanlış: senden yakınacak, hem de haklı olarak. Aklı başına gelince, ruhunu tutuşturan o nöbet geçince, kendi zararına ve tehlikesine yardım eden kişiden neden nefret etmesin?
"Scio hoc illi non profuturum, sed quid faciam? Rogat, resistere precibus eius non possum; viderit: de se, non de me queretur." Falsum est: immo de te et merito quidem; cum ad mentem bonam redierit, cum accessio illa, quae animum inflammabat, remiserit, quidni eum oderit, a quo in damnum ac periculum suum adiutus est?
2.14.4İsteyenlerin yıkımı için yalvarmalara boyun eğmek zalim bir iyi kalpliliktir. İnsanları istemeseler, direnseler bile kurtarmak nasıl en güzel işse, isteyenlere öldürücü şeyler dağıtmak da okşayıcı ve tatlı dilli bir nefrettir. Kullanıldıkça daha çok hoşa gidecek, asla kötülüğe dönmeyecek bir iyilik verelim. Bir zina ortağına sayıp vereceğini bildiğim birine para vermem, çirkin bir işin ya da tasarının ortağı olarak yakalanmam; elimden gelirse onu bundan vazgeçiririm, gelmezse suça yardım etmem.
Exorari in perniciem rogantium saeva bonitas est. Quemadmodum pulcherrimum opus est etiam invitos nolentesque servare, ita rogantibus pestifera largiri blandum et adfabile odium est. Beneficium demus, quod in usu magis ac magis placeat, quod numquam in malum vertat. Pecuniam non dabo, quam numeraturum adulterae sciam, nec in societate turpis facti aut consilii inveniar; si potero, revocabo, si minus, non adiuvabo scelus.
2.14.5İster öfke onu gitmemesi gereken yere itsin, ister hırsın ateşi onu güvenli yollardan uzaklaştırsın, hiçbir kötülük için benden güç almasına izin vermem ve bir gün "O beni severek öldürdü" diyebilmesine yol açmam. Çoğu zaman dostların armağanlarıyla düşmanların dilekleri arasında hiçbir fark yoktur: düşmanlar onun başına ne gelmesini dilerse, dostların zamansız düşkünlüğü onu oraya iter ve bunun için donatır. Çok sık olduğu gibi, nefretle iyilik arasında hiçbir fark kalmamasından daha çirkin ne olabilir?
Sive illum ira, quo non debebit, impellet, sive ambitionis calor abducet a tutis, in nullum malum vires a me sumere ipsum patiar nec committam, ut possit quandoque dicere: "Ille amando me occidit." Saepe nihil interest inter amicorum munera et hostium vota; quidquid illi accidere optant, in id horum intempestiva indulgentia impellit atque instruit. Quid autem turpius quam quod evenit frequentissime, ut nihil intersit inter odium et beneficium?
2.15.1Bize hiçbir zaman utanç olarak geri dönecek şeyler vermeyelim. Dostluğun özü dostu kendine denk kılmak olduğuna göre, ikisini birden gözetmek gerekir. Yoksula vereceğim, ama kendim yoksul düşmeyecek kadar; ölmek üzere olana yardım edeceğim, ama kendim ölmeyecek kadar; meğer ki büyük bir insanın ya da büyük bir davanın bedeli olacak olayım.
Numquam in turpitudinem nostram reditura tribuamus. Cum summa amicitiae sit amicum sibi aequare, utrique simul consulendum est. Dabo egenti, sed ut ipse non egeam; succurram perituro, sed ut ipse non peream, nisi si futurus ero magni hominis aut magnae rei merces.
2.15.2Kendim için istemekten utanacağım hiçbir iyiliği vermem. Küçük bir iyiliği şişirmem, büyüklerin de küçük sayılmasına izin vermem; çünkü verdiğini hesaba geçiren minneti yıktığı gibi, ne kadar verdiğini gösteren de armağanını başa kakmaz, değerini bildirir.
Nullum beneficium dabo, quod turpiter peterem. Nec exiguum dilatabo nec magna pro parvis accipi patiar; nam ut qui, quod dedit, imputat, gratiam destruit, ita qui, quantum det, ostendit, munus suum commendat, non exprobrat.
2.15.3Herkes kendi imkânlarını ve gücünü göz önünde tutmalıdır ki elimizden geldiğinden ne fazlasını ne azını verelim. İyilik ettiğimiz kişinin konumunu da değerlendirmek gerekir: kimi şeyler büyük adamların elinden çıkmayacak kadar küçüktür, kimi şeyler de alan için fazla büyüktür. Bu yüzden ikisinin konumunu karşılaştır ve armağan edeceğin şeyi ikisinin arasında tart: veren için ya ağır ya da önemsiz mi olacak, alacak olan da onu ya hor mu görecek ya da kaldıramayacak mı?
Respiciendae sunt cuique facultates suae viresque, ne aut plus praestemus, quam possumus, aut minus. Aestimanda est eius persona, cui damus; quaedam enim minora sunt, quam ut exire a magnis viris debeant, quaedam accipiente maiora sunt. Utriusque itaque personam confer et ipsum inter illas, quod donabis, examina, numquid aut danti grave sit aut parum, numquid rursus, qui accepturus est, aut fastidiat aut non capiat.
2.16.1Kafasında büyük şeylerden başka bir şey tasarlamayan o çılgın Aleksandros birine bir şehir armağan ediyordu. Armağan edilen kişi kendini tartıp bu büyük armağanın uyandıracağı kıskançlıktan kaçınarak bunun kendi talihine uygun olmadığını söyleyince Aleksandros, "Senin ne almanın yakışık aldığını değil, benim ne vermemin yakışık aldığını arıyorum," dedi. Yürekli ve krala yaraşır bir söz gibi görünür, ama en ahmakça sözdür. Çünkü hiçbir şey kendi başına kimseye yakışmaz; önemli olan, kimin verdiği, kime, ne zaman, neden, nerede verdiği ve onlarsız işin hesabının tutmayacağı öteki şeylerdir.
Urbem cuidam Alexander donabat, vesanus et qui nihil animo nisi grande conciperet. Cum ille, cui donabatur, se ipse mensus tanti muneris invidiam refugisset dicens non convenire fortunae suae: "Non quaero," inquit, "quid te accipere deceat, sed quid me dare." Animosa vox videtur et regia, cum sit stultissima. Nihil enim per se quemquam decet; refert, qui det, cui, quando, quare, ubi, et cetera, sine quibus facti ratio non constabit.
2.16.2Ne kibirli bir yaratık! Bunu almak ona yakışmıyorsa, vermek de sana yakışmaz; kişilerin ve mevkilerin bir orantısı gözetilir ve fazilet her yerde bir ölçü olduğuna göre, aşan da eksik kalan kadar kusur işler. Bu sana elbette serbest olsun; talih seni bağışların şehirler olacak kadar yükseltmiş olsun (onları dağıtmaktansa hiç almamak ne kadar daha büyük gönüllülük olurdu!): yine de koynuna bir şehir sığdırılamayacak kadar küçük biri vardır!
Tumidissimum animal! Si illum accipere hoc non decet, nec te dare; habetur personarum ac dignitatium portio et, cum sit ubique virtus modus, aeque peccat, quod excedit, quam quod deficit. Liceat istud sane tibi et te in tantum fortuna sustulerit, ut congiaria tua urbes sint (quas quanto maioris animi fuit non capere quam spargere!): est tamen aliquis minor, quam in sinu eius condenda sit civitas!
2.17.1Bir Kinik, Antigonos'tan bir talent istedi; Antigonos bunun bir Kinik'in istemesi gerekenden fazla olduğunu söyledi. Geri çevrilince bir dinar istedi; Antigonos bunun bir kralın vermesine yakışandan az olduğunu söyledi. "Bu türden bir laf ebeliği son derece çirkindir; ikisini de vermemenin yolunu buldu. Dinarda kralı, talentte Kinik'i gözetti; oysa dinarı bir Kinik'e verir gibi, talenti bir kral olarak verebilirdi. Bir şey bir Kinik'in alamayacağı kadar büyük olsa bile, bir kralın insanlığının şerefle veremeyeceği kadar küçük hiçbir şey yoktur."
Ab Antigono Cynicus petit talentum; respondit plus esse, quam quod Cynicus petere deberet. Repulsus petit denarium; respondit minus esse, quam quod regem deceret dare. "Turpissima eiusmodi cavillatio est; invenit, quomodo neutrum daret. In denario regem, in talento Cynicum respexit, cum posset et denarium tamquam Cynico dare et talentum tamquam rex. Ut sit aliquid maius, quam quod Cynicus accipiat, nihil tam exiguum est, quod non honeste regis humanitas tribuat."
2.17.2Bana sorarsan, ben Antigonos'u onaylıyorum; çünkü para isteyip parayı hor görmek dayanılmaz bir şeydir. Paraya karşı nefret ilan ettin; bunu ilan ettin, bu rolü giydin: onu oynamalısın. Yoksulluğun şanı altında para edinmen son derece haksızdır. Öyleyse insan, yardım etmeyi düşündüğü kişinin rolüne baktığı kadar kendi rolüne de bakmalıdır.
Si me interrogas, probo; est enim intolerabilis res poscere nummos et contemnere. Indixisti pecuniae odium; hoc professus es, hanc personam induisti: agenda est. Iniquissimum est te pecuniam sub gloria egestatis adquirere. Adspicienda ergo non minus sua cuique persona est quam eius, de quo iuvando quis cogitat.
2.17.3Bizim Chrysippos'un top oyunuyla ilgili benzetmesini kullanmak istiyorum: top yere düşerse, şüphesiz ya atanın ya da tutanın kusurundandır; ikisinin elleri arasında ikisi tarafından da yerinde atılıp tutularak gidip geldiğinde ise yolunu korur. İyi bir oyuncu topu uzun boylu bir oyun arkadaşına başka türlü, kısa boylu birine başka türlü atmak zorundadır. İyiliğin hesabı da aynıdır: verenin ve alanın, iki rolün ikisine de uydurulmazsa, ne verenden gerektiği gibi çıkar ne de alana gerektiği gibi ulaşır.
Volo Chrysippi nostri uti similitudine de pilae lusu, quam cadere non est dubium aut mittentis vitio aut excipientis; tum cursum suum servat, ubi inter manus utriusque apte ab utroque et iactata et excepta versatur. Necesse est autem lusor bonus aliter illam conlusori longo, aliter brevi mittat. Eadem beneficii ratio est. Nisi utrique personae, dantis et accipientis, aptatur, nec ab hoc exibit nec ad illum perveniet, ut debet.
2.17.4Deneyimli ve usta biriyle oynuyorsak topu daha cesurca atarız; nasıl gelirse gelsin, hazır ve çevik bir el onu geri çarpar. Acemi ve beceriksiz biriyle oynuyorsak o kadar sert ve hızlı değil, daha gevşek atarız; topu doğrudan eline yöneltip yumuşakça karşılarız. İyiliklerde de aynısı yapılmalıdır: bazılarını eğitelim; deniyorlarsa, cesaret ediyorlarsa, istiyorlarsa bunu yeterli sayalım.
Si cum exercitato et docto negotium est, audacius pilam mittemus; utcumque enim venerit, manus illam expedita et agilis repercutiet; si cum tirone et indocto, non tam rigide nec tam excusse sed languidius et in ipsam eius derigentes manum remisse occurremus. Idem faciendum est in beneficiis; quosdam doceamus et satis iudicemus, si conantur, si audent, si volunt.
2.17.5Oysa çoğu zaman nankörleri biz yaratırız ve onların nankör olmasından yana çıkarız; sanki iyiliklerimiz ancak karşılıkları ödenemediğinde büyükmüş gibi. Tıpkı oyun arkadaşını gülünç düşürmeyi amaçlayan kötü niyetli oyuncular gibi; elbette oyunun kendisinin zararına, çünkü oyun ancak uyum olursa sürdürülebilir.
Facimus autem plerumque ingratos et, ut sint, favemus, tamquam ita demum magna sint beneficia nostra, si gratia illis referri non potuit; ut malignis lusoribus propositum est conlusorem traducere, cum damno scilicet ipsius lusus, qui non potest, nisi consentitur, extendi.
2.17.6Pek çokları öyle kötü yaratılışlıdır ki yaptıklarını kaybetmeyi, karşılığını almış görünmeye yeğlerler; kibirli ve hep hesaba yazan kimselerdir bunlar. Oysa karşı tarafın da kendi rolünü tamamlamasını sağlamak, minnetinin karşılığını ödeyebilmesinden yana çıkmak, her şeyi iyi niyetle yorumlamak, teşekkür edeni sanki karşılığını ödüyormuş gibi dinlemek, borç altına soktuğu kişinin borcundan kurtulmasını da isteyecek kadar kolaylık göstermek ne kadar daha iyi, ne kadar daha insanca!
Multi sunt tam pravae naturae, ut malint perdere, quae praestiterunt, quam videri recepisse, superbi et imputatores. Quanto melius quantoque humanius id agere, ut illis quoque partes suae constent, et favere, ut gratia sibi referri possit, benigne omnia interpretari, gratias agentem non aliter, quam si referat, audire, praebere se facilem ad hoc, ut, quem obligavit, etiam exsolvi velit!
2.17.7Tefeci sertçe tahsil ederse kötü ün kazanır; geri almakta ağır davranıp zorluk çıkararak bahane ararsa da aynı kötü ünü kazanır. İyiliğin karşılığı, geri istenmemesi gerektiği gibi, geldiğinde kabul de edilmelidir. En iyisi, kolayca veren, asla geri istemeyen, karşılığı ödendiğinde sevinen, yaptığını içtenlikle unutan ve karşılığı, alanın gönlüyle kabul eden kişidir.
Male audire solet fenerator, si acerbe exigit, aeque, si in recipiendo tardus ac difficilis moras quaerit. Beneficium tam recipiendum est quam non exigendum. Optimus ille, qui facile dedit, numquam exegit, reddi gavisus est, bona fide, quid praestitisset, oblitus, qui accipientis animo recepit.
2.18.1Bazıları iyiliği yalnız kibirle vermekle kalmaz, kibirle de kabul eder; bu yapılmamalıdır. Çünkü artık öbür kısma geçelim ve insanların iyilik kabul ederken nasıl davranmaları gerektiğini ele alalım. İki taraftan oluşan her vazife, iki taraftan da aynı ölçüde şey ister. Bir babanın nasıl olması gerektiğini incelediğinde, bir oğlun nasıl olması gerektiğini görmek için de daha az iş kalmadığını anlarsın; kocanın da bazı vazifeleri vardır, ama karınınkiler daha az değildir.
Quidam non tantum dant beneficia superbe, sed etiam accipiunt, quod non est committendum. Iam enim transeamus ad alteram partem tractaturi, quomodo se gerere homines in accipiendis beneficiis debeant. Quodcumque ex duobus constat officium, tantundem ab utroque exigit. Qualis pater esse debeat, eum inspexeris, scies non minus operis illic superesse, ut dispicias, qualem esse oporteat filium; sunt aliquae partes mariti, sed non minores uxoris.
2.18.2Bunlar karşılıklı olarak istedikleri kadarını verirler ve eşit bir kural isterler; Hekaton'un dediği gibi bu kural zordur. Çünkü ahlâken güzel olan her şey zahmetlidir, ahlâken güzel olana komşu olan bile; zira yalnızca yapılmamalı, akılla yapılmalıdır. Bütün hayat boyunca aklın önderliğinde yürümeli, en küçük de en büyük de onun öğüdüyle yapılmalı, o nasıl öğütlerse öyle verilmelidir. Akıl ise önce şuna hükmedecektir: herkesten iyilik kabul edilmez. Öyleyse kimden kabul edeceğiz? Sana kısaca cevap vereyim: kendilerine iyilik verecek olduğumuz kimselerden.
In vicem ista, quantum exigunt, praestant et parem desiderant regulam, quae, ut ait Hecaton, difficilis est; omne enim honestum in arduo est, etiam quod vicinum honesto est; non enim tantum fieri debet, sed ratione fieri. Hac duce per totam vitam eundum est, minima maximaque ex huius consilio gerenda; quomodo haec suaserit, dandum. Haec autem hoc primum censebit non ab omnibus accipiendum. A quibus ergo accipiemus? Ut breviter tibi respondeam: ab his, quibus dedissemus.
2.18.3Bakalım, kime borçlanacağımız, kime iyilik yapacağımızdan daha büyük bir özenle aranmalı mı? Çünkü hiçbir sakıncası olmasa bile (oysa pek çok sakıncası olur), istemediğin birine borçlu olmak ağır bir işkencedir. Buna karşılık, bir haksızlıktan sonra bile sevebileceğin birinden iyilik almak, zaten hoş olan bir dostluğa haklı bir sebep de kattığında en hoş şeydir. Ama utangaç ve dürüst bir insan için en acı şey, sevmekten hoşlanmadığı birini sevmek zorunda kalmaktır.
Videamus, num etiam maiore dilectu quaerendus est, cui debeamus, quam cui praestemus. Nam ut non sequantur ulla incommoda (secuntur autem plurima), grave tamen tormentum est debere, cui nolis; contra iucundissimum ab eo accepisse beneficium, quem amare etiam post iniuriam possis, ubi amicitiam alioqui iucundam causa fecit et iustam. Illud vero homini verecundo et probo miserrimum est, si eum amare oportet, quem non iuvat.
2.18.4Bunu ne kadar sık hatırlatmam gerekse de söylüyorum: bilgelerden söz etmiyorum — gereken her şey onların hoşuna gider, ruhlarına hâkimdirler, kendilerine istedikleri kanunu koyar ve koydukları kanuna uyarlar —; ahlâken güzel yolu izlemek isteyen, ama tutkuları onlara çoğu zaman dikbaşlılıkla itaat eden eksik insanlardan söz ediyorum. Bu yüzden iyiliği kimden kabul edeceğimi seçmeliyim;
Totiens admoneam necesse est non loqui me de sapientibus, quos, quidquid oportet, et iuvat, qui animum in potestate habent et legem sibi, quam volunt, dicunt, quam dixerunt, servant, sed de imperfectis hominibus honestam viam sequi volentibus, quorum adfectus saepe contumaciter parent. Itaque eligendum est, a quo beneficium accipiam;
2.18.5hem de iyilik alacaklısı, para alacaklısından daha dikkatle aranmalıdır. Ona aldığım kadarını geri vermem gerekir ve verdim mi borcumdan kurtulmuş, hür olurum; ötekine ise hem daha fazlasını ödemem gerekir, hem de minnetin karşılığını ödedikten sonra bile birbirimize bağlı kalırız; çünkü ödediğimde yeniden başlamam gerekir ve dostluk sürer. Dostluğuma layık olmayan birini kabul etmeyeceğim gibi, dostluğun doğduğu kaynak olan iyiliklerin en kutsal hukukuna da kabul etmem.
et quidem diligentius quaerendus beneficii quam pecuniae creditor. Huic enim reddendum est, quantum accepi, et, si reddidi, solutus sum ac liber; at illi et plus solvendum est, et nihilo minus etiam relata gratia cohaeremus; debeo enim, cum reddidi, rursus incipere, manetque amicitia; et ut in amicitiam non reciperem indignum, sic ne in beneficiorum quidem sacratissimum ius, ex quo amicitia oritur.
2.18.6"Her zaman 'istemiyorum' deme imkânım olmuyor," diyor biri; "bazen iyiliği istemeyerek de olsa kabul etmek gerekir. Zalim ve öfkeli bir tiran veriyor; armağanını hor görmeni bir haksızlık sayacak: kabul etmeyecek miyim? Onun yerine bir haydudu, bir korsanı, haydut ve korsan ruhlu bir kralı koy. Ne yapayım? Borçlu olmaya pek layık değil mi?"
"Non semper," inquit, "mihi licet dicere: ' nolo '; aliquando beneficium accipiendum est et invito. Dat tyrannus crudelis et iracundus, qui munus suum fastidire te iniuriam iudicaturus est: non accipiam? Eodem loco latronem pone, piratam, regem animum latronis ac piratae habentem. Quid faciam? Parum dignus est, cui debeam?
2.18.7Kime borçlanacağını seçmelisin dediğimde, karşı konulamaz gücü ve korkuyu ayrık tutuyorum; bunlar devreye girince seçim ortadan kalkar. İsteyip istememek sana serbestse, senin takdirine kalmışsa, bunu kendi içinde tartacaksın; zorunluluk takdiri ortadan kaldırıyorsa, kabul etmediğini, boyun eğdiğini bileceksin. Hiç kimse, reddetmesi kendisine serbest olmayan bir şeyi kabul etmekle borç altına girmez; isteyip istemediğimi bilmek istiyorsan, bana istememe imkânı ver. "Ama sana hayatını verdi!"
"Cum eligendum dico, cui debeas, vim maiorem et metum excipio, quibus adhibitis electio perit. Si liberum est tibi, si arbitrii tui est, utrum velis an non, id apud te ipse perpendes; si necessitas tollit arbitrium, scies te non accipere, sed parere. Nemo id accipiendo obligatur, quod illi repudiare non licuit; si vis scire, an velim, effice, ut possim nolle. "Vitam tamen tibi dedit!
2.18.8Verilen şeyin ne olduğu önemli değildir, isteyen biri tarafından isteyen birine verilmedikçe. Beni kurtardıysan, bu yüzden kurtarıcım olmazsın. Zehir bazen ilaç yerine geçmiştir; ama bu yüzden sağlığa yararlı şeyler arasında sayılmaz. Bazı şeyler yarar sağlar, ama borç altına sokmaz. Bir tiranı öldürmeye gelen biri, kılıcıyla onun bir urunu yarmıştı; tiran, hekimlerin ellerinin dokunmaya korktuğu şeyi zarar vermeye çalışırken iyileştirdi diye ona teşekkür etmedi.
"Non refert, quid sit, quod datur, nisi a volente, nisi volenti datur; si servasti me, non ideo servator es. Venenum aliquando pro remedio fuit; non ideo numeratur inter salubria. Quaedam prosunt nec obligant. Tuber quidam tyranni gladio divisit, qui ad occidendum eum venerat; non ideo illi tyrannus gratias egit. quod rem, quam medicorum manus reformidaverant, nocendo sanavit.
2.19.1Görüyorsun, şeyin kendisinin pek ağırlığı yok; çünkü kötü bir niyetle yarar sağlayan iyilik vermiş sayılmaz: iyilik rastlantınındır, haksızlık insanın. Amfitiyatroda bir aslan seyrettik: bir zamanlar terbiyecisi olan av gladyatörlerinden birini tanıdı ve onu öteki hayvanların saldırısından korudu. Peki vahşi hayvanın yardımı bir iyilik midir? Hiç de değil; çünkü ne yapmak istedi, ne de iyilik yapma niyetiyle yaptı.
Vides non esse magnum in ipsa re momentum, quoniam non videtur dedisse beneficium, qui a malo animo profuit; casus enim beneficium est, hominis iniuria. Leonem in amphitheatro spectavimus, qui unum e bestiariis agnitum, cum quondam eius fuisset magister, protexit ab impetu bestiarum. Num ergo beneficium est ferae auxilium? Minime, quia nec voluit facere nec faciendi animo fecit.
2.19.2Vahşi hayvanın yerine tiranı koy: hem bu hayat verdi hem o; ama ne bu iyilik yaptı ne o. Çünkü kabul etmeye zorlanmak iyilik değildir; istemediğin birine borçlu olmak da iyilik değildir. Bana önce kendi üzerimde karar hakkını vermelisin, sonra iyiliği.
Quo loco feram posui, tyrannum pone; et hic vitam dedit et illa, nec hic nec illa beneficium. Quia non est beneficium accipere cogi, non est beneficium debere, cui nolis. Ante des oportet mihi arbitrium mei, deinde beneficium.
2.20.1Marcus Brutus'un, öldürülmesi gerektiğine hükmettiği Tanrılaşmış Iulius'tan hayatını kabul etmesi gerekip gerekmediği sık sık tartışılır.
Disputari de M. Bruto solet, an debuerit accipere ab divo Iulio vitam, cum occidendum eum iudicaret.
2.20.2Onu öldürürken hangi gerekçeyi izlediğini başka bir yerde ele alacağız; bana öyle geliyor ki başka konularda büyük bir adam olsa da bu konuda büyük bir yanılgıya düştü ve Stoacı terbiyeye göre davranmadı. Ya kral adından korktu — oysa devletin en iyi durumu adil bir kralın yönetimindedir —; ya hem hükmetmenin hem kulluk etmenin bu kadar büyük bir ödül olduğu yerde hürriyetin geleceğini umdu; ya da eski ahlâk yitirildikten sonra devletin önceki suretine döndürülebileceğine, vatandaşlık hukukunda eşitlik olacağına, kanunların yerli yerinde duracağına inandı — hem de binlerce insanın kul olup olmamak için değil, kime kul olacakları için savaştığını gördüğü bir yerde! Tek bir adam öldürülünce aynı şeyi isteyen bir başkasının çıkmayacağını sanan bu adam, şeylerin tabiatını ya da kendi şehrinin geçmişini ne kadar unutmuştu; oysa kılıçla ve yıldırımla öldürülen onca kraldan sonra bile bir Tarquinius bulunmuştu!
Quam rationem in occidendo secutus sit, alias tractabimus; mihi enim, cum vir magnus in aliis fuerit, in hac re videtur vehementer errasse nec ex institutione Stoica se egisse. Qui aut regis nomen extimuit, cum optimus civitatis status sub rege iusto sit, aut ibi speravit libertatem futuram, ubi tam magnum praemium erat et imperandi et serviendi, aut existimavit civitatem in priorem formam posse revocari amissis pristinis moribus futuramque ibi aequalitatem civilis iuris et staturas suo loco leges, ubi viderat tot milia hominum pugnantia, non an servirent, sed utri! Quanta vero illum aut rerum naturae aut urbis suae tenuit oblivio, qui uno interempto defuturum credidit alium, qui idem vellet, cum Tarquinius esset inventus post tot reges ferro ac fulminibus occisos!
2.20.3Ama hayatı kabul etmeliydi; yine de bu yüzden Caesar'ı bir baba yerine koymamalıydı; çünkü Caesar iyilik verme hakkına bir haksızlıkla ulaşmıştı. Öldürmeyen kişi kurtarmış olmaz; iyilik değil, gladyatöre verilen türden bir azat vermiş olur.
Sed vitam accipere debuit, ob hoc tamen non habere illum parentis loco, quia in ius dandi beneficii iniuria venerat; non enim servavit is, qui non interfecit, nec beneficium dedit, sed missionem.
2.21.1Şu daha çok tartışma konusu olabilir: bedenini satmış, ağzı rezil bir adam bir tutsağa fidyesini ödemeyi vaat ederse, tutsak ne yapmalıdır? Bir pisliğin beni kurtarmasına göz yumayım mı? Kurtulduktan sonra ona nasıl bir minnet ödeyeyim? Bir müstehcenle mi yaşayayım? Yoksa kurtarıcımla mı yaşamayayım? Bana doğru görüneni söyleyeyim.
Illud magis venire in aliquam disputationem potest, quid faciendum sit captivo, cui redemptionis pretium homo prostituti corporis et infamis ore promittit. Patiar me ab impuro servari? Servatus deinde quam illi gratiam referam? Vivam cum obsceno? Non vivam cum redemptore? Quid ergo placeat, dicam.
2.21.2Böyle birinden bile canım için ödeyeceğim parayı kabul edeceğim; ama iyilik olarak değil, borç olarak kabul edeceğim. Parasını ona geri ödeyeceğim ve tehlikeye düştüğünde onu kurtarma fırsatı çıkarsa kurtaracağım; ama benzerleri birleştiren dostluğa inmeyeceğim, onu kurtarıcım değil, aldığımı geri ödemem gerektiğini bildiğim bir alacaklı sayacağım.
Etiam a tali accipiam pecuniam, quam pro capite dependam, accipiam autem tamquam creditum, non tamquam beneficium; solvam illi pecuniam et, si occasio fuerit servandi periclitantem, servabo; in amicitiam, quae similes iungit, non descendam, nec servatoris illum loco numerabo sed feneratoris, cui sciam reddendum, quod accepi.
2.21.3Biri, kendisinden iyilik kabul edeceğim kadar layıktır, ama bu iyilik ona zarar verecektir; işte bu yüzden kabul etmeyeceğim, çünkü o bana kendi sıkıntısı, hatta tehlikesi pahasına yararlı olmaya hazırdır. Sanık olduğumda beni savunacak, ama bu savunmayla kralı kendine düşman edecektir: o benim için tehlikeye girmek isterken, ben daha kolay olanı, yani onsuz tehlikeye girmeyi seçmezsem, ona düşmanlık etmiş olurum.
Est aliquis dignus, a quo beneficium accipiam, sed danti nociturum est; ideo non accipiam, quia ille paratus est mihi cum incommodo aut etiam periculo suo prodesse. Defensurus est me reum, sed illo patrocinio regem sibi facturus inimicum; inimicus sum, si, cum ille pro me periclitari velit, ego, quod facilius est, non facio, ut sine illo pericliter.
2.21.4Hekaton, Arkesilaos'tan anlamsız ve önemsiz bir örnek verir: babasının egemenliği altındaki bir delikanlının getirdiği parayı, cimri babasını gücendirmesin diye kabul etmemiş. Çalınmış bir şeyi kabul etmemekle, geri vermektense almamayı yeğlemekle övgüye değer ne yaptı ki? Başkasının malını kabul etmemek ne türden bir ölçülülüktür?
Ineptum et frivolum hoc Hecaton ponit exemplum Arcesilai, quem ait a filio familiae adlatam pecuniam non accepisse, ne ille patrem sordidum offenderet. Quid fecit laude dignum, quod furtum non recepit, quod maluit non accipere quam reddere? Quae est enim alienam rem non accipere moderatio?
2.21.5Büyük gönüllülüğe bir örnek gerekiyorsa, seçkin bir adam olan Iulius Graecinus'unkini kullanalım; Gaius Caesar onu yalnızca bir tiranın işine gelebileceğinden daha iyi bir insan olduğu için öldürdü. Graecinus oyunların masrafı için katkıda bulunan dostlarından para kabul ederken, Fabius Persicus'un gönderdiği büyük parayı kabul etmedi. Göndereni değil gönderileni tartan kimseler onu bu reddi yüzünden kınayınca şöyle dedi: "Şerefime kaldırdığı kadehi bile kabul etmeyeceğim birinden iyilik mi kabul edeyim?"
Si exemplo magni animi opus est, utamur Graecini Iulii, viri egregii, quem C. Caesar occidit ob hoc unum, quod melior vir erat, quam esse quemquam tyranno expedit. Is cum ab amicis conferentibus ad impensam ludorum pecunias acciperet, magnam pecuniam a Fabio Persico missam non accepit et obiurgantibus iis, qui non aestimant mittentes, sed missa, quod repudiasset: "Ego," inquit, "ab eo beneficium accipiam, a quo propinationem accepturus non sum? "
2.21.6Aynı rezillikte bir adam olan eski konsül Rebilus ona daha büyük bir para gönderip kabul edilmesi için ısrar edince, "Kusura bakma," dedi, "Persicus'tan da kabul etmedim." Bu armağan kabul etmek mi, yoksa bir sansör gibi senato listesini ayıklamak mı?
Cum illi Rebilus consularis, homo eiusdem infamiae, maiorem summam misisset instaretque, ut accipi iuberet: "Rogo," inquit, "ignoscas; et a Persico non accepi." Utrum hoc munera accipere est an senatum legere?
2.22.1Kabul etmeye karar verdiysek sevinçle kabul edelim, sevincimizi açıkça gösterelim ve bu, verene de belli olsun ki iyiliğin meyvesini hemen o anda toplasın; çünkü bir dostu sevinçli görmek sevinmek için haklı bir sebeptir, onu sevindiren kişi olmak daha da haklı bir sebep. İyiliğin bize ne kadar hoş geldiğini taşan duygularla gösterelim ve bunu yalnız onun duyacağı yerde değil, her yerde dile getirelim. Bir iyiliği minnetle kabul eden, onun ilk taksitini ödemiş olur.
Cum accipiendum iudicaverimus, hilares accipiamus profitentes gaudium, et id danti manifestum sit, ut fructum praesentem capiat; iusta enim causa laetitiae est laetum amicum videre, iustior fecisse. Quam grate ad nos pervenisse indicemus effusis adfectibus, quos non ipso tantum audiente sed ubique testemur. Qui grate beneficium accipit, primam eius pensionem solvit.
2.23.1Kimileri iyiliği ancak gizlice kabul etmek ister; iyiliğin tanığından, sırdaşından kaçarlar. Bilesin ki bunların niyeti kötüdür. Veren, armağanını ancak alanı sevindireceği ölçüde duyurmalıdır; alan ise iyiliği bir kalabalığın önünde kabul etmelidir. Borçlu olmaktan utanacağın şeyi kabul etme. Kimileri teşekkürlerini kaçamak yapar, bir köşede, kulağa fısıldayarak;
Sunt quidam, qui nolint nisi secreto accipere; testem beneficii et conscium vitant; quos scias licet male cogitare. Quomodo danti in tantum producenda notitia est muneris sui, in quantum delectatura est, cui datur, ita accipienti adhibenda contio est; quod pudet debere, ne acceperis. Quidam furtive gratias agunt et in angulo et ad aurem;
2.23.2bu utangaçlık değil, bir tür inkârdır: tanıkları uzaklaştırıp teşekkür eden nankördür. Kimileri adlarına borç kaydı tutulmasını, aracı konmasını, mühürcü tanık çağrılmasını, kendi elleriyle senet vermeyi istemez. Kendilerine yapılan iyiliğin olabildiğince bilinmemesine uğraşanlar da aynı şeyi yapar.
non est ista verecundia, sed infitiandi genus; ingratus est, qui remotis arbitris agit gratias. Quidam nolunt nomina secum fieri nec interponi pararios nec signatores advocari, chirographum dare. Idem faciunt, qui dant operam, ut beneficium in ipsos conlatum quam ignotissimum sit.
2.23.3Bir başkasının yardımıyla değil, kendi değerleriyle elde ettiklerinin söylenmesi için iyiliği açıkça taşımaktan çekinirler. Hayatlarını ya da itibarlarını borçlu oldukları kişilerin hizmetinde pek az görünürler; himayedekilerin hakkında ne düşüneceğinden korkarken daha ağır bir ada, nankörlük adına katlanırlar.
Verentur palam ferre, ut sua potius virtute quam alieno adiutorio consecuti dicantur; rariores in eorum officiis sunt, quibus vitam aut dignitatem debent, et, dum opinionem clientium timent, graviorem subeunt ingratorum.
2.24.1Kimileri de kendilerine en çok iyilik etmiş olanlar hakkında en kötü sözleri söyler. Bazılarına iyilik etmektense onları gücendirmek daha güvenlidir; çünkü hiçbir borçları olmadığını nefretle kanıtlamaya çalışırlar. Oysa hiçbir şeye, iyiliklerin hatırasını aklımızda tutmak kadar özen göstermemeliyiz; bu hatıra sık sık tazelenmelidir, çünkü hatırlamayan kimse minnetini ödeyemez, hatırlayan ise zaten ödemektedir.
Alii pessime locuntur de optime meritis. Tutius est quosdam offendere quam demeruisse; argumentum enim nihil debentium odio quaerunt. Atqui nihil magis praestandum est, quam ut memoria nobis meritorum haereat, quae subinde reficienda est, quia nec referre potest gratiam, nisi qui meminit, et, qui meminit, eam refert.
2.24.2İyilik ne nazlanarak ne de ezilip büzülerek kabul edilmelidir. Bütün iyiliklerin taze olduğu anda kendini gösterdiği hâlde, kabul ederken bile kayıtsız davranan kimse, iyiliğin ilk hazzı soğuduğunda ne yapar? Kimisi iyiliği burun kıvırarak kabul eder, sanki şöyle der gibi:
Nec delicate accipiendum est nec summisse et humiliter; nam qui neclegens est in accipiendo, cum omne beneficium recens pateat, quid faciat, cum prima eius voluptas refrixit? Alius accipit fastidiose, tamquam qui dicat:
2.24.3"Doğrusu buna ihtiyacım yok, ama madem bu kadar çok istiyorsun, kendimi sana bırakayım." Kimisi öyle umursamazca kabul eder ki iyilik yapan, fark edilip edilmediğinden şüphede kalır. Kimisi dudaklarını güçlükle aralar ve hiç konuşmasa göstereceğinden daha nankör görünür.
" Non quidem mihi opus est, sed quia tam valde vis, faciam tibi mei potestatem "; alius supine, ut dubium praestanti relinquat, an senserit; alius vix labra diduxit et ingratior, quam si tacuisset, fuit.
2.24.4İyiliğin büyüklüğüyle orantılı olarak daha coşkulu konuşmalı ve şunları eklemelidir: "Sandığından çok kişiyi kendine borçlu kıldın" (çünkü iyiliğinin geniş bir alana yayılmasına sevinmeyen yoktur); "bana ne verdiğini bilmiyorsun, ama sandığından ne kadar fazla olduğunu bilmelisin" (kendini borç altına sokan kişi, o anda minnettar olmuştur); "senin iyiliğinin karşılığını hiçbir zaman ödeyemeyeceğim; ama ödeyemeyeceğimi her yerde söylemekten de asla geri durmayacağım."
Loquendum est pro magnitudine rei impensius et illa adicienda: " Plures, quam putas, obligasti " (nemo enim non gaudet beneficium suum latius patere); " nescis, quid mihi praestiteris, sed scire te oportet, quanto plus sit, quam existimas " (statim gratus est, qui se onerat); " numquam tibi referre gratiam potero; illud certe non desinam ubique confiteri me referre non posse."
2.25.1Furnius'un Augustus Caesar'ın gönlünü kazanıp başka dileklerinde de onu kendine kolay razı edilir kılması, hiçbir şeyle şu sözle olduğu kadar olmamıştır: Antonius'un tarafını tutmuş olan babası için af dilemiş ve bu affı alınca, "Caesar," demişti, "sana karşı tek bir şikâyetim var: hem yaşamamı hem de nankör olarak ölmemi sağladın." Hiçbir şekilde kendini yeterli bulmamaktan, iyiliğe denk bir karşılık verme umuduna bile yaklaşmamaktan daha minnettar bir gönül işareti olabilir mi?
Nullo magis Caesarem Augustum demeruit et ad alia impetranda facilem sibi reddidit Furnius, quam quod, cum patri Antonianas partes secuto veniam impetrasset, dixit: " Hanc unam. Caesar, habeo iniuriam tuam: effecisti, ut et viverem et morerer ingratus." Quid est tam grati animi, quam nullo modo sibi satis facere, quam ne ad spem quidem exaequandi umquam beneficii accedere?
2.25.2Bu ve benzeri sözlerle, irademizin gizli kalmamasını, açığa çıkıp parlamasını sağlayalım. Sözler eksik kalsa bile, gerektiği gibi duyguluysak, iç dünyamız yüzümüzden okunur.
His atque eiusmodi vocibus id agamus, ut voluntas nostra non lateat, sed aperiatur et luceat. Verba cessent licet: si, quemadmodum debemus, adfecti sumus, conscientia eminebit in vultu.
2.25.3Minnettar olacak kişi, iyiliği kabul ederken hemen ödemeyi düşünmelidir. Hatta Khrysippos der ki, böyle biri koşu yarışına hazırlanmış ve başlama kapısının arkasına kapanmış biri gibi, işaret verilmiş gibi fırlayacağı anı beklemelidir; ve önündekine yetişmek için gerçekten büyük bir çabaya, büyük bir çevikliğe ihtiyacı vardır.
Qui gratus futurus est, statim, dum accipit, de reddendo cogitet. Chrysippus quidem ait illum velut in certamen cursus compositum et carceribus inclusum opperiri debere tempus suum, ad quod velut dato signo prosiliat; et quidem magna illi contentione opus est, magna celeritate, ut consequatur antecedentem.
2.26.1Şimdi insanları en çok neyin nankör yaptığına bakalım. Onları nankör yapan ya kendine aşırı değer vermek ve ölümlülerde doğuştan bulunan kendini ve kendine ait olanı beğenme kusuru, ya açgözlülük, ya da kıskançlıktır.
Videndum est nunc, quid maxime faciat ingratos. Facit aut nimius sui suspectus et insitum mortalitati vitium se suaque mirandi aut aviditas aut invidia.
2.26.2İlkinden başlayalım. Herkes kendi hakkında hoşgörülü bir yargıçtır. Bu yüzden her şeyi hak ettiğini sanır, aldığını bir borcun ödenmesi gibi kabul eder ve kendi değeri ölçüsünde takdir edilmediğini düşünür: "Bunu bana verdi, ama ne kadar geç, ne kadar zahmetten sonra! Şunun ya da bunun ya da kendi işimin peşine düşseydim ne kadar çoğunu elde edebilirdim! Bunu ummamıştım; kalabalığın arasına atıldım. Beni bu kadar az bir şeye mi layık gördü? Hiç anılmamak daha onurlu olurdu."
Incipiamus a primo. Nemo non benignus est sui iudex. Inde est, ut omnia meruisse se existimet et in solutum accipiat nec satis suo pretio se aestimatum putet. " Hoc mihi dedit, sed quam sero, sed post quot labores! Quanto consequi plura potuissem, si illum aut illum aut me colere maluissem! Non hoc speraveram; in turbam coniectus sum. Tam exiguo dignum me iudicavit? Honestius praeteriri fuit."
2.27.1Kâhin Gnaeus Lentulus, azatlılar onu yoksul düşürmeden önce zenginliğin en büyük örneğiydi. Dört yüz milyon sestersin servetini görmüş olan bu adam (doğru söyledim; çünkü onu görmekten öte bir şey yapmadı), zekâ bakımından kısır, gönlü kadar da cılız biriydi. Son derece cimri olduğu hâlde paraları sözlerden daha kolay çıkarırdı: konuşmada o kadar fakirdi.
Cn. Lentulus augur, divitiarum maximum exemplum, antequam illum libertini pauperem facerent, hic, qui quater milies sestertium suum vidit (proprie dixi; nihil enim amplius quam vidit), ingenii fuit sterilis, tam pusilli quam animi. Cum esset avarissimus, nummos citius emittebat quam verba: tanta illi inopia erat sermonis.
2.27.2Bütün yükselişini, soyluluğun yükü altında ezilen yoksulluğunu yanına getirdiği tanrılaştırılmış Augustus'a borçlu olan bu adam, artık hem parasıyla hem nüfuzuyla devletin önde gelenlerinden biri olduğu hâlde, sık sık Augustus'tan yakınır, onun yüzünden çalışmalarından uzaklaştırıldığını söylerdi: belagati bırakmakla kaybettiği kadarını, kendisine yığılan bunca şey bile karşılamamıştı. Oysa tanrılaştırılmış Augustus ona başka şeyler arasında şunu da bağışlamıştı: onu alay konusu olmaktan ve boşuna zahmetten kurtarmıştı!
Hic cum omnia incrementa sua divo Augusto deberet, ad quem attulerat paupertatem sub onere nobilitatis laborantem, princeps iam civitatis et pecunia et gratia subinde de Augusto solebat queri dicens a studiis se abductum; nihil tantum in se congestum esse, quantum perdidisset relicta eloquentia. At illi inter alia hoc quoque divus Augustus praestiterat, quod illum derisu et labore irrito liberaverat!
2.27.3Açgözlülük kimsenin minnettar olmasına izin vermez; çünkü haddini bilmeyen umuda verilen hiçbir şey yetmez; ne kadar büyük şeyler gelirse o kadar büyüklerini isteriz. Büyük servetlerin yığıldığı yere yerleşmiş hırs çok daha azgındır; tıpkı alevin, ne kadar büyük bir yangından fışkırırsa o kadar sınırsızca keskinleşmesi gibi.
Non patitur aviditas quemquam esse gratum; numquam enim improbae spei, quod datur, satis est, et maiora cupimus, quo maiora venerunt, multoque concitatior est avaritia in magnarum opum congestu collocata, ut flammae infinite acrior vis est, quo ex maiore incendio emicuit.
2.27.4İhtiras da aynı biçimde, kimsenin bir zamanlar arsızca dilediği payelerin ölçüsünde dinlenmesine izin vermez. Kimse halk tribunluğu için teşekkür etmez, praetorluğa kadar yükseltilmediğinden yakınır; konsüllük eksikse praetorluk da hoşa gitmez; konsüllük bile, bir kezse doyurmaz. Arzu kendini aşar ve mutluluğunu anlamaz, çünkü nereden geldiğine değil, nereye gittiğine bakar.
Aeque ambitio non patitur quemquam in ea mensura honorum conquiescere, quae quondam eius fuit impudens votum. Nemo agit de tribunatu gratias, sed queritur, quod non est ad praeturam usque perductus; nec haec grata est, si deest consulatus; ne hic quidem satiat, si unus est. Ultra se cupiditas porrigit et felicitatem suam non intellegit, quia non, unde venerit, respicit, sed quo tendat.
2.28.1Bütün bunlardan daha şiddetli ve daha amansız kötülük kıskançlıktır; kıyasladıkça bizi huzursuz eder: "Bana bunu verdi, ama ona daha çoğunu, ona daha erken verdi." Sonra kimsenin tarafını tutmaz, herkese karşı kendini kayırır. Alınan iyiliği büyütmek, kimsenin bir başkası tarafından kendi kendine biçtiği kadar değerli bulunmadığını bilmek ne kadar daha saf, ne kadar daha akıllıcadır!
Omnibus his vehementius et importunius malum est invidia, quae nos inquietat, dum comparat: " Hoc mihi praestitit, sed illi plus, sed illi maturius "; et deinde nullius causam agit, contra omnes sibi favet. Quanto est simplicius, quanto prudentius beneficium acceptum augere, scire neminem tanti ab alio, quanti a se ipso aestimari!
2.28.2"Daha çoğunu almalıydım, ama ona daha çoğunu vermek kolay değildi; cömertliğini pek çok kişi arasında paylaştırmak zorundaydı. Bu bir başlangıçtır; hoş görelim ve iyiliği minnetle karşılayarak onun gönlünü kendimize çekelim. Az yaptı, ama daha sık yapacak. Onu bana tercih etti, ama beni de pek çoklarına tercih etti. O bana ne faziletçe ne hizmetçe denk, ama kendi çekiciliği vardı. Yakınmakla daha büyük şeylere layık olmayacağım, verilenlere de layık olmadığımı göstereceğim. O en rezil adamlara daha çok şey verildi; ne çıkar? Talih ne kadar seyrek hüküm verir! Her gün kötülerin bahtiyar olmasından yakınırız;
" Plus accipere debui, sed illi facile non fuit plus dare; in multos dividenda liberalitas erat; hoc initium est, boni consulamus et animum eius grate excipiendo evocemus; parum fecit, sed saepius faciet; illum mihi praetulit, et me multis; ille non est mihi par virtutibus nec officiis, sed habuit suam Venerem; querendo non efficiam, ut maioribus dignus sim, sed ut datis indignus. Plura illis hominibus turpissimis data sunt; quid ad rem? Quam raro fortuna iudicat! Cotidie querimur malos esse felices;
2.28.3sık sık, en kötü adamların tarlacıklarını atlayıp geçen dolu en iyi insanların ekinini döver. Başka her şeyde olduğu gibi dostluklarda da herkes kendi payına düşeni taşır."
saepe, quae agellos pessimi cuiusque transierat, optimorum virorum segetem grando percussit; fert sortem suam quisque ut in ceteris rebus ita in amicitiis."
2.28.4Hiçbir iyilik, kötü niyetin didikleyemeyeceği kadar dolgun değildir; hiçbiri de iyi niyetli bir yorumcunun genişletemeyeceği kadar dar değildir. İyiliklere kötü yanından bakarsan yakınacak sebep asla eksik olmaz.
Nullum est tam plenum beneficium, quod non vellicare malignitas possit, nullum tam angustum, quod non bonus interpres extendat. Numquam deerunt causae querendi, si beneficia a deteriore parte spectaveris.
2.29.1Bak, tanrıların armağanlarına değer biçenler, hem de bilgelik iddiasında bulunanlar, ne kadar insafsızdır! Beden iriliğinde fillere, hızda geyiklere, hafiflikte kuşlara, saldırı gücünde boğalara denk olmadığımızdan yakınırlar; yırtıcıların derisi sağlam, alageyiklerinki daha güzel, ayılarınki daha kalın, kunduzlarınki daha yumuşakmış; koku almanın keskinliğinde köpekler, gözün keskinliğinde kartallar, ömrün uzunluğunda kargalar, yüzme kolaylığında pek çok hayvan bizi geçiyormuş.
Vide, quam iniqui sint divinorum munerum aestimatores et quidem professi sapientiam. Queruntur, quod non magnitudine corporum aequemus elephantos, velocitate cervos, levitate aves, impetu tauros; quod solida sit cutis beluis, decentior dammis, densior ursis, mollior fibris; quod sagacitate nos narium canes vincant, quod acie luminum aquilae, spatio aetatis corvi, multa animalia nandi facilitate.
2.29.2Tabiat bazı şeylerin, örneğin bedenin hızıyla gücün, aynı varlıkta bir araya gelmesine bile izin vermediği hâlde, insanın birbirinden farklı ve birbirine uymayan iyiliklerden bileşik olmamasına haksızlık der, tanrıları bizi ihmal etmekle suçlarlar: bize kusurların bile yıkamayacağı bir sağlık verilmemiş, geleceğin bilgisi verilmemiş. Tanrılardan aşağıda olduğumuz, onlarla eşit durmadığımız için tabiattan nefret edecek kadar arsızlığa varmaktan kendilerini zor tutarlar.
Et cum quaedam ne coire quidem in idem natura patiatur, ut velocitatem corporum et vires, ex diversis ac dissidentibus bonis hominem non esse compositum iniuriam vocant et neclegentes nostri deos, quod non bona valetudo etiam vitiis inexpugnabilis data sit, quod non futuri scientia. Vix sibi temperant, quin eo usque impudentiae provehantur, ut naturam oderint, quod infra deos sumus, quod non in aequo illis stetimus.
2.29.3Bu kadar çok ve bu kadar büyük iyiliği seyre dönmek ve tanrılar bu en güzel yuvada ikinci payı almamızı istedikleri, bizi yeryüzündekilerin başına koydukları için onlara teşekkür etmek ne kadar daha iyidir! Hükmü bizim elimizde olan hayvanları bizimle kıyaslayan olur mu? Bize esirgenen her şey, verilemeyecek olandı.
Quanto satius est ad contemplationem tot tantorumque beneficiorum reverti et agere gratias, quod nos in hoc pulcherrimo domicilio voluerunt secundas sortiri, quod terrenis praefecerunt! Aliquis ea animalia comparat nobis, quorum potestas penes nos est? Quidquid nobis negatum est, dari non potuit.
2.29.4Öyleyse, insanın payına insafsızca değer biçen sen, kim olursan ol, düşün: bizi var eden bize ne kadar çok şey bağışladı, bizden ne kadar daha güçlü hayvanları boyunduruk altına soktuk, ne kadar daha hızlılarına yetişiyoruz; ölümlü olan hiçbir şey yok ki bizim darbemizin menzili dışında kalsın.
Proinde, quisquis es iniquus aestimator sortis humanae, cogita, quanta nobis tribuerit parens noster, quanto valentiora animalia sub iugum miserimus, quanto velociora consequamur, quam nihil sit mortale non sub ictu nostro positum.
2.29.5Bunca fazilet, bunca sanat aldık; sonunda da bir ruh aldık; yöneldiği her şeye aynı anda ulaşır, yıldızlardan daha hızlıdır, onların yüzyıllar sonraki yörüngelerini önceden kestirir. Sonra bunca ürün, bunca servet, üst üste yığılmış bunca şey. Her şeyi dolaşabilirsin; olmayı tercih edeceğin tam bir varlık bulamayacağın için her birinden sana verilmesini istediğin tek tek nitelikleri seçebilirsin; ama tabiatın cömertliğini doğru değerlendirirsen, onun gözdesi olduğunu itiraf etmek zorunda kalırsın. Öyledir:
Tot virtutes accepimus, tot artes, animum denique, cui nihil non eodem, quo intendit, momento pervium est, sideribus velociorem, quorum post multa saecula futuros cursus antecedit; tantum deinde frugum, tantum opum, tantum rerum aliarum super alias acervatarum. Circumeas licet cuncta et, quia nihil totum invenies, quod esse te malles, ex omnibus singula excerpas, quae tibi dari velles; bene aestimata naturae indulgentia confitearis necesse est in deliciis te illi fuisse. Ita est:
2.29.6ölümsüz tanrılar bizi en çok sevdikleri varlıklar saydılar, sayıyorlar da; verilebilecek en büyük onuru verip bizi kendilerinin hemen yanına yerleştirdiler. Büyük şeyler aldık; daha büyüklerini almaya sığmadık.
carissimos nos habuerunt di immortales habentque, et, qui maximus tribui honos potuit, ab ipsis proximos collocaverunt. Magna accepimus, maiora non cepimus.
2.30.1Sevgili Liberalis, bunları gerekli gördüm; hem küçük iyiliklerden söz ederken en büyük iyiliklerden de biraz söz etmek gerekiyordu, hem de bu iğrenç kusurun cüreti başka her şeye buradan sızar. En yüce iyilikleri hor gören kişi kime minnetle karşılık verecek, hangi armağanı büyük ya da ödenmesi gereken sayacak? Her gün tanrılardan dilediği hayatı onlardan aldığını inkâr eden kişi, sağlığını, nefesini kime borçlu sayacak?
Haec, mi Liberalis, necessaria credidi, et quia loquendum aliquid de maximis beneficiis erat, cum de minutis loqueremur, et quia inde manat etiam in cetera huius detestabilis vitii audacia. Cui enim respondebit grate, quod munus existimabit aut magnum aut reddendum, qui summa beneficia spernit? Cui salutem, cui spiritum debebit, qui vitam accepisse se a dis negat, quam cotidie ab illis petit?
2.30.2Demek ki insanlara minnettar olmayı öğreten, hem insanların hem de tanrıların davasını savunmuş olur; tanrılar hiçbir şeye muhtaç olmadıkları, her türlü ihtiyacın ötesinde bulundukları hâlde, onlara yine de minnetimizi ödeyebiliriz. Kimsenin nankör gönlüne zayıflığı ve yoksulluğunu bahane edip şöyle demesinin yeri yoktur: "Ne yapayım, nasıl yapayım? Üstün varlıklara, her şeyin efendilerine minnetimi ne zaman ödeyeyim?" Ödemek kolaydır: cimriysen masrafsız, tembelsen zahmetsiz. Hatta istersen, borç altına girdiğin anda herhangi biriyle ödeşmiş olursun; çünkü iyiliği isteyerek kabul eden, onu geri ödemiştir.
Quicumque ergo gratos esse docet, et hominum causam agit et deorum, quibus nullius rei indigentibus, positis extra desiderium, referre nihilo minus gratiam possumus. Non est, quod quisquam excusationem mentis ingratae ab infirmitate atque inopia petat et dicat: " Quid enim faciam et quomodo? Quando superioribus dominisque rerum omnium gratiam referam? " Referre facile est, si avarus es, sine impendio, si iners, sine opera. Eodem quidem momento, quo obligatus es, si vis, cum quolibet paria fecisti, quoniam, qui libenter beneficium accipit, reddidit.
2.31.1Bence Stoa okulunun paradokslarından en az şaşırtıcı ya da inanılmaz olanı budur: iyiliği isteyerek kabul eden onu geri ödemiştir. Çünkü her şeyi gönüle bağladığımıza göre, herkes istediği kadarını yapmış olur. Saygı, sadakat, adalet, kısacası her fazilet kendi içinde tamamlandığına göre, insan elini uzatmasına imkân olmasa bile iradesiyle minnettar da olabilir.
Hoc ex paradoxis Stoicae sectae minime mirabile, ut mea fert opinio, aut incredibile est eum, qui libenter accipit, beneficium reddidisse. Nam cum omnia ad animum referamus, fecit quisque, quantum voluit; et cum pietas, fides, iustitia, omnis denique virtus intra se perfecta sit, etiam si illi manum exserere non licuit, gratus quoque homo esse potest voluntate.
2.31.2Herkes amaçladığına her ulaştığında emeğinin meyvesini toplar. İyilik veren neyi amaçlar? Verdiği kişiye yararlı olmayı ve onu sevindirmeyi. İstediğini yaptıysa, gönlü bana ulaştı ve ikimizi de karşılıklı bir sevince boğduysa, aradığını elde etmiştir. Çünkü karşılığında kendisine bir şey ödenmesini istememişti; yoksa bu iyilik değil, ticaret olurdu.
Quotiens, quod proposuit, quisque consequitur, capit operis sui fructum. Qui beneficium dat, quid proponit? Prodesse ei, cui dat, et voluptati esse. Si, quod voluit, effecit pervenitque ad me animus eius ac mutuo gaudio adfecit, tulit, quod petit. Non enim in vicem aliquid sibi reddi voluit; aut non fuit beneficium, sed negotiatio.
2.31.3Gideceği limana varan iyi yol almıştır; bir mızrak atışı hedefi vurduysa emin bir elin vazifesini yerine getirmiştir. İyilik veren, iyiliğinin minnetle karşılanmasını ister; iyi kabul edildiyse istediğini elde etmiştir. "Ama bir kazanç ummuştu." O zaman bu iyilik değildi; çünkü iyiliğin özelliği, geri dönüşü hiç düşünmemektir.
Bene navigavit, qui quem destinavit portum tenuit; teli iactus certae manus peregit officium, si petita percussit; beneficium qui dat, vult excipi grate; habet, quod voluit, si bene acceptum est. Sed speravit emolumenti aliquid. Non fuit hoc beneficium, cuius proprium est nihil de reditu cogitare.
2.31.4Aldığımı, verildiği gönülle aldım: ödedim. Yoksa en güzel şeyin durumu en kötü olurdu: minnettar olmak için talihe gönderiliyorum! Talih istemiyorsa karşılık veremem; gönle gönül yeter.
Quod accipiebam, eo animo accepi, quo dabatur: reddidi. Alioqui pessima optimae rei condicio est: ut gratus sim, ad fortunam mittor! Si illa invita respondere non possum, sufficit animus animo.
2.31.5"Peki ne olacak? Elimden geleni yapıp ödemeye çalışmayacak mıyım, zamanın ve durumun fırsatını kollamayacak mıyım, bana bir şey vermiş olanın kucağını doldurmayı dilemeyecek miyim?" Ama eli boş olana minnettar olma imkânı tanınmıyorsa, iyiliğin durumu kötüdür!
" Quid ergo? non, quidquid potuero, et faciam, ut reddam, et temporum rerumque occasionem sequar et implere eius sinum cupiam, a quo aliquid accepi? " Sed malo loco beneficium est, nisi et excussis manibus esse grato licet!
2.32.1"İyiliği alan," der, "onu en iyi niyetle almış olsa bile, vazifesini henüz tamamlamamıştır; geriye ödeme kısmı kalır. Tıpkı top oyununda topu ustalıkla ve dikkatle karşılamanın bir değeri olduğu, ama ancak karşıladığı topu ustaca ve çabucak geri atana iyi oyuncu dendiği gibi."
" Qui accepit," inquit, " beneficium, licet animo benignissimo acceperit, nondum consummavit officium suum; restat enim pars reddendi; sicut in lusu est aliquid pilam scite ac diligenter excipere, sed non dicitur bonus lusor, nisi qui apte et expedite remisit, quam acceperat."
2.32.2Bu örnek benzemez; neden? Çünkü bu işin övgüsü gönülde değil, bedenin hareketinde ve çevikliğindedir; bu yüzden gözle değerlendirilen şeyin tamamı ortaya serilmelidir. Yine de topu gerektiği gibi karşılayan kişiye, geri atmasındaki gecikme kendisinden kaynaklanmadıkça iyi oyuncu demekten geri durmam.
Exemplum hoc dissimile est; quare? Quia huius rei laus in corporis motu est et in agilitate, non in animo; explicari itaque totum debet, de quo oculis iudicatur. Nec tamen ideo non bonum lusorem dicam, qui pilam, ut oportebat, excepit, si per ipsum mora, quominus remitteret, non fuit.
2.32.3"Ama oyuncunun ustalığında bir eksik olmasa da," der, "çünkü oyunun bir kısmını yaptı, yapmadığı kısmı da yapabilir, oyunun kendisi eksik kalmıştır; çünkü oyun, sırayla atıp geri atmakla tamamlanır." Bunu daha uzun çürütmeye uğraşmayacağım; öyle olduğunu kabul edelim: eksik olan oyundadır, oyuncuda değil. Tartıştığımız konuda da durum böyledir: eksik olan verilen şeydedir, ona denk başka bir şey borçlu olunur; gönülde değil, çünkü gönül kendine denk bir gönül bulmuş ve kendisine düşeni, istediğini yapmıştır.
" Sed quamvis," inquit, " arti ludentis nihil desit, quia partem quidem fecit, sed partem, quam non fecit, potest facere, lusus ipse imperfectus est, qui consummatur vicibus mittendi ac remittendo" Nolo diutius hoc refellere; existimemus ita esse, desit aliquid lusui, non lusori; sic et in hoc, de quo disputamus, deest aliquid rei datae, cui par alia debetur, non animo, qui animum parem sibi nanctus est et, quantum in illo est, quod voluit, effecit.
2.33.1Bana iyilik verdi; onu kendisinin kabul edilmesini istediği gibi kabul ettim: artık aradığını elde etmiştir, hem de aradığı tek şeyi; demek ki minnettarım. Bundan sonra benden faydalanması ve minnettar bir insandan bir çıkar sağlaması kalır; bu, eksik bir vazifenin artakalan kısmı değil, tamamlanmış bir vazifeye bir eklentidir. Pheidias bir heykel yapar;
Beneficium mihi dedit; accepi non aliter, quam ipse accipi voluit: iam habet, quod petit, et quod unum petit, ergo gratus sum. Post hoc usus mei restat et aliquod ex homine grato commodum; hoc non imperfecti officii reliqua pars est, sed perfecti accessio. Facit Phidias statuam;
2.33.2sanatın meyvesi başka, eserin meyvesi başkadır: sanatın meyvesi istediğini yapmış olmaktır, eserin meyvesi onu kazançla yapmış olmaktır. Pheidias heykeli satmasa da işini tamamlamıştır. Eserinin meyvesi onun için üç türlüdür: biri vicdanınki, bunu eser bitince toplar; ikincisi şöhretinki; üçüncüsü faydanınki, bunu da bir minnet ya da satış ya da başka bir kazanç getirecektir.
alius est fructus artis, alius artificii: artis est fecisse, quod voluit, artificii fecisse cum fructu; perfecit opus suum Phidias, etiam si non vendidit. Triplex illi fructus est operis sui: unus conscientiae; hunc absoluto opere percipit; alter famae; tertius utilitatis, quem allatura est aut gratia aut venditio aut aliqua commoditas.
2.33.3İyiliğin de ilk meyvesi vicdanınkidir; armağanını istediği yere ulaştıran onu toplar; ikincisi ve üçüncüsü şöhretin ve karşılık olarak sunulabilecek şeylerindir. Bu yüzden iyilik gönül hoşluğuyla kabul edildiğinde, veren minnetini almıştır, ücretini ise henüz almamıştır. Öyleyse iyiliğin dışında kalanı borçluyum; iyiliğin kendisini ise iyi kabul ederek ödedim.
Sic beneficii fructus primus ille est conscientiae; hunc percipit, qui, quo voluit, munus suum pertulit; secundus et tertius est et famae et eorum, quae praestari in vicem possunt. Itaque cum benigne acceptum est beneficium, qui dedit, gratiam quidem iam recepit, mercedem nondum; debeo itaque, quod extra beneficium est, ipsum quidem bene accipiendo persolvi.
2.34.1"Ne yani?" der, "hiçbir şey yapmamış olan iyiliğin karşılığını ödemiş mi olur?" Önce, bir şey yaptı: iyi bir gönülle iyi bir şeye karşılık verdi ve dostluğa yakışanı, eşit olarak yaptı. Sonra, iyilik başka türlü, borç başka türlü ödenir; sana ödemeyi gözle göstermemi bekleme: bu iş gönüller arasında görülür.
" Quid ergo? ", inquit, " rettulit gratiam, qui nihil fecit? " Primum fecit: bono animo bonum obtulit et, quod est amicitiae, ex aequo. Post deinde aliter beneficium, aliter creditum solvitur; non est, quod expectes, ut solutionem tibi ostendam; res inter animos geritur.
2.34.2Söylediğim şey, ilk bakışta kanaatine aykırı düşse de, bana kulak verirsen ve şeylerin sözlerden daha çok olduğunu düşünürsen sert görünmeyecektir. Adı olmayan pek çok şey vardır; onları kendi adlarıyla değil, başka şeylerin ödünç alınmış adlarıyla anarız. "Ayak" deriz hem kendi ayağımıza hem yatağın, yelkenin, şiirin ayağına; "köpek" deriz hem av köpeğine hem köpekbalığına hem de bir yıldıza. Her şeye ayrı bir ad vermeye yetmediğimiz için, gerektiğinde ödünç alırız.
Quod dico, non videbitur durum, quamvis primo contra opinionem tuam pugnet, si te commodaveris mihi et cogitaveris plures esse res quam verba. Ingens copia est rerum sine nomine, quas non propriis appellationibus notamus, sed alienis commodatisque. Pedem et nostrum dicimus et lecti et veli et carminis, canem et venaticum et marinum et sidus; quia non sufficimus, ut singulis singula adsignemus, quotiens opus est, mutuamur.
2.34.3Cesaret, haklı tehlikeleri hor gören fazilettir ya da tehlikeleri savmanın, karşılamanın ve üzerine gitmenin ilmidir; yine de hem gladyatöre hem de ölümü hor görmeye düşüncesizliğin ittiği işe yaramaz bir köleye cesur adam deriz.
Fortitudo est virtus pericula iusta contemnens aut scientia periculorum repellendorum, excipiendorum, provocandorum; dicimus tamen et gladiatorem fortem virum et servum nequam, quem in contemptum mortis temeritas impulit.
2.34.4Tutumluluk, gereksiz masraflardan kaçınmanın ilmi ya da aile malını ölçülü kullanmanın sanatıdır; yine de ruhu küçük ve dar olan insana da çok tutumlu deriz; oysa ölçü ile darlık arasında sonsuz bir fark vardır. Bunlar tabiatça başka başka şeylerdir, ama dilin yoksulluğu yüzünden hem birine hem ötekine tutumlu deriz; hem talihin getirdiklerini akılla küçümseyene hem de akılsızca tehlikelere atılana cesur deriz.
Parsimonia est scientia vitandi sumptus supervacuos aut ars re familiari moderate utendi; parcissimum tamen hominem vocamus pusilli animi et contracti, cum infinitum intersit inter modum et angustias. Haec alia sunt natura, sed efficit inopia sermonis, ut et hunc et illum parcum vocemus, ut et ille fortis dicatur cum ratione fortuita despiciens et hic sine ratione in pericula excurrens.
2.34.5İyilik de böyledir: hem söylediğimiz gibi iyilik yapma eylemidir, hem de o eylemle verilen şeyin kendisidir, örneğin para, ev, mor şeritli toga; ikisinin adı birdir, ama anlamı ve gücü bambaşkadır.
Sic beneficium est et actio, ut diximus, benefica et ipsum, quod datur per illam actionem, ut pecunia, ut domus, ut praetexta; unum utrique nomen est, vis quidem ac potestas longe alia.
2.35.1Dikkat et, şimdi anlıyorsun ki kanaatinin kaçınacağı hiçbir şey söylemiyorum. Eylemin tamamladığı o iyiliğin karşılığı, onu iyi niyetle karşıladıysak ödenmiştir; nesnede bulunan öteki iyiliği ise henüz ödemedik, ama ödemek isteyeceğiz. İradeye iradeyle karşılık verdik; nesneye karşılık nesne borçluyuz. Bu yüzden iyiliği isteyerek kabul edenin minnetini ödediğini söylesek de, aldığına benzer bir şeyi de geri vermesini buyururuz.
Itaque attende, iam intellegis nihil me, quod opinio tua refugiat, dicere. Illi beneficio, quod actio perficit, relata gratia est, si illud benevole excipimus; illud alterum, quod re continetur, nondum reddidimus, sed volemus reddere. Voluntati voluntate satis fecimus; rei rem debemus. Itaque, quamvis rettulisse illum gratiam dicamus, qui beneficium libenter accipit, iubemus tamen et simile aliquid ei, quod accepit, reddere.
2.35.2Söylediğimiz bazı şeyler yerleşik kullanıma aykırı düşer, sonra başka bir yoldan ona geri döner. Bilgenin haksızlığa uğramayacağını söyleriz, yine de ona yumruk atan haksızlıktan mahkûm olur; ahmağın hiçbir şeyi olmadığını söyleriz, yine de ahmaktan bir şey çalanı hırsızlıktan mahkûm ederiz; herkesin deli olduğunu söyleriz, ama herkesi çöpleme ile tedavi etmeyiz; deli dediğimiz bu kimselere oy hakkını da yargı yetkisini de emanet ederiz.
A consuetudine quaedam, quae dicimus, abhorrent, deinde alia via ad consuetudinem redeunt. Negamus iniuriam accipere sapientem, tamen, qui illum pugno percusserit, iniuriarum damnabitur; negamus stulti quidquam esse, et tamen eum, qui rem aliquam stulto surripuit, furti condemnabimus; insanire omnes dicimus, nec omnes curamus elleboro; his ipsis, quos vocamus insanos, et suffragium et iuris dictionem committimus.
2.35.3Bunun gibi, iyiliği iyi bir gönülle kabul edenin minnetini ödediğini söyleriz; ama ödedikten sonra bile onu yine minnetini ödeyecek bir borçlu olarak bırakırız. Bu, iyiliği inkâr değil, bir yüreklendirmedir: iyiliklerden korkmayalım, taşınmaz bir yükün altında ezilmiş gibi gönlümüz çökmesin diye. "Bana mallar bağışlandı, şerefim korundu, matem giysilerim üzerimden alındı, hayatım kurtarıldı, hayatımdan daha değerli olan özgürlüğüm de. Minnetimi nasıl ödeyebilirim? Ona gönlümü göstereceğim gün ne zaman gelecek?"
Sic dicimus eum, qui beneficium bono animo accipit, gratiam rettulisse, nihilo minus illum in aere alieno relinquimus gratiam relaturum, etiam cum rettulit. Exhortatio est illa, non infitiatio beneficii, ne beneficia timeamus, ne ut intolerabili sarcina pressi deficiamus animo. " Bona mihi donata sunt et fama defensa, detractae sordes, spiritus servatus et libertas spiritu potior. Et quomodo referre gratiam potero? Quando ille veniet dies, quo illi animum meum ostendam?
2.35.4Bu gün, onun sana gönlünü gösterdiği gündür! İyiliği karşıla, kucakla, sevin; aldığın için değil, ödeyeceğin ve borçlu kalacağın için. Talihin seni nankör yapabileceği kadar büyük bir tehlikeye girmeyeceksin. Gönlünü yıkmamak, emeklerin ve uzun bir köleliğin beklentisiyle çökmemen için sana hiçbir güçlük göstermeyeceğim; seni ileriye ertelemiyorum, şimdi elinde olanla yapılsın. Hemen minnettar değilsen asla minnettar olmayacaksın.
" Hic ipse est, quo ille suum ostendit! Excipe beneficium, amplexare, gaude, non quod accipias, sed quod reddas debiturusque sis; non adibis tam magnae rei periculum, ut casus ingratum facere te possit. Nullas tibi proponam difficultates, ne despondeas animum, ne laborum ac longae servitutis expectatione deficias; non differo te, de praesentibus fiat. Numquam eris gratus, nisi statim es.
2.35.5Peki ne yapacaksın? Silaha sarılmak gerekmez, ama belki gerekecek. Denizleri aşmak gerekmez; belki rüzgârlar tehdit ederken de demir alacaksın. İyiliği ödemek mi istiyorsun? Onu gönül hoşluğuyla kabul et: minnetini ödedin; ödediğini sanman için değil, borcunu daha az kaygıyla taşıman için.
Quid ergo facies? Non arma sumenda sunt: at fortasse erunt. Non maria emetienda: fortasse etiam ventis minantibus solves. Vis reddere beneficium? Benigne accipe; rettulisti gratiam, non ut solvisse te putes, sed ut securior debeas.