İçeriğe geç
İyilikler Üzerine

Seneca · İyilikler Üzerine

III. Kitap

3.1.1Aebutius Liberalis, iyiliklerin karşılığını ödememek hem çirkindir hem de herkesçe çirkin sayılır; bu yüzden nankörlerden nankörler bile yakınır. Ama herkesin hoşlanmadığı bu kusur herkese yapışmıştır; hatta öyle ters bir yola gidilir ki bazılarını, yalnız iyiliklerden sonra değil, iyilikler yüzünden en amansız düşmanlarımız olarak buluruz.

3.1.1

Non referre beneficiis gratiam et est turpe et apud omnes habetur, Aebuti Liberalis; ideo de ingratis etiam ingrati queruntur, cum interim hoc omnibus haeret, quod omnibus displicet, adeoque in contrarium itur, ut quosdam habeamus infestissimos non post beneficia tantum sed propter beneficia.

3.1.2Bunun bazılarının başına tabiatlarının bozukluğundan geldiğini inkâr etmem; ama çoğunun başına aradan geçen zaman hatırayı silip götürdüğü için gelir: taze iken içlerinde canlı duran şeyler, araya zaman girince eskiyip unutulur. Bunlar hakkında seninle bir tartışmamız olduğunu hatırlıyorum: sen onlara nankör değil, unutkan diyordun. Sanki nankörü nankör yapan şey onu mazur gösterirmiş gibi, ya da bu birinin başına geldi diye o kimse nankör değilmiş gibi; oysa bu ancak nankörün başına gelir.

3.1.2

Hoc pravitate naturae accidere quibusdam non negaverim, pluribus, quia memoriam tempus interpositum subducit; nam quae recentia apud illos viguerunt, ea interiecto spatio obsolescunt. De quibus fuisse mihi tecum disputationem scio, cum tu illos non ingratos vocares sed oblitos, tamquam ea res ingratum excuset, quae facit, aut, quia hoc accidit alicui, non sit ingratus, cum hoc non accidat nisi ingrato.

3.1.3Hırsızların, katillerin olduğu gibi nankörlerin de pek çok türü vardır; suçları birdir, ama ayrıntıda büyük bir çeşitlilik vardır. Aldığı iyiliği almadığını söyleyen nankördür; almamış gibi davranan nankördür; ödemeyen nankördür; ama hepsinin en nankörü unutandır.

3.1.3

Multa sunt genera ingratorum, ut furum, ut homicidarum, quorum una culpa est, ceterum in partibus varietas magna. Ingratus est, qui beneficium accepisse se negat, quod accepit; ingratus est, qui dissimulat; ingratus, qui non reddit, ingratissimus omnium, qui oblitus est.

3.1.4Ötekiler ödemeseler de borçludurlar; kötü vicdanlarına kapanmış da olsa, içlerinde iyiliklerin bir izi mutlaka kalır. Bir gün herhangi bir sebeple minnetlerini ödemeye dönebilirler: utanç onları uyarırsa, kötü yüreklerde bile bir an için uyanan türden ani bir güzel iş yapma arzusu doğarsa, kolay bir fırsat onları çağırırsa. Ama iyiliği büsbütün aklından çıkmış olan kimse asla minnettar olamaz. Sen hangisini daha kötü sayarsın: iyiliğin minnetini kaybetmiş olanı mı, yoksa hatırasını da kaybetmiş olanı mı?

3.1.4

Illi enim si non solvunt, tamen debent, et extat apud illos vestigium certe meritorum intra malam conscientiam inclusorum; aliquando ad referendam gratiam converti ex aliqua causa possunt, si illos pudor admonuerit, si subita honestae rei cupiditas, qualis solet ad tempus etiam in malis pectoribus exsurgere, si invitaverit facilis occasio; hic numquam fieri gratus potest, cui beneficium totum elapsum est. Et utrum tu peiorem vocas, apud quem gratia beneficii intercidit, an apud quem etiam memoria?

3.1.5Işıktan ürken gözler hastadır, görmeyen gözler kördür; anne babasını sevmemek saygısızlık, onları tanımamak ise deliliktir!

3.1.5

Vitiosi oculi sunt, qui lucem reformidant, caeci, qui non vident; et parentes suos non amare impietas est, non adgnoscere insania!

3.2.1Gönlün en ön yerinde durması ve her zaman akla gelmesi gereken şeyi öyle bir kenara koyup atan ki onu bilmez hâle gelen kimse kadar nankör kim olabilir? Unutkanlığın içine sızdığı kişinin ödemeyi pek sık düşünmediği apaçıktır.

3.2.1

Quis tam ingratus est, quam qui, quod in prima parte animi positum esse debuit et semper occurrere, ita seposuit et abiecit, ut in ignorantiam verteret? Apparet illum non saepe de reddendo cogitasse, cui obrepsit oblivio.

3.2.2Sonra, minnetin karşılığını ödemek için fazilete de, zamana da, imkâna da, talihin de yardımına ihtiyaç vardır; ama hatırlayan masrafsızca yeterince minnettardır. Ne emek, ne servet, ne de bahtiyarlık isteyen bu şeyi yerine getirmeyen kimsenin arkasına saklanacağı hiçbir savunma yoktur; çünkü iyiliği gözünün önünden çıkaracak kadar uzağa fırlatan, hiçbir zaman minnettar olmayı istememiştir.

3.2.2

Denique ad reddendam gratiam et virtute opus est et tempore et facultate et adspirante fortuna; qui meminit, sat sine impendio gratus est. Hoc, quod non operam exigit, non opes, non felicitatem, qui non praestat, nullum habet, quo lateat, patrocinium; numquam enim voluit gratus esse, qui beneficium tam longe proiecit, ut extra conspectum suum poneret.

3.2.3Nasıl ki kullanılan, her gün ele alınan ve dokunulan eşyalar hiçbir zaman küflenme tehlikesine düşmez; göz önüne getirilmeyip gereksizmiş gibi kullanım dışında bırakılan eşyalar ise sırf eskimekten pas tutarsa, aynı biçimde sık sık düşünmenin işleyip tazelediği şey de hafızadan hiçbir zaman silinmez; hafıza ancak sık sık dönüp bakmadığı şeyi kaybeder.

3.2.3

Quemadmodum, quae in usu sunt et manum cotidie tactumque patiuntur, numquam periculum situs adeunt, illa, quae ad oculos non revocantur, sed extra conversationem ut supervacua iacuerunt, sordes ipsa colligunt vetustate, ita, quidquid frequens cogitatio exercet ac renovat, memoriae numquam subducitur, quae nihil perdit, nisi ad quod non saepe respexit.

3.3.1Bu sebebin dışında, kimi zaman en büyük iyilikleri bile aklımızdan söküp atan başka sebepler de vardır. Hepsinin ilki ve en güçlüsü şudur: her zaman yeni arzularla meşgul olduğumuz için, neyimiz olduğuna değil, neyi istediğimize bakarız; istenen şeye yönelmiş olanlar için evdeki her şey değersizdir.

3.3.1

Praeter hanc causam aliae quoque sunt, quae nobis merita non numquam maxima evellant. Prima omnium ac potentissima, quod novis semper cupiditatibus occupati non, quid habeamus, sed quid petamus, spectamus; in id, quod adpetitur, intentis, quidquid est domi, vile est.

3.3.2Bundan şu sonuç çıkar: yeni şeylerin arzusu aldığın şeyi önemsiz kıldığı anda, onu verenin de bir değeri kalmaz. Birini sevdik, ona hayranlıkla baktık ve elde ettiğimiz şeyler hoşumuza gittiği sürece durumumuzu onun kurduğunu söyledik; sonra başka şeylere hayranlık gönlümüze hücum eder, ölümlülerin büyük şeylerden daha büyüklerini isteme âdeti gereği onlara doğru atılırız. Daha önce iyilik dediğimiz her şey hemen aklımızdan çıkar; bizi başkalarından öne geçiren şeylere değil, yalnızca önümüzde gidenlerin talihinin gözümüze soktuğu şeylere bakarız.

3.3.2

Sequitur autem, ut, ubi quod acceperis leve novorum cupiditas fecit, auctor quoque eorum non sit in pretio. Amavimus aliquem et suspeximus et fundatum ab illo statum nostrum professi sumus, quamdiu nobis placebant ea, quae consecuti sumus; deinde irrumpit animum aliorum admiratio, et ad ea impetus factus est, uti mortalibus mos est ex magnis maiora cupiendi. Protinus excidit, quidquid ante apud nos beneficium vocabatur, nec ea intuemur, quae nos aliis praeposuere, sed ea sola, quae fortuna praecedentium ostentat.

3.3.3Oysa kimse hem kıskanıp hem de teşekkür edemez; çünkü kıskanmak yakınan ve kederli birinin işidir, teşekkür etmek ise sevinen birinin.

3.3.3

Non potest autem quisquam et invidere et gratias agere, quia invidere querentis et maesti est, gratias agere gaudentis.

3.3.4Sonra hiçbirimiz şu an geçip gitmekte olan zamandan başkasını tanımadığımız için, pek az kişi gönlünü geçmişe çevirir. Böylece öğretmenlerimiz ve onların iyilikleri unutulup gider, çünkü çocukluğumuzu bütünüyle arkamızda bıraktık; böylece gençliğimizde bize yapılanlar kaybolur, çünkü o çağa bir daha hiç dönüp bakılmaz. Kimse geçmiş olanı geçmişte kalmış bir şey olarak değil, kaybolmuş bir şey olarak görür; bu yüzden geleceğe göz dikenlerin hafızası çürüktür.

3.3.4

Deinde quia nemo nostrum novit nisi id tempus, quod cum maxime transit, ad praeterita rari animum retorquent; sic fit, ut praeceptores eorumque beneficia intercidant, quia totam pueritiam reliquimus; sic fit, ut in adulescentiam nostram collata pereant, quia ipsa numquam retractatur. Nemo, quod fuit, tamquam in praeterito sed tamquam in perdito ponit, ideoque caduca memoria est futuro imminentium.

3.4.1Burada Epikuros'a hakkını vermek gerekir: o, geçmişe karşı nankör olduğumuzdan, tattığımız iyi şeyleri hatırımıza getirmediğimizden ve onları hazlar arasında saymadığımızdan durmadan yakınır; oysa artık elimizden alınamayacak olan hazdan daha sağlam bir haz yoktur.

3.4.1

Hoc loco reddendum est Epicuro testimonium, qui adsidue queritur, quod adversus praeterita simus ingrati, quod, quaecumque percipimus bona, non reducamus nec inter voluptates numeremus, cum certior nulla sit voluptas, quam quae iam eripi non potest.

3.4.2Şimdiki iyi şeyler henüz bütünüyle sağlama alınmış değildir; bir kaza onları yarıda kesebilir. Gelecek olanlar askıdadır ve belirsizdir. Geçmiş olan ise güvenli bir yere kaldırılmıştır. Bütünüyle şimdinin ve geleceğin peşinde kendi hayatının tamamının üstünden atlayan biri iyiliklere karşı nasıl minnettar olabilir? İnsanı minnettar yapan hafızadır; umuda en çok değer veren, hafızaya en az değer verir.

3.4.2

Praesentia bona nondum tota in solido sunt, potest illa casus aliquis incidere; futura pendent et incerta sunt; quod praeteriit, inter tuta sepositum est. Quomodo gratus esse quisquam adversus beneficia potest, qui omnem vitam suam transilit praesentium totus ac futurorum? Memoria gratum facit; memoriae minimum tribuit, quisquis spei plurimum.

3.5.1Sevgili Liberalis, bazı şeyler bir kez öğrenilince akılda kalır; bazılarını ise öğrenmiş olmak, bilesin ki, yetmez (çünkü sürdürülmezse bilgileri kaybolur); geometriyi, gök cisimlerinin yörüngelerini ve inceliklerinden ötürü kaygan olan başka ne varsa onları kastediyorum. İyiliklerde de durum böyledir: bazıları büyüklükleri yüzünden unutulmaya izin vermez; bazıları ise daha küçüktür ama sayıca pek çoktur ve farklı zamanlarda verilmişlerdir; bunlar akıp gider, çünkü dediğim gibi onları sık sık ele almayız, kime ne borçlu olduğumuzu isteyerek gözden geçirmeyiz.

3.5.1

Quemadmodum, mi Liberalis, quaedam res semel perceptae haerent, quaedam, ut scias, non est satis didicisse (intercidit enim eorum scientia, nisi continuetur), geometriam dico et sublimium cursum et si qua alia propter suptilitatem lubrica sunt, ita beneficia quaedam magnitudo non patitur excidere, quaedam minora sed numero plurima et temporibus diversa effluunt, quia, ut dixi, non subinde illa tractamus nec libenter, quid cuique debeamus, recognoscimus.

3.5.2Bir şey isteyenlerin sözlerini dinle. Hatıranın gönlünde sonsuza dek yaşayacağını söylemeyen, kendini adadığını, vakfettiğini ilan etmeyen, kendini rehin vereceği daha aşağılık bir söz bulduysa onu da söylemeyen yoktur. Kısa bir süre sonra aynı kişiler önceki sözlerinden bayağı ve köleceymiş gibi kaçınırlar; sonra da bana kalırsa en kötü ve en nankör insanın vardığı yere, unutmaya varırlar. Çünkü unutan o kadar nankördür ki, iyiliği ancak aklına geldiğinde hatırlayan bile nankördür.

3.5.2

Audi voces petentium. Nemo non victuram semper in animo suo memoriam dixit, nemo non deditum se et devotum professus est, et si quod aliud humilius verbum, quo se oppigneraret, invenit. Post exiguum tempus idem illi verba priora quasi sordida et parum libera evitant; perveniunt deinde eo, quo, ut ego existimo, pessimus quisque atque ingratissimus pervenit, ut obliviscantur. Adeo enim ingratus est, qui oblitus est, ut ingratus sit, cui beneficium in mentem venit.

3.6.1Böylesine nefret edilen bu kusurun cezasız kalması gerekip gerekmediği soruluyor; okullarda üzerine alıştırma yapılan, nanköre karşı dava açılmasını sağlayan bu kanunun devlette de konulması gerekip gerekmediği. Herkes onu adil buluyor gibidir: "Neden olmasın? Şehirler bile başka şehirlere yaptıkları iyiliği başa kakıyor, atalara yapılanı torunlardan istiyorlar."

3.6.1

Hoc tam invisum vitium an impunitum esse debeat, quaeritur, et an haec lex, quae in scholis exercetur, etiam in civitate ponenda sit, qua ingrati datur actio; quae videtur aequa omnibus. " Quidni? cum urbes quoque urbibus, quae praestitere, exprobrent et in maiores collata a posteris exigant."

3.6.2Bizim atalarımız, şüphesiz en büyük insanlar, yalnızca düşmanlardan bir şey geri istediler; iyilikleri büyük gönüllülükle verir, büyük gönüllülükle kaybederlerdi. Makedonlar dışında hiçbir halkta nanköre karşı dava hakkı tanınmamıştır. Bu hakkın tanınmaması gerektiğinin büyük bir delili de şudur: her türlü kötülüğe karşı birleşmişizdir; adam öldürme, zehirleme, ana baba katilliği, dinî şeylere saygısızlık için cezalar yerden yere değişir ama her yerde bir ceza vardır; oysa bu en yaygın suç hiçbir yerde cezalandırılmaz, her yerde kınanır. Onu aklamış değiliz; ama belirsiz bir şeyin değerini biçmek zor olacağından, onu yalnızca nefretle mahkûm ettik ve yargıçlığını tanrılara bıraktığımız şeyler arasında bıraktık.

3.6.2

Nostri maiores, maximi scilicet viri, ab hostibus tantum res repetierunt, beneficia magno animo dabant, magno perdebant; excepta Macedonum gente non est in ulla data adversus ingratum actio. Magnumque hoc argumentum est dandam non fuisse, quia adversus maleficium omne consensimus, et homicidii, veneficii, parricidii, violatarum religionum aliubi atque aliubi diversa poena est, sed ubique aliqua, hoc frequentissimum crimen nusquam punitur, ubique improbatur. Neque absolvimus illud, sed eum difficilis esset incertae rei aestimatio, tantum odio damnavimus et inter ea reliquimus, quae ad iudices deos mittimus.

3.7.1Bu suçun kanunun kapsamına girmemesi için aklıma pek çok gerekçe geliyor. Her şeyden önce, belirli bir para alacağı ya da kira sözleşmesi için olduğu gibi dava hakkı tanınırsa, iyiliğin en güzel yanı yok olur. Çünkü iyilikte en parlak şey, kaybedecek olsak bile vermiş olmamız, her şeyi alanın takdirine bırakmamızdır. Hesap sorarsam, yargıç önüne çağırırsam, iyilik olmaktan çıkar, alacak olmaya başlar.

3.7.1

Rationes autem multae mihi occurrunt, propter quas crimen hoc in legem cadere non debeat. Primum omnium pars optima beneficii periit, si actio sicut certae pecuniae aut ex conducto et locato datur. Hoc enim in illo speciosissimum est, quod dedimus vel perdituri, quod totum permisimus accipientium arbitrio; si appello, si ad iudicem voco, incipit non beneficium esse, sed creditum.

3.7.2Sonra, minnetin karşılığını ödemek en güzel şeylerden biri olduğu hâlde, zorunlu olursa güzel olmaktan çıkar; çünkü kimse minnettar bir insanı, kendisine emanet bırakılanı geri veren ya da borcunu yargıca gitmeden ödeyen birinden daha çok övmez.

3.7.2

Deinde cum res honestissima sit referre gratiam, desinit esse honesta, si necessaria est; non magis enim laudabit quisquam gratum hominem, quam eum, qui depositum reddidit aut, quod debebat, citra iudicem solvit.

3.7.3Böylece insan hayatında daha güzeli olmayan iki şeyi bozarız: minnettar insanı ve iyiliği. Birinde, iyiliği vermeyip ödünç veriyorsa, ötekinde, istediği için değil zorunlu olduğu için ödüyorsa, ne yücelik kalır? Nankör olmak güvenli olmadıkça, minnettar olmak şanlı bir şey değildir.

3.7.3

Ita duas res, quibus in vita humana nihil pulchrius est, corrumpimus, gratum hominem et beneficium; quid enim aut in hoc magnificum est, si beneficium non dat, sed commodat, aut in illo, qui reddit, non quia vult, sed quia necesse est? Non est gloriosa res gratum esse, nisi tutum est ingratum fuisse.

3.7.4Şunu da ekle: bütün mahkemeler bu tek kanuna ancak yeter. Dava açmayan kim olur? Kendisine dava açılmayan kim olur? Herkes kendi yaptığını göklere çıkarır, herkes başkalarına yaptığı en küçük şeyleri bile şişirir.

3.7.4

Adice nunc, quod huic uni legi omnia fora vix sufficient. Quis erit, qui non agat? Quis, cum quo non agatur? Omnes sua extollunt, omnes etiam minima, quae in alios contulere, dilatant.

3.7.5Ayrıca, yargılamaya konu olan her şey belli sınırlar içine alınabilir ve yargıca sınırsız bir serbestlik tanımaz. Bu yüzden haklı bir davanın durumu, hakeme gönderilmesindense yargıca gönderilmesi hâlinde daha iyi görünür; çünkü yargıcı dava formülü bağlar ve aşamayacağı belli sınırlar koyar; hakemin vicdanı ise özgürdür, hiçbir bağla bağlı değildir; bir şey eksiltebilir de ekleyebilir de, kararını kanunun ya da adaletin gösterdiği gibi değil, insanlığın ya da acımanın ittiği gibi yönetebilir. Nankörlük davası yargıcı bağlamayacak, onu en sınırsız bir hükümranlığa oturtacaktı. Çünkü iyiliğin ne olduğu, sonra ne kadar büyük olduğu belli değildir;

3.7.5

Praeterea, quaecumque in cognitionem cadunt, comprendi possunt et non dare infinitam licentiam iudici; ideo melior videtur condicio causae bonae, si ad iudicem quam si ad arbitrum mittitur, quia illum formula includit et certos, quos non excedat, terminos ponit, huius libera et nullis adstricta vinculis religio et detrahere aliquid potest et adicere et sententiam suam, non prout lex aut iustitia suadet, sed prout humanitas aut misericordia impulit, regere. Ingrati actio non erat iudicem adligatura sed regno liberrimo positura. Quid sit enim beneficium, non constat, deinde, quantum sit;

3.7.6yargıcın onu ne kadar hoşgörüyle yorumladığı önem kazanır. Nankörün ne olduğunu hiçbir kanun göstermez; çoğu zaman aldığını ödeyen nankör, ödemeyen ise minnettar olabilir.

3.7.6

refert, quam benigne illud interpretetur iudex. Quid sit ingratus, nulla lex monstrat; saepe et qui reddidit, quod accepit, ingratus est, et qui non reddidit, gratus.

3.7.7Bazı konularda tecrübesiz bir yargıç da oy tabletini atabilir: yapılıp yapılmadığına hükmedilecek yerde, belgeler ortaya konunca anlaşmazlığın ortadan kalktığı yerde, tartışanların arasında hakkı aklın söylediği yerde. Ama gönül hakkında bir tahmin yürütmek gerektiğinde, yalnızca bilgeliğin karar verebileceği bir şey anlaşmazlık konusu olduğunda, bunlar için yargıç, servet sayımının ve atlı sınıfından gelen mirasın listeye soktuğu seçilmişler kalabalığından alınamaz.

3.7.7

De quibusdam et imperitus iudex demittere tabellam potest, ubi fecisse aut non fecisse pronuntiandum est, ubi prolatis cautionibus controversia tollitur, ubi inter disputantes ratio ius dicit. Ubi vero animi coniectura capienda est, ubi id, de quo sola sapientia decernit, in controversiam incidit, non potest sumi ad haec iudex ex turba selectorum, quem census in album et equestris hereditas misit.

3.8.1Demek ki bu mesele yargıç önüne getirilmeye pek uygun görülmediği için değil, bu mesele için yeterince uygun bir yargıç bulunamadığı için böyle olmuştur. Böyle bir sanığın karşısına çıkacak herkesin ne güçlükle karşılaşacağını incelersen, buna şaşmazsın.

3.8.1

Itaque non haec parum idonea res visa est, quae deduceretur ad iudicem, sed nemo huic rei satis idoneus iudex inventus est; quod non admiraberis, si excusseris, quid habiturus fuerit difficultatis, quisquis in eiusmodi reum exisset.

3.8.2Biri büyük bir para bağışladı, ama zengindi, masrafı hissetmeyecekti bile; bir başkası da bağışladı, ama bütün mal varlığından vazgeçecekti. Miktar aynıdır, iyilik aynı değildir. Bir şey daha ekle: biri borcundan ötürü alacaklısına teslim edilmiş biri için parayı ödedi, ama onu kendi evinden çıkararak; öteki aynı parayı verdi, ama onu ödünç almış ya da istemişti ve büyük bir iyilikle borç altına girmeye katlanmıştı. İyiliği kolayca dağıtanla, vermek için kendisi almak zorunda kalanı aynı yerde mi tutarsın?

3.8.2

Donavit aliquis magnam pecuniam, sed dives, sed non sensurus impendium; donavit alius, sed toto patrimonio cessurus. Summa eadem est, beneficium idem non est. Etiamnunc adice: hic pecuniam pro addicto dependit, sed cum illam domo protulisset; ille dedit eandem, sed mutuam sumpsit aut rogavit et se obligari ingenti merito passus est. Eodem existimas loco esse illum, qui beneficium ex facili largitus est, et hunc, qui accepit, ut daret?

3.8.3Bazı şeyler miktarlarıyla değil, zamanlarıyla büyük olur. Verimi tahıl fiyatlarını düşürebilecek bir arazi bağışlamak iyiliktir; kıtlıkta tek bir ekmek de iyiliktir. İçinden büyük ve gemi geçebilen ırmaklar akan bölgeler bağışlamak iyiliktir; susuzluktan kavrulanlara, kurumuş gırtlaklarından güçlükle nefes alanlara bir pınar göstermek de iyiliktir. Bunları kim birbiriyle kıyaslayacak? Kim tartacak? Şeyin kendisini değil, şeyin gücünü arayan bir hüküm zordur; aynı şey bile olsalar, başka türlü verildiklerinde aynı ağırlığı çekmezler.

3.8.3

Tempore quaedam magna fiunt, non summa. Beneficium est donata possessio, cuius fertilitas laxare possit annonam, beneficium est unus in fame panis; beneficium est donare regiones, per quas magna flumina et navigabilia decurrant, beneficium est arentibus siti et vix spiritum per siccas fauces ducentibus monstrare fontem. Quis inter se ista comparabit? Quis expendet? Difficilis est sententia, quae non rem, sed vim rei quaerit; eadem licet sint, aliter data non idem pendent.

3.8.4Bu adam bana bir iyilik verdi, ama isteyerek vermedi; verdiğinden yakındı; bana her zamankinden daha kibirli baktı; öyle geç verdi ki hemen reddetseydi daha çok iyilik etmiş olacaktı. Söz, tereddüt ve yüz ifadesi iyiliğin minnetini yıkıp giderken, yargıç bunların değerini nasıl biçecek?

3.8.4

Dedit hic mihi beneficium, sed non libenter, sed dedisse se questus est, sed superbius me, quam solebat, adspexit, sed tam tarde dedit, ut plus praestaturus fuerit, si cito negasset. Horum quomodo iudex inibit aestimationem, cum sermo et dubitatio et vultus meriti gratiam destruant?

3.9.1Peki bazı şeylerin pek fazla istendikleri için iyilik diye anıldıklarına, bazılarının ise bu bayağı türden olmayıp daha az göze çarpsalar da daha büyük olduklarına ne demeli?

3.9.1

Quid, quod quaedam beneficia vocantur, quia nimis concupiscuntur, quaedam non sunt ex hac vulgari nota sed maiora, etiam si minus apparent?

3.9.2Güçlü bir halkın vatandaşlığını vermeye, birini on dört sıralık atlı yerlerine yerleştirmeye, ölüm cezasıyla yargılanan birini savunmaya iyilik dersin. Peki faydalı öğütler vermek? Birini suça atılmaktan alıkoymak? Ölmek üzere olanın elinden kılıcı düşürmek? Yas tutan ve özlediği kişilerin ardından gitmek isteyen birini etkili çarelerle yaşama kararına geri döndürmek? Hastanın başucunda oturmak ve sağlığı, kurtuluşu anlara bağlıyken yemek için uygun zamanları kollamak, çökmekte olan nabzını şarapla canlandırmak, ölmek üzere olana hekim getirmek?

3.9.2

Beneficium vocas dedisse potentis populi civitatem, in quattuordecim deduxisse et defendisse capitis reum. Quid utilia suasisse? Quid retinuisse, ne in scelus rueret? Quid gladium excussisse morituro? Quid efficacibus remediis lugentem et, quos desiderabat. volentem sequi ad vitae consilium reduxisse? Quid adsedisse aegro et, cum valetudo eius ac salus momentis constaret, excepisse idonea cibo tempora et cadentes venas vino refecisse et medicum adduxisse morienti?

3.9.3Bunlara kim değer biçecek? Birbirine benzemeyen iyiliklerin yine iyiliklerle denkleştirilmesini kim buyuracak? "Sana bir ev bağışladım." Ama ben de senin evinin başına yıkılacağını önceden haber verdim. "Sana bir servet verdim." Ama ben de sen gemi kazasına uğrarken sana bir tahta verdim. "Senin için savaştım ve yaralar aldım." Ama ben de susarak sana hayatını verdim. İyilik bir türlü verilip başka türlü ödendiğinde, ödeşmek zordur.

3.9.3

Haec quis aestimabit? Quis dissimilibus beneficiis iubebit beneficia pensari? " Donavi tibi domum." Sed ego tuam supra te ruere praedixi. " Dedi tibi patrimonium." Sed ego naufrago tabulam. "Pugnavi pro te et vulnera excepi." At ego vitam tibi silentio dedi. Cum aliter beneficium detur, aliter reddatur, paria facere difficile est.

3.10.1Ayrıca iyiliğin ödenmesi için, ödünç verilen para için olduğu gibi bir vade belirlenmez; bu yüzden henüz ödemeyen de ödeyebilir. Söyle bakalım: nankör hangi süre içinde suçüstü yakalanacak?

3.10.1

Dies praeterea beneficio reddendo non dicitur, sicut pecuniae creditae; itaque potest, qui nondum reddidit, reddere. Dic enim, intra quod tempus deprendatur ingratus.

3.10.2En büyük iyiliklerin kanıtı yoktur; çoğu zaman iki kişinin sessiz vicdanında gizli kalır. Yoksa iyiliği tanıksız vermemek âdetini mi getireceğiz?

3.10.2

Maxima beneficia probationem non habent, saepe intra tacitam duorum conscientiam latent; an hoc inducimus, ut non demus beneficia sine teste?

3.10.3Sonra nankörlere hangi cezayı koyacağız? Nankörlükler birbirine eşit olmadığı hâlde herkese tek bir ceza mı? Yoksa eşit olmayan, her birinin iyiliğine göre daha büyük ya da daha küçük bir ceza mı? Peki, değer biçme para çerçevesinde kalsın. Ama bazı iyilikler hayat değerinde, hatta hayattan da büyükse? Bunlar için hangi ceza hükmedilecek? İyilikten küçük bir ceza mı? Haksızdır. Ona denk, yani ölüm cezası mı? İyiliklerin kanla sonuçlanmasından daha insanlık dışı ne olabilir?

3.10.3

Quam deinde poenam ingratis constituimus? Unam omnibus, cum disparia sint? Inaequalem et pro cuiusque beneficio maiorem, aut minorem? Age, intra pecuniam versabitur taxatio. Quid, quod quaedam vitae beneficia sunt et maiora vita? His quae pronuntiantur poena? Minor beneficio? Iniqua est. Par et capitalis? Quid inhumanius quam cruentos esse beneficiorum exitus?

3.11.1"Anne babalara," der, "bazı ayrıcalıklar tanınmıştır; onların hakkı nasıl olağan kuralların dışında gözetilmişse, başka iyilik yapanlarınki de öyle gözetilmelidir." Anne babaların durumunu kutsal kıldık, çünkü çocuk yetiştirilmesi devletin yararınaydı; belirsiz bir talihe atılacakları bu zahmete özendirilmeleri gerekiyordu. Onlara iyilik verenlere söylenen şey söylenemezdi: "Kime vereceğini seç; aldandıysan kendinden yakın; layık olana yardım et." Çocuk yetiştirmede yetiştirenin seçimine hiçbir şey bırakılmaz; her şey dileğe bağlıdır. Bu yüzden bu kumara daha gönül rahatlığıyla girsinler diye onlara bir yetki tanımak gerekiyordu.

3.11.1

"Quaedam," inquit, " privilegia parentibus data sunt; quomodo horum extra ordinem habita ratio est, sic aliorum quoque beneficorum haberi debet." Parentium condicionem sacravimus, quia expediebat liberos tolli; sollicitandi ad hunc laborem erant incertam adituri fortunam. Non poterat illis dici, quod beneficia dantibus dicitur: " Cui des, elige; ipse tecum, si deceptus es, querere; dignum adiuva." In liberis tollendis nihil iudicio tollentium licet, tota res voti est. Itaque, ut aequiore animo adirent aleam, danda aliqua illis potestas fuit.

3.11.2Sonra anne babaların durumu başkadır: iyilik verdikleri kişilere yine de vermeye devam ederler, verecekler de; vermiş olduklarını yalan yere söyleme tehlikesi de yoktur. Ötekilerde yalnızca karşılığı alıp almadıkları değil, verip vermedikleri de araştırılmalıdır; bunların iyilikleri ise herkesçe kabul edilmiştir. Gençliğin yönetilmesi faydalı olduğu için de onun başına, gözetimi altında tutulacağı bir çeşit ev yöneticileri koyduk.

3.11.2

Deinde alia condicio parentium est, qui beneficia, quibus dederunt, dant nihilo minus daturique sunt, nec est periculum, ne dedisse ipsos mentiantur. In ceteris quaeri debet, non tantum an receperint, sed an dederint, horum in confesso merita sunt, et, quia utile est iuventuti regi, imposuimus illi quasi domesticos magistratus, sub quorum custodia contineretur.

3.11.3Sonra bütün anne babaların iyiliği tekti, bu yüzden değeri bir kez biçilebildi; ötekiler ise türlü türlüdür, birbirine benzemez, aralarında sonsuz uzaklıklar vardır; bu yüzden hiçbir kurala bağlanamadılar, çünkü hepsini serbest bırakmak, hepsini eşit saymaktan daha adildi.

3.11.3

Deinde omnium parentium unum erat beneficium, itaque aestimari semel potuit; alia diversa sunt, dissimilia, infinitis inter se intervallis distantia; itaque sub nullam regulam cadere potuerunt, cum aequius esset omnia relinqui quam omnia aequari.

3.12.1Bazı iyilikler verene pahalıya mal olur; bazıları alan için büyüktür ama verene hiçbir şeye mal olmaz. Bazıları dostlara verilir, bazıları tanımadıklarımıza; aynı şey verilse de, onu ancak iyiliğinle tanımaya başladığın birine verilirse daha büyüktür. Biri yardım sunar, biri itibar, biri teselli.

3.12.1

Quaedam magno dantibus constant, quaedam accipientibus magna sunt, sed gratuita tribuentibus. Quaedam amicis data sunt, quaedam ignotis; plus est, quamvis idem detur, si ei datur, quem nosse a beneficio tuo incipis. Hic auxilia tribuit, ille ornamenta, ille solacia.

3.12.2Felaketin dayanıp dinleneceği birine sahip olmaktan daha tatlı, daha büyük bir şey olmadığını düşünen birini bulursun; yine güvenliğinden çok itibarının gözetilmesini isteyen birini bulursun; kendisini daha güvenli kılana, daha şerefli kılandan daha çok borçlu sayan da vardır. Bu yüzden bu iyilikler, yargıcın gönlünün bir yana ya da öbür yana eğilmesine göre daha büyük ya da daha küçük olacaktır.

3.12.2

Invenies, qui nihil putet esse iucundius, nihil maius quam habere, in quo calamitas adquiescat; invenies rursus, qui dignitati suae, quam securitati consuli malit; est, qui plus ei debere se iudicet, per quem tutior est, quam ei, per quem honestior. Proinde ista maiora aut minora erunt, prout fuerit iudex aut huc aut illo inclinatus animo.

3.12.3Ayrıca alacaklımı kendim seçerim; iyiliği ise çoğu zaman istemediğim birinden alırım, hatta bazen haberim olmadan borç altına girerim. Ne yapacaksın? Haberi olmadan, bilseydi kabul etmeyeceği bir iyilik yüklenmiş kişiye nankör mü diyeceksin? Nasıl almış olursa olsun aldığını ödemeyene nankör demeyecek misin?

3.12.3

Praeterea creditorem mihi ipse eligo, beneficium saepe ab eo accipio, a quo nolo, et aliquando ignorans obligor. Quid facies? Ingratum vocabis eum, cui beneficium inscio et, si scisset, non accepturo impositum est? Non vocabis eum, qui utcumque acceptum non reddidit?

3.12.4Biri bana bir iyilik verdi, ama sonra bana bir haksızlık da etti. Tek bir armağan yüzünden bütün haksızlıklara katlanmaya mı mecburum, yoksa kendisi iyiliğini ardından gelen haksızlıkla bozduğu için, minnetimi ödemişim gibi mi sayılacak? Sonra aldığının mı yoksa uğradığı zararın mı daha büyük olduğuna nasıl karar vereceksin? Bütün güçlükleri izlemeye kalksam gün yetmez.

3.12.4

Aliquis dedit mihi beneficium, sed idem postea fecit iniuriam. Utrum uno munere ad patientiam iniuriarum omnium adstringor, an proinde erit, ac si gratiam rettulerim, quia beneficium suum ipse insequenti iniuria rescidit? Quomodo deinde aestimabis, utrum plus sit, quod accepit, an quo laesus est? Dies me deficiet omnes difficultates persequi temptantem.

3.13.1"İyilikleri," der, "verilen iyilikleri korumayarak ve onları inkâr edenleri cezalandırmayarak insanları iyilik vermekte daha isteksiz kılıyoruz." Ama tersinden şu da aklına gelsin: insanlar, savunma yapma tehlikesine girecek ve masumiyetlerini daha kaygılı bir durumda tutacaklarsa, iyilik kabul etmekte çok daha isteksiz olacaklardır.

3.13.1

" Tardiores," inquit, " ad beneficia danda facimus non vindicando data nec infitiatores eorum adficiendo poena." Sed illud quoque tibi e contrario occurrat multo tardiores futuros ad accipienda beneficia, si periculum causae dicundae aditum erunt et innocentiam sollicitiore habituri loco.

3.13.2Sonra bu yüzden biz de vermekte daha isteksiz olacağız; çünkü kimse istemeyenlere seve seve vermez; ama iyilik yapmaya kendi iyiliği ve işin güzelliği çağırmış olan herkes, isteyecekleri dışında hiçbir şey borçlu olmayacak kimselere daha da seve seve verecektir. Çünkü titizlikle güvenceye bağlanmış bir hizmetin şanı azalır.

3.13.2

Deinde erimus per hoc ipsi quoque ad danda tardiores; nemo enim libenter dat invitis, sed quicumque ad bene faciendum bonitate invitatus est et ipsa pulchritudine rei, etiam libentius dabit nihil debituris nisi quod volent. Minuitur enim gloria eius officii, cui diligenter cautum est.

3.14.1Sonra iyilikler daha az olacak, ama daha gerçek olacak; iyiliklerin düşüncesizliğinin önlenmesinde ne kötülük var? Bu konuda hiçbir kanun koymayanlar da tam bunu amaçladılar: daha dikkatli bağışlayalım, iyiliklerin yapılacağı kimseleri daha dikkatle seçelim diye. Kime vereceğini iyi iyi düşün:

3.14.1

Deinde pauciora erunt beneficia, sed veriora; quid autem mali est inhiberi beneficiorum temeritatem? Hoc enim ipsum secuti sunt, qui nullam legem huic constituerunt, ut circumspectius donaremus, circumspectius eligeremus eos, in quos merita conferuntur. Etiam atque etiam, cui des, considera:

3.14.2ne dava olacak ne geri isteme. Bir yargıcın imdadına yetişeceğini sanıyorsan yanılıyorsun; hiçbir kanun seni eski durumuna döndürmeyecek; yalnızca alanın sadakatine bak. İyilikler ancak böyle saygınlıklarını korur ve görkemli olur; onları davalara konu yaparsan kirletirsin.

3.14.2

nulla actio erit, nulla repetitio. Erras, si existimas succursurum tibi iudicem; nulla lex te in integrum restituet, solam accipientis fidem specta. Hoc modo beneficia auctoritatem suam tenent et magnifica sunt; pollues illa, si materiam litium feceris.

3.14.3"Borcunu öde" en adil sözdür ve milletler hukukunu yansıtır; ama iyilikte en çirkin sözdür. "Öde!" Neyi? Borçlu olduğu hayatı mı ödeyecek? İtibarı mı?

3.14.3

Aequissima vox est et ius gentium prae se ferens: " Redde, quod debes "; haec turpissima est in beneficio. " Redde!'" Quid? Reddet vitam, quam debet? Dignitatem?

3.14.4Güvenliği mi? Sağlığı mı? En büyük şeylerin hiçbiri geri ödenemez. "Ama bunların yerine," der, "o değerde bir şey." İşte söylediğim de buydu: iyiliği bir mal hâline getirirsek bu kadar büyük bir şeyin saygınlığı yok olur. Gönül açgözlülüğe, yakınmalara, anlaşmazlığa kışkırtılmamalı; o zaten kendiliğinden bunlara doğru gider. Elimizden geldiğince karşı koyalım, fırsat arayan gönlün önünü keselim.

3.14.4

Securitatem? Sanitatem? Reddi maxima quaeque non possunt. " At pro iis," inquit, " aliquid, quod tanti sit." Hoc est, quod dicebam, interituram tantae rei dignitatem, si beneficium mercem facimus. Non est irritandus animus ad avaritiam, ad querellas, ad discordiam; sua sponte in ista fertur. Quantum possumus, resistamus et quaerenti occasiones amputemus.

3.15.1Keşke insanları, ödünç verdikleri parayı yalnızca isteyerek ödeyenlerden almaya ikna edebilseydik! Keşke hiçbir sözleşme alıcıyı satıcıya bağlamasaydı, anlaşmalar ve senetler basılmış mühürlerle korunmasaydı da, onları sadakat ve hakkı gözeten bir gönül koruyabilseydi!

3.15.1

Utinam quidem persuadere possemus, ut pecunias creditas tantum a volentibus acciperent! Utinam nulla stipulatio emptorem venditori obligaret nec pacta commentaque impressis signis custodirentur, fides potius illa servaret et aecum colens animus!

3.15.2Ama insanlar en iyi olanın yerine zorunlu olanı tercih ettiler; sadakati beklemektense ona zorlamayı yeğliyorlar. İki taraftan da tanık getiriliyor. Biri aracılar koyarak, defterlerde pek çok kişinin adına borç kaydı açtırıyor; öteki sözlü taahhütle yetinmiyor, borçluyu eliyle yakalamadıkça rahat etmiyor.

3.15.2

Sed necessaria optimis praetulerunt et cogere fidem quam expectare malunt. Adhibentur ab utraque parte testes. Ille per tabulas plurium nomina interpositis parariis facit; ille non est interrogatione contentus, nisi reum manu sua tenuit.

3.15.3Ey insan soyunun hilekârlığının ve herkesin kötülüğünün çirkin itirafı! Gönüllerimizden çok yüzüklerimize güveniliyor. O süslü adamlar ne için çağrıldılar? Ne için mühürlerini basıyorlar? Elbette, öteki aldığını almadığını söylemesin diye! Bunları bozulmaz adamlar, hakikatin koruyucuları mı sanıyorsun? Oysa onlara da az sonra para ancak aynı yoldan emanet edilecek. Bazılarının sadakatimizi boşa çıkarması, herkesin hainliğinden korkulmasından daha onurlu olmaz mıydı?

3.15.3

O turpem humani generis fraudis ac nequitiae publicae confessionem! Anulis nostris plus quam animis creditur. In quid isti ornati viri adhibiti sunt? In quid imprimunt signa? Nempe ne ille neget accepisse se, quod accepit! Hos incorruptos viros et vindices veritatis existimas? At his ipsis non aliter statim pecuniae committentur. Ita non honestius erat a quibusdam fidem falli, quam ab omnibus perfidiam timeri?

3.15.4Açgözlülüğe bir bu eksik kaldı: iyilikleri kefilsiz vermemek! Yardım etmek, yararlı olmak soylu ve yüce bir gönlün işidir. İyilik veren tanrıları taklit eder, geri isteyen tefecileri. İyilikleri korumaya kalkarken onları neden en bayağı kalabalığın arasına indiriyoruz?

3.15.4

Hoc unum deest avaritiae, ut beneficia sine sponsore non demus! Generosi animi est et magnifici iuvare, prodesse; qui dat beneficia, deos imitatur, qui repetit, feneratores. Quid illos, dum vindicamus, in turbam sordidissimam redigimus?

3.16.1"Nanköre karşı hiçbir dava hakkı tanınmazsa," der, "nankörler daha çok olur." Tam tersine, daha az olur; çünkü iyilikler daha büyük bir seçicilikle verilecektir. Sonra, nankörlerin ne kadar çok olduğunun herkesçe bilinmesi faydalı değildir; çünkü günah işleyenlerin çokluğu işin utancını kaldıracak ve herkese yöneltilen bir suçlama ayıp sayılmaktan çıkacaktır.

3.16.1

" Plures," inquit, " ingrati erunt, si nulla adversus ingratum datur actio." Immo pauciores, quia maiore dilectu dabuntur beneficia. Deinde non expedit notum omnibus fieri, quam multi ingrati sint; pudorem enim rei tollet multitudo peccantium, et desinet esse probri loco commune maledictum.

3.16.2Bazı ünlü ve soylu kadınlar yıllarını konsüllerin sayısıyla değil kocalarının sayısıyla hesaplar, boşanmak için evden çıkıp evlenmek için boşanırken, artık hangi kadın boşanmaktan utanıyor? Bundan, seyrek olduğu sürece korkuluyordu; boşanmasız hiçbir şey olmadığı için, sık sık duydukları şeyi yapmayı öğrendiler.

3.16.2

Numquid iam ulla repudio erubescit, postquam illustres quaedam ac nobiles feminae non consulum numero sed maritorum annos suos computant et exeunt matrimonii causa, nubunt repudii? Tamdiu istuc timebatur, quamdiu rarum erat; quia nulla sine divortio acta sunt, quod saepe audiebant, facere didicerunt.

3.16.3Kocası olan her kadının kocayı ancak bir âşığı kışkırtmak için tuttuğu noktaya gelinmişken, artık zinadan utanan kaldı mı? İffet çirkinliğin delili sayılıyor. Hangi kadını bir çift âşıkla yetinecek kadar zavallı, kadar bayağı bulursun, hele saatlerini her birine bölüştürmemişse? Gün hepsine yetmez, bir âşığın tahtırevanında taşınmadan ve bir başkasının evinde gece kalmadan. Zinayı tek bir âşığa sınırlamanın evlilik diye anıldığını bilmeyen kadın akılsız ve modası geçmiştir.

3.16.3

Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam eo ventum est, ut nulla virum habeat, nisi ut adulterum irritet? Argumentum est deformitatis pudicitia. Quam invenies tam miseram, tam sordidam, ut illi satis sit unum adulterorum par, nisi singulis divisit horas? Et non sufficit dies omnibus, nisi apud alium gestata est, apud alium mansit. Infrunita et antiqua est, quae nesciat matrimonium vocari unum adulterium.

3.16.4Bu suçların utancı, iş yaygınlaştıktan sonra nasıl yok olduysa, nankörler de kendi sayılarını saymaya başlarlarsa onları daha çok ve daha kalabalık yaparsın.

3.16.4

Quemadmodum horum delictorum iam evanuit pudor, postquam res latius evagata est, ita ingratos plures efficies et auctiores, si numerare se coeperint.

3.17.1"Ne yani, nankör cezasız mı kalacak?" Peki saygısız cezasız mı kalacak? Kötü niyetli? Açgözlü? Kendine hâkim olamayan? Zalim? Nefret edilen şeylerin cezasız kaldığına mı inanıyorsun, yoksa herkesin nefretinden daha ağır bir ceza olduğunu mu sanıyorsun?

3.17.1

"Quid ergo? impunitus erit ingratus?" Quid ergo, impunitus erit impius? Quid malignus? Quid avarus? Quid impotens? Quid crudelis? Impunita tu credis esse, quae invisa sunt, aut ullum supplicium gravius existimas publico odio?

3.17.2Cezası şudur: kimseden iyilik kabul etmeye cesaret edemez, kimseye iyilik vermeye cesaret edemez; herkesin gözü onu gösterir ya da gösterdiğini sanır; en güzel ve en tatlı şeyi anlama yetisini kaybetmiştir. Gözünün feri sönmüş, kulağını hastalık tıkamış birine bahtsız dersin de, iyilikleri duyma yetisini kaybetmiş birine zavallı demez misin?

3.17.2

Poena est, quod non audet ab ullo beneficium accipere, quod non audet ulli dare, quod omnium designatur oculis aut designari se iudicat, quod intellectum rei optimae ac dulcissimae amisit. An tu infelicem vocas, qui caruit acie, cuius aures morbus obstruxit, non vocas miserum eum, qui sensum beneficiorum amisit?

3.17.3Bütün nankörlerin tanığı olan tanrılardan korkar; yolda kestiği iyiliğin bilinci onu yakar ve sıkar. Kısacası, dediğim gibi en tatlı şeyin meyvesini toplamaması başlı başına yeterince büyük bir cezadır. Oysa iyilik almış olmaktan memnun olan kişi, eşit ve sürekli bir hazdan yararlanır; verilen şeye değil, verenin gönlüne bakarak sevinir. Minnettar insanı iyilik her zaman sevindirir, nankörü bir kez.

3.17.3

Testes ingratorum omnium deos metuit, urit illum et angit intercepti beneficii conscientia. Denique satis haec ipsa poena magna est, quod rei, ut dicebam, iucundissimae fructum non percipit. At quem iuvat accepisse, aequali perpetuaque voluptate fruitur et animum eius, a quo accepit, non rem intuens gaudet. Gratum hominem semper beneficium delectat, ingratum semel.

3.17.4İkisinin hayatı kıyaslanabilir mi? Biri, inkârcının ve hilekârın her zamanki hâli gibi, kederli ve kaygılıdır; onun yanında borçlu olduğu anne babasının, onu yetiştirenin, öğretmenlerinin hiçbir saygınlığı yoktur. Öteki neşeli ve güler yüzlüdür, minnetini ödemek için fırsat bekler ve bu duygunun kendisinden büyük bir sevinç duyar; borçtan nasıl sıyrılacağını değil, yalnız anne babasına ve dostlarına değil, daha aşağı konumdaki kişilere de nasıl daha dolu ve daha bol karşılık vereceğini arar. Çünkü kendi kölesinden bir iyilik almış olsa bile, kimden değil, ne aldığını değerlendirir.

3.17.4

Comparari autem potest utriusque vita, cum alter tristis sit et sollicitus, qualis esse infitiator ac fraudulentus solet, apud quem non parentium, qui debet, honor est, non educatoris, non praeceptorum, alter laetus, hilaris, occasionem referendae gratiae expectans et ex hoc ipso adfectu gaudium grande percipiens nec quaerens, quomodo decoquat, sed quemadmodum plenius uberiusque respondeat non solum parentibus et amicis, sed humilioribus quoque personis? Nam etiam si a servo suo beneficium accepit, aestimat, non a quo, sed quid acceperit.

3.18.1Gerçi bazıları, örneğin Hekaton, bir kölenin efendisine iyilik verip veremeyeceğini soruyor. Çünkü şu ayrımı yapanlar var: bazı şeyler iyilik, bazıları vazife, bazıları hizmettir. İyilik, yabancı birinin verdiğidir (yabancı, kınanmadan bir şey yapmayabilecek olandır); vazife, oğulun, karının, akrabalık bağının harekete geçirip yardım etmeyi buyurduğu kişilerindir; hizmet ise köleye düşer, çünkü durumu onu yaptığı hiçbir şeyi üstününe borç yazamayacağı bir yere koymuştur.

3.18.1

Quamquam quaeritur a quibusdam, sicut ab Hecatone, an beneficium dare servus domino possit. Sunt enim, qui ita distinguant, quaedam beneficia esse, quaedam officia, quaedam ministeria; beneficium esse, quod alienus det (alienus est, qui potuit sine reprehensione cessare); officium esse filii, uxoris, earum personarum, quas necessitudo suscitat et ferre opem iubet; ministerium esse servi, quem condicio sua eo loco posuit, ut nihil eorum, quae praestat, imputet superiori.

3.18.2Ayrıca kölenin efendisine hiçbir zaman iyilik veremeyeceğini söyleyen, insan hukukunu bilmiyordur; çünkü önemli olan, hizmeti yapanın konumu değil, gönlüdür. Fazilet kimseye kapalı değildir; herkese açıktır, herkesi kabul eder, herkesi davet eder: hür doğmuşları da, azatlıları da, köleleri de, kralları da, sürgünleri de. Ne soy ne servet seçer; çıplak insanla yetinir. Talih kesin olan faziletin elinden alınabilseydi, ani olaylara karşı ne güvenli kalırdı, gönül kendine büyük bir şey vaat edebilir miydi?

3.18.2

Praeterea servum qui negat dare aliquando domino beneficium, ignarus est iuris humani; refert enim, cuius animi sit, qui praestat, non cuius status. Nulli praeclusa virtus est; omnibus patet, omnes admittit, omnes invitat, et ingenuos et libertinos et servos et reges et exules; non eligit domum nec censum, nudo homine contenta est. Quid enim erat tuti adversus repentina, quid animus magnum promitteret sibi, si certam virtutem fortuna amitteret?

3.18.3Köle efendisine iyilik vermiyorsa, kimse kralına, hiçbir asker komutanına da iyilik vermiyor demektir; insanın, en yüksek bir buyruk altında tutulduğu sürece hangi türden bir buyruk altında tutulduğunun ne önemi var? Çünkü köleyi iyilik adına ulaşmaktan zorunluluk ve en son şeylere katlanma korkusu alıkoyuyorsa, aynı şey kralı olanı da, komutanı olanı da alıkoyacaktır; çünkü farklı unvanlar altında onlara karşı da aynı şeylere izin vardır. Oysa insanlar krallarına, komutanlarına iyilik verir; demek ki efendilerine de verebilirler.

3.18.3

Si non dat beneficium servus domino, nec regi quisquam suo nec duci suo miles; quid enim interest, quali quis teneatur imperio, si summo tenetur? Nam si servo, quominus in nomen meriti perveniat, necessitas obstat et patiendi ultima timor, idem istuc obstabit et ei, qui regem habet, et ei, qui ducem, quoniam sub dispari titulo paria in illos licent. Atqui dant regibus suis, dant imperatoribus beneficia; ergo et dominis.

3.18.4Köle adil olabilir, cesur olabilir, büyük gönüllü olabilir; demek ki iyilik de verebilir, çünkü bu da faziletin işidir. Köleler efendilerine öylesine iyilik verebilir ki çoğu zaman onları kendi iyiliklerinin eseri kılmışlardır.

3.18.4

Potest servus iustus esse, potest fortis, potest magni animi; ergo et beneficium dare potest, nam et hoc virtutis est. Adeo quidem dominis servi beneficia possunt dare, ut ipsos saepe beneficii sui fecerint.

3.19.1Kölenin herhangi birine iyilik verebileceğinden şüphe yoktur; öyleyse neden efendisine de veremesin? "Çünkü," der, "efendisine para verse bile onun alacaklısı olamaz. Yoksa efendisini her gün borç altına sokar: yolculukta peşinden gider, hastalığında ona bakar, en büyük emekle onun tarlasını sürer; ama başkası yapsa iyilik denecek bütün bu şeyler, köle yapınca hizmet olur. Çünkü iyilik, vermemek de mümkünken birinin verdiği şeydir. Kölenin ise reddetme imkânı yoktur; böylece o vermiyor, itaat ediyor; yapmamak elinde olmayan şeyi yaptığıyla da övünmez."

3.19.1

Non est dubium, quin servus beneficium dare possit cuilibet; quare ergo non et domino suo possit? " Quia non potest," inquit, " creditor domini sui fieri, si pecuniam illi dederit. Alioqui cotidie dominum suum obligat; peregrinantem sequitur, aegro ministrat, rus eius labore summo colit; omnia tamen ista, quae alio praestante beneficia dicerentur, praestante servo ministeria sunt. Beneficium enim id est, quod quis dedit, cum illi liceret et non dare. Servus autem non habet negandi potestatem; ita non praestat, sed paret, nec id se fecisse iactat, quod non facere non potuit."

3.19.2Şimdi bu kanunun kendisi altında bile kazanacağım ve köleyi pek çok şeyde özgür olacağı noktaya getireceğim. Bu arada bana söyle: sana efendisinin hayatı için kendini hiç gözetmeden dövüşen, yaralarla delik deşik olmuş, kanının son damlalarını yaşamsal organlarından akıtan ve efendisi kaçmaya vakit bulsun diye ölümüyle zaman kazanmaya çalışan birini göstersem, köle olduğu için onun iyilik vermediğini mi söyleyeceksin?

3.19.2

Iam sub ista ipsa lege vincam et eo perducam servum, ut in multa liber sit. Interim dic mihi, si tibi ostendere aliquem pro salute domini sui sine respectu sui dimicantem et confossum vulneribus reliquias tamen sanguinis ab ipsis vitalibus fundentem et, ut ille effugiendi tempus habeat, moram sua morte quaerentem, hunc tu negabis beneficium dedisse, quia servus est?

3.19.3Sana efendisinin sırlarını ele vermek için hiçbir tiranın vaadiyle ayartılmamış, hiçbir tehditle yıldırılmamış, hiçbir işkenceyle yenilmemiş, soruşturanın şüphelerini elinden geldiğince başka yöne çevirmiş ve canını sadakate harcamış birini göstersem, köle olduğu için onun efendisine iyilik vermediğini mi söyleyeceksin?

3.19.3

Si tibi ostendero aliquem, ut secreta domini prodat, nulla tyranni pollicitatione corruptum, nullis territum minis, nullis cruciatibus victum avertisse, quantum potuerit, suspiciones quaerentis et impendisse spiritum fidei, hunc tu negabis beneficium domino dedisse, quia servus est?

3.19.4Bak, kölelerde faziletin örneği ne kadar seyrekse bu iyilik o kadar büyük olmasın; buyruklar çoğu zaman nefret uyandırdığı ve her zorunluluk ağır geldiği hâlde, birinde efendisine duyduğu sevgi köleliğe duyulan genel nefreti yendiyse, o kadar da hoş karşılanmasın. Demek ki bir köleden geldi diye iyilik olmaktan çıkmaz; tam tersine, kölelik bile onu bundan caydıramadığı için daha büyüktür.

3.19.4

Vide, ne eo maius sit, quo rarius est exemplum virtutis in servis, eoque gratius, quod, cum fere invisa imperia sint et omnis necessitas gravis, commune servitutis odium in aliquo domini caritas vicit. Ita non ideo beneficium non est, quia a servo profectum est, sed ideo maius, quia deterrere ab illo ne servitus quidem potuit.

3.20.1Köleliğin insanın bütününe indiğini sanan yanılır. Onun daha iyi kısmı bunun dışında kalmıştır. Bedenler boyun eğmiştir ve efendilere bağlanmıştır; ama zihin kendi kendinin efendisidir; öylesine özgür ve öylesine serbest dolaşır ki kapatıldığı bu zindan bile onu kendi atılışını kullanmaktan, büyük işler yapmaktan, göksel varlıklara yoldaş olup sonsuzluğa çıkmaktan alıkoyamaz.

3.20.1

Errat, si quis existimat servitutem in totum hominem descendere. Pars melior eius excepta est. Corpora obnoxia sunt et adscripta dominis; mens quidem sui iuris, quae adeo libera et vaga est, ut ne ab hoc quidem carcere, cui inclusa est, teneri queat, quominus impetu suo utatur et ingentia agat et in infinitum comes caelestibus exeat.

3.20.2Demek ki talihin efendiye teslim ettiği bedendir; efendi onu satın alır, onu satar; o iç kısım ise mülk olarak verilemez. Ondan gelen her şey özgürdür. Çünkü ne biz her şeyi buyurabiliriz, ne de köleler her şeye itaat etmeye zorlanabilir: devlete karşı buyrulanları yapmayacaklar, hiçbir suça ellerini ödünç vermeyeceklerdir.

3.20.2

Corpus itaque est, quod domino fortuna tradidit; hoc emit, hoc vendit; interior illa pars mancipio dari non potest. Ab hac quidquid venit, liberum est; nec enim aut nos omnia iubere possumus aut in omnia servi parere coguntur; contra rem publicam imperata non facient, nulli sceleri manus commodabunt.

3.21.1Kanunların ne buyurduğu ne de yasakladığı bazı şeyler vardır; köle bunlarda iyilik için malzeme bulur. Bir köleden genellikle beklenen yapıldığı sürece bu hizmettir; köleden zorunlu olarak istenenden fazlası yapıldığında iyiliktir; bir dostun sevgisine dönüştüğü anda hizmet diye anılmaktan çıkar.

3.21.1

Quaedam sunt, quae leges nec iubent nec vetant facere; in iis servus materiam beneficii habet. Quam diu praestatur, quod a servo exigi solet, ministerium est; ubi plus, quam quod servo necesse est, beneficium est; ubi in adfectum amici transit, desinit vocari ministerium.

3.21.2Efendinin köleye sağlaması gereken bazı şeyler vardır, örneğin yiyecek, giyecek; kimse buna iyilik demedi. Ama ona hoşgörüyle davrandıysa, onu daha özgürce yetiştirdiyse, hür doğmuşların eğitildiği sanatları öğrettiyse, bu iyiliktir. Aynı şey tersine, kölenin durumunda da olur. Kölenin vazifesinin kalıbını aşan, buyrukla değil iradeyle yapılan her şey iyiliktir; yeter ki başka biri yapsa iyilik denebilecek kadar büyük olsun.

3.21.2

Est aliquid, quod dominus praestare servo debeat, ut cibaria, ut vestiarium; nemo hoc dixit beneficium. At indulsit, liberalius educavit, artes, quibus erudiuntur ingenui, tradidit: beneficium est. Idem e contrario fit in persona servi. Quidquid est, quod servilis officii formulam excedit, quod non ex imperio, sed ex voluntate praestatur, beneficium est, si modo tantum est, ut hoc vocari potuerit quolibet alio praestante.

3.22.1Khrysippos'un görüşüne göre köle ömür boyu ücretlidir. Ücretli nasıl emeğini kiraladığı işten fazlasını yaptığında iyilik verirse, köle de öyle: efendisine karşı iyi niyeti konumunun ölçüsünü aşıp daha iyi bir talihle doğmuşlara bile şeref getirecek daha yüksek bir şeye cesaret ettiğinde ve efendisinin umudunu geçtiğinde, bu evin içinde bulunmuş bir iyiliktir.

3.22.1

Servus, ut placet Chrysippo, perpetuus mercennarius est. Quemadmodum ille beneficium dat, ubi plus praestat, quam in quod operas locavit, sic servus: ubi benevolentia erga dominum fortunae suae modum transit et altius aliquid ausus, quod etiam felicius natis decori esset, spem domini antecessit, beneficium est intra domum inventum.

3.22.2Borçlu olduklarından azını yaptıklarında öfkelendiğimiz kimselere, borçlu oldukları ve alışılmış olandan fazlasını yaptıklarında minnet duyulmaması sana adil mi görünüyor? Bir şeyin ne zaman iyilik olmadığını bilmek mi istiyorsun? "Ya istemeseydi?" denebildiğinde. Ama istememek elindeyken bir şey yaptıysa, istemiş olması övülmeye değer.

3.22.2

An aecum videtur tibi, quibus, si minus debito faciant, irascimur, non haberi gratiam, si plus debito solitoque fecerint? Vis scire, quando non sit beneficium? Ubi dici potest: " Quid, si nollet? " Ubi vero id praestitit, quod nolle licuit, voluisse laudandum est.

3.22.3İyilik ile haksızlık birbirinin zıddıdır; köle efendisinden haksızlık görebiliyorsa, efendisine iyilik de verebilir. Oysa efendilerin kölelere yaptığı haksızlıkları dinlemek için bir görevli atanmıştır; o, efendilerin zalimliğini, şehvetini ve geçim için gerekli şeyleri sağlamadaki cimriliğini dizginler. Ne yani? Efendi köleden iyilik mi alır?

3.22.3

Inter se contraria sunt beneficium et iniuria; potest dare beneficium domino, si a domino iniuriam accipere. Atqui de iniuriis dominorum in servos qui audiat positus est, qui et saevitiam et libidinem et in praebendis ad victum necessariis avaritiam compescat. Quid ergo? Beneficium dominus a servo accipit?

3.22.4Hayır, insan insandan alır. Sonuçta köle elinde olanı yaptı: efendisine iyilik verdi; köleden almamak ise senin elinde. Ama talihin en aşağıdakilere bile muhtaç olmaya zorlamayacağı kadar büyük kim vardır?

3.22.4

Immo homo ab homine. Denique, quod in illius potestate fuit, fecit: beneficium domino dedit; ne a servo acceperis, in tua potestate est. Quis autem tantus est, quem non fortuna indigere etiam infimis cogat?

3.23.1Şimdi birbirine benzemeyen, bazıları birbirinin zıddı olan pek çok iyilik örneği anlatacağım. Biri efendisine hayat verdi, biri ölüm verdi; biri ölmek üzere olanı kurtardı, bu da az gelirse kendisi ölerek kurtardı; biri efendisinin ölümüne yardım etti, biri de onu aldattı.

3.23.1

Multa iam beneficiorum exempla referam et dissimilia et quaedam inter se contraria. Dedit aliquis domino suo vitam, dedit mortem, servavit periturum et, hoc si parum est, pereundo servavit; alius mortem domini adiuvit, alius decepit.

3.23.2Claudius Quadrigarius Yıllıklar'ın on sekizinci kitabında anlatır: Grumentum kuşatıldığında ve iş en büyük umutsuzluğa varmışken, iki köle düşmana kaçmış ve değerli hizmetlerde bulunmuşlar. Sonra şehir alınıp galipler her yana dağılınca, bildikleri yollardan kölelik ettikleri eve önden koşmuşlar ve hanımlarını önlerine katmışlar; onun kim olduğunu soranlara, hanımları olduğunu, hem de en zalim hanım olduğunu, onu cezalandırmaya kendilerinin götürdüğünü söylemişler. Sonra onu surların dışına çıkarıp düşman öfkesi yatışana kadar büyük bir özenle saklamışlar; ardından, doyan asker çabucak Roma âdetlerine dönünce, onlar da kendi halklarına dönmüşler ve hanımlarını kendilerine kendileri teslim etmişler.

3.23.2

Claudius Quadrigarius in duodevicensimo annalium tradit, cum obsideretur Grumentum et iam ad summam desperationem ventum esset, duos servos ad hostem transfugisse et operae pretium fecisse. Deinde urbe capta passim discurrente victore illos per nota itinera ad domum, in qua servierant, praecucurrisse et dominam suam ante egisse; quaerentibus, quaenam esset, dominam et quidem crudelissimam ad supplicium ab ipsis duci professos esse. Eductam deinde extra muros summa cura celasse, donec hostilis ira consideret; deinde, ut satiatus miles cito ad Romanos mores rediit, illos quoque ad suos redisse et dominam sibi ipsos dedisse.

3.23.3Kadın ikisini de hemen azat etti; ölüm kalım yetkisine sahip olduğu kimselerden hayatını almış olmaktan da alınmadı. Hatta bununla daha da övünebilirdi; çünkü başka türlü kurtarılsaydı bilinen ve sıradan bir merhametin armağanını almış olacaktı; böyle kurtarılınca ise ünlü bir hikâye ve iki şehre örnek oldu.

3.23.3

Manu misit utrumque e vestigio illa nec indignata est ab his se vitam accepisse, in quos vitae necisque potestatem habuisset. Potuit sibi hoc vel magis gratulari; aliter enim servata munus notae et vulgaris clementiae habuisset, sic servata nobilis fabula et exemplum duarum urbium fuit.

3.23.4Alınan şehrin o büyük karmaşasında herkes kendi başının çaresine bakarken, kaçaklar dışında herkes ondan kaçtı; bu ikisi ise o ilk kaçışlarının hangi niyetle yapıldığını göstermek için, ana baba katili kılığına bürünerek galiplerden tutsak kadına kaçtılar. O iyilikteki en büyük şey şuydu: hanımları öldürülmesin diye, onu öldürmüş görünmeyi göze aldılar. İnan bana, köle ruhlu değil, bayağı ruhlu birinin harcı değildir parlak bir işi bir suçun adıyla satın almak.

3.23.4

In tanta confusione captae civitatis cum sibi quisque consuleret, omnes ab illa praeter transfugas fugerunt; at hi, ut ostenderent, quo animo facta esset prior illa transitio, a victoribus ad captivam transfugerunt personam parricidarum ferentes; quod in illo beneficio maximum fuit, tanti iudicaverunt, ne domina occideretur, videri dominam occidisse. Non est, mihi crede, non dico servilis, sed vilis animi egregium factum fama sceleris emisse.

3.23.5Marsların praetoru Vettius Roma komutanının önüne götürülüyordu; kölesi, onu sürükleyen askerin kendi kılıcını çekti ve önce efendisini öldürdü, sonra "Artık kendi başımın çaresine bakma zamanı," dedi, "efendimi zaten azat ettim," ve böylece tek bir darbeyle kendini deldi. Bana efendisini bundan daha görkemli biçimde kurtarmış birini göster.

3.23.5

Vettius, praetor Marsorum, ducebatur ad Romanum imperatorem; servus eius gladium militi illi ipsi, a quo trahebatur, eduxit et primum dominum occidit, deinde: " Tempus est," inquit, " me et mihi consulere! iam dominum manu misi," atque ita traiecit se uno ictu. Da mihi quemquam, qui magnificentius dominum servaverit.

3.24.1Caesar Corfinium'u kuşatıyordu; ünlü Domitius içeride kapalı kalmıştı. Hem hekimi hem de kölesi olan adama kendisine zehir vermesini buyurdu. Onun ayak sürüdüğünü görünce, "Ne duraksıyorsun," dedi, "sanki bütün bunlar senin elindeymiş gibi? Ben ölümü silahlı olarak istiyorum." O zaman köle söz verdi ve içmesi için ona zararsız bir ilaç verdi. Domitius bununla uyuyakalınca, köle oğluna gidip, "Babana zehir verip vermediğimi sonuçtan anlayana kadar beni gözaltında tutmalarını buyur," dedi. Domitius yaşadı ve Caesar tarafından bağışlandı; ama onu daha önce kölesi kurtarmıştı.

3.24.1

Corfinium Caesar obsidebat, tenebatur inclutus Domitius; imperavit medico eidemque servo suo, ut sibi venenum daret. Cum tergiversantem videret: " Quid cunctaris," inquit, " tamquam in tua potestate totum istud sit? Mortem rogo armatus." Tum ille promisit et medicamentum innoxium bibendum illi dedit; quo cum sopitus esset, accessit ad filium eius et: " Iube," inquit, " me adservari, dum ex eventu intellegis, an venenum patri tuo dederim." Vixit Domitius et servatus a Caesare est; prior tamen illum servus servaverat.

3.25.1İç savaşta bir köle, ölüm listesine yazılmış efendisini sakladı; onun yüzüklerini kendi parmaklarına takıp giysisini giydikten sonra casusların karşısına çıktı, buyrulanı yerine getirmelerine engel olmak için hiçbir şey dilemediğini söyledi ve boynunu uzattı. Efendisinin ölmesini istememenin bile seyrek bir sadakat sayıldığı bir zamanda efendisi için ölmeyi istemek ne büyük bir adamın işidir! Herkesin zalim olduğu bir zamanda yumuşak, herkesin hain olduğu bir zamanda sadık bulunmak! İhanetin ödülleri göz önünde dururken sadakatin ödülü olarak ölümü arzulamak!

3.25.1

Bello civili proscriptum dominum servus abscondit et, cum anulos eius sibi aptasset ac vestem induisset, speculatoribus occurrit nihilque se deprecari, quo minus imperata peragerent, dixit et deinde cervicem porrexit. Quanti viri est pro domino eo tempore mori velle, quo rara erat fides dominum mori nolle! in publica crudelitate mitem inveniri, in publica perfidia fidelem! cum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei mortem concupiscere!

3.26.1Kendi çağımızın örneklerini de atlamayacağım. Tiberius Caesar zamanında hemen hemen herkesi saran bir ihbar çılgınlığı vardı; bu, barış içindeki devleti bütün iç savaşlardan daha ağır biçimde tüketti. Sarhoşların konuşmaları, şakalaşanların saflıkları kaydediliyordu; hiçbir şey güvende değildi; zulmetmek için her fırsat hoş karşılanıyordu ve sonuç tek olduğu için sanıkların akıbeti artık beklenmiyordu bile. Eski praetor Paulus bir şölende yemek yiyordu; parmağında, Tiberius Caesar'ın kabartma bir portresini taşıyan, yüzü çıkıntılı bir mücevherli yüzük vardı.

3.26.1

Nostri saeculi exempla non praeteribo. Sub Tib. Caesare fuit accusandi frequens et paene publica rabies, quae omni civili bello gravius togatam civitatem confecit; excipiebatur ebriorum sermo, simplicitas iocantium; nihil erat tutum; omnis saeviendi placebat occasio, nec iam reorum expectabantur eventus, cum esset unus. Cenabat Paulus praetorius in convivio quodam imaginem Tib. Caesaris habens ectypa et eminente gemma.

3.26.2Onun bir lazımlık aldığını nasıl söyleyeceğime dair şimdi kelime aramaya kalkarsam çok saçma bir şey yapmış olurum. Bu davranışı hem o zamanın tanınmış iz sürücülerinden Maro fark etti, hem de adamın kölesi; köle, kendisine tuzak kurulan efendisinin parmağından, o sarhoşken, yüzüğü çıkardı. Maro, şölendekileri portrenin pis şeylere değdirildiğine tanık tutup ihbar dilekçesini hazırlarken, köle yüzüğü kendi elinde gösterdi. Ona köle diyen, ötekine de şölen arkadaşı der.

3.26.2

Rem ineptissimam fecero, si nunc verba quaesiero, quemadmodum dicam illum matellam sumpsisse; quod factum simul et Maro ex notis illius temporis vestigatoribus notavit et servus eius, quoi nectebantur insidiae, ei ebrio anulum extraxit. Et cum Maro convivas testaretur admotam esse imaginem obscenis et iam subscriptionem componeret, ostendit in manu sua servus anulum. Si quis hunc servum vocat, et illum convivam vocabit.

3.27.1Tanrılaştırılmış Augustus zamanında insanların sözleri henüz tehlikeli değildi, ama artık başlarına dert açıyordu. Senatör sınıfından Rufus adında biri, bir akşam yemeğinde Caesar'ın hazırlamakta olduğu yolculuktan sağ dönmemesini dilemiş ve bütün boğaların ve buzağıların da aynı şeyi dilediğini eklemişti. Bu sözleri dikkatle dinleyenler oldu. Ortalık ağarır ağarmaz, yemekte ayak ucunda durmuş olan kölesi ona sarhoşken yemekte neler söylediğini anlatır ve Caesar'dan önce davranıp kendi kendini ihbar etmesini öğütler.

3.27.1

Sub divo Augusto nondum hominibus verba sua periculosa erant, iam molesta. Rufus, vir ordinis senatorii, inter cenam optaverat, ne Caesar salvus rediret ex ea peregrinatione, quam parabat; et adiecerat idem omnes et tauros et vitulos optare. Fuerunt, qui illa diligenter audirent. Ut primum diluxit, servus, qui cenanti ad pedes steterat, narrat, quae inter cenam ebrius dixisset, et hortatur, ut Caesarem occupet atque ipse se deferat.

3.27.2Rufus bu öğüde uyarak aşağı inen Caesar'ın karşısına çıktı; bir gün önce kötü düşüncelere kapıldığına yemin ettikten sonra, bunun kendi başına ve çocuklarının başına gelmesini diledi ve Caesar'dan kendisini bağışlamasını ve onunla barışmasını rica etti.

3.27.2

Usus consilio descendenti Caesari occurrit et, cum malam mentem habuisse se pridie iurasset, id ut in se et in filios suos redderet, optavit et Caesarem, ut ignosceret sibi rediretque in gratiam secum, rogavit.

3.27.3Caesar bunu yaptığını söyleyince, "Bana bir şey bağışlamazsan," dedi, "kimse benimle barıştığına inanmaz"; ve gönlü hoş birinin bile küçümsemeyeceği bir miktar istedi ve aldı. Caesar şöyle dedi: "Kendi iyiliğim için sana asla öfkelenmemeye çalışacağım!"

3.27.3

Cum dixisset se Caesar facere: " Nemo," inquit, " credet te mecum in gratiam redisse, nisi aliquid mihi donaveris," petitque non fastidiendam etiam a propitio summam et impetravit. Caesar ait: " Mea causa dabo operam, ne umquam tibi irascar!

3.27.4Caesar bağışlamakla ve merhametine cömertliği eklemekle güzel bir iş yaptı. Bu örneği işiten herkes Caesar'ı övmek zorundadır, ama önce köleyi övdükten sonra. Bunu yapan kölenin azat edildiğini sana anlatmamı beklemezsin. Ama bu bedava olmadı: onun özgürlüğünün parasını Caesar ödemişti.

3.27.4

" Honeste fecit Caesar, quod ignovit, quod liberalitatem clementiae adiecit. Quicumque hoc audierit exemplum, necesse est Caesarem laudet, sed cum servum ante laudaverit. Non expectas, ut tibi narrem manu missum, qui hoc fecerat. Nec tamen gratis: pecuniam pro libertate eius Caesar numeraverat.

3.28.1Bunca örnekten sonra, efendinin bazen köleden iyilik aldığından şüphe kalır mı? Neden kişinin konumu işi küçültsün de, işin kendisi kişiyi yüceltmesin? Herkesin ilk başlangıçları aynıdır, kökeni aynıdır; kimse bir başkasından daha soylu değildir; ancak yaratılışı daha dürüst ve iyi sanatlara daha yatkın olan daha soyludur.

3.28.1

Post tot exempla num dubium est, quin beneficium aliquando a servo dominus accipiat? Quare potius persona rem minuat, quam personam res ipsa cohonestet? Eadem omnibus principia eademque origo; nemo altero nobilior, nisi cui rectius ingenium et artibus bonis aptius.

3.28.2Atriumlarında ata portrelerini sergileyen, ailelerinin adlarını uzun bir sıra hâlinde, soy ağacının pek çok kıvrımına bağlanmış olarak evin girişine yerleştirenler, soylu olmaktan çok tanınmış kimseler değil midir? Herkesin tek bir babası vardır: evren; ister parlak ister bayağı basamaklardan geçerek, herkesin ilk kökeni ona varır. Atalarını sayarken parlak bir adın kesildiği her yere bir tanrı sıkıştıranlar seni aldatmasın.

3.28.2

Qui imagines in atrio exponunt et nomina familiae suae longo ordine ac multis stemmatum inligata flexuris in parte prima aedium collocant, non noti magis quam nobiles sunt? Unus omnium parens mundus est, sive per splendidos sive per sordidos gradus ad hunc prima cuiusque origo perducitur. Non est, quod te isti decipiant, qui, cum maiores suos recensent, ubicumque nomen inlustre defecit, illo deum infulciunt.

3.28.3Çevresindeki adlar unutulmuş, talih de ona pek cömert davranmamış olsa bile kimseyi hor görme. Sizden önce gelenler ister azatlı, ister köle, ister yabancı ulusların insanları sayılsın, gönüllerinizi cesaretle yükseltin ve aradaki bayağı ne varsa onun üstünden atlayın: tepede sizi büyük bir soyluluk bekliyor.

3.28.3

Neminem despexeris, etiam si circa illum obsoleta sunt nomina et parum indulgente adiuta fortuna. Sive libertini ante vos habentur sive servi sive exterarum gentium homines, erigite audacter animos et, quidquid in medio sordidi iacet, transilite; expectat vos in summo magna nobilitas.

3.28.4Neden kibirle öyle bir boşluğa yükseliyoruz ki kölelerden iyilik almayı onurumuza yediremiyor, iyiliklerini unutup yalnızca konumlarına bakıyoruz? Sen mi birine köle diyorsun, sen ki şehvetinin, oburluğunun, bir zina ortağının, hatta zina ortaklarının ortak malı olan bir kölesin?

3.28.4

Quid superbia in tantam vanitatem attollimur, ut beneficia a servis indignemur accipere et sortem eorum spectemus obliti meritorum? Servum tu quemquam vocas, libidinis et gulae servus et adulterae, immo adulterarum commune mancipium?

3.28.5Sen mi birine köle diyorsun? Söyle bakalım, o yatağını sırtlarında taşıyan hamallar seni nereye kapıp götürüyor? Pelerinli, hem de hiç de sıradan olmayan asker kılığına sokulmuş o adamlar, nereye diyorum, seni nereye taşıyorlar? Bir kapıcının kapısına, sıradan bir görevi bile olmayan birinin bahçelerine. Sonra da, başkasının kölesinin öpücüğünü bile bir iyilik sayan sen, kendi kölenden sana iyilik verilemeyeceğini mi söylüyorsun? Gönülde bu ne büyük bir çelişki?

3.28.5

Servum vocas quemquam tu? Quo tandem ab istis gerulis raperis cubile istud tuum circumferentibus? Quo te penulati in militum quidem non vulgarem cultum subornati, quo, inquam, te isti efferunt? Ad ostium alicuius ostiarii, ad hortos alicuius, ne ordinarium quidem habentis officium; et deinde negas tibi a servo tuo beneficium dari posse, cui osculum alieni servi beneficium est? Quae est tanta animi discordia?

3.28.6Köleleri aynı anda hem hor görüyor hem de onlara yaranıyorsun; eşiğin içinde buyurgan ve kendine hâkim değilsin, dışarıda alçalmışsın; hor gördüğün kadar da hor görülüyorsun. Çünkü kimse gönlünü, haksızca yükseltenler kadar alçaltmaz; kimse de başkalarını çiğnemeye, hakaret görerek hakaret etmeyi öğrenmiş olanlar kadar hazır değildir.

3.28.6

Eodem tempore servos despicis et colis, imperiosus intra limen atque impotens, humilis foris et tam contemptus quam contemnens. Neque enim ulli magis abiciunt animos, quam qui improbe tollunt, nullique ad calcandos alios paratiores, quam qui contumelias facere accipiendo didicerunt.

3.29.1Bunları, talihe bağlı yaşayan insanların küstahlığını kırmak ve kölelerin iyilik verme hakkını savunmak için söylemek gerekiyordu; böylece bu hak oğullar için de savunulmuş olsun. Çünkü çocukların, anne babalarına onlardan aldıklarından daha büyük iyilikler verip veremeyecekleri soruluyor.

3.29.1

Dicenda haec fuerunt ad contundendam insolentiam hominum ex fortuna pendentium vindicandumque ius beneficii dandi servis, ut filiis quoque vindicaretur. Quaeritur enim, an aliquando, liberi maiora beneficia dare parentibus suis possint, quam acceperint.

3.29.2Pek çok oğulun anne babasından daha büyük ve daha güçlü olduğu kabul edilir; aynı biçimde daha iyi oldukları da. Bu kesinse, hem talihleri hem de iradeleri daha iyi olduğu için daha iyi şeyler vermiş olmaları mümkündür.

3.29.2

Illud conceditur multos filios maiores potentioresque extitisse quam parentes suos; aeque et illud meliores fuisse. Quod si constat, potest fieri, ut meliora tribuerint, cum et fortuna illis maior esset et melior voluntas.

3.29.3"Oğulun babasına verdiği şey ne olursa olsun," der, "her hâlde daha azdır; çünkü bu verme imkânının kendisini babasına borçludur. Böylece, kendisini aşan şeyin bizzat kendi iyiliği olduğu kimse iyilikte asla aşılmaz." Önce, bazı şeyler başlangıçlarını başkalarından alır, yine de başlangıçlarından büyüktür; bir şey, başlamasaydı bu kadar ilerleyemeyecek olması yüzünden başladığı şeyden daha büyük olmaktan çıkmaz.

3.29.3

" Quidquid," inquit, " est, quod det patri filius, utique minus est, quia hanc ipsam dandi facultatem patri debet. Ita numquam beneficio vincitur, cuius beneficium est ipsum, quod vincitur." Primum quaedam initium ab aliis trahunt et tamen initiis suis maiora sunt; nec ideo aliquid non est maius eo, quo coepit, quia non potuisset in tantum procedere, nisi coepisset.

3.29.4Hiçbir şey yoktur ki kendi başlangıcını büyük bir adımla aşmasın. Tohumlar her şeyin sebebidir, yine de ürettikleri şeylerin en küçük parçalarıdır. Ren'e bak, Fırat'a bak, kısacası bütün ünlü ırmaklara bak. Onları çıktıkları yerde değerlendirirsen nedirler ki? Onları korkutucu kılan, adlarını duyuran ne varsa, yol boyunca edinmişlerdir.

3.29.4

Nulla non res principia sua magno gradu transit. Semina omnium rerum causae sunt et tamen minimae partes sunt eorum, quae gignunt. Adspice Rhenum, adspice Euphraten, omnes denique inclutos amnes. Quid sunt, si illos illic, unde effluunt, aestimes? Quidquid est, quo timentur, quo nominantur, in processu paraverunt.

3.29.5Ağaçlara bak: boylarına bakarsan pek yüksektir, kalınlıklarına ve dallarının genişliğine bakarsan pek geniş yayılmıştır. Bunlarla kıyaslanınca kökün ince lifleriyle kavradığı şey ne kadar küçüktür! Kökü kaldır: ormanlar yükselmez, bunca dağ örtüsüz kalır. Şehrin yüce tapınakları temellerine dayanır; ama bütün yapıya sağlamlık vermek için atılan temeller gözden gizlidir. Başka şeylerde de aynısı olur:

3.29.5

Adspice trabes, sive proceritatem aestimes, altissimas, sive crassitudinem spatiumque ramorum, latissime fusas. Quantulum est his comparatum illud, quod radix tenui fibra complectitur! Tolle radicem: nemora non surgent, nec tanti montes vestientur. Innituntur fundamentis suis templa excelsa urbis; tamen, quae in firmamentum totius operis iacta sunt, latent. Idem in ceteris evenit;

3.29.6ardından gelen büyüklük her zaman kendi başlangıcını gölgede bırakır. Anne babamın iyiliği önden gitmeseydi hiçbir şey elde edemezdim; ama elde ettiğim her şey, onsuz elde edemeyeceğim şeyden bu yüzden daha küçük değildir.

3.29.6

principia sua semper sequens magnitudo obruet. Non potuissem quicquam consequi, nisi parentum beneficium antecessisset; sed non ideo, quidquid consecutus sum, minus est eo, sine quo consecutus non essem.

3.29.7Sütannem beni bebekken beslemeseydi, akılla ve elle yürüttüğüm işlerin hiçbirini yapamaz, sivil ve askerî çabamla hak ettiğim bu ün parlaklığına çıkamazdım; yine de bu yüzden sütannenin hizmetini en büyük işlere mi tercih edeceksin? Oysa sütannenin iyiliği olmadan da babanın iyiliği olmadan da daha ileri gidemeyecek olduğuma göre ne fark var? Şimdi elimden gelen her şeyi başlangıcıma borçluysam, düşün ki benim başlangıcım babam değildir, dedem bile değildir; çünkü en yakın kökenin kökeninin indiği daha uzak bir şey her zaman olacaktır. Oysa kimse, bilinmeyen ve hafızanın ötesinde kalmış atalarıma babamdan daha çok borçlu olduğumu söylemez; ama babamın beni doğurmasının kendisini atalarına borçlu olduğu doğruysa, onlara daha çok borçluyum.

3.29.7

Nisi me nutrix aluisset infantem, nihil eorum, quae consilio ac manu gero, facere potuissem nec in hanc emergere nominis claritatem, quam civili ac militari industria merui; numquid tamen ideo maximis operibus praeferes nutricis officium? Atqui quid interest, cum aeque sine patris beneficio quam sine nutricis non potuerim ad ulteriora procedere? Quod si initio meo, quidquid iam possum, debeo, cogita non esse initium mei patrem, ne avum quidem; semper enim erit ulterius aliquid, ex quo originis proximae origo descendat. Atqui nemo dicet me plus debere ignotis et ultra memoriam positis maioribus quam patri; plus autem debeo, si hoc ipsum, quod genuit me pater meus, maioribus debet.

3.30.1"Babana ne verdiysen, büyük de olsa, babanın armağanının değerinin altındadır; çünkü o seni doğurmasaydı sen olmazdın." Bu mantıkla, biri hasta ve ölmek üzere olan babamı iyileştirse, ona onun iyiliğinden küçük olmayan hiçbir şey veremem; çünkü babam iyileşmeseydi beni doğurmayacaktı. Ama bak: asıl değerlendirilmesi gereken şu olmasın: yapabildiğim ve yaptığım şey benim midir, benim gücümün, benim irademin eseri midir?

3.30.1

" Quidquid praestiti patri, etiam si magnum est, infra aestimationem paterni muneris est, quia non esset, si non genuisset." Isto modo etiam, si quis patrem meum aegrum ac moriturum sanaverit, nihil praestare ei potero, quod non beneficio eius minus sit; non enim genuisset me pater, nisi sanatus esset. Sed vide, ne illud verius sit aestimari, an id, quod potui, et id, quod feci, meum sit, mearum virium, meae voluntatis.

3.30.2Doğmuş olduğum gerçeğini kendi başına ele al, nasıl bir şey olduğuna bak: küçük, belirsiz, iyiye de kötüye de ortak bir malzeme olduğunu görürsün; şüphesiz her şeye giden ilk basamaktır, ama ilk olduğu için her şeyden büyük değildir.

3.30.2

Illud, quod natus sum, per se intuere, quale sit: animadvertis exiguum et incertum et boni malique communem materiam, sine dubio primum ad omnia gradum, sed non ideo maiorem omnibus, quia primus est.

3.30.3Babamı kurtardım, onu en yüksek itibara çıkardım, kendi şehrinin önde gelen adamı yaptım; onu yalnız kendi yaptığım işlerle ünlü kılmakla kalmadım, ona kendisinin de yapacağı işler için büyük, kolay, şanlı olduğu kadar güvenli bir malzeme verdim; payeleri, serveti, insan gönüllerini kendine çeken ne varsa onun üstüne yığdım; herkesin üstünde durduğum hâlde onun altında durdum. Şimdi söyle:

3.30.3

Servavi patrem meum et ad summam provexi dignitatem et principem urbis suae feci nec tantum rebus a me gestis nobilitavi, sed ipsi quoque gerendarum ingentem ac facilem nec tutam minus quam gloriosam dedi materiam; honores, opes, quidquid humanos ad se animos rapit, congessi, et cum supra omnes starem, infra illum steti. Dic nunc:

3.30.4"Bunları yapabilmiş olmanın kendisi de babanın armağanıdır." Sana şöyle cevap vereceğim: "Bunları yapmak için doğmak yetiyorsa, büsbütün öyledir. Ama iyi yaşamak için yaşamak en küçük paysa ve sen bana yabani hayvanlarla, bazı en küçük, hatta bazı en iğrenç hayvanlarla ortak olan şeyi verdiysen, senin iyiliklerinden doğmayan, senin iyiliklerin olmadan doğmasa bile, bir şeyi kendine mal etme."

3.30.4

" Hoc ipsum, quod ista potuisti, patris munus est "; respondebo tibi: " Est prorsus, si ad ista facienda nasci satis est; sed si ad bene vivendum minima portio est vivere et id tribuisti, quod cum feris mihi et animalibus quibusdam minimis, quibusdam etiam foedissimis commune est, noli tibi adserere, quod non ex tuis beneficiis, etiam si non sine tuis, oritur."

3.31.1Diyelim ki hayata karşılık hayat ödedim. Böyle olsa bile senin armağanını aştım: çünkü ben, verdiğini hisseden birine verdiğimi hissederek verdim; çünkü sana hayatı kendi hazzım için ya da her hâlde bir haz yoluyla vermedim; çünkü nefesi elde tutmak onu almaktan ne kadar büyükse, ölüm korkusundan önce ölmek de o kadar hafiftir.

3.31.1

Puta me vitam pro vita reddidisse. Sic quoque munus tuum vici, cum ego dederim sentienti sentiens me dare, cum vitam tibi non voluptatis meae causa aut certe per voluptatem dederim, cum tanto maius sit retinere spiritum quam accipere, quanto levius mori ante mortis metum.

3.31.2Ben hayatı hemen ondan yararlanacak olana verdim, sen ise yaşayıp yaşamadığını bilmeyecek olana. Ben hayatı ölümden korkana verdim, sen ise ölebileyim diye hayat verdin. Ben sana tamamlanmış, olgun bir hayat verdim, sen ise beni akıldan yoksun, başkasına yük olarak doğurdun.

3.31.2

Ego vitam dedi statim illa usuro, tu nescituro, an viveret; ego vitam dedi mortem timenti, tu vitam dedisti, ut mori possem; ego tibi vitam dedi consummatam, perfectam, tu me expertem rationis genuisti, onus alienum.

3.31.3Hayatı böyle vermenin ne kadar büyük olmayan bir iyilik olduğunu bilmek mi istiyorsun? Beni sokağa bırakabilirdin; o zaman beni doğurmak elbette bir haksızlık olurdu! Bundan ne sonuç çıkarıyorum? Anne ile babanın birleşmesi en küçük iyiliktir, armağanın bu başlangıcını sürdürecek ve başka hizmetlerle onu pekiştirecek başka şeyler ona eklenmedikçe.

3.31.3

Vis scire, quam non sit magnum beneficium vitam sic dare? Exposuisses; nempe iniuria erat genuisse! Quo quid colligo? Minimum esse beneficium patris matrisque concubitum, nisi accesserunt alia, quae prosequerentur hoc initium muneris et aliis officiis ratum facerent.

3.31.4İyi olan yaşamak değil, iyi yaşamaktır. "Ama iyi yaşıyorum." Kötü de yaşayabilirdim; demek ki yalnızca yaşamam senin eserindir. Bana hayatı kendi başına, çıplak, öğütten yoksun olarak borç yazıyor ve onu büyük bir iyi diye öne sürüyorsan, düşün ki bana sineklerin ve solucanların sahip olduğu bir iyiyi borç yazıyorsun.

3.31.4

Non est bonum vivere, sed bene vivere. At bene vivo. Sed potui et male; ita hoc tantum est tuum, quod vivo. Si vitam imputas mihi per se, nudam, egentem consilii, et id ut magnum bonum iactas, cogita te mihi imputare muscarum ac vermium bonum.

3.31.5Sonra, başka bir şey söylemeyeyim, yalnızca iyi sanatlara emek verdiğimi ve hayatımın yolunu doğru yola çevirdiğimi söyleyeyim: bu durumda kendi iyiliğinin içinde verdiğinden daha büyüğünü geri aldın; çünkü sen beni kendime ham ve bilgisiz olarak verdin, ben ise sana doğurmuş olmaktan sevineceğin bir oğul verdim.

3.31.5

Deinde, ut nihil aliud dicam, quam bonis artibus me studuisse et cursum ad rectum iter vitae direxisse, in ipso beneficio tuo maius, quam quod dederas, recepisti; tu enim me mihi rudem, imperitum dedisti, ego tibi filium, qualem genuisse gauderes.

3.32.1Babam beni besledi. Aynısını ben yaparsam daha fazlasını öderim; çünkü o yalnızca beslenmekten değil, oğlu tarafından beslenmekten sevinir ve şeyin kendisinden çok benim gönlümden haz duyar; onun yiyecekleri ise yalnızca bedenime ulaşmıştı. Peki,

3.32.1

Aluit me pater. Si idem praesto, plus reddo, quia non tantum ali se, sed a filio ali gaudet et maiorem ex animo meo quam ex ipsa re percipit voluptatem, illius alimenta ad corpus tantum meum pervenerunt. Quid?

3.32.2biri belagatiyle ya da adaletiyle ya da savaştaki işleriyle milletler arasında tanınacak kadar ilerlerse, babasının çevresini de büyük bir ünle sararsa, doğumunun karanlığını parlak bir ışıkla dağıtırsa, anne babasına paha biçilmez bir iyilik vermiş olmaz mı?

3.32.2

si quis in tantum processit, ut aut eloquentia per gentes notesceret aut iustitia aut bellicis rebus et patri quoque ingentem circumfunderet famam tenebrasque natalium suorum clara luce discuteret, non inaestimabile in parentes suos beneficium contulit?

3.32.3Ksenophon ve Platon oğulları olmasaydı Ariston'u ve Gryllos'u tanıyan olur muydu? Sokrates, Sophroniskos'un sönüp gitmesine izin vermiyor. Çocuklarının seçkin faziletinin onları gelecek kuşaklara aktarmasından başka hiçbir sebeple yaşamayı sürdüren ötekileri saymak uzun sürer.

3.32.3

An quisquam Aristonem et Gryllum nisi propter Xenophontem ac Platonem filios nosset? Sophroniscum Socrates expirare non patitur. Ceteros enumerare longum est, qui durant ob nullam aliam causam, quam quod illos liberorum eximia virtus tradidit posteris.

3.32.4Hangisi daha büyük bir iyilik verdi: Agrippa'dan sonra bile tanınmayan babası mı Marcus Agrippa'ya, yoksa deniz tacıyla seçkinleşmiş, askerî nişanlar arasında eşi olmayan bir onura ulaşmış, en büyük şehirde hem önceki görkemi aşan hem de sonradan hiçbir eserin aşamadığı bunca büyük yapıyı yükseltmiş Agrippa mı babasına?

3.32.4

Utrum maius beneficium dedit M. Agrippae pater ne post Agrippam quidem notus, an patri dedit Agrippa navali corona insignis, unicum adeptus inter dona militaria decus, qui tot in urbe maxima opera excitavit, quae et priorem magnificentiam vincerent et nulla postea vincerentur?

3.32.5Hangisi daha büyük bir iyilik verdi: Octavius mu oğluna, yoksa evlatlık babasının gölgesi onu örtmüş olsa da, tanrılaştırılmış Augustus mu babasına? Onu iç savaşların silahları bastırıldıktan sonra güvenli barışın başında görseydi ne büyük bir haz duyardı! Kendi iyisini tanımaz, kendine her baktığında böyle bir adamın kendi evinde doğabildiğine pek inanamazdı. Çocuklarının şanı onları karanlıktan çıkarıp hâlâ ışıkta tutmasaydı unutuluşun çoktan yutmuş olacağı ötekileri şimdi neden sayayım?

3.32.5

Utrum Octavius maius beneficium dedit filio an patri divus Augustus, quamvis illum umbra adoptivi patris abscondit? Quantam cepisset voluptatem, si illum post debellata arma civilia vidisset securae paci praesidentem, non adgnoscens bonum suum nec satis credens, quotiens ad se respexisset, potuisse illum virum in domo sua nasci! Quid nunc ceteros prosequar, quos iam consumpsisset oblivio, nisi illos filiorum gloria e tenebris eruisset et adhuc in luce retineret?

3.32.6Sonra, hangi oğulun babasına ondan aldığından daha büyük iyilikler ödediğini değil, birinin daha büyüklerini ödeyip ödeyemeyeceğini araştırdığımıza göre, anlattığım örnekler henüz yeterli olmasa, anne babaların iyiliklerini aşmasa bile, henüz hiçbir çağın getirmediği şeyi tabiat yine de alabilir. Tek tek iyilikler babanın iyiliklerinin büyüklüğünü aşamıyorsa, pek çoğu tek bir şeyde toplanınca aşacaktır.

3.32.6

Deinde, cum quaeramus, non quis filius patri maiora beneficia reddiderit, quam a patre acceperat, sed an aliquis possit maiora reddere, etiam si, quae rettuli, exempla nondum satis faciunt nec beneficia parentium suorum superiaciunt, capit tamen hoc natura, quod nondum ulla aetas tulit. Si singula paternorum meritorum magnitudinem exsuperare non possunt, plura in unum congesta superabunt.

3.33.1Scipio savaşta babasını kurtardı; henüz mor şeritli çocuk togasını giyerken atını düşmanın üzerine sürdü. Babasına ulaşmak için en büyük komutanları en çok sıkıştıran bunca tehlikeyi, karşısına dikilen bunca güçlüğü hor görmesi, ilk savaşına çıkacak bir acemi olarak kıdemli askerlerin bedenleri arasından koşması, yaşını aşması az şey midir?

3.33.1

Servavit in proelio patrem Scipio et praetextatus in hostes ecum concitavit. Parum est, quod, ut perveniret ad patrem, tot pericula maximos duces eum maxime prementia contempsit, tot oppositas difficultates, quod ad primam pugnam exiturus tiro per veteranorum corpora cucurrit, quod annos suos transiluit?

3.33.2Buna ekle: aynı kişi sanık olan babasını savunsun ve güçlü düşmanlarının komplosundan kurtarsın; ona ikinci, üçüncü konsüllüğü ve eski konsüllerin bile arzulayacağı başka payeleri yığsın; yoksul olan babasına savaş hakkıyla ele geçirilmiş servetleri teslim etsin ve asker için en parlak şey olan, onu düşmandan alınmış ganimetlerle bile zengin kılsın.

3.33.2

Adice, ut idem patrem reum defendat et conspirationi inimicorum potentium eripiat, ut alterum illi consulatum ac tertium aliosque honores etiam consularibus concupiscendos congerat, ut pauperi raptas belli iure opes tradat et, quod est militaribus viris speciosissimum, divitem illum spoliis etiam hostilibus faciat.

3.33.3Bu da az geliyorsa ekle: babasının eyalet valiliklerini ve olağanüstü komuta yetkilerini kesintisiz sürdürmesini sağlasın; ekle: en büyük şehirleri yıktıktan sonra doğuya ve batıya rakipsiz yayılacak Roma hâkimiyetinin koruyucusu ve kurucusu olarak, soylu bir adama daha büyük bir soyluluk katsın: Scipio'nun babası diye anılmak! Doğurmanın sıradan iyiliğini, şehrin kendisine koruma mı yoksa şeref mi daha çok getirdiği bilinmeyen bu seçkin saygıyla faziletin aştığından şüphe edilebilir mi?

3.33.3

Si adhuc parum est, adice, ut provincias et extraordinaria imperia continuet, adice, ut dirutis maximis urbibus Romani imperii sine aemulo ad ortus occasusque venturi defensor et conditor maiorem nobilitatem nobili viro adiciat, dici Scipionis patrem! Dubium est, quin generandi vulgare beneficium vicerit eximia pietas et virtus ipsi urbi nescio utrum maius praesidium adferens an decus?

3.33.4Sonra, bu da az geliyorsa, birinin babasını işkenceden kurtardığını, işkenceyi kendi üzerine aldığını düşün. Oğulun iyiliklerini dilediğin kadar uzatabilirsin; oysa babanın armağanı basittir, kolaydır, verene haz verir; onu zorunlu olarak pek çok kişiye, hatta verdiğini bilmediklerine bile vermiştir; onda bir ortağı vardır; onu verirken kanunu, vatanı, babalara tanınan ödülleri, evinin ve ailesinin sürekliliğini, kısacası her şeyi gözetmiştir, verdiği kişi dışında. Peki,

3.33.4

Deinde, si hoc parum est, finge aliquem tormenta patris discussisse, finge in se transtulisse. Licet tibi, in quantum velis, extendere beneficia filii, cum paternum munus et simplex sit et facile et danti voluptarium, quod necesse est ille multis dederit, etiam quibus dedisse se nescit, in quo consortem habet, in quo spectavit legem, patriam, praemia patrum, domus ac familiae perpetuitatem, omnia potius quam eum, cui dabat. Quid?

3.33.5bilgeliğe ulaşmış biri onu babasına aktarırsa, babasına mutlu hayatı verip ondan yalnızca hayatı almışken, aldığından daha büyük bir şey verip vermediğini hâlâ mı tartışacağız?

3.33.5

si quis sapientiam consecutus hanc patri tradiderit, etiamnunc disputabimus, an maius aliquid iam dederit, quam acceperat, cum vitam beatam patri reddiderit, acceperit tantum vitam?

3.34.1"Ama ne yaparsan," der, "ona ne verebilirsen, babanın iyiliğidir." Hür insana yakışan eğitimde ilerlediğim için öğretmenimin de iyiliğidir; yine de bunları bize aktaranları aşarız, hele bize ilk harfleri öğretenleri; onlarsız kimse bir şeye ulaşamasa da, kim neye ulaşmış olursa olsun onlardan aşağıda değildir. İlk şeylerle en büyük şeyler arasında büyük bir fark vardır; ilk şeyler olmadan en büyükler olamaz diye ilk şeyler en büyükler değerinde değildir.

3.34.1

" Sed patris," inquit, " beneficium est, quidquid facis, quidquid praestare illi potes." Et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci; ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus, utique eos, qui prima elementa docuerunt, et quamvis sine illis nemo quicquam adsequi posset, non tamen, quantumcumque quis adsecutus est, infra illos est. Multum inter prima ac maxima interest, nec ideo prima maximorum instar sunt, quia sine primis maxima esse non possunt.

3.35.1Artık deyim yerindeyse kendi darphanemizden bazı paralar çıkarmanın zamanıdır. Kendisinden daha iyi bir şey bulunan bir iyiliği veren aşılabilir. Baba oğluna hayat verdi; ama hayattan daha iyi bir şey vardır; demek ki baba aşılabilir, çünkü kendisinden daha iyi bir şey bulunan bir iyilik vermiştir.

3.35.1

Iam tempus est quaedam ex nostra, ut ita dicam, moneta proferre. Qui id beneficium dedit, quo est aliquid melius, potest vinci. Pater dedit filio vitam, est autem aliquid vita melius; ita pater vinci potest, quia dedit beneficium, quo est aliquid melius.

3.35.2Dahası, birine hayat veren kişi bir ve iki kez ölüm tehlikesinden kurtarılmışsa, verdiğinden daha büyük bir iyilik almıştır. Baba ise hayat verdi; demek ki oğlu tarafından birkaç kez ölüm tehlikesinden kurtarılırsa verdiğinden daha büyük bir iyilik alabilir.

3.35.2

Etiamnunc, qui dedit alicui vitam, si et semel et iterum liberatus est mortis periculo, maius accepit beneficium quam dedit. Pater autem vitam dedit potest ergo, si saepius periculo mortis liberatus a filio fuerit, maius beneficium accipere quam dedit.

3.35.3İyilik alan, ona ne kadar çok muhtaçsa o kadar büyük bir iyilik alır. Oysa yaşayan biri hayata, henüz doğmamış olandan daha çok muhtaçtır, çünkü doğmamış olan muhtaç bile olamaz; demek ki baba oğlundan hayat alırsa, oğulun doğmuş olmakla babadan aldığından daha büyük bir iyilik alır.

3.35.3

Qui beneficium accipit, maius accipit, quo magis eo indiget. Magis autem indiget vita, qui vivit, quam qui natus non est, ut qui ne indigere quidem omnino possit; maius ergo beneficium accipit pater, si vitam a filio accipit, quam filius a patre, quod natus est.

3.35.4"Babanın iyilikleri oğulun iyilikleriyle aşılamaz. Neden? Çünkü oğul hayatı babasından aldı; onu almasaydı hiçbir iyilik veremezdi." Bu, babanın birine hayat vermiş herkesle ortak olduğu bir durumdur; çünkü hayat almamış olsalar minnetlerini ödeyemezlerdi. Öyleyse ne hekime (çünkü hekim de hayat vermeyi âdet edinmiştir), ne de gemi kazazedesini kurtaran denizciye daha büyük bir minnet ödenebilir. Oysa bunların da, bize bir şekilde hayat vermiş başkalarının da iyilikleri aşılabilir; demek ki babalarınki de aşılabilir.

3.35.4

" Patris beneficia vinci a filii beneficiis non possunt. Quare? Quia vitam accepit a patre, quam nisi accepisset, nulla dare beneficia potuisset." Hoc commune est patri cum omnibus, qui vitam alicui dederunt; non potuissent enim referre gratiam, nisi vitam accepissent. Ergo nec medico gratia in maius referri potest (solet enim et medicus vitam dare), nec nautae, si naufragum sustulit. Atqui et horum et aliorum, qui aliquo modo nobis vitam dederunt, beneficia vinci possunt; ergo et patrum possunt.

3.35.5Biri bana pek çok kişinin iyiliğiyle desteklenmesi gereken bir iyilik verdiyse, ben de ona hiç kimsenin yardımına muhtaç olmayan bir iyilik verdiysem, aldığımdan daha büyüğünü vermişimdir. Baba oğluna, onu koruyacak pek çok şey eklenmeseydi yok olacak bir hayat verdi; oğul babasına hayat verdiyse, sürmesi için hiç kimsenin yardımını gerektirmeyen bir hayat vermiştir; demek ki oğlundan hayat alan baba, kendisinin ona verdiğinden daha büyük bir iyilik almıştır.

3.35.5

Si quis mihi beneficium dedit, quod multorum beneficiis adiuvandum esset, ego autem illi beneficium dedi id, quod nullius egeret adiutorio, maius dedi quam accepi. Pater filio vitam dedit perituram, nisi multa accessissent, quae illam tuerentur; filius patri si dedit vitam, dedit eam, quae nullius desideraret auxilium in hoc, ut permaneret; ergo maius beneficium accepit a filio pater, qui vitam accepit, quam ipse illi dedit.

3.36.1Bunlar anne babaya duyulan hürmeti yıkmaz, çocukları onlara karşı daha kötü yapmaz; tam tersine daha iyi yapar. Çünkü fazilet tabiatı gereği şan peşindedir ve kendinden öncekileri geçmek ister. İyilikleri ödemeye onları aşma umuduyla gelirse evlat saygısı daha istekli olacaktır. Bu, babaların kendileri de isteyip sevinerek olacaktır; çünkü kendi iyimiz için yenildiğimiz pek çok şey vardır.

3.36.1

Haec non destruunt parentium venerationem nec deteriores illis liberos faciunt, immo etiam meliores; natura enim gloriosa virtus est et anteire priores cupit. Alacrior erit pietas, si ad reddenda beneficia cum vincendi spe venerit. Ipsis patribus id volentibus laetisque contigerit, quoniam pleraque sunt, in quibus nostro bono vincimur.

3.36.2Bundan daha arzulanacak bir yarış nereden bulunur? Anne babalara, çocuklarının iyiliklerine denk olamadıklarını itiraf edecekleri kadar büyük bir mutluluk nereden gelir? Bunu böyle hükme bağlamazsak, çocuklara bir bahane vermiş, onları minnetlerini ödemekte daha gevşek kılmış oluruz; oysa onları dürtmeli ve şöyle demeliyiz: "Haydi, en iyi gençler! Anne babalarla çocuklar arasında güzel bir yarış konmuştur: daha büyük şeyleri verdiler mi, yoksa aldılar mı? Önden davrandılar diye kazanmış değiller.

3.36.2

Unde certamen tam optabile? Unde tantam felicitatem parentibus, ut fateantur ipsos liberorum beneficiis impares? Nisi hoc ita iudicamus, excusationem damus liberis et illos segniores ad referendam gratiam facimus, quibus stimulos adicere debemus et dicere: " Hoc agite, optimi iuvenes! Proposita est inter parentes ac liberos honesta contentio, dederint maiora an receperint. Non ideo vicerunt, quia occupaverunt.

3.36.3Yalnızca yakışan gönlü takının ve gevşemeyin: onlar da bunu dilerken onları yeneceksiniz. Bu kadar güzel bir yarışta sizi benzer işlere yüreklendirecek ve anne babalara karşı çoktan kazanılmış zafere kendi izlerinden yürümenizi buyuracak önderler de eksik değil.

3.36.3

Sumite modo animum, qualem decet, et deficere nolite: vincetis optantes. Nec desunt tam pulchro certamini duces, qui ad similia vos cohortentur ac per vestigia sua ire ad victoriam saepe iam partam ex parentibus iubeant.

3.37.1Aeneas babasını yendi: bebekken babası için hafif ve güvenli bir yük olan Aeneas, yaşlılıktan ağırlaşmış babasını düşman saflarının ortasından ve çevresine çöken şehrin yıkıntılarının arasından taşıdı; dindar ihtiyar kutsal eşyaları ve ev tanrılarını kucaklamış, yürüyen oğlunu tek bir yükten daha ağır bir yükle eziyordu; Aeneas onu ateşlerin içinden taşıdı ve (evlat saygısının yapamayacağı ne var?) sonuna dek götürüp Roma hâkimiyetinin kurucuları arasında tapınılacak bir yere koydu. Sicilyalı gençler yendi: Aetna daha büyük bir güçle kaynayıp şehirlere, tarlalara, adanın büyük bir kısmına yangını dökünce anne babalarını sırtlarında taşıdılar; ateşlerin yarıldığına ve alev iki yandan geri çekilerek, büyük işlere güvenle cesaret etmeye son derece layık bu gençlerin koşup geçeceği bir yolun açıldığına inanılır. Antigonos yendi: büyük bir savaşta düşmanı yendikten sonra savaşın ödülünü babasına aktardı ve Kıbrıs'ın yönetimini ona teslim etti. İşte krallık budur: yapabilecekken krallık yapmak istememek. Buyurgan bir babayı Manlius yendi: daha önce kaba ve kalın kafalı bir delikanlı olduğu için babası tarafından bir süreliğine uzaklaştırılmıştı; babasına dava açmış olan halk tribununa gitti. Bir görüşme istedi; tribun bu görüşmeyi, delikanlının nefret ettiği babasına ihanet edeceğini umarak vermişti (hatta delikanlıya iyilik ettiğine inanıyordu, çünkü onun sürgününü başka suçlamaların yanında en ağır suç olarak Manlius'a yüklüyordu). Delikanlı onunla baş başa kalınca koynunda sakladığı kılıcı çekti ve "Babama açtığın davayı geri çekeceğine yemin etmezsen," dedi, "seni bu kılıçla delip geçeceğim. Babamın davacısız kalmasının hangi yoldan olacağı senin elinde." Tribun yemin etti, sözünden de dönmedi ve davayı neden bıraktığını halk toplantısında açıkladı. Başka hiç kimseye bir tribunu cezasız biçimde yola getirmek nasip olmamıştır."

3.37.1

" Vicit Aeneas patrem, ipse eius in infantia leve tutumque gestamen, gravem senio per media hostium agmina et per cadentis circa se urbis ruinas ferens, cum complexus sacra ac penates deos religiosus senex non simplici vadentem sarcina premeret; tulit illum per ignes et (quid non pietas potest?) pertulit colendumque inter conditores Romani imperii posuit. " Vicere Siculi iuvenes: cum Aetna maiore vi peragitata in urbes, in agros, in magnam insulae partem effudisset incendium, vexerunt parentes suos; discessisse creditum est ignes et utrimque flamma recedente limitem adapertum, per quem transcurrerent iuvenes dignissimi, qui magna tuto auderent. " Vicit Antigonus, qui, cum ingenti proelio superasset hostem, praemium belli ad patrem transtulit et imperium illi Cypri tradidit. Hoc est regnum nolle regnare, cum possis. " Vicit patrem imperiosum quidem Manlius, qui, cum ante ad tempus relegatus esset a patre ob adulescentiam brutam et hebetem, ad tribunum plebis, qui patri suo diem dixerat, venit; petito tempore, quod ille dederat sperans fore proditorem parentis invisi, (et bene meruisse se de iuvene credebat, cuius exilium pro gravissimo crimine inter alia Manlio obiciebat), nanctus adulescens secretum stringit occultatum sinu ferrum et: ' Nisi iuras,' inquit, ' te diem patri remissurum, hoc te gladio transfodiam. In tua potestate est, utro modo pater meus accusatorem non habeat.' Iuravit tribunus nec fefellit et causam actionis omissae contioni reddidit. Nulli alii licuit impune tribunum in ordinem redigere.

3.38.1Anne babalarını tehlikelerden kurtaran, onları en aşağıdan en yükseğe çıkaran, onları halkın ve adsız yığının içinden alıp çağların asla susmayacağı adlar hâline getirenlerin birbirini izleyen başka örnekleri de vardır.

3.38.1

Alia ex aliis exempla sunt eorum, qui parentes suos periculis eripuerint, qui ex infimo ad summum protulerint et e plebe acervoque ignobili numquam tacendos saeculis dederint.

3.38.2Şunu söyleyebilmenin ne büyük bir iş olduğu, ne kadar övgüye değer olduğu, insanların hafızasından nasıl asla çıkmayacağı hiçbir söz gücüyle, hiçbir yetenekle ifade edilemez: "Anne babama itaat ettim, buyrukları ister adil, ister haksız ve sert olsun, onlara boyun eğdim; kendimi uysal ve itaatli gösterdim; yalnızca tek bir şeyde dik başlı oldum: iyiliklerde yenilmemekte."

3.38.2

Nulla vi verborum, nulla ingenii facultate exprimi potest, quantum opus sit, quam laudabile quamque numquam memoria hominum exiturum, posse hoc dicere: ' Parentibus meis parui, cessi imperio eorum, sive aecum sive inicum ac durum fuit, obsequentem submissumque me praebui; ad hoc unum contumax fui, ne beneficiis vincerer.

3.38.3Yarışın, size yalvarırım, yorulduğunuzda da saflarınızı yeniden toplayın. Ne mutlu yenecek olanlara, ne mutlu yenilecek olanlara! Kendi kendine (çünkü bunu bir başkasına söylemek yakışık almaz) "Babamı iyiliklerde yendim" diyebilecek bir delikanlıdan daha parlak kim olabilir? Oğlunun iyilikleriyle yenildiğini her yerde herkese anlatacak bir ihtiyardan daha bahtiyar kim olabilir? Böyle bir yerde yenilmekten daha mutlu ne olabilir?

3.38.3

' Certate, obsecro vos, et fessi quoque restituite aciem. Felices, qui vincent, felices, qui vincentur! Quid eo adulescente praeclarius, qui sibi ipsi dicere poterit (neque enim est fas alteri dicere): 'Patrem meum beneficiis vici'? Quid eo fortunatius sene, qui omnibus ubique praedicabit a filio se suo beneficiis victum? Quid autem est felicius quam ibi cedere? "

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…