İçeriğe geç
Lucilius'a Ahlâk Mektupları

Seneca · Lucilius'a Ahlâk Mektupları

I. Kitap

1.1.11. Mektup

Böyle yap, Lucilius'um: kendini kendine geri al; şimdiye dek ya elinden alınan ya gizlice çalınan ya da elinden kayıp giden zamanı topla ve sakla. İnan ki durum yazdığım gibidir: zamanın bir kısmı elimizden koparılır, bir kısmı sezdirmeden alınır, bir kısmı da akıp gider. Ama en utanç verici kayıp, ihmal yüzünden olandır. Dikkat edersen göreceksin: hayatın en büyük kısmı kötü iş yaparken, büyük bir kısmı hiçbir şey yapmazken, bütünü de başka şeyle uğraşırken elden kayar.

1.1.1

Ita fac, mi Lucili; vindica te tibi, et tempus, quod adhuc aut auferebatur aut subripiebatur aut excidebat, collige et serva. Persuade tibi hoc sic esse, ut scribo: quaedam tempora eripiuntur nobis, quaedam subducuntur, quaedam effluunt. Turpissima tamen est iactura, quae per neglegentiam fit. Et si volueris attendere, maxima pars vitae elabitur male agentibus, magna nihil agentibus, tota vita aliud agentibus.

1.1.2Bana zamana bir değer biçen, bir günün kıymetini bilen, her gün öldüğünü anlayan birini gösterebilir misin? Asıl yanılgımız şurada: ölümü önümüzde görüyoruz, oysa onun büyük kısmı çoktan geçti. Ömrün geride kalan kısmı ne kadarsa, o kadarı ölümün elindedir.

Öyleyse, Lucilius'um, bana yazdığın gibi yap: bütün saatlerine sıkı sıkı sarıl. Bugününe el koyarsan yarına daha az bağımlı olursun. İşler ertelenip dururken hayat koşar gider.

1.1.2

Quem mihi dabis, qui aliquod pretium tempori ponat, qui diem aestimet, qui intellegat se cotidie mori? In hoc enim fallimur, quod mortem prospicimus; magna pars eius iam praeterit. Quicquid aetatis retro est, mors tenet. Fac ergo, mi Lucili, quod facere te scribis, omnes horas conplectere. Sic fiet, ut minus ex crastino pendeas, si hodierno manum inieceris. Dum differtur, vita transcurrit.

1.1.3Lucilius, her şey başkasınındır; yalnız zaman bizimdir. Tabiat bizi bu tek, kaçak ve kaygan şeyin mülküne yerleştirdi; dileyen herkes bizi oradan çıkarabilir. İnsanların ahmaklığı o kadar büyüktür ki en küçük, en değersiz, hiç değilse yerine konabilecek şeyleri elde ettiklerinde bunların hesaplarına borç olarak yazılmasına razı olurlar; ama zaman almış olan hiç kimse kendini bir şey borçlu saymaz. Oysa bu, minnettar bir insanın bile geri ödeyemeyeceği tek şeydir.

1.1.3

Omnia, Lucili, aliena sunt, tempus tantum nostrum est. In huius rei unius fugacis ac lubricae possessionem natura nos misit, ex qua expellit quicumque vult. Et tanta stultitia mortalium est, ut quae minima et vilissima sunt, certe reparabilia, imputari sibi, cum impetravere, patiantur; nemo se iudicet quicquam debere, qui tempus accepit, cum interim hoc unum est, quod ne gratus quidem potest reddere.

1.1.4Belki de bana, bunları sana öğütleyen sen ne yapıyorsun, diye soracaksın. Açık yüreklilikle itiraf edeyim: savurgan ama dikkatli bir adamda olduğu gibi, harcamamın hesabını tutarım. Hiçbir şey kaybetmediğimi söyleyemem; ama neyi, niçin ve nasıl kaybettiğimi söyleyebilirim, yoksulluğumun sebeplerini de gösterebilirim. Yine de benim başıma, kendi kusurları olmadan yoksulluğa düşenlerin çoğunun başına gelen geliyor: herkes hoş görüyor, kimse yardım etmiyor.

1.1.4

Interrogabis fortasse, quid ego faciam, qui tibi ista praecipio. Fatebor ingenue: quod apud luxuriosum sed diligentem evenit, ratio mihi constat inpensae. Non possum me dicere nihil perdere, sed quid perdam et quare et quemadmodum, dicam; causas paupertatis meae reddam, sed evenit mihi, quod plerisque non suo vitio ad inopiam redactis: omnes ignoscunt, nemo succurrit.

1.1.5Peki ne demek istiyorum? Elinde kalan, ne kadar az olursa olsun, kendisine yetiyorsa o kimseyi yoksul saymam. Ama sen yine de elindekini korumanı isterim; tam vaktinde başlamış olursun. Atalarımızın dediği gibi, tutumluluk dibe gelince geç kalmıştır: çünkü dipte kalan yalnız en az olan değil, en kötü olandır. Hoşça kal.

1.1.5

Quid ergo est? Non puto pauperem, cui quantulumcumque superest, sat est. Tu tamen malo serves tua, et bono tempore incipies. Nam ut visum est maioribus nostris, sera parsimonia in fundo est. Non enim tantum minimum in imo, sed pessimum remanet. Vale.

1.2.12. Mektup

Hem bana yazdıklarından hem de duyduklarımdan senin için iyi umutlara kapılıyorum: oradan oraya koşmuyor, yer değiştirip huzurunu bozmuyorsun. Bu çalkantı hasta bir ruhun işidir. Düzene girmiş bir zihnin ilk belirtisini, bir yerde durabilmesi ve kendi kendisiyle kalabilmesi sayarım.

1.2.1

Ex iis quae mihi scribis, et ex iis quae audio, bonam spem de te concipio; non discurris nec locorum mutationibus inquietaris. Aegri animi ista iactatio est. Primum argumentum conpositae mentis existimo posse consistere et secum morari.

1.2.2Ama şuna dikkat et: pek çok yazarı ve her türden kitabı okuman sende dağınık, kararsız bir şey bırakmasın. Ruhunda sağlamca yer edecek bir şey almak istiyorsan belli dehaların yanında durmalı, onlarla beslenmelisin. Her yerde olan hiçbir yerde değildir. Hayatını yolculukta geçirenlerin başına şu gelir: konuk oldukları çok yer olur, ama hiç dostlukları olmaz. Hiçbir yazarın dehasına yakından bağlanmayan, her şeyin üstünden aceleyle koşarak geçenlerin başına da aynısı gelir.

1.2.2

Illud autem vide, ne ista lectio auctorum multorum et omnis generis voluminum habeat aliquid vagum et instabile. Certis ingeniis inmorari et innutriri oportet, si velis aliquid trahere, quod in animo fideliter sedeat. Nusquam est, qui ubique est. Vitam in peregrinatione exigentibus hoc evenit, ut multa hospitia habeant, nullas amicitias. Idem accidat necesse est iis, qui nullius se ingenio familiariter applicant, sed omnia cursim et properantes transmittunt.

1.2.3Alınır alınmaz çıkarılan yemek fayda etmez, bedene katılmaz. İlaçları sık sık değiştirmek kadar iyileşmeyi engelleyen bir şey yoktur. Üzerinde durmadan ilaç denenen yara kabuk bağlamaz. Sık sık yeri değiştirilen fidan kök salmaz. Hiçbir şey, üstünden geçip giderken fayda verecek kadar faydalı değildir. Kitap kalabalığı insanı dağıtır.

Bu yüzden sahip olduğun kadarını okuyamayacağına göre, okuyabileceğin kadarına sahip olman yeter.

1.2.3

Non prodest cibus nec corpori accedit, qui statim sumptus emittitur; nihil aeque sanitatem impedit quam remediorum crebra mutatio; non venit vulnus ad cicatricem, in quo medicamenta temptantur; non convalescit planta, quae saepe transfertur. Nihil tam utile est, ut in transitu prosit. Distringit librorum multitudo. Itaque cum legere non possis, quantum habueris, satis est habere, quantum legas.

1.2.4"Ama bazen şu kitabı açmak istiyorum, bazen bunu" diyorsun. Pek çok şeyden tatmak, bıkkın bir midenin işidir; yediklerin çeşit çeşit ve birbirine uymaz olunca besleyeceğine bozar. Öyleyse hep denenmiş yazarları oku; arada bir başkalarına uğramak istersen yine öncekilere dön. Her gün yoksulluğa karşı, ölüme karşı, öteki belalara karşı da kendine bir yardım edin; pek çok şeyi gözden geçirdikten sonra o gün sindireceğin tek bir şeyi ayıkla.

1.2.4

Sed modo, inquis, hunc librum evolvere volo, modo illum. Fastidientis stomachi est multa degustare; quae ubi varia, sunt et diversa, inquinant, non alunt. Probatos itaque semper lege, et si quando ad alios deverti libuerit, ad priores redi. Aliquid cotidie adversus paupertatem, aliquid adversus mortem auxilii compara, nec minus adversus ceteras pestes; et cum multa percurrens, unum excerpe, quod illo die concoquas.

1.2.5Ben de böyle yaparım: okuduğum pek çok şeyden bir tanesini yakalarım.

Bugünkü kazancım Epikuros'ta bulduğum bir söz; çünkü başkalarının ordugâhına da geçerim, ama kaçak olarak değil, keşif eri olarak.

1.2.5

Hoc ipse quoque facio; ex pluribus, quae legi, aliquid adprehendo. Hodiernum hoc est, quod apud Epicurum nanctus sum; soleo enim et in aliena castra transire, non tamquam transfuga, sed tamquam explorator.

1.2.6"Sevinçli yoksulluk güzel bir şeydir" diyor. Ama sevinçliyse o yoksulluk değildir. Yoksul, az şeyi olan değil, daha fazlasını isteyendir. Başkasının malına göz dikiyorsa, kazandığını değil kazanacağını hesaplıyorsa, adamın kasasında, ambarlarında ne kadar yattığının, ne kadar sürü beslediğinin, ne kadar parayı faize verdiğinin ne önemi var? Servetin ölçüsü nedir, diye mi soruyorsun? Önce gerekli olana, sonra yetecek olana sahip olmak. Hoşça kal.

1.2.6

Honesta, inquit, res est laeta paupertas. Illa vero non est paupertas, si laeta est. Non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est. Quid enim refert, quantum illi in arca, quantum in horreis iaceat, quantum pascat aut feneret, si alieno inminet, si non adquisita sed adquirenda computat? Quis sit divitiarum modus, quaeris? Primus habere quod necesse est, proximus quod sat est. Vale.

1.3.13. Mektup

Yazdığına göre bana ulaştırılsın diye mektuplarını bir dostuna vermişsin; sonra da seninle ilgili her şeyi onunla paylaşmamamı, çünkü senin de bunu yapmadığını söylüyorsun. Böylece aynı mektupta onu hem dost diye andın hem de dostluğunu inkâr ettin. Eğer bu kendine özgü anlamı olan kelimeyi herkesin kullandığı sıradan bir kelimeymiş gibi kullandıysan, bütün adaylara "iyi insanlar" dememiz, adlarını hatırlayamadığımız karşılaştığımız kişileri "efendim" diye selamlamamız gibi ona da öylesine dost dediysen, bu iş böyle geçsin.

1.3.1

Epistulas ad me perferendas tradidisti, ut scribis, amico tuo; deinde admones me, ne omnia cum eo ad te pertinentia communicem, quia non soleas ne ipse quidem id facere; ita in eadem epistula illum et dixisti amicum et negasti. Itaque si proprio illo verbo quasi publico usus es et sic illum amicum vocasti, quomodo omnes candidatos bonos viros dicimus, quomodo obvios, si nomen non succurrit, dominos salutamus, hac abierit.

1.3.2Ama kendine güvendiğin kadar güvenmediğin birini dost sayıyorsan çok yanılıyorsun ve gerçek dostluğun ne olduğunu yeterince bilmiyorsun. Sen her şeyi dostunla danış; ama önce onun kendisini tart. Dostluktan sonra güvenmeli, dostluktan önce yargılamalı. Theophrastos'un öğütlerine aykırı olarak sevdikten sonra yargılayan, yargıladıktan sonra da sevmeyenler vazifelerin sırasını tersine çevirirler. Birini dostluğa kabul edip etmeyeceğini uzun uzun düşün. Kabul etmeye karar verdiğinde onu bütün gönlünle içeri al; onunla kendinle konuştuğun kadar açık yüreklilikle konuş.

1.3.2

Sed si aliquem amicum existimas, cui non tantundem credis quantum tibi, vehementer erras et non satis nosti vim verae amicitiae. Tu vero omnia cum amico delibera, sed de ipso prius. Post amicitiam credendum est, ante amicitiam iudicandum. Isti vero praepostero officia permiscent, qui contra praecepta Theophrasti, cum amaverunt, iudicant, et non amant, cum iudicaverunt. Diu cogita, an tibi in amicitiam aliquis recipiendus sit. Cum placuerit fieri, toto illum pectore admitte; tam audaciter cum illo loquere quam tecum.

1.3.3Gerçi sen öyle yaşa ki düşmanına da açabileceğin şeylerden başka hiçbir sırrı kendine bile saklamayasın; ama âdetin gizli kıldığı bazı şeyler araya girdiğinden bütün kaygılarını, bütün düşüncelerini dostunla paylaş. Onu sadık sayarsan sadık kılarsın. Çünkü bazıları aldatılmaktan korkarken aldatmayı öğrettiler; kuşkulanarak karşılarındakine kötülük etme hakkı tanıdılar. Dostumun yanında bir sözümü niye geri çekeyim? Onun yanındayken kendimi niye yalnız saymayayım?

1.3.3

Tu quidem ita vive, ut nihil tibi committas, nisi quod committere etiam inimico tuo possis; sed quia interveniunt quaedam, quae consuetudo fecit arcana, cum amico omnes curas, omnes cogitationes tuas misce. Fidelem si putaveris, facies. Nam quidam fallere docuerunt, dum timent falli, et illi ius peccandi suspicando fecerunt. Quid est, quare ego ulla verba coram amico meo retraham? Quid est, quare me coram illo non putem solum?

1.3.4Bazıları yalnız dostlara emanet edilecek şeyleri karşılarına çıkana anlatır, kendilerini sıkıştıran her şeyi rastgele kulaklara boşaltır. Bazıları ise en sevdiklerinin bile bir şey bilmesinden çekinir; ellerinden gelse kendilerine bile güvenmeyip her sırrı içlerinin derinliklerine gömerler. İkisini de yapmamalı. Çünkü herkese güvenmek de kimseye güvenmemek de kusurdur; ama birine daha onurlu, ötekine daha güvenli bir kusur derim.

1.3.4

Quidam quae tantum amicis committenda sunt, obviis narrant et in quaslibet aures, quicquid illos urserit, exonerant. Quidam rursus etiam carissimorum conscientiam reformidant, et si possent, ne sibi quidem credituri interius premunt omne secretum. Neutrum faciendum est. Utrumque enim vitium est, et omnibus credere et nulli. Sed alterum honestius dixerim vitium, alterum tutius;

1.3.5Aynı şekilde hep huzursuz olanları da hep dinlenip duranları da kınamalısın. Çünkü kargaşadan hoşlanan o hâl çalışkanlık değil, çalkalanmış bir zihnin koşuşturmasıdır. Her hareketi bir sıkıntı sayan şu hâl de dinginlik değil, gevşeklik ve uyuşukluktur.

1.3.5

sic utrosque reprehendas, et eos qui semper inquieti sunt, et eos qui semper quiescunt. Nam illa tumultu gaudens non est industria, sed exagitatae mentis concursatio. Et haec non est quies, quae motum omnem molestiam iudicat, sed dissolutio et languor.

1.3.6Bu yüzden Pomponius'ta okuduğum şu söz aklında kalsın: "Bazıları karanlık köşelere öyle çekilmişler ki aydınlıkta olan her şeyi bir kargaşa sanıyorlar." Bu ikisini birbirine katmalı: dinlenen iş görmeli, iş gören dinlenmelidir. Tabiatla danış; o sana hem gündüzü hem geceyi kendisinin yarattığını söyleyecektir. Hoşça kal.

1.3.6

Itaque hoc, quod apud Pomponium legi, animo mandabitur: quidam adeo in latebras refugerunt, ut putent in turbido esse, quicquid in luce est. Inter se ista miscenda sunt, et quiescenti agendum et agenti quiescendum est. Cum rerum natura delibera; illa dicet tibi et diem fecisse se et noctem. Vale.

1.4.14. Mektup

Başladığın gibi devam et ve elinden geldiğince acele et ki düzeltilmiş, düzene girmiş bir ruhun tadını daha uzun süre çıkarabilesin. Gerçi onu düzeltirken, düzene sokarken de tadını çıkarırsın; ama her lekeden arınmış, pırıl pırıl bir zihni seyretmekten duyulan haz bambaşkadır.

1.4.1

Persevera ut coepisti et quantum potes propera, quo diutius frui emendato animo et conposito possis. Frueris quidem etiam dum emendas, etiam dum conponis; alia tamen illa voluptas est, quae percipitur ex contemplatione mentis ab omni labe purae et splendidae.

1.4.2Çocukluk togasını bırakıp erkeklik togasını giydiğin ve foruma götürüldüğün gün ne büyük bir sevinç duyduğunu elbette hatırlıyorsun. Çocukça ruhunu bırakıp felsefe seni erkeklerin arasına yazdığında bundan da büyüğünü bekle. Çünkü bizde hâlâ çocukluk değil, ondan daha ağırı, çocuksuluk sürüyor. Hele şu daha da kötü: ihtiyarların itibarına, çocukların, hem de yalnız çocukların değil bebeklerin kusurlarına sahibiz. Çocuklar önemsiz şeylerden, bebekler uydurma şeylerden korkar; biz ise ikisinden de.

1.4.2

Tenes utique memoria, quantum senseris gaudium, cum praetexta posita sumpsisti virilem togam et in forum deductus es; maius expecta, cum puerilem animum deposueris et te in viros philosophia transscripserit. Adhuc enim non pueritia sed, quod est gravius, puerilitas remanet. Et hoc quidem peior est, quod auctoritatem habemus senum, vitia puerorum, nec puerorum tantum sed infantum. Illi levia, hi falsa formidant, nos utraque.

1.4.3Sen yeter ki ilerle; bazı şeylerden, büyük korku verdikleri için daha az korkmak gerektiğini anlayacaksın. Son olan hiçbir kötülük büyük değildir. Ölüm sana geliyor: seninle birlikte kalabilseydi ondan korkmak gerekirdi; ama ya sana hiç ulaşmaz ya da gelip geçer.

1.4.3

Profice modo; intelleges quaedam ideo minus timenda, quia multum metus adferunt. Nullum malum est magnum, quod extremum est. Mors ad te venit; timenda erat, si tecum esse posset; sed necesse est aut non perveniat aut transeat.

1.4.4"Ruhu, canını hor görecek noktaya getirmek zor" diyorsun. Canın ne önemsiz sebeplerle hor görüldüğünü görmüyor musun? Biri sevgilisinin kapısı önünde kendini astı; biri öfkeli efendisinin bağırışlarını daha fazla dinlemesin diye kendini damdan attı; biri kaçtıktan sonra geri getirilmesin diye kılıcı karnına sapladı. Aşırı korkunun başardığını faziletin başaramayacağını mı sanıyorsun? Hayatını uzatmayı fazlaca düşünen, çok konsül görmüş olmayı büyük nimetlerden sayan kimseye kaygısız bir hayat nasip olmaz.

1.4.4

Difficile est, inquis, animum perducere ad contemptionem animae. Non vides, quam ex frivolis causis contemnatur? Alius ante amicae fores laqueo pependit, alius se praecipitavit e tecto, ne dominum stomachantem diutius audiret, alius ne reduceretur e fuga, ferrum adegit in viscera. Non putas virtutem hoc effecturam, quod efficit nimia formido? Nulli potest secura vita contingere, qui de producenda nimis cogitat, qui inter magna bona multos consules numerat.

1.4.5Her gün şunu düşün ki hayatı dingin bir gönülle bırakabilesin: pek çokları hayata, selin sürüklediği kimselerin dikenlere ve sivri kayalara sarıldığı gibi sarılıp tutunurlar.

Çoğu insan ölüm korkusu ile hayatın işkenceleri arasında perişan hâlde bocalar: yaşamak istemezler, ölmeyi de bilmezler.

1.4.5

Hoc cotidie meditare, ut possis aequo animo vitam relinquere, quam multi sic conplectuntur et tenent, quomodo qui aqua torrente rapiuntur spinas et aspera. Plerique inter mortis metum et vitae tormenta miseri fluctuantur et vivere nolunt, mori nesciunt.

1.4.6Öyleyse hayat için duyduğun her kaygıyı bırakarak bütün hayatını kendine hoş kıl. Kaybına ruhun hazır olmadıkça hiçbir nimet sahibine yardım etmez; kaybedildikten sonra özlenemeyecek şeyin kaybı ise her şeyinkinden kolaydır. Öyleyse en güçlülerin bile başına gelebilecek şeylere karşı kendini yüreklendir ve sertleştir.

1.4.6

Fac itaque tibi iucundam vitam omnem pro illa sollicitudinem deponendo. Nullum bonum adiuvat habentem, nisi ad cuius amissionem praeparatus est animus; nullius autem rei facilior amissio est, quam quae desiderari amissa non potest. Ergo adversus haec, quae incidere possunt etiam potentissimis, adhortare te et indura.

1.4.7Pompeius'un başı hakkında bir yetim çocukla bir hadım karar verdi; Crassus hakkında zalim ve küstah bir Part. Gaius Caesar, Lepidus'a boynunu tribunus Dexter'e uzatmasını emretti; kendisi de boynunu Chaerea'ya uzattı. Talihin yükselttiği herkes, ona verdiği kadar tehdide de açıktır. Bu durgunluğa güvenme: deniz bir anda altüst olur; gemiler oynaştıkları yerde aynı gün yutulur.

1.4.7

De Pompei capite pupillus et spado tulere sententiam, de Crasso crudelis et insolens Parthus; Gaius Caesar iussit Lepidum Dextro tribuno praebere cervicem, ipse Chaereae praestitit. Neminem eo fortuna provexit, ut non tantum illi minaretur, quantum permiserat. Noli huic tranquillitati confidere; momento mare evertitur. Eodem die ubi luserunt navigia, sorbentur.

1.4.8Düşün ki bir haydut da bir düşman da kılıcını boğazına dayayabilir. Daha büyük güçleri bir yana bırak: senin hayatın ve ölümün üzerinde söz sahibi olmayan bir köle bile yoktur. Şunu diyorum: kendi hayatını hor gören, seninkinin efendisidir. Ev içinde kurulan tuzaklarla, açık zorla ya da hileyle ölenlerin örneklerini gözden geçir; kölelerin öfkesine kurban gidenlerin, kralların öfkesine kurban gidenlerden az olmadığını anlayacaksın. Öyleyse korkmana sebep olan şeyi herkes yapabildiğine göre, korktuğun kişinin ne kadar güçlü olduğundan sana ne?

1.4.8

Cogita posse et latronem et hostem admovere iugulo tuo gladium: Ut potestas maior absit, nemo non servus habet in te vitae necisque arbitrium. Ita dico: quisquis vitam suam contempsit, tuae dominus est. Recognosce exempla eorum, qui domesticis insidiis perierunt, aut aperta vi aut dolo; intelleges non pauciores servorum ira cecidisse quam regum. Quid ad te itaque, quam potens sit quem times, cum id, propter quod times, nemo non possit?

1.4.9Ama diyelim ki düşman eline düştün: galip seni götürmelerini emredecek. Nereye? Elbette zaten götürülmekte olduğun yere. Neden kendini aldatıyor, öteden beri katlandığın şeyi ancak şimdi fark ediyorsun? Şunu diyorum: doğduğun günden beri götürülüyorsun. O son saati sükûnetle beklemek istiyorsak, bunları ve bunlara benzer şeyleri zihnimizde evirip çevirmeliyiz; çünkü o saatin korkusu bütün öteki saatleri huzursuz eder.

1.4.9

At si forte in manus hostium incideris, victor te duci iubebit; eo nempe, quo duceris. Quid te ipse decipis et hoc nunc primum, quod olim patiebaris, intellegis? Ita dico: ex quo natus es, duceris. Haec et eiusmodi versanda in animo sunt, si volumus ultimam illam horam placidi expectare, cuius metus omnes alias inquietas facit.

1.4.10Ama mektubuma bir son koymak için, bugün hoşuma giden sözü al. Bu da başkalarının bahçeciklerinden toplanmadır: "Tabiatın kanununa göre düzenlenmiş yoksulluk büyük bir zenginliktir." Tabiatın bu kanununun bize ne sınırlar koyduğunu biliyor musun? Acıkmamak, susamamak, üşümemek. Açlığı ve susuzluğu gidermek için kibirli kapıların eşiğinde beklemen, çatık kaşlara ve aşağılayıcı bir nezakete katlanman gerekmez; denizlerde şansını denemen, ordunun ardına düşmen gerekmez. Tabiatın istediği şey kolay bulunur ve el altındadır.

1.4.10

Sed ut finem epistulae inponam, accipe, quod mihi hodierno die placuit. Et hoc quoque ex alienis hortulis sumptum est. Magnae divitiae sunt lege naturae composita paupertas. Lex autem illa naturae scis quos nobis terminos statuat? Non esurire, non sitire, non algere. Ut famem sitimque depellas, non est necesse superbis adsidere liminibus nec supercilium grave et contumeliosam etiam humanitatem pati, non est necesse maria temptare nec sequi castra; parabile est, quod natura desiderat, et adpositum.

1.4.11Ter dökülen, gereksiz şeyler içindir. Togayı eskiten, bizi çadır altında yaşlanmaya zorlayan, yabancı kıyılara savuran bunlardır. Yeten şey el altındadır. Yoksullukla iyi geçinen zengindir. Hoşça kal.

1.4.11

Ad supervacua sudatur. Illa sunt, quae togam conterunt, quae nos senescere sub tentorio cogunt, quae in aliena litora inpingunt. Ad manum est, quod sat est. Cui cum paupertate bene convenit, dives est. Vale.

1.5.15. Mektup

Bütün işleri bir yana bırakıp inatla yalnız tek bir şeye, her gün kendini daha iyi kılmaya çalışmanı hem onaylıyor hem de buna seviniyorum; sana yalnız devam etmeni öğütlemiyor, bunu senden rica da ediyorum. Ama seni şu konuda uyarırım: ilerlemeyi değil göze görünmeyi isteyenler gibi, kılık kıyafetinde ya da yaşayışında göze batacak şeyler yapma.

1.5.1

Quod pertinaciter studes et omnibus omissis hoc unum agis, ut te meliorem cotidie facias, et probo et gaudeo, nec tantum hortor, ut perseveres, sed etiam rogo. Illud autem te admoneo, ne eorum more, qui non proficere sed conspici cupiunt, facias aliqua, quae in habitu tuo aut genere vitae notabilia sint.

1.5.2Kaba giysiden, taranmamış saçtan, özensiz sakaldan, gümüşe açılmış savaştan, yere serilmiş yataktan ve şöhret düşkünlüğünün sapık bir yoldan peşine düştüğü başka her şeyden kaçın. Felsefenin adı, ölçülü biçimde taşınsa bile, tek başına yeterince kıskançlık uyandırır; ya bir de kendimizi insanların âdetlerinden ayırmaya kalkarsak ne olur? İçimizde her şey farklı olsun, dış görünüşümüz halka uysun.

1.5.2

Asperum cultum et intonsum caput et neglegentiorem barbam et indictum argento odium et cubile humi positum, et quicquid aliud ambitio nempe perversa via sequitur, evita. Satis ipsum nomen philosophiae, etiam si modeste tractetur, invidiosum est; quid si nos hominum consuetudini coeperimus excerpere? Intus omnia dissimilia sint, frons populo nostra conveniat.

1.5.3Togamız göz kamaştırmasın, ama kirli de olmasın. İçine som altından kabartmalar işlenmiş gümüş takımlarımız olmasın; ama altından ve gümüşten yoksun olmayı da tutumluluğun belirtisi saymayalım. Halkınkinden daha iyi bir hayat sürmeye çalışalım, ona zıt bir hayat değil; yoksa düzeltmek istediğimiz kişileri kaçırır, kendimizden uzaklaştırırız. Üstelik her şeyi taklit etmek zorunda kalacaklarından korkarak bizden hiçbir şeyi taklit etmek istememelerine de yol açarız.

1.5.3

Non splendeat toga, ne sordeat quidem. Non habeamus argentum, in quod solidi auri caelatura descenderit, sed non putemus frugalitatis indicium auro argentoque caruisse. Id agamus, ut meliorem vitam sequamur quam vulgus, non ut contrariam; alioquin quos emendari volumus, fugamus a nobis et avertimus. Illud quoque efficimus, ut nihil imitari velint nostri, dum timent, ne imitanda sint omnia.

1.5.4Felsefenin ilk vaadi şudur: ortak duygu, insanlık ve birlikte yaşama. Başkalarından farklı görünmek bizi bu vaatten koparır. Hayranlık kazanmak için başvurduğumuz şeylerin gülünç ve itici olmamasına dikkat edelim. Amacımız elbette tabiata uygun yaşamaktır; oysa bedenine eziyet etmek, zahmetsiz bir temizlikten nefret etmek, pisliğe heves etmek, yalnız ucuz değil iğrenç ve kaba yiyecekler yemek tabiata aykırıdır.

1.5.4

Hoc primum philosophia promittit, sensum communem, humanitatem et congregationem. A qua professione dissimilitudo nos separabit. Videamus, ne ista, per quae admirationem parare volumus, ridicula et odiosa sint. Nempe propositum nostrum est secundum naturam vivere; hoc contra naturam est, torquere corpus suum et faciles odisse munditias et squalorem adpetere et cibis non tantum vilibus uti sed taetris et horridis.

1.5.5İnce, nazik şeyleri istemek nasıl sefahatse, olağan ve kolay bulunur şeylerden kaçmak da deliliktir. Felsefe tutumluluk ister, kendine ceza vermeyi değil; tutumluluk pekâlâ derli toplu da olabilir. Benim beğendiğim ölçü şu: hayat iyi ahlâk ile halkın âdetleri arasında dengelensin; herkes hayatımıza saygıyla baksın, ama onu yadırgamadan tanısın da.

1.5.5

Quemadmodum desiderare delicatas res luxuriae est, ita usitatas et non magno parabiles fugere dementiae. Frugalitatem exigit philosophia, non poenam, potest autem esse non incompta frugalitas. Hic mihi modus placet: temperetur vita inter bonos mores et publicos; suspiciant omnes vitam nostram, sed agnoscant.

1.5.6Peki ne olacak? Ötekiler ne yapıyorsa aynısını mı yapacağız? Bizimle onlar arasında hiç fark olmayacak mı? Pek çok fark olacak. Bize daha yakından bakan, kalabalıktan farklı olduğumuzu anlasın. Evimize giren, eşyamızdan çok bize hayran olsun. Toprak kapları gümüş gibi kullanan büyük insandır; gümüşü toprak kap gibi kullanan da ondan aşağı değildir. Zenginliği kaldıramamak zayıf bir ruhun işidir.

1.5.6

Quid ergo? Eadem faciemus, quae ceteri? Nihil inter nos et illos intererit? Plurimum. Dissimiles esse nos vulgo sciat, qui inspexerit propius. Qui domum intraverit, nos potius miretur quam supellectilem nostram. Magnus ille est, qui fictilibus sic utitur quemadmodum argento. Nec ille minor est, qui sic argento utitur quemadmodum fictilibus. Infirmi animi est pati non posse divitias.

1.5.7Ama bugünkü küçük kazancımı da seninle paylaşayım: bizim Hekaton'da, arzulara son vermenin korkuya karşı da ilaç olduğunu okudum. "Ummayı bırakırsan korkmayı da bırakırsın" diyor. "Bu kadar farklı şeyler nasıl yan yana yürür?" diyeceksin. Öyledir, Lucilius'um: birbirinden ayrı görünseler de birbirlerine bağlıdırlar. Aynı zincir nasıl tutukluyu ve onu bekleyen askeri birbirine bağlarsa, birbirine bu kadar benzemeyen bu iki şey de öyle yan yana yürür: umudu korku izler.

1.5.7

Sed ut huius quoque diei lucellum tecum communicem, apud Hecatonem nostrum inveni cupiditatium finem etiam ad timoris remedia proficere. Desines, inquit, timere, si sperare desieris. Dices: Quomodo ista tam diversa pariter eunt? Ita est, mi Lucili: cum videantur dissidere, coniuncta sunt. Quemadmodum eadem catena et custodiam et militem copulat, sic ista, quae tam dissimilia sunt, pariter incedunt; spem metus sequitur.

1.5.8Bunların böyle birlikte gitmesine şaşmıyorum: ikisi de askıda kalmış, geleceği beklemekle kaygılanan bir ruhun işidir. İkisinin de en büyük sebebi, kendimizi şimdiye uydurmayıp düşüncelerimizi uzaklara göndermemizdir. Böylece insanın hâlinin en büyük nimeti olan öngörü bir kötülüğe dönüşmüştür.

1.5.8

Nec miror ista sic ire; utrumque pendentis animi est, utrumque futuri exspectatione solliciti. Maxima autem utriusque causa est, quod non ad praesentia aptamur, sed cogitationes in longinqua praemittimus. Itaque providentia, maximum bonum condicionis humanae, in malum versa est.

1.5.9Yabani hayvanlar gördükleri tehlikelerden kaçar; kaçıp kurtulunca da kaygısızdır. Biz ise hem gelecek olanla hem geçmiş olanla işkence çekeriz. Nimetlerimizin çoğu bize zarar verir: hafıza korkunun işkencesini geri getirir, öngörü onu önceden yaşatır. Kimse yalnız şimdiki şeyler yüzünden mutsuz değildir. Hoşça kal.

1.5.9

Ferae pericula, quae vident, fugiunt; cum effugere, securae sunt; nos et venturo torquemur et praeterito. Multa bona nostra nobis nocent, timoris enim tormentum memoria reducit, providentia anticipat. Nemo tantum praesentibus miser est. Vale.

1.6.16. Mektup

Lucilius, yalnız düzelmediğimi, baştan başa dönüştüğümü de anlıyorum. Bununla, içimde değiştirilmesi gereken hiçbir şey kalmadığını vaat ettiğimi ya da umduğumu söylemiyorum. Toparlanması, inceltilmesi, yükseltilmesi gereken pek çok yanım olmaz mı? Ama ruhun daha iyiye geçtiğinin kanıtı da tam budur: şimdiye dek bilmediği kusurlarını görüyor. Bazı hastalar, hasta olduklarını kendileri fark edince kutlanır.

1.6.1

Intellego, Lucili, non emendari me tantum sed transfigurari. Nec hoc promitto iam aut spero, nihil in me superesse, quod mutandum sit. Quidni multa habeam, quae debeant colligi, quae extenuari, quae attolli? Et hoc ipsum argumentum est in melius translati animi, quod vitia sua, quae adhuc ignorabat, videt. Quibusdam aegris gratulatio fit, cum ipsi aegros se esse senserunt.

1.6.2Bu yüzden bende olan bu ani değişikliği seninle paylaşmak isterdim; o zaman dostluğumuza daha sağlam bir güven duymaya başlardım. O gerçek dostluğa ki onu ne umut, ne korku, ne de kendi faydasını gözetmek koparabilir; insanların onunla birlikte, onun uğrunda öldükleri dostluğa.

1.6.2

Cuperem itaque tecum communicare tam subitam mutationem mei; tunc amicitiae nostrae certiorem fiduciam habere coepissem, illius verae, quam non spes, non timor, non utilitatis suae cura divellit, illius, cum qua homines moriuntur, pro qua moriuntur.

1.6.3Sana dostu değil, dostluğu eksik olmuş pek çok kişi gösterebilirim. Ruhları ahlâken güzel olanı istemekte birleştiren aynı irade olduğunda böyle bir şey olmaz. Neden olmasın? Çünkü bilirler ki her şeyleri, hele sıkıntıları ortaktır.

Her günün bana ne kadar ilerleme kazandırdığını gördüğümü aklına bile getiremezsin.

1.6.3

Multos tibi dabo, qui non amico, sed amicitia caruerunt. Hoc non potest accidere, cum animos in societatem honesta cupiendi par voluntas trahit. Quidni non possit? Sciunt enim ipsos omnia habere communia, et quidem magis adversa. Concipere animo non potes, quantum momenti adferre mihi singulos dies videam.

1.6.4"Bu kadar etkili olduğunu denediğin şeyleri bize de gönder" diyorsun. Ben de her şeyi sana aktarmak istiyorum; bir şey öğrenmekten, onu öğretebileceğim için sevinirim. Ne kadar seçkin ve faydalı olursa olsun, yalnız benim bileceğim hiçbir şey beni sevindirmez. Bilgelik bana, onu içimde kapalı tutup kimseye açmamam şartıyla verilse geri çevirirdim. Hiçbir nimete ortaksız sahip olmanın tadı yoktur.

1.6.4

Mitte, inquis, et nobis ista, quae tam efficacia expertus es. Ego vero omnia in te cupio transfundere, et in hoc aliquid gaudeo discere, ut doceam. Nec me ulla res delectabit, licet sit eximia et salutaris, quam mihi uni sciturus sum. Si cum hac exceptione detur sapientia, ut illam inclusam teneam nec enuntiem, reiciam. Nullius boni sine socio iucunda possessio est.

1.6.5Bu yüzden sana kitapların kendilerini göndereceğim; işe yarayacak yerleri sağda solda ararken çok emek harcamayasın diye işaretler de koyacağım, böylece beğendiğim ve hayran olduğum yerlere doğrudan varırsın. Yine de canlı söz ve birlikte yaşamak sana yazıdan daha çok fayda verecektir. Buraya gelip işi yerinde görmelisin: önce, insanlar kulaklarından çok gözlerine inandıkları için; sonra da öğütlerle yürünen yol uzun, örneklerle yürünen yol kısa ve etkili olduğu için.

1.6.5

Mittam itaque ipsos tibi libros et ne multum operae inpendas, dum passim profutura sectaris, inponam notas, ut ad ipsa protinus, quae probo et miror, accedas. Plus tamen tibi et viva vox et convictus quam oratio proderit. In rem praesentem venias oportet, primum, quia homines amplius oculis quam auribus credunt; deinde, quia longum iter est per praecepta, breve et efficax per exempla.

1.6.6Kleanthes Zenon'u yalnız dinlemiş olsaydı onun canlı bir kopyası olamazdı: hayatına katıldı, gizli yanlarını yakından gördü, onun kendi formülüne göre yaşayıp yaşamadığını gözledi. Platon, Aristoteles ve sonra ayrı yollara gidecek bütün o bilgeler kalabalığı Sokrates'in sözlerinden çok yaşayışından beslendiler. Metrodoros'u, Hermarkhos'u ve Polyainos'u büyük insanlar yapan, Epikuros'un okulu değil, onunla aynı çatı altında yaşamaktı. Seni yalnız ilerleyesin diye değil, fayda da veresin diye çağırıyorum; çünkü birbirimize pek çok şey katacağız.

1.6.6

Zenonem Cleanthes non expressisset, si tantummodo audisset; vitae eius interfuit, secreta perspexit, observavit illum, an ex formula sua viveret. Platon et Aristoteles et omnis in diversum itura sapientium turba plus ex moribus quam ex verbis Socratis traxit; Metrodorum et Hermarchum et Polyaenum magnos viros non schola Epicuri sed contubernium fecit. Nec in hoc te accerso tantum, ut proficias, sed ut prosis; plurimum enim alter alteri conferemus.

1.6.7Bu arada sana günlük küçük ücretimi borçlu olduğuma göre, bugün Hekaton'da beni sevindiren sözü söyleyeyim. "Ne ilerleme kaydettiğimi mi soruyorsun?" diyor. "Kendime dost olmaya başladım." Çok ilerlemiş: artık hiç yalnız kalmayacak. Bil ki böyle biri herkesin dostudur. Hoşça kal.

1.6.7

Interim quoniam diurnam tibi mercedulam debeo, quid me hodie apud Hecatonem delectaverit dicam. Quaeris, inquit, quid profecerim? Amicus esse mihi coepi. Multum profecit; numquam erit solus. Scito hunc amicum omnibus esse. Vale.

1.7.17. Mektup

Özellikle neden kaçınman gerektiğini düşündüğümü mü soruyorsun? Kalabalıktan. Kendini ona henüz güvenle bırakamazsın. Ben kendi payıma zayıflığımı itiraf edeyim: dışarı çıkardığım huyları hiçbir zaman olduğu gibi eve geri getirmem. Düzene soktuğum şeylerden biri bozulur, kovduğum şeylerden biri geri döner. Uzun bir halsizliğin, kendilerine zarar gelmeden hiçbir yere çıkarılamayacak hâle getirdiği hastaların başına gelen, ruhları uzun bir hastalıktan yeni yeni toparlanan bizlerin de başına gelir.

1.7.1

Quid tibi vitandum praecipue existimes, quaeris? Turbam. Nondum illi tuto committeris. Ego certe confitebor inbecillitatem meam: numquam mores, quos extuli, refero. Aliquid ex eo, quod conposui, turbatur; aliquid ex iis, quae fugavi, redit. Quod aegris evenit, quos longa inbecillitas usque eo adfecit, ut nusquam sine offensa proferantur, hoc accidit nobis, quorum animi ex longo morbo reficiuntur.

1.7.2Çok kişiyle düşüp kalkmak zararlıdır: herkes bize bir kusuru ya över, ya üstümüze damgalar ya da farkında olmadan bulaştırır. Karıştığımız kalabalık ne kadar büyükse tehlike de o kadar büyüktür.

Ama iyi ahlâka bir gösteride oturup kalmak kadar zarar veren bir şey yoktur. Çünkü kusurlar o zaman hazzın aracılığıyla daha kolay içeri sızar.

1.7.2

Inimica est multorum conversatio; nemo non aliquod nobis vitium aut commendat aut inprimit aut nescientibus adlinit. Utique quo maior est populus, cui miscemur, hoc periculi plus est. Nihil vero tam damnosum bonis moribus quam in aliquo spectaculo desidere. Tunc enim per voluptatem facilius vitia subrepunt.

1.7.3Ne demek istediğimi sanıyorsun? Eve daha açgözlü, daha ihtiraslı, daha sefih, hatta daha zalim ve daha insanlıktan çıkmış olarak dönüyorum, çünkü insanların arasındaydım. Tesadüfen öğle gösterisine rastladım; insanların gözlerinin insan kanından biraz dinlendiği şakalar, nükteler, biraz soluk alma bekliyordum. Tam tersi oldu. Daha önceki dövüşler yanında merhamet sayılırmış. Şimdi şakalar bir yana bırakılmış, düpedüz cinayet işleniyor. Dövüşenlerin kendilerini örtecek hiçbir şeyleri yok; bütün bedenleriyle darbelere açık oldukları için indirdikleri her darbe yerini buluyor.

1.7.3

Quid me existimas dicere? Avarior redeo, ambitiosior, luxuriosior, immo vero crudelior et inhumanior, quia inter homines fui. Casu in meridianum spectaculum incidi lusus expectans et sales et aliquid laxamenti, quo hominum oculi ab humano cruore adquiescunt; contra est. Quicquid ante pugnatum est, misericordia fuit. Nunc omissis nugis mera homicidia sunt. Nihil habent quo tegantur, ad ictum totis corporibus expositi numquam frustra manum mittunt.

1.7.4Çoğu kimse bunu olağan çiftlere ve halkın özellikle istediği dövüşçülere tercih ediyor. Neden etmesinler? Kılıç ne miğferle ne kalkanla savuşturuluyor. Korunmaya ne gerek? Ustalığa ne gerek? Bunların hepsi ölümü geciktirmekten başka bir şey değil. Sabahleyin insanlar aslanlara ve ayılara, öğleyin seyircilerine atılıyor. Öldürenlerin, kendilerini öldürecek olanların önüne atılmasını istiyorlar; galibi bir sonraki boğazlamaya saklıyorlar. Dövüşenlerin sonu ölümdür; iş kılıçla ve ateşle görülür. Bütün bunlar arena boş kalmasın diye yapılıyor.

1.7.4

Hoc plerique ordinariis paribus et postulaticiis praeferunt. Quidni praeferant? Non galea, non scuto repellitur ferrum. Quo munimenta? Quo artes? Omnia ista mortis morae sunt. Mane leonibus et ursis homines, meridie spectatoribus suis obiciuntur. Interfectores interfecturis iubent obici et victorem in aliam detinent caedem. Exitus pugnantium mors est; ferro et igne res geritur. Haec fiunt, dum vacat harena.

1.7.5"Ama adam haydutluk etti, birini öldürdü." Peki ne olmuş? Öldürdüğü için bunu çekmeyi hak etti; ya sen zavallı, bunu seyretmeyi hak edecek ne yaptın? "Öldür, kamçıla, yak! Neden kılıcın üstüne bu kadar ürkekçe atılıyor? Neden daha cesurca öldürmüyor? Neden daha gönüllü ölmüyor? Kamçıyla yaralarına doğru sürülsün; çıplak göğüslerini birbirine açıp karşılıklı darbeleri alsınlar." Gösteriye ara verildi: "Bu arada boş durulmasın, birkaç adam boğazlansın."

Haydi, kötü örneklerin onları verenlere geri döndüğünü siz bile anlamıyor musunuz? Ölümsüz tanrılara şükredin ki zalim olmayı, onu öğrenmesi mümkün olmayan birine öğretiyorsunuz.

1.7.5

Sed latrocinium fecit aliquis, occidit hominem. Quid ergo? Quia occidit ille, meruit ut hoc pateretur; tu quid meruisti miser, ut hoc spectes? Occide, verbera, ure! Quare tam timide incurrit in ferrum? Quare parum audacter occidit? Quare parum libenter moritur? Plagis agatur in vulnera, mutuos ictus nudis et obviis pectoribus excipiant. Intermissum est spectaculum: interim iugulentur homines, ne nihil agatur. Age, ne hoc quidem intellegitis, mala exempla in eos redundare, qui faciunt? Agite dis inmortalibus gratias, quod eum docetis esse crudelem, qui non potest discere.

1.7.6Yumuşak ve doğruya henüz sıkıca tutunamayan bir ruh halktan uzak tutulmalıdır; kolayca çoğunluğun tarafına geçer. Kendilerine benzemeyen bir kalabalık Sokrates'i, Cato'yu ve Laelius'u bile huylarından sökebilirdi; öyleyse karakterimizi düzene sokmaya tam da uğraştığımız şu sırada hiçbirimiz, böyle büyük bir maiyetle gelen kusurların saldırısına dayanamayız.

1.7.6

Subducendus populo est tener animus et parum tenax recti; facile transitur ad plures. Socrati et Catoni et Laelio excutere morem suum dissimilis multitudo potuisset; adeo nemo nostrum, qui cum maxime concinnamus ingenium, ferre impetum vitiorum tam magno comitatu venientium potest.

1.7.7Tek bir sefahat ya da açgözlülük örneği çok kötülük yapar: nazlı bir sofra arkadaşı insanı yavaş yavaş gevşetir, yumuşatır; zengin bir komşu arzuyu kışkırtır; kötü bir yoldaş, ne kadar temiz ve saf olursa olsun yanındakine pasını sürer. Peki kalabalığın topyekûn saldırdığı bir ahlâkın başına ne geleceğini sanıyorsun? Ya onu taklit edersin ya da ondan nefret edersin.

1.7.7

Unum exemplum luxuriae aut avaritiae multum mali facit; convictor delicatus paulatim enervat et emollit, vicinus dives cupiditatem inritat, malignus comes quamvis candido et simplici rubiginem suam adfricuit. Quid tu accidere his moribus credis, in quos publice factus est impetus? Necesse est aut imiteris aut oderis.

1.7.8Oysa ikisinden de kaçınmalı: ne çok oldukları için kötülere benzemeli, ne de onlara benzemiyorsun diye çoklarına düşman olmalısın. Elinden geldiğince kendi içine çekil. Seni daha iyi kılacak kişilerle düşüp kalk; senin daha iyi kılabileceğin kişileri yanına kabul et. Bunlar karşılıklıdır: insanlar öğretirken öğrenirler.

1.7.8

Utrumque autem devitandum est; neve similis malis fias, quia multi sunt, neve inimicus multis, quia dissimiles sunt. Recede in te ipsum, quantum potes. Cum his versare, qui te meliorem facturi sunt. Illos admitte, quos tu potes facere meliores. Mutuo ista fiunt, et homines, dum docent, discunt.

1.7.9Yeteneğini herkese gösterme şanı seni ortalığa çıkıp onlara eser okumaya ya da tartışmaya itmesin. Bu halka uygun bir malın olsaydı bunu yapmanı isterdim; ama seni anlayabilecek kimse yok. Belki biri, bilemedin iki kişi çıkar; onu da seni anlayacak hâle getirmek için biçimlendirmen, eğitmen gerekecek. "O hâlde bunları kimin için öğrendim?" Emeğini boşa harcamış olmaktan korkmana gerek yok: kendin için öğrendin.

1.7.9

Non est quod te gloria publicandi ingenii producat in medium, ut recitare istis velis aut disputare; quod facere te vellem, si haberes isti populo idoneam mercem; nemo est, qui intellegere te possit. Aliquis fortasse, unus aut alter incidet, et hic ipse formandus tibi erit instituendusque ad intellectum tui. Cui ergo ista didici? Non est quod timeas, ne operam perdideris; tibi didicisti.

1.7.10Ama bugün yalnız kendim için öğrenmiş olmayayım diye, aşağı yukarı aynı anlama gelen ve aklıma takılan üç güzel sözü seninle paylaşacağım. Bunlardan biri bu mektubun borcunu ödeyecek; ötekileri peşin ödeme olarak al. Demokritos şöyle der: "Tek bir kişi benim için bir halk, bir halk da tek bir kişi yerindedir."

1.7.10

Sed ne soli mihi hodie didicerim, communicabo tecum, quae occurrerunt mihi egregie dicta circa eundem fere sensum tria; ex quibus unum haec epistula in debitum solvet, duo in antecessum accipe. Democritus ait: Unus mihi pro populo est, et populus pro uno.

1.7.11Şu da güzel bir söz; söyleyeni kimdir, tartışmalı. Pek az kişiye ulaşacak bir sanata neden bu kadar özen gösterdiği sorulunca "Bana birkaç kişi yeter, bir kişi yeter, hiç kimse olmasa da yeter" demiş. Üçüncüsünü Epikuros pek güzel söylemiştir; çalışma arkadaşlarından birine şöyle yazar: "Bunları çoklarına değil, sana yazıyorum; çünkü biz birbirimiz için yeterince büyük bir tiyatroyuz."

1.7.11

Bene et ille, quisquis fuit, ambigitur enim de auctore, cum quaereretur ab illo, quo tanta diligentia artis spectaret ad paucissimos perventurae, Satis sunt, inquit, mihi pauci, satis est unus, satis est nullus. Egregie hoc tertium Epicurus, cum uni ex consortibus studiorum suorum scriberet: Haec, inquit, ego non multis, sed tibi; satis enim magnum alter alteri theatrum sumus.

1.7.12Lucilius'um, bunları ruhuna iyice yerleştirmelisin ki çoğunluğun onayından gelen hazzı hor görebilesin. Çokları seni övüyor. Çokluğun anlayabileceği biriysen, kendinden memnun olman için bir sebep var mı? İyi yanların içe baksın. Hoşça kal.

1.7.12

Ista, mi Lucili, condenda in animum sunt, ut contemnas voluptatem ex plurium adsensione venientem. Multi te laudant. Ecquid habes, cur placeas tibi, si is es, quem intellegant multi? Introrsus bona tua spectent. Vale.

1.8.18. Mektup

"Bana kalabalıktan kaçmamı, bir kenara çekilip vicdanımla yetinmemi mi buyuruyorsun?" diyorsun. "Hani sizin iş başında ölmeyi emreden o öğütleriniz nerede?" Sana şimdi öğütlüyor gibi göründüğüm şeyi ben de yaptım: daha çok kişiye faydalı olabilmek için kendimi gizledim, kapılarımı kapadım. Hiçbir günüm aylaklıkla geçip gitmiyor. Gecelerin bir kısmını da çalışmaya ayırıyorum. Uykuya vakit ayırmıyorum, ona yenik düşüyorum; uykusuzluktan yorulup kapanan gözlerimi işin başında tutuyorum.

1.8.1

Tu me, inquis, vitare turbam iubes, secedere et conscientia esse contentum? Ubi illa praecepta vestra, quae imperant in actu mori? Quod ego tibi videor interim suadere, in hoc me recondidi et fores clusi, ut prodesse pluribus possem. Nullus mihi per otium dies exit. Partem noctium studiis vindico. Non vaco somno sed succumbo, et oculos vigilia fatigatos cadentesque in opere detineo.

1.8.2Yalnız insanlardan değil, işlerden de, hele kendi işlerimden çekildim; gelecek kuşakların işini görüyorum. Onlara işe yarayabilecek bazı şeyler yazıyorum. Şifalı ilaçların reçeteleri gibi faydalı öğütleri kâğıda geçiriyorum; kendi yaralarımda etkili olduklarını denedim: yaralarım tamamen iyileşmemiş olsa da yayılmayı bıraktı.

1.8.2

Secessi non tantum ab hominibus, sed a rebus, et inprimis a meis rebus; posterorum negotium ago; illis aliqua, quae possint prodesse, conscribo. Salutares admonitiones, velut medicamentorum utilium compositiones, litteris mando, esse illas efficaces in meis ulceribus expertus, quae etiam si persanata non sunt, serpere desierunt.

1.8.3Geç tanıdığım ve dolaşmaktan yorulduktan sonra bulduğum doğru yolu başkalarına gösteriyorum. Haykırıyorum: Kalabalığın hoşuna giden, tesadüfün verdiği her şeyden kaçının. Rastlantının getirdiği her nimetin önünde kuşkuyla ve ürkerek durun: yabani hayvan da balık da onu oyalayan bir umutla aldatılır. Bunları talihin armağanları mı sanıyorsunuz? Tuzaktır onlar. İçinizden kim güvenli bir hayat sürmek isterse bu ökseli iyiliklerden elinden geldiğince kaçınsın. Biz zavallılar onlarda şunda da yanılırız: onlara sahip olduğumuzu sanırız, oysa onlara yapışıp kalmışızdır.

1.8.3

Rectum iter, quod sero cognovi et lassus errando, aliis monstro. Clamo: Vitate, quaecumque vulgo placent, quae casus adtribuit. Ad omne fortuitum bonum suspiciosi pavidique subsistite; et fera et piscis spe aliqua oblectante decipitur. Munera ista fortunae putatis? Insidiae sunt. Quisquis vestrum tutam agere vitam volet, quantum plurimum potest, ista viscata beneficia devitet, in quibus hoc quoque miserrimi fallimur; habere nos putamus, haeremus.

1.8.4Bu koşu insanı uçurumlara götürür. Bu göz kamaştırıcı hayatın sonu düşmektir. Üstelik talihin yüzüne gülmesi insanı yoldan çıkarmaya bir başladı mı, artık direnmek, ya da hiç değilse dimdik ve bir seferde düşmek bile mümkün olmaz: talih insanı yalnızca devirmez, tepetaklak yuvarlar ve kayalara çarpar.

1.8.4

In praecipitia cursus iste deducit. Huius eminentis vitae exitus cadere est. Deinde ne resistere quidem licet, eum coepit transversos agere felicitas, aut saltim rectis aut semel ruere; non evertit fortuna, sed cernulat et allidit.

1.8.5Öyleyse şu aklı başında ve sağlıklı yaşama biçimini tutun: bedene ancak sağlığa yetecek kadar yüz verin. Ona sertçe davranmalı ki ruha itaatsizlik etmesin. Yemek açlığı yatıştırsın, içecek susuzluğu gidersin, giysi soğuğu uzak tutsun, ev bedene zarar veren şeylere karşı bir siper olsun. Evi çim keseklerinin mi yoksa yabancı bir ülkenin alacalı mermerinin mi yükselttiği hiç fark etmez: bilin ki insan sazdan bir damın altında da altın bir tavanın altında da aynı rahatlıkla korunur. Gereksiz bir emeğin süs ve gösteriş diye eklediği her şeyi hor görün. Ruhtan başka hayranlık uyandıran hiçbir şey olmadığını düşünün; ruh büyük olunca onun için hiçbir şey büyük değildir.

1.8.5

Hanc ergo sanam ac salubrem formam vitae tenete, ut corpori tantum indulgeatis, quantum bonae valitudini satis est. Durius tractandum est, ne animo male pareat. Cibus famem sedet, potio sitim extinguat, vestis arceat frigus, domus munimentum sit adversus infesta corporis. Hanc utrum caespes erexerit an varius lapis gentis alienae, nihil interest; scitote tam bene hominem culmo quam auro tegi. Contemnite omnia, quae supervacuus labor velut ornamentum ac decus ponit. Cogitate nihil praeter animum esse mirabile, cui magno nihil magnum est.

1.8.6Bunları kendimle, bunları gelecek kuşaklarla konuşurken, bir kefalet duruşmasına avukat olarak indiğim, bir vasiyetnameye mührümü bastığım ya da senatoda bir adaya sesimi ve elimi ödünç verdiğim zamandan daha çok fayda veriyormuşum gibi gelmiyor mu sana? İnan bana, hiçbir şey yapmıyor görünenler daha büyük işler yaparlar: insanî olanla ilahî olanla aynı anda uğraşırlar.

1.8.6

Si haec mecum, si haec cum posteris loquor, non videor tibi plus prodesse, quam cum ad vadimonium advocatus descenderem, aut tabulis testamenti anulum inprimerem, aut in senatu candidato vocem et manum commodarem? Mihi crede, qui nihil agere videntur, maiora agunt; humana divinaque simul tractant.

1.8.7Ama artık bitirmeli ve âdet edindiğim gibi bu mektup için de bir ödeme yapmalıyım. Bu ödeme benim cebimden olmayacak; hâlâ Epikuros'u karıştırıyorum. Bugün onda şu sözü okudum: "Gerçek özgürlüğe kavuşmak istiyorsan felsefeye hizmet etmelisin." Kendini ona teslim eden, ona adayan kişi bir başka güne bırakılmaz; hemen azat edilir. Çünkü felsefeye hizmet etmenin kendisi özgürlüktür.

1.8.7

Sed iam finis faciendus est et aliquid, ut institui, pro hac epistula dependendum. Id non de meo fiet; adhuc Epicurum complicamus, cuius hanc vocem hodierno die legi: Philosophiae servias oportet, ut tibi contingat vera libertas. Non differtur in diem, qui se illi subiecit et tradidit; statim circumagitur. Hoc enim ipsum philosophiae servire libertas est.

1.8.8Belki neden bizimkilerin değil de Epikuros'un bu kadar çok güzel sözünü aktardığımı soracaksın. Ama bu sözleri neden Epikuros'un malı sayıyorsun da herkesin malı saymıyorsun? Şairler, filozofların söylemiş olduğu ya da söylemesi gereken ne çok şey söyler! Tragedya şairlerine ve bizim togatalarımıza hiç dokunmayacağım; çünkü bunlarda da biraz ağırbaşlılık vardır, komedya ile tragedya arasında bir yerde dururlar. Mimlerin arasında ne kadar çok veciz dize yatıyor! Publilius'un ne kadar çok sözü, yalınayak mim oyuncularına değil, koturnlu tragedya oyuncularına yaraşır!

1.8.8

Potest fieri, ut me interroges, quare ab Epicuro tam multa bene dicta referam potius quam nostrorum. Quid est tamen, quare tu istas Epicuri voces putes esse, non publicas? Quam multi poetae dicunt, quae philosophis aut dicta sunt aut dicenda! Non adtingam tragicos nec togatas nostras. Habent enim hae quoque aliquid severitatis et sunt inter comoedias ac tragoedias mediae. Quantum disertissimorum versuum inter mimos iacet! Quam multa Publilii non excalceatis, sed coturnatis dicenda sunt!

1.8.9Onun felsefeyle ve biraz önce elimizde olan konuyla ilgili bir dizesini aktarayım; orada rastlantıyla gelen şeylerin bizim malımız sayılmaması gerektiğini söyler:

Dilekle gelen her şey başkasınındır.

1.8.9

Unum versum eius, qui ad philosophiam pertinet et ad hanc partem, quae modo fuit in manibus, referam, quo negat fortuita in nostro habenda: Alienum est omne, quicquid optando evenit.

1.8.10Bu düşüncenin senin tarafından çok daha güzel ve özlü söylendiğini hatırlıyorum:

Talihin senin kıldığı şey senin değildir.

Senin bundan da güzel söylediğin şu sözü de atlamayacağım:

Verilebilen bir nimet geri de alınabilir.

Bunu borcuma saymıyorum: sana kendi malından ödedim. Hoşça kal.

1.8.10

Hunc sensum a te dici non paulo melius et adstrictis memini: Non est tuum, fortuna quod fecit tuum. Illud etiamnunc melius dictum a te non praeteribo: Dari bonum quod potuit, auferri potest. Hoc non inputo in solutum; dedi de tuo tibi. Vale.

1.9.19. Mektup

Epikuros'un bir mektubunda, bilgenin kendi kendine yettiğini ve bu yüzden dosta ihtiyacı olmadığını söyleyenleri haklı olarak mı kınadığını öğrenmek istiyorsun. Epikuros bu itirazı Stilpon'a ve en yüksek iyiyi acıdan etkilenmeyen bir ruhta görenlere yöneltir.

1.9.1

An merito reprehendat in quadam epistula Epicurus eos, qui dicunt sapientem se ipso esse contentum et propter hoc amico non indigere, desideras scire. Hoc obicitur Stilboni ab Epicuro et iis quibus summum bonum visum est animus inpatiens.

1.9.2Yunanca apatheia kelimesini hemen tek bir kelimeyle karşılamaya kalkıp ona inpatientia, yani "katlanmazlık" dersek bir belirsizliğe düşeriz. Çünkü kastettiğimizin tam tersi anlaşılabilir: biz her kötülüğün hissini reddeden kişiyi kastediyoruz; oysa hiçbir kötülüğe katlanamayan kişi anlaşılır. Öyleyse ya "yaralanmaz ruh" ya da "her türlü acı çekmenin dışında duran ruh" demek daha iyi olmaz mı, bir düşün.

1.9.2

In ambiguitatem incidendum est, si exprimere ἀπάθειαν uno verbo cito voluerimus et inpatientiam dicere. Poterit enim contrarium ei, quod significare volumus, intellegi. Nos eum volumus dicere, qui respuat omnis mali sensum; accipietur is, qui nullum ferre possit malum. Vide ergo, num satius sit aut invulnerabilem animum dicere aut animum extra omnem patientiam positum.

1.9.3Bizimle onlar arasındaki fark şudur: bizim bilge her sıkıntıyı yener ama onu hisseder; onlarınki hissetmez bile. Bizimle onların ortak noktası ise şu: bilge kendi kendine yeter. Ama kendine yetse de bir dostu, bir komşusu, bir can yoldaşı olsun ister.

1.9.3

Hoc inter nos et illos interest: noster sapiens vincit quidem incommodum omne, sed sentit; illorum ne sentit quidem. Illud nobis et illis commune est: sapientem se ipso esse contentum. Sed tamen et amicum habere vult et vicinum et contubernalem, quamvis sibi ipse sufficiat.

1.9.4Bak ne kadar kendine yetiyor: bazen kendisinin bir parçasıyla bile yetinir. Bir hastalık ya da bir düşman elini koparsa, bir kaza gözünü ya da iki gözünü birden çıkarsa, kendisinden geriye kalanlar ona yeter; eksilmiş, kesilmiş bir bedenle de bütün bir bedenle olduğu kadar sevinçli olur. Ama eksik olunca aramadığı bu şeylerin eksik olmamasını yine de tercih eder.

1.9.4

Vide quam sit se contentus; aliquando sui parte contentus est. Si illi manum aut morbus aut hostis exciderit, si quis oculum vel oculos casus excusserit, reliquiae illi suae satisfacient, et erit inminuto corpore et amputato tam laetus, quam integro fuit. Sed quae si desunt, non desiderat, non deesse mavult.

1.9.5Bilge kendine şu anlamda yeter: dostsuz olmayı istemez, ama dostsuz olabilir. "Olabilir" dediğim şu demektir: dostunu kaybettiğinde buna dinginlikle katlanır.

Gerçi hiçbir zaman dostsuz kalmaz: onun yerine ne kadar çabuk başkasını koyacağı kendi elindedir. Pheidias bir heykelini kaybetse hemen bir başkasını yapar; dostluk kurmanın ustası olan bilge de kaybedilenin yerine bir başkasını koyar.

1.9.5

Ita sapiens se contentus est, non ut velit esse sine amico, sed ut possit. Et hoc, quod dico possit, tale est: amissum aequo animo fert. Sine amico quidem numquam erit. In sua potestate habet, quam cito reparet. Quomodo si perdiderit Phidias statuam, protinus alteram faciet; sic hic faciendarum amicitiarum artifex substituet alium in locum amissi.

1.9.6Bir dostu nasıl çabucak edineceğini mi soruyorsun? Söyleyeyim; yeter ki şunda anlaşalım: borcumu hemen ödemiş olayım ve bu mektup bakımından ödeşelim. Hekaton der ki: "Sana ilaçsız, otsuz, hiçbir büyücü kadının tılsımına başvurmadan bir sevgi iksiri göstereyim: sevilmek istiyorsan sev." Eski ve sağlam bir dostluğun tadını çıkarmak kadar, yeni bir dostluğa başlamak ve onu kurmak da büyük bir haz verir.

1.9.6

Quaeris, quomodo amicum cito facturus sit; dicam, si illud mihi tecum converterit, ut statim tibi solvam, quod debeo, et quantum ad hanc epistulam, paria faciamus. Hecaton ait: Ego tibi monstrabo amatorium sine medicamenta, sine herba, sine ullius veneficae carmine: si vis amari, ama. Habet autem non tantum usus amicitiae veteris et certae magnam voluptatem, sed etiam initium et comparatio novae.

1.9.7Biçen çiftçiyle eken çiftçi arasındaki fark ne ise, dost edinmiş olanla dost edinmekte olan arasındaki fark da odur. Filozof Attalos, dost edinmenin dosta sahip olmaktan daha hoş olduğunu söylerdi; tıpkı bir ressam için resim yapmanın resmi bitirmiş olmaktan daha hoş olması gibi. Eserine dalmış o kaygının, bu uğraşın kendisinde büyük bir zevki vardır. Eserini bitirip elini ondan çeken aynı ölçüde sevinmez: artık sanatının meyvesinin tadını çıkarır; resim yaparken ise sanatın kendisinin tadını çıkarıyordu. Çocukların gençliği daha çok meyve verir, ama bebeklikleri daha tatlıdır.

1.9.7

Quod interest inter metentem agricolam et serentem, hoc inter eum, qui amicum paravit et qui parat. Attalus philosophus dicere solebat iucundius esse amicum facere quam habere, quomodo artifici iucundius pingere est quam pinxisse. Illa in opere suo occupata sollicitudo ingens oblectamentum habet in ipsa occupatione. Non aeque delectatur, qui ab opere perfecto removit manum. Iam fructu artis suae fruitur; ipsa fruebatur arte, cum pingeret. Fructuosior est adulescentia liberorum, sed infantia dulcior.

1.9.8Şimdi konumuza dönelim. Bilge kendine yetse bile yine de bir dostu olsun ister; başka bir şey için değilse bile, dostluğu uygulamak ve bu kadar büyük bir fazilet atıl kalmasın diye. Epikuros'un bu mektupta söylediği gibi, hastalandığında başında bekleyecek, zincire vurulduğunda ya da yoksul düştüğünde yardımına koşacak biri olsun diye değil; tersine, hastalandığında kendisinin başında bekleyeceği, düşman eline düşüp hapsedildiğinde kendisinin kurtaracağı biri olsun diye. Kendini gözeten ve bu yüzden dostluğa yönelen kötü hesap yapar. Nasıl başladıysa öyle biter: zincire karşı kendisine yardım edecek bir dost edinmiştir; zincir ilk şakırdadığında o dost çekip gider.

1.9.8

Nunc ad propositum revertamur. Sapiens, etiam si contentus est se, tamen habere amicum vult, si nihil aliud, ut exerceat amicitiam, ne tam magna virtus iaceat, non ad hoc, quod dicebat Epicurus in hac ipsa epistula, ut habeat, qui sibi aegro adsideat, succurrat in vincula coniecto vel inopi, sed ut habeat aliquem, cui ipse aegro adsideat, quem ipse circumventum hostili custodia liberet. Qui se spectat et propter hoc ad amicitiam venit, male cogitat. Quemadmodum coepit, sic desinet: paravit amicum adversum vincla laturum opem; cum primum crepuerit catena, discedet.

1.9.9Halkın "günlük dostluk" dediği dostluklar bunlardır: faydası için edinilen kişi, faydalı olduğu sürece hoşa gider. Bu yüzden işleri yolunda gidenlerin çevresini bir dost kalabalığı sarar; düşenlerin çevresinde ise ıssızlık vardır: dostlar sınanacakları yerden kaçar. Bu yüzden kimi korkudan dostunu yüzüstü bırakan, kimi korkudan dostuna ihanet eden insanların o kadar alçakça örneği vardır. Başlangıç ile son birbirine uymak zorundadır. Çıkarına geldiği için dost olmaya başlayan, çıkarına geldiği için dostluğu bırakır da. Dostlukta kendisinden başka bir şey hoşuna gidiyorsa, dostluğa karşılık önerilen bir bedel de hoşuna gidecektir.

1.9.9

Hae sunt amicitiae, quas temporarias populus appellat; qui utilitatis causa adsumptus est, tamdiu placebit, quamdiu utilis fuerit. Hac re florentes amicorum turba circumsedet; circa eversos solitudo est, et inde amici fugiunt, ubi probantur. Hac re ista tot nefaria exempla sunt aliorum metu relinquentium, aliorum metu prodendum. Necesse est initia inter se et exitus congruant. Qui amicus esse coepit, quia expedit, et desinet, quia expedit. Placebit aliquod pretium contra amicitiam, si ullum in illa placet praeter ipsam.

1.9.10Ben ne için dost edinirim? Uğrunda ölebileceğim, sürgüne giderse peşinden gideceğim, ölümüne karşı kendimi siper edip feda edeceğim biri olsun diye. Senin anlattığın şey dostluk değil, ticarettir: çıkara yönelir, ne elde edeceğine bakar.

1.9.10

In quid amicum paro? Ut habeam pro quo mori possim, ut habeam quem in exilium sequar, cuius me morti opponam et inpendam. Ista, quam tu describis, negotiatio est, non amicitia, quae ad commodum accedit, quae quid consecutura sit spectat.

1.9.11Şüphesiz âşıkların duygusunun dostluğa benzer bir yanı vardır; ona çılgın bir dostluk diyebilirsin. Peki kazanç için seven biri var mı? İhtiras ya da şan için seven? Aşk kendi başına, öteki her şeyi umursamadan, ruhları güzelliğe duyulan arzuyla tutuşturur; karşılık görme umudunu da bırakmadan. Peki ne olmuş? Utanç verici bir tutku dostluktan daha onurlu bir sebepten mi doğacak?

1.9.11

Non dubie habet aliquid simile amicitiae affectus amantium; possis dicere illam esse insanam amicitiam. Numquid ergo quisquam amat lucri causa? Numquid ambitionis aut gloriae? Ipse per se amor omnium aliarum rerum neglegens animos in cupiditatem formae non sine spe mutuae caritatis accendit. Quid ergo? Ex honestiore causa coit turpis adfectus?

1.9.12"Şimdi mesele, dostluğun kendisi için istenip istenmeyeceği değil" diyorsun. Tam tersine, kanıtlanması en gerekli şey budur. Çünkü dostluk kendisi için istenecek bir şeyse, kendine yeten kişi de ona yönelebilir. Peki ona nasıl yönelir? En güzel şeye yönelir gibi: ne kazanca kapılarak ne de talihin değişkenliğinden yılarak. Dostluğu iyi günler için edinen, onun yüceliğini elinden almış olur.

1.9.12

Non agitur, inquis, nunc de hoc, an amicitia propter se ipsam adpetenda sit. Immo vero nihil magis probandum est. Nam si propter se ipsam expetenda est, potest ad illam accedere qui se ipso contentus est. Quomodo ergo ad illam accedit? Quomodo ad rem pulcherrimam, non lucro captus nec varietate fortunae perterritus. Detrahit amicitiae maiestatem suam, qui illam parat ad bonos casus.

1.9.13Bilge kendine yeter. Lucilius'um, çoğu kişi bunu yanlış yorumlar: bilgeyi her yerden uzaklaştırır, kendi derisinin içine kapatırlar. Oysa bu sözün neyi ve ne ölçüde vaat ettiğini ayırt etmek gerekir: bilge yaşamak için değil, mutlu yaşamak için kendine yeter. Yaşamak için pek çok şeye ihtiyacı vardır; mutlu yaşamak içinse yalnız sağlıklı, dimdik ve talihi küçümseyen bir ruha.

1.9.13

Se contentus est sapiens. Hoc, mi Lucili, plerique perperam interpretantur; sapientem undique submovent et intra cutem suam cogunt. Distinguendum autem est, quid et quatenus vox ista promittat; se contentus est sapiens ad beate vivendum, non ad vivendum. Ad hoc enim multis illi rebus opus est, ad illud tantum animo sano et erecto et despiciente fortunam.

1.9.14Sana Khrysippos'un yaptığı ayrımı da göstermek istiyorum. Bilgenin hiçbir şeye muhtaç olmadığını, yine de pek çok şeye ihtiyacı olduğunu söyler. Ahmağın ise tersine hiçbir şeye ihtiyacı yoktur, çünkü hiçbir şeyi kullanmasını bilmez; ama her şeye muhtaçtır. Bilgenin ellere de, gözlere de, gündelik kullanım için gerekli pek çok şeye de ihtiyacı vardır, ama hiçbir şeye muhtaç değildir. Çünkü muhtaçlık zorunluluktan gelir; bilge için ise hiçbir şey zorunlu değildir.

1.9.14

Volo tibi Chrysippi quoque distinctionem indicare. Ait sapientem nulla re egere, et tamen multis illi rebus opus esse. Contra stulto nulla re opus est, nulla enim re uti scit, sed omnibus eget. Sapienti et manibus et oculis et multis ad cotidianum usum necessariis opus est, eget nulla re. Egere enim necessitatis est, nihil necesse sapienti est.

1.9.15Öyleyse kendine yetse de dostlara ihtiyacı vardır. Olabildiğince çok dostu olsun ister, ama mutlu yaşamak için değil; çünkü dostsuz da mutlu yaşar. En yüksek iyi dışarıda araç aramaz: evde yetiştirilir, bütünüyle kendisinden gelir. Kendisinin bir parçasını dışarıda aramaya başladığı an talihin buyruğuna girer.

1.9.15

Ergo quamvis se ipso contentus sit, amicis illi opus est. Hos cupit habere quam plurimos, non ut beate vivat; vivet enim etiam sine amicis beate. Summum bonum extrinsecus instrumenta non quaerit. Domi colitur, ex se totum est. Incipit fortunae esse subiectum, si quam partem sui foris quaerit.

1.9.16Peki dostsuz kalırsa, zindana atılırsa, yabancı bir milletin arasında yapayalnız bırakılırsa, uzun bir deniz yolculuğunda alıkonursa ya da ıssız bir kıyıya atılırsa bilgenin hayatı nasıl olacak? Jüpiter'inki gibi: evren çözülüp tanrılar tek bir varlıkta birbirine karıştığında, tabiat bir süre durduğunda, Jüpiter düşüncelerine dalıp kendi içinde dinlenir. Bilge de buna benzer bir şey yapar: kendi içine çekilir, kendisiyle kalır.

1.9.16

Qualis tamen futura est vita sapientis, si sine amicis relinquatur in custodiam coniectus, vel in aliqua gente aliena destitutus, vel in navigatione longa retentus, aut in desertum litus eiectus? Qualis est Iovis, cum resoluto mundo et dis in unum confusis paulisper cessante natura adquiescit sibi cogitationibus suis traditus. Tale quiddam sapiens facit; in se reconditur, secum est.

1.9.17Ama işlerini kendi isteğine göre düzenleyebildiği sürece kendine yeter ve evlenir; kendine yeter ve çocuk yetiştirir; kendine yeter, ama yine de insansız yaşaması gerekseydi yaşamazdı. Onu dostluğa kendi faydası değil, tabiatından gelen bir dürtü götürür. Çünkü başka şeylerin bize doğuştan gelen bir tatlılığı olduğu gibi dostluğun da vardır. Nasıl yalnızlıktan nefret ve topluluğa karşı bir istek varsa, nasıl tabiat insanı insana yakınlaştırıyorsa, dostluğun da içinde bizi dostluklara istekli kılan bir dürtü vardır.

1.9.17

Quamdiu quidem illi licet suo arbitrio res suas ordinare, se contentus est et ducit uxorem; se contentus est et liberos tollit; se contentus est et tamen non viveret, si foret sine homine victurus. Ad amicitiam fert illum nulla utilitas sua, sed naturalis inritatio. Nam ut aliarum nobis rerum innata dulcedo est, sic amicitiae. Quomodo solitudinis odium est et adpetitio societatis, quomodo hominem homini natura conciliat, sic inest huic quoque rei stimulus, qui nos amicitiarum adpetentes faciat.

1.9.18Bununla birlikte, dostlarını herkesten çok sevse, onları kendisiyle bir tutsa, çoğu zaman kendisinden de üstün tutsa, bütün iyiliğini kendi içinde sınırlayacak ve Stilpon'un dediğini söyleyecektir; Epikuros'un mektubunda saldırdığı o Stilpon'un. Vatanı düşmüş, çocuklarını ve karısını yitirmiş olarak genel yangından tek başına ama yine de mesut çıkarken, şehirleri yerle bir ettiği için "Şehir Kuşatan" (Poliorketes) lakabını almış olan Demetrios ona bir şey kaybedip kaybetmediğini sordu. "Bütün varlığım yanımda" dedi.

1.9.18

Nihilominus cum sit amicorum amantissimus, cum illos sibi comparet, saepe praeferat, omne intra se bonum terminabit et dicet, quod Stilbon ille dixit, Stilbon quem Epicuri epistula insequitur; hic enim capta patria, amissis liberis, amissa uxore cum ex incendio publico solus et tamen beatus exiret, interroganti Demetrio, cui cognomen ab exitio urbium Poliorcetes fuit, numquid perdidisset, Omnia, inquit, bona mea mecum sunt.

1.9.19İşte cesur ve gözüpek bir adam! Düşmanının zaferini bile yendi. "Hiçbir şey kaybetmedim" diyerek düşmanını, kazanıp kazanmadığından şüpheye düşürdü. "Bütün varlığım yanımda": elinden alınabilecek hiçbir şeyi iyi saymamak işte budur.

Ateşin ortasından bedenleri zarar görmeden geçen bazı hayvanlara hayran oluruz; kılıçların, yıkıntıların, alevlerin arasından yara almadan, kayba uğramadan kurtulan bu adam ondan ne kadar daha hayranlık vericidir! Bütün bir milleti yenmenin tek bir adamı yenmekten ne kadar kolay olduğunu görüyor musun? Onun bu sözü Stoacının sözüyle aynıdır: Stoacı da kendi iyilerini kül olmuş şehirlerin arasından el değmemiş olarak geçirir. Çünkü kendine yeter; mutluluğunun sınırını bununla çizer.

1.9.19

Ecce vir fortis ac strenuus! Ipsam hostis sui victoriam vicit. Nihil, inquit, perdidi; dubitare illum coegit, an vicisset. Omnia mea mecum sunt; hoc ipsum est nihil bonum putare, quod eripi possit. Miramur animalia quaedam, quae per medios ignes sine noxa corporum transeant; quanto hic mirabilior vir, qui per ferrum et ruinas et ignes inlaesus et indemnis evasit! Vides, quanto facilius sit totam gentem quam unum virum vincere? Haec vox illi communis est cum Stoico. Aeque et hic intacta bona per concrematas urbes fert. Se enim ipso contentus est. Hoc felicitatem suam fine designat.

1.9.20Yalnız bizim böyle soylu sözler savurduğumuzu sanma: Stilpon'u kınayan Epikuros'un kendisi de buna benzer bir söz söylemiştir. Bugünün hesabını kapatmış olsam da sen bunu iyi karşıla. "Kendi sahip oldukları kime en büyük servet gibi görünmüyorsa, bütün dünyanın efendisi olsa bile mutsuzdur" der. Ya da şöyle söylenmesi sana daha iyi görünüyorsa (çünkü kelimelere değil, anlamlara hizmet etmeye bakmalıyız): "Dünyaya hükmetse bile kendini en mesut insan saymayan mutsuzdur."

1.9.20

Ne existimes nos solos generosa verba iactare; et ipse Stilbonis obiurgator Epicurus similem illi vocem emisit, quam tu boni consule, etiam si hunc diem iam expunxi. Si cui, inquit, sua non videntur amplissima, licet totius mundi dominus sit, tamen miser est. Vel si hoc modo tibi melius enuntiari videtur,— id enim agendum est, ut non verbis serviamus, sed sensibus,—: Miser est, qui se non beatissimum iudicat, licet imperet mundo.

1.9.21Bu düşüncelerin herkese ortak olduğunu, elbette tabiatın onları söylettiğini anlaman için bir komedya şairinde de şunu bulacaksın:

Kendini mesut saymayan mesut değildir.

Gerçekten de durumun sana kötü görünüyorsa, nasıl olduğunun ne önemi var?

1.9.21

Ut scias autem hos sensus esse communes, natura scilicet dictante, apud poetam comicum invenies: Non est beatus, esse se qui non putat. Quid enim refert, qualis status tuus sit, si tibi videtur malus?

1.9.22"Peki ne olacak?" diyorsun. "Utanç verici yollarla zengin olmuş şu adam, pek çok kişinin efendisi ama daha çoklarının kölesi olan şu adam kendine mesut derse, kendi yargısıyla mesut mu olacak?" Önemli olan ne söylediği değil, ne hissettiğidir; bir gün ne hissettiği değil, sürekli ne hissettiğidir. Ama bu kadar büyük bir şeyin layık olmayan birinin eline geçeceğinden korkmana gerek yok: kendi sahip olduklarından yalnız bilge hoşnuttur. Her ahmaklık kendinden bıkkınlığın sıkıntısını çeker. Hoşça kal.

1.9.22

Quid ergo? inquis. Si beatum se dixerit ille turpiter dives et ille multorum dominus sed plurium servus, beatus sua sententia fiet? Non quid dicat, sed quid sentiat, refert, nec quid uno die sentiat, sed quid adsidue. Non est autem quod verearis, ne ad indignum res tanta perveniat; nisi sapienti sua non placent. Omnis stultitia laborat fastidio sui. Vale.

1.10.110. Mektup

Öyledir, fikrimi değiştirmiyorum: kalabalıktan kaç, azınlıktan kaç, tek bir kişiden bile kaç. Seninle bir araya gelmeni isteyeceğim kimse yok. Hakkında ne düşündüğüme bak: seni kendine emanet etmeye cesaret ediyorum. Söylendiğine göre, bir önceki mektupta andığım bu Stilpon'un öğrencisi Krates, kimsenin olmadığı bir yerde gezinen bir delikanlı görünce ona orada yalnız başına ne yaptığını sormuş. "Kendimle konuşuyorum" demiş delikanlı. Krates de "Aman dikkat et, rica ederim, iyi kulak ver: kötü bir adamla konuşuyorsun" demiş.

1.10.1

Sic est, non muto sententiam: fuge multitudinem, fuge paucitatem, fuge etiam unum. Non habeo, cum quo te communicatum velim. Et vide, quod iudicium meum habeas: audeo te tibi credere. Crates, ut aiunt, huius ipsius Stilbonis auditor, cuius mentionem priore epistula feci, cum vidisset adulescentulum secreto ambulantem, interrogavit, quid illic solus faceret? Mecum, inquit, loquor. Cui Crates Cave, inquit, rogo, et diligenter adtende; cum homine malo loqueris.

1.10.2Yas tutan ya da korku içinde olan birini, yalnızlığı kötüye kullanmasın diye gözetim altında tutarız. Akılsızlardan hiçbiri kendi başına bırakılmamalıdır: o zaman kötü planlar kurarlar; o zaman başkalarına ya da kendilerine gelecek tehlikeleri hazırlarlar; o zaman edepsiz arzularını düzene koyarlar; o zaman ruh, korkudan ya da utançtan gizlediği her şeyi ortaya döker, küstahlığını biler, şehvetini kışkırtır, öfkesini kamçılar. Sonunda yalnızlığın tek faydası, yani kimseye bir şey açmamak ve ihbarcıdan korkmamak da ahmak için kaybolur: kendi kendini ele verir.

Öyleyse bak senden ne umuyorum, hatta kendime ne garanti ediyorum, çünkü umut belirsiz bir iyinin adıdır: seni kimseyle değil, kendinle birlikte görmeyi tercih ederim.

1.10.2

Lugentem timentemque custodire solemus, ne solitudine male utatur. Nemo est ex inprudentibus, qui relinqui sibi debeat; tunc mala consilia agitant, tunc aut aliis aut ipsis futura pericula struunt; tunc cupiditates improbas ordinant; tunc quicquid aut metu aut pudore celabat, animus exponit, tunc audaciam acuit, libidinem inritat, iracundiam instigat. Denique quod unum solitudo habet commodum, nihil ulli committere, non timere indicem, perit stulto; ipse se prodit. Vide itaque, quid de te sperem, immo quid spondeam mihi, spes enim incerti boni nomen est: non invenio, cum quo te malim esse quam tecum.

1.10.3Bazı sözleri ne yüce bir gönülle, ne büyük bir güç dolu olarak söylediğini hatırlıyorum. Hemen kendimi kutladım ve dedim ki: "Bu sözler dudakların ucundan çıkmadı; bu sözlerin bir temeli var. Bu adam halktan biri değil; kurtuluşa bakıyor."

1.10.3

Repeto memoria, quam magno animo quaedam verba proieceris, quanti roboris plena. Gratulatus sum protinus mihi et dixi: Non a summis labris ista venerunt, habent hae voces fundamentum. Iste homo non est unus e populo, ad salutem spectat.

1.10.4Böyle konuş, böyle yaşa; hiçbir şeyin seni alçaltmamasına dikkat et. Eski dileklerini tanrılara bağışlayabilirsin; yeniden başka dileklerde bulun: sağlam bir zihin iste, önce ruhun sağlığını, sonra bedeninkini. Bu dilekleri neden sık sık tekrarlamayasın? Tanrıdan cesaretle iste: ondan başkasının malından bir şey istemeyeceksin.

1.10.4

Sic loquere, sic vive; vide ne te ulla res deprimat. Votorum tuorum veterum licet dis gratiam facias, alia de integro suscipe; roga bonam mentem, bonam valitudinem animi, deinde tunc corporis. Quidni tu ista vota saepe facias? Audacter deum roga; nihil illum de alieno rogaturus es.

1.10.5Ama âdetim olduğu üzere mektubu küçük bir armağanla göndereyim: Athenodoros'ta bulduğum şu söz doğrudur: "Tanrıdan herkesin önünde isteyemeyeceğin hiçbir şeyi istemeyecek noktaya geldiğinde, bütün arzulardan kurtulmuş olduğunu bil." Şimdi ise insanların deliliği ne büyük! Tanrıların kulağına en utanç verici dilekleri fısıldıyorlar; biri kulak verse hemen susuyorlar. İnsanın bilmesini istemedikleri şeyi tanrıya anlatıyorlar. Öyleyse şu öğüt faydalı olmaz mı, bir düşün: insanlarla, tanrı görüyormuş gibi yaşa; tanrıyla, insanlar duyuyormuş gibi konuş. Hoşça kal.

1.10.5

Sed ut more meo cum aliquo munusculo epistulam mittam, verum est, quod apud Athenodorum inveni: Tunc scito esse te omnibus cupiditatibus solutum, cum eo perveneris, ut nihil deum roges, nisi quod rogare possis palam. Nunc enim quanta dementia est hominum! Turpissima vota dis insusurrant; si quis admoverit aurem, conticescent. Et quod scire hominem nolunt, deo narrant. Vide ergo, ne hoc praecipi salubriter possit: sic vive eum hominibus, tamquam deus videat; sic loquere cum deo, tamquam homines audiant. Vale.

1.11.111. Mektup

İyi yaradılışlı dostun benimle konuştu; daha ilk konuşması ne kadar gönül zenginliği, ne kadar yetenek, şimdiden ne kadar ilerleme sahibi olduğunu gösterdi. Bize bir tadımlık verdi; sonrası da buna yaraşır olacak. Çünkü hazırlıklı değil, ansızın yakalanmış olarak konuştu. Kendini toparlarken, bir gençte iyi bir işaret olan utangaçlığını güçlükle üzerinden atabildi; yüzüne kızıllık öyle derinden yayılmıştı. Sanırım güçlenip bütün kusurlarından sıyrıldığında, hatta bilge olduğunda bile bu kızarma onu bırakmayacak. Çünkü bedenin tabiî kusurları hiçbir bilgelikle giderilmez. Yerleşmiş ve doğuştan olan her şey sanatla yumuşatılır, ama yenilmez.

1.11.1

Locutus est mecum amicus tuus bonae indolis, in quo quantum esset animi, quantum ingenii, quantum iam etiam profectus, sermo primus ostendit. Dedit nobis gustum, ad quem respondebit. Non enim ex praeparato locutus est, sed subito deprehensus. Ubi se colligebat, verecundiam, bonum in adulescente signum, vix potuit excutere; adeo illi ex alto suffusus est rubor. Hic illum, quantum suspicor, etiam cum se confirmaverit et omnibus vitiis exuerit, sapientem quoque sequetur. Nulla enim sapientia naturalia corporis vitia ponuntur. Quicquid infixum et ingenitum est, lenitur arte, non vincitur.

1.11.2Bazılarının, hatta en sarsılmazlarının bile, halkın gözü önünde yorgun ve terlemiş insanlarınki gibi teri boşanır; bazılarının konuşmaya başlarken dizleri titrer, bazılarının dişleri birbirine çarpar, dili sürçer, dudakları birbirine yapışır. Bunları ne eğitim ne alışkanlık hiçbir zaman söküp atabilir; tabiat gücünü gösterir ve bu kusurla en güçlülere bile kendini hatırlatır.

1.11.2

Quibusdam etiam constantissimis in conspectu populi sudor erumpit, non aliter quam fatigatis et aestuantibus solet, quibusdam tremunt genua dicturis, quorundam dentes colliduntur, lingua titubat, labra concurrunt. Haec nec disciplina nec usus umquam excutit, sed natura vim suam exercet et illo vitio sui etiam robustissimos admonet.

1.11.3Bunların arasında, en ağırbaşlı insanların bile yüzüne birden yayılan kızarmanın da olduğunu biliyorum. Gerçi daha çok gençlerde görülür, çünkü onlarda hem sıcaklık daha fazladır hem yüz daha incedir; ama emektar askerlere ve ihtiyarlara da dokunur. Bazılarından en çok kızardıkları zaman korkmak gerekir; sanki bütün utançlarını dışarı dökmüşler gibi.

1.11.3

Inter haec esse et ruborem scio, qui gravissimis quoque viris subitus adfunditur. Magis quidem in iuvenibus apparet, quibus et plus caloris est et tenera frons; nihilominus et veteranos et senes tangit. Quidam numquam magis, quam cum erubuerint, timendi sunt, quasi omnem verecundiam effuderint.

1.11.4Sulla, yüzüne kan hücum ettiğinde en vahşi hâlindeydi. Pompeius'un yüzünden daha yumuşak bir şey yoktu: kalabalığın önünde, hele halk toplantılarında kızarmadığı olmazdı. Fabianus'un tanık olarak senatoya getirildiğinde kızardığını hatırlıyorum; bu utangaçlık ona şaşılacak kadar yakışmıştı.

1.11.4

Sulla tunc erat violentissimus, cum faciem eius sanguis invaserat. Nihil erat mollius ore Pompei; numquam non coram pluribus rubuit, utique in contionibus. Fabianum, cum in senatum testis esset inductus, erubuisse memini, et hic illum mire pudor decuit.

1.11.5Bu, zihnin zayıflığından değil, durumun yeniliğinden ileri gelir. Yenilik, alışkın olmayanları sarsmasa bile, bedenlerinin tabiî yatkınlığıyla buna eğilimli olanları etkiler. Çünkü nasıl bazılarının kanı dingin ve dengeliyse, bazılarınınki de hareketli, kıpır kıpırdır ve çabucak yüze vurur.

1.11.5

Non accidit hoc ab infirmitate mentis, sed a novitate rei, quae inexercitatos, etiamsi non concutit, movet naturali in hoc facilitate corporis pronos. Nam ut quidam boni sanguinis sunt, ita quidam incitati et mobilis et cito in os prodeuntis.

1.11.6Dediğim gibi, bunları hiçbir bilgelik gideremez; yoksa bütün kusurları silebilseydi tabiatı buyruğu altına almış olurdu. Doğuştan gelen yaradılışın ve bedenin mizacının verdiği her şey, ruh kendini ne kadar uzun ve ne kadar iyi düzene sokmuş olursa olsun, yerinde kalacaktır. Bunların hiçbiri yasaklanamaz, nasıl çağrılamıyorsa.

1.11.6

Haec, ut dixi, nulla sapientia abigit; alioquin haberet rerum naturam sub imperio, si omnia eraderet vitia. Quaecumque adtribuit condicio nascendi et corporis temperatum, cum multum se diuque animus conposuerit, haerebunt. Nihil horum vetari potest, non magis quam accersi.

1.11.7Ruh hâllerini taklit eden, korkuyu ve telaşı canlandıran, kederi temsil eden sahne sanatçıları utangaçlığı şu belirtilerle taklit ederler: başlarını öne eğerler, seslerini alçaltırlar, gözlerini yere dikip indirirler. Ama yüzlerini kızartamazlar: kızarma ne engellenebilir ne de çağrılabilir. Bilgelik bunlara karşı hiçbir şey vaat etmez, hiçbir şey yapamaz; bunlar kendi kendilerinin efendisidir: buyruksuz gelir, buyruksuz giderler.

1.11.7

Artifices scaenici, qui imitantur adfectus, qui metum et trepidationem exprimunt, qui tristitiam repraesentant, hoc indicio imitantur verecundiam: deiciunt enim vultum, verba submittunt, figunt in terram oculos et deprimunt. Ruborem sibi exprimere non possunt; nec prohibetur hic nec adducitur. Nihil adversus haec sapientia promittit, nihil proficit; sui iuris sunt, iniussa veniunt, iniussa discedunt.

1.11.8Mektup artık bir kapanış istiyor. Al, hem de faydalı ve sağlığa yararlı bir kapanış; ruhuna kazımanı istiyorum: "İyi bir insanı sevip saymalı ve hep gözümüzün önünde tutmalıyız ki o bizi seyrediyormuş gibi yaşayalım, her şeyi o görüyormuş gibi yapalım."

1.11.8

Iam clausulam epistula poscit. Accipe, et quidem utilem ac salutarem, quam te affigere animo volo: Aliquis vir bonus nobis diligendus est ac semper ante oculos habendus, ut sic tamquam illo spectante vivamus et omnia tamquam illo vidente faciamus.

1.11.9Lucilius'um, bunu Epikuros öğütlemiştir. Bize bir bekçi ve bir lala verdi, hem de haklı olarak. Kusur işlemek üzere olanların yanında bir tanık durursa kusurların büyük kısmı ortadan kalkar. Ruhun saygı duyacağı, otoritesiyle kendi gizli köşesini bile daha temiz tutacağı biri olsun. Ne mutlu o insana ki yalnız yanındayken değil, akla geldiğinde bile insanları düzeltir! Ne mutlu o insana ki birine, onu hatırladığında bile kendine çeki düzen verecek kadar saygı duyabilir! Birine böyle saygı duyabilen, çok geçmeden saygı duyulacak biri olur.

1.11.9

Hoc, mi Lucili, Epicurus praecepit. Custodem nobis et paedagogum dedit, nec immerito. Magna pars peccatorum tollitur, si peccaturis testis adsistit. Aliquem habeat animus, quem vereatur, cuius auctoritate etiam secretum suum sanctius faciat. O felicem illum, qui non praesens tantum, sed etiam cogitatus emendat! O felicem, qui sic aliquem vereri potest, ut ad memoriam quoque eius se conponat atque ordinet! Qui sic aliquem vereri potest, cito erit verendus.

1.11.10Öyleyse Cato'yu seç. O sana fazla katı geliyorsa daha yumuşak huylu bir adamı, Laelius'u seç. Hayatını da sözünü de, ruhunu dışa vuran yüzünü de beğendiğin birini seç; onu kendine hep ya bekçi ya örnek olarak göster. Diyorum ki ahlâkımızın kendini ona göre ölçeceği birine ihtiyacımız var: eğriyi cetvelsiz düzeltemezsin. Hoşça kal.

1.11.10

Elige itaque Catonem. Si hic tibi videtur nimis rigidus, elige remissioris animi virum Laelium. Elige eum, cuius tibi placuit et vita et oratio et ipse animum ante se ferens vultus; illum tibi semper ostende vel custodem vel exemplum. Opus est, inquam, aliquo, ad quem mores nostri se ipsi exigant; nisi ad regulam prava non corriges. Vale.

1.12.112. Mektup

Nereye dönsem yaşlılığımın kanıtlarını görüyorum. Şehir dışındaki evime gitmiştim; yıkılmaya yüz tutmuş binanın masraflarından yakınıyordum. Kâhya bana bunun kendi ihmalinden olmadığını, her şeyi yaptığını, ama evin eski olduğunu söyledi. Bu ev benim ellerimin arasında büyüdü: benim yaşımdaki taşlar böyle çürükse benim hâlim ne olacak?

1.12.1

Quocumque me verti, argumenta senectutis meae video. Veneram in suburbanum meum et querebar de inpensis aedificii dilabentis. Ait vilicus mihi non esse neglegentiae suae vitium, omnia se facere, sed villam veterem esse. Haec villa inter manus meas crevit; quid mihi futurum est, si tam putria sunt aetatis meae saxa?

1.12.2Ona kızıp öfkemi dökmek için ilk fırsatı yakalıyorum. "Belli ki bu çınarlara bakılmıyor" diyorum. "Hiç yaprakları yok. Dalları ne kadar budaklı ve kupkuru, gövdeleri ne kadar kasvetli ve bakımsız! Biri bunların dibini çapalasaydı, sulasaydı böyle olmazdı." Benim koruyucu ruhum üzerine yemin ediyor: her şeyi yaptığını, hiçbir konuda özeni elden bırakmadığını, ama ağaçların yaşlandığını söylüyor. Aramızda kalsın, onları ben dikmiştim, ilk yapraklarını ben görmüştüm.

1.12.2

Iratus illi proximam occasionem stomachandi arripio. Apparet, inquam, has platanos neglegi; nullas habent frondes. Quam nodosi sunt et retorridi rami, quam tristes et squalidi trunci! Hoc non accideret, si quis has circumfoderet, si inrigaret. Iurat per genium meum se omnia facere, in nulla re cessare curam suam, sed illas vetulas esse. Quod intra nos sit, ego illas posueram, ego illarum primum videram folium.

1.12.3Kapıya dönüp "Bu kim?" dedim. "Bu kocamış bunak kim? Kapının yanına koymakla da iyi etmişler: ölüler gibi yüzü dışarıya dönük. Onu nereden buldun? Başkasının ölüsünü kaldırmaktan ne zevk aldın?" O ise "Beni tanımıyor musun?" dedi. "Ben Felicio'yum; bayramlarda bana oyuncak bebekler getirirdin. Ben kâhya Philositus'un oğluyum, senin küçük gözden." "Bu adam büsbütün bunamış" dedim. "Bebecik bir de benim gözdem mi olmuş? Pekâlâ olabilir: tam da dişleri dökülüyor."

1.12.3

Conversus ad ianuam Quis est iste? inquam, iste decrepitus et merito ad ostium admotus? Foras enim spectat. Unde istunc nactus es? Quid te delectavit alienum mortuum tollere? At ille Non cognoscis me? inquit. Ego sum Felicio, cui solebas sigillaria adferre. Ego sum Philositi vilici filius, deliciolum tuum. Perfecte, inquam, iste delirat. Pupulus etiam delicium meum factus est? Prorsus potest fieri; dentes illi cum maxime cadunt.

1.12.4Nereye dönsem yaşlılığımın karşıma çıkmasını bu şehir dışındaki evime borçluyum. Ona kucak açalım, onu sevelim: kullanmasını bilirsen hazla doludur. Meyveler en lezzetli, mevsimleri geçmek üzereyken olur; çocukluğun en güzel çağı sonudur; kendini şaraba verenleri en çok son kadeh sevindirir, onları sarhoşluğa gömen, sarhoşluğa son dokunuşu yapan kadeh.

1.12.4

Debeo hoc suburbano meo, quod mihi senectus mea, quocumque adverteram, apparuit. Conplectamur illam et amemus; plena est voluptatis, si illa scias uti. Gratissima sunt poma, cum fugiunt; pueritiae maximus in exitu decor est; deditos vino potio extrema delectat, illa quae mergit, quae ebrietati summam manum inponit.

1.12.5Her hazzın kendinde taşıdığı en tatlı şey sona kalır. En tatlı çağ, artık iniş yoluna girmiş ama henüz uçuruma yuvarlanmamış çağdır. Bence damın son kiremidinde duran çağın da kendine özgü hazları vardır. Ya da hiçbir şeye muhtaç olmamak hazların yerini tutar. Arzuları yorup geride bırakmış olmak ne tatlıdır!

1.12.5

Quod in se iucundissimum omnis voluptas habet, in finem sui differt. Iucundissima est aetas devexa iam, non tamen praeceps. Et illam quoque in extrema tegula stantem iudico habere suas voluptates. Aut hoc ipsum succedit in locum voluptatum, nullis egere. Quam dulce est cupiditates fatigasse ac reliquisse.

1.12.6"Ölümü göz önünde tutmak can sıkıcı" diyorsun. Önce şunu bil: ölüm bir genç kadar bir yaşlının da gözünün önünde olmalıdır. Çünkü nüfus kütüğündeki sıramıza göre çağrılmayız. Sonra hiç kimse, bir gün daha yaşamayı ummak yüzsüzlük sayılacak kadar yaşlı değildir. Bir gün ise hayatın bir basamağıdır.

Bütün ömür parçalardan oluşur; küçük çemberlerin çevresine çizilmiş daha büyük çemberleri vardır. Bir çember hepsini kuşatıp çevreler: doğum gününden son güne kadar uzanır. Bir başkası gençlik yıllarını kapatır. Bir başkası bütün çocukluğu çevresiyle sarar. Sonra kendi başına yıl gelir; hayatın kendilerinin katlanmasıyla oluştuğu bütün mevsimleri içinde taşır. Ay daha dar bir çemberle kuşatılmıştır. En dar çember günün çemberidir; ama o da başından sonuna, doğuştan batışa varır.

1.12.6

Molestum est, inquis, mortem ante oculos habere. Primum ista tam seni ante oculos debet esse quam iuveni. Non enim citamur ex censu. Deinde nemo tam senex est, ut inprobe unum diem speret. Unus autem dies gradus vitae est. Tota aetas partibus constat et orbes habet circumductos maiores minoribus. Est aliquis, qui omnis conplectatur et cingat; hic pertinet a natali ad diem extremum. Est alter, qui annos adulescentiae cludit. Est qui totam pueritiam ambitu suo adstringit. Est deinde per se annus in se omnia continens tempora, quorum multiplicatione vita conponitur. Mensis artiore praecingitur circulo. Angustissimum habet dies gyrum, sed et hic ab initio ad exitum venit, ab ortu ad occasum.

1.12.7Bu yüzden, sözünün karanlığı yüzünden "Karanlık" lakabını almış olan Herakleitos "Bir gün bütün günlere eşittir" der. Bunu herkes başka türlü anladı. Biri günün saat bakımından eşit olduğunu söyledi ve yalan da söylemiyor: gün yirmi dört saatlik bir zamansa, bütün günlerin birbirine eşit olması zorunludur, çünkü gündüzün yitirdiğini gece kazanır. Bir başkası bir günün benzerlik bakımından bütün günlere eşit olduğunu söyler: en uzun zaman diliminde de bir günde bulamayacağın hiçbir şey yoktur, ışık da gece de; zamanın sonsuzluğu bu dönüşümleri yalnızca çoğaltır, onları kimi zaman kısaltıp kimi zaman uzatmaz.

1.12.7

Ideo Heraclitus, cui cognomen fecit orationis obscuritas, Unus, inquit, dies par omni est. Hoc alius aliter excepit. Dixit enim parem esse horis, nec mentitur; nam si dies est tempus viginti et quattuor horarum, necesse est omnes inter se dies pares esse, quia nox habet, quod dies perdidit. Alius ait parem esse unum diem omnibus similitudine; nihil enim habet longissimi temporis spatium, quod non et in uno die invenias, lucem et noctem, et in aeternum dies vices plures facit istas, non alias contractior, alias productior.

1.12.8Bu yüzden her gün, sanki safları kapatıyor, hayatı tamamlayıp dolduruyormuş gibi düzenlenmelidir.

Suriye'yi uzun süre elinde tutarak zamanaşımıyla kendi malı edinmiş olan Pacuvius, şarapla ve o cenaze ziyafetleriyle kendi ölü törenini yaptıktan sonra sofradan yatak odasına öyle taşınırdı ki gözdelerinin alkışları arasında müzik eşliğinde Yunanca "Yaşandı, yaşandı!" diye şarkı söylenirdi.

1.12.8

Itaque sic ordinandus est dies omnis, tamquam cogat agmen et consummet atque expleat vitam. Pacuvius, qui Syriam usu suam fecit, cum vino et illis funebribus epulis sibi parentaverat, sic in cubiculum ferebatur a cena, ut inter plausus exoletorum hoc ad symphoniam caneretur: βεβίωται, βεβίωται.

1.12.9Kendi cenazesini kaldırmadığı gün olmazdı. Onun kötü bir vicdanla yaptığını biz iyi bir vicdanla yapalım ve uykuya giderken neşeyle, sevinçle diyelim ki:

Yaşadım, talihin bana çizdiği yolu bitirdim.

Tanrı bir yarın daha eklerse onu sevinçle karşılayalım. Yarını kaygısız bekleyen, en mesut insandır ve kendine güvenle sahiptir. "Yaşadım" diyen her sabah bir kazanca uyanır.

1.12.9

Nullo non se die extulit. Hoc, quod ille ex mala conscientia faciebat, nos ex bona faciamus et in somnum ituri laeti hilaresque dicamus: Vixi et quem dederat cursum fortuna, peregi. Crastinum si adiecerit deus, laeti recipiamus. Ille beatissimus est et securus sui possessor, qui crastinum sine sollicitudine expectat. Quisquis dixit vixi, cotidie ad lucrum surgit.

1.12.10Ama artık mektubu kapatmalıyım. "Bana böyle hiçbir harçlık getirmeden mi gelecek?" diyorsun. Korkma, yanında bir şey getiriyor. Neden "bir şey" dedim? Çok şey getiriyor. Sana iletmesi için ona emanet ettiğim şu sözden daha parlak ne olabilir: "Zorunluluk içinde yaşamak kötüdür; ama zorunluluk içinde yaşamak için hiçbir zorunluluk yoktur." Neden olmasın? Özgürlüğe giden pek çok kısa ve kolay yol her yandan açıktır. Tanrıya şükredelim ki kimse hayatta zorla tutulamaz. Zorunlulukların kendilerini ayaklar altına almak mümkündür.

1.12.10

Sed iam debeo epistulam includere. Sic, inquis, sine ullo ad me peculio veniet? Noli timere; aliquid secum fert. Quare aliquid dixi? Multum. Quid enim hac voce praeclarius, quam illi trado ad te perferendam? Malum est in necessitate vivere; sed in necessitate vivere necessitas nulla est. Quidni nulla sit? Patent undique ad libertatem viae multae breves, faciles. Agamus deo gratias, quod nemo in vita teneri potest. Calcare ipsas necessitates licet.

1.12.11"Bunu Epikuros söylemiş" diyorsun. Başkasının malıyla senin ne işin var? Doğru olan benimdir. Epikuros'u sana sunmaya devam edeceğim ki bir hocanın sözlerine yemin eden, neyin söylendiğine değil kimin söylediğine bakan şu kişiler, en iyi olanların herkesin ortak malı olduğunu bilsinler. Hoşça kal.

1.12.11

Epicurus, inquis, dixit. Quid tibi cum alieno? Quod verum est, meum est. Perseverabo Epicurum tibi ingerere, ut isti, qui in verba iurant, nec quid dicatur aestimant, sed a quo, sciant, quae optima sunt, esse communia. Vale.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…