Seneca
Merhamet Üzerine
De clementia
1.1.1I. Kitap
Nero Caesar, merhamet üzerine yazmaya, bir bakıma ayna işi görüp seni kendine, bütün hazların en büyüğüne ulaşacak biri olarak göstermek için giriştim. Gerçi doğru davranışların gerçek meyvesi onları yapmış olmaktır ve faziletlerin kendilerinin dışında onlara layık hiçbir ödül yoktur; ama yine de insanın iyi vicdanını yoklayıp dolaşması, sonra da gözlerini şu uçsuz bucaksız kalabalığa — bu boyunduruğu kırarsa başkalarının da kendisinin de yıkımına aynı coşkuyla koşacak bu bölünmüş, kargaşacı, ölçüsüz kalabalığa — çevirip kendi kendine şöyle konuşması hoştur:
Scribere de clementia, Nero Caesar, institui, ut quodam modo speculi vice fungerer et te tibi ostenderem perventurum ad voluptatem maximam omnium. Quamvis enim recte factorum verus fructus sit fecisse nec ullum virtutum pretium dignum illis extra ipsas sit, iuvat inspicere et circumire bonam conscientiam, tum immittere oculos in hanc immensam multitudinem discordem, seditiosam, impotentem, in perniciem alienam suamque pariter exultaturam si hoc iugum fregerit, et ita loqui secum:
1.1.2"Bütün ölümlüler arasından yeryüzünde tanrıların yerini tutmak için beğenilen ve seçilen ben miyim? Uluslar için hayatın ve ölümün hâkimi benim; herkesin nasıl bir kısmet ve durumu olacağı benim elime bırakılmıştır; talih ölümlülerden her birine ne vermek isterse benim ağzımla ilan eder; halklar ve şehirler sevinç sebeplerini bizim cevabımızdan alır; ben istemedikçe ve lütfetmedikçe hiçbir yer hiçbir yerde serpilmez. Barışımın kınında tuttuğu şu binlerce kılıç benim bir işaretimle çekilir; hangi ulusların kökünden yok edileceği, hangilerinin göç ettirileceği, hangilerine özgürlük verilip hangilerinden alınacağı, hangi kralların köle olacağı ve hangilerinin başına kral tacı konacağı, hangi şehirlerin yıkılıp hangilerinin doğacağı benim yargı yetkimdedir.
"Egone ex omnibus mortalibus placui electusque sum, qui in terris deorum vice fungerer? Ego vitae necisque gentibus arbiter; qualem quisque sortem statumque habeat, in mea manu positum est; quid cuique mortalium fortuna datum velit, meo ore pronuntiat; ex nostro responso laetitiae causas populi urbesque concipiunt; nulla pars usquam nisi volente propitioque me floret; haec tot milia gladiorum, quae pax mea comprimit, ad nutum meum stringentur; quas nationes funditus excidi, quas transportari, quibus libertatem dari, quibus eripi, quos reges mancipia fieri quorumque capiti regium circumdari decus oporteat, quae ruant urbes, quae oriantur, mea iuris dictio est.
1.1.3Elimde bu kadar büyük bir güç varken beni haksız cezalara ne öfke sürükledi, ne gençlik ateşi, ne de en huzurlu gönüllerin bile sabrını çoğu zaman tüketen insanların pervasızlığı ve inadı; ne de büyük hükümranlıklarda sık görülen o korkunç şan hevesi, yani gücünü dehşet saçarak gösterme hevesi. Kılıç bende kınına konmuş, hatta yere bırakılmıştır; en değersiz kanı bile büyük bir titizlikle esirgerim; başka hiçbir şeyi olmayan herkes, yalnız insan olması sayesinde benim yanımda itibar görür.
In hac tanta facultate rerum non ira me ad iniqua supplicia compulit, non iuvenilis impetus, non temeritas hominum et contumacia, quae saepe tranquillissimis quoque pectoribus patientiam extersit, non ipsa ostentandae per terrores potentiae dira, sed frequens magnis imperiis gloria. Conditum, immo constratum apud me ferrum est, summa parsimonia etiam vilissimi sanguinis; nemo non, cui alia desunt, hominis nomine apud me gratiosus est.
1.1.4Sertliği saklı tutarım, merhameti ise hep hazır bekletirim. Kendimi, eskimişlikten ve karanlıktan çıkarıp gün ışığına çağırdığım kanunlara hesap verecekmişim gibi gözetirim. Birinin ilk gençliği, öbürünün ileri yaşı beni yumuşattı; birini mevkiine, öbürünü düşkünlüğüne bağışladım; acımak için hiçbir sebep bulamadığım her seferinde kendi hatırım için esirgedim. Bugün ölümsüz tanrılar benden hesap sorsalar, insan soyunu eksiksiz sayıp teslim etmeye hazırım."
Severitatem abditam, at clementiam in procinctu habeo; sic me custodio, tamquam legibus, quas ex situ ac tenebris in lucem evocavi, rationem redditurus sim. Alterius aetate prima motus sum, alterius ultima; alium dignitati donavi, alium humilitati; quotiens nullam inveneram misericordiae causam, mihi peperci. Hodie dis inmortalibus, si a me rationem repetant, adnumerare genus humanum paratus sum."
1.1.5Caesar, şunu cesaretle ilan edebilirsin: senin güvencene ve korumana girmiş her şey güvende tutulmaktadır; senin elinle devletten ne zorla ne gizlice hiçbir şey alınmamıştır. Pek nadir, bugüne dek hiçbir hükümdara nasip olmamış bir övgüyü, suçsuzluğu arzuladın. Emeğin boşa gitmiyor; o eşsiz iyiliğin nankör ya da kötü niyetli değerlendiricilerle karşılaşmadı. Sana minnet borcu ödeniyor: hiçbir insan hiçbir insana, senin Roma halkına olduğun kadar aziz olmadı; sen onun büyük ve uzun ömürlü iyiliğisin. Ama omuzlarına büyük bir yük aldın: artık kimse Tanrılaşmış Augustus'tan ya da Tiberius Caesar'ın ilk yıllarından söz etmiyor, taklit edilmesini istediği bir örneği senin dışında aramıyor; hükümdarlığın, ilk günlerinin verdiği tada göre ölçülüyor. Bu iyilik sende tabiî olmasaydı da geçici olarak takınılmış olsaydı, bu zor olurdu. Çünkü kimse bir maskeyi uzun süre taşıyamaz; yapmacık şeyler çabucak kendi tabiatlarına geri düşer; altında gerçek bulunan, deyim yerindeyse sağlam bir zeminden doğan şeyler ise zamanla daha büyük ve daha iyi olarak ilerler.
Potes hoc, Caesar, audacter praedicare omnia, quae in fidem tutelamque tuam venerunt, tuta haberi, nihil per te neque vi neque clam adimi rei publicae. Rarissimam laudem et nulli adhuc principum concessam concupisti innocentiam. Non perdit operam nec bonitas ista tua singularis ingratos aut malignos aestimatores nancta est. Refertur tibi gratia; nemo unus homo uni homini tam carus umquam fuit, quam tu populo Romano, magnum longumque eius bonum. Sed ingens tibi onus imposuisti; nemo iam divum Augustum nec Ti.
Caesaris prima tempora loquitur nec, quod te imitari velit, exemplar extra te quaerit; principatus tuus ad gustum exigitur. Difficile hoc fuisset, si non naturalis tibi ista bonitas esset, sed ad tempus sumpta. Nemo enim potest personam diu ferre, ficta cito in naturam suam recidunt; quibus veritas subest quaeque, ut ita dicam, ex solido enascuntur, tempore ipso in maius meliusque procedunt.
1.1.7Senin o soylu yaratılışının hangi yöne döneceği belirsizken Roma halkı büyük bir kumar oynuyordu; artık halkın dilekleri güvendedir, çünkü kendini ansızın unutman tehlikesi yok. Gerçi aşırı mutluluk insanları açgözlü yapar; arzular hiçbir zaman, ele geçen şeyde duracak kadar ölçülü olmaz; büyükten daha büyüğe basamak basamak çıkılır ve ummadıklarına kavuşanlar en küstah umutlara sarılır. Yine de şimdi bütün vatandaşlarından hem mutlu oldukları itirafı, hem de bu iyiliklere, sürekli olmalarından başka artık hiçbir şeyin eklenemeyeceği itirafı alınmaktadır.
Magnam adibat aleam populus Romanus, cum incertum esset, quo se ista tua nobilis indoles daret; iam vota publica in tuto sunt; nec enim periculum est, ne te subita tui capiat oblivio. Facit quidem avidos nimia felicitas, nec tam temperatae cupiditates sunt umquam, ut in eo, quod contigit, desinant; gradus a magnis ad maiora fit, et spes improbissimas complectuntur insperata adsecuti; omnibus tamen nunc civibus tuis et haec confessio exprimitur esse felices et illa nihil iam his accedere bonis posse, nisi ut perpetua sint.
1.1.8Onları, insanda hiçbir itirafın bundan daha geç gelmediği bu itirafa pek çok şey zorluyor: derin ve bol bir güvenlik, her türlü haksızlığın üstüne konmuş hukuk; gözlerinin önünde, en yüksek özgürlüğe ulaşmak için kendini mahvetme serbestliğinden başka hiçbir şeyi eksik olmayan, en sevinçli bir devlet görüntüsü duruyor.
Multa illos cogunt ad hanc confessionem, qua nulla in homine tardior est: securitas alta, adfluens, ius supra omnem iniuriam positum; obversatur oculis laetissima forma rei publicae, cui ad summam libertatem nihil deest nisi pereundi licentia.
1.1.9Ama en çok da senin merhametine duyulan hayranlık en yükseklere de en aşağıdakilere de eşit olarak ulaşıyor. Çünkü öbür iyilikleri herkes kendi talihi oranında hisseder ya da daha büyüğünü, daha küçüğünü bekler; merhametten ise herkes aynı şeyi umar. Kendi suçsuzluğundan, insan yanılgılarına hazır bekleyen bir merhametin göz önünde durmasına sevinmeyecek kadar hoşnut kimse yoktur.
Praecipue tamen aequalis ad maximos imosque pervenit clementiae tuae admiratio; cetera enim bona pro portione fortunae suae quisque sentit aut expectat maiora minoraque, ex clementia omnes idem sperant; nec est quisquam, cui tam valde innocentia sua placeat, ut non stare in conspectu clementiam paratam humanis erroribus gaudeat.
1.2.1Ama bazılarının, merhametin en kötü insanları ayakta tuttuğunu düşündüğünü biliyorum; çünkü merhamet suçtan sonra gelmiyorsa gereksizdir ve suçsuzlar arasında işsiz kalan tek fazilet odur. Ama her şeyden önce, nasıl hekimliğin kullanımı hastalar arasında olduğu hâlde sağlamlar arasında da saygı görüyorsa, merhamete de, cezayı hak edenler başvursa da, suçsuzlar saygı gösterir. Sonra merhametin suçsuzlar söz konusu olduğunda da yeri vardır; çünkü bazen talih suçun yerine geçer. Merhamet yalnız suçsuzluğun değil, çoğu zaman faziletin de yardımına koşar; çünkü zamanların şartları yüzünden övülecek şeylerin cezalandırılabildiği durumlar olur. Şunu da ekle: insanların büyük kısmı, 〈cezaları bağışlanırsa〉 suçsuzluğa dönebilir. Yine de herkesi gelişigüzel bağışlamak yakışmaz;
Esse autem aliquos scio, qui clementia pessimum quemque putent sustineri, quoniam nisi post crimen supervacua est et sola haec virtus inter innocentes cessat. Sed primum omnium, sicut medicinae apud aegros usus, etiam apud sanos honor est, ita clementiam, quamvis poena digni invocent, etiam innocentes colunt. Deinde habet haec in persona quoque innocentium locum, quia interim fortuna pro culpa est; nec innocentiae tantum clementia succurrit, sed saepe virtuti, quoniam quidem condicione temporum incidunt quaedam, quae possint laudata puniri. Adice, quod magna pars hominum est, quae reverti ad innocentiam possit, si 〈poenae remissio fuerit〉. Non tamen vulgo ignoscere decet;
1.2.2çünkü iyilerle kötüler arasındaki ayrım kaldırılınca ardından karışıklık ve kusurların taşması gelir. Bu yüzden, iyileşebilecek yaratılışları iflah olmazlardan ayırmayı bilen bir ölçülülük gözetilmelidir. Merhamet ne ayrımsız ve bayağı, ne de büsbütün kesilip atılmış olmalıdır; çünkü herkesi bağışlamak da hiç kimseyi bağışlamamak kadar zalimliktir. Ölçüyü tutmalıyız; ama dengeyi tutturmak zor olduğu için, haktan fazla olacak her şey daha insanca olan tarafa ağır bassın.
nam ubi discrimen inter malos bonosque sublatum est, confusio sequitur et vitiorum eruptio; itaque adhibenda moderatio est, quae sanabilia ingenia distinguere a deploratis sciat. Nec promiscuam habere ac vulgarem clementiam oportet nec abscisam; nam tam omnibus ignoscere crudelitas quam nulli. Modum tenere debemus; sed quia difficile est temperamentum, quidquid aequo plus futurum est, in partem humaniorem praeponderet.
1.3.1Ama bunlar yerinde daha iyi anlatılacak. Şimdi bütün bu konuyu üç kısma ayıracağım. Birincisi bağışlama üzerine olacak; ikincisi merhametin tabiatını ve melekesini gösterecek: çünkü faziletleri taklit eden bazı kusurlar vardır ve onları ayırt ettiren işaretleri belirlemedikçe birbirinden ayıramazsın; üçüncü olarak ruhun bu fazilete nasıl ulaştırılacağını, onu nasıl sağlamlaştıracağını ve kullanarak nasıl kendine mal edeceğini araştıracağız.
Sed haec suo melius loco dicentur. Nunc in tres partes omnem hanc materiam dividam. Prima erit manumissionis; secunda, quae naturam clementiae habitumque demonstret: nam cum sint vitia quaedam virtutes imitantia, non possunt secerni, nisi signa, quibus dinoscantur, impresseris; tertio loco quaeremus, quomodo ad hanc virtutem perducatur animus, quomodo confirmet eam et usu suam faciat.
1.3.2Bütün faziletler arasında, hiçbiri ondan daha insanca olmadığı için, hiçbirinin insana ondan daha çok yakışmadığı açıktır. Bu yalnız insanı ortak iyilik için doğmuş toplumsal bir canlı saymak isteyen bizim aramızda değil, insanı hazza teslim eden, bütün sözleri ve işleri kendi faydalarına bakan kimseler arasında da böyledir; çünkü insan dinginlik ve boş vakit arıyorsa, barışı seven ve eli tutan bu fazileti tabiatına uygun bulmuştur.
Nullam ex omnibus virtutibus homini magis convenire, cum sit nulla humanior, constet necesse est non solum inter nos, qui hominem sociale animal communi bono genitum videri volumus, sed etiam inter illos, qui hominem voluptati donant, quorum omnia dicta factaque ad utilitates suas spectant; nam si quietem petit et otium, hanc virtutem naturae suae nanctus est, quae pacem amat et manus retinet.
1.3.3Yine de merhamet hiç kimseye bir krala ya da hükümdara yakıştığı kadar yakışmaz. Çünkü büyük güçler ancak kurtarıcı bir kudret olduklarında şeref ve şan getirir; zarar vermeye yeten güç bir vebadır. Büyüklüğü sağlam ve temelli olan kişi ancak şu kişidir: herkes onun kendilerinin hem üstünde hem de kendileri için olduğunu bilir; her birinin ve hepsinin esenliği için gözünü kırpmadan nöbet tuttuğunu her gün tecrübe ederler; o ortaya çıkınca, sanki yatağından kötü ya da zararlı bir hayvan fırlamış gibi kaçışmazlar, parlak ve iyilik saçan bir yıldıza doğru gibi yarışarak koşarlar. Onun için suikastçıların kılıçlarına kendilerini atmaya, ona esenliğe giden yol insan cesetlerinden döşenecekse bedenlerini yere sermeye hepsi hazırdır; gece nöbetleriyle uykusunu korur, önüne geçip çevresini sararak yanlarını savunur, saldıran tehlikelere göğüs gererler.
Nullum tamen clementia ex omnibus magis quam regem aut principem decet. Ita enim magnae vires decori gloriaeque sunt, si illis salutaris potentia est; nam pestifera vis est valere ad nocendum. Illius demum magnitudo stabilis fundataque est, quem omnes tam supra se esse quam pro se sciunt, cuius curam excubare pro salute singulorum atque universorum cottidie experiuntur, quo procedente non, tamquam malum aliquod aut noxium animal e cubili prosilierit, diffugiunt, sed tamquam ad clarum ac beneficum sidus certatim advolant. Obicere se pro illo mucronibus insidiantium paratissimi et substernere corpora sua, si per stragem illi humanam iter ad salutem struendum sit, somnum eius nocturnis excubiis muniunt, latera obiecti circumfusique defendunt, incurrentibus periculis se opponunt.
1.3.4Halkların ve şehirlerin, krallarını böyle korumak ve sevmek, hükümdarın esenliği nerede gerektiriyorsa kendilerini ve varlıklarını oraya atmak konusundaki bu uzlaşması sebepsiz değildir. Bir tek baş için binlerce kişinin kılıca göğüs germesi ve çoğu zaman yaşlı ve güçsüz bir adamın tek canını bir sürü ölümle satın alması, ne kendini ucuzlatmaktır ne de delilik.
Non est hic sine ratione populis urbibusque consensus sic protegendi amandique reges et se suaque iactandi, quocumque desideravit imperantis salus; nec haec vilitas sui est aut dementia pro uno capite tot milia excipere ferrum ac multis mortibus unam animam redimere nonnumquam senis et invalidi.
1.3.5Bütün beden ruha hizmet eder. Beden ondan o kadar büyük ve o kadar gösterişli olduğu hâlde ruh gizli ve ince kalır, hangi yerde saklandığı da belirsizdir; yine de eller, ayaklar, gözler onun işini görür, bu deri onu korur; onun emriyle yatarız ya da huzursuzca oraya buraya koşarız; o emrettiğinde, açgözlü bir efendiyse kazanç için denizi araştırırız, hırslıysa çoktan sağ elimizi alevlere uzatmış ya da gönüllü olarak yerin açılan ağzına atlamışızdır. İşte bunun gibi, bu uçsuz bucaksız kalabalık da bir tek ruhun çevresine dizilmiş olarak onun soluğuyla yönetilir, onun aklıyla yönlendirilir; onun tedbiri ayakta tutmasa kendi gücüyle kendini ezip kırardı.
Quemadmodum totum corpus animo deservit et, cum hoc tanto maius tantoque speciosius sit, ille in occulto maneat tenuis et in qua sede latitet incertus, tamen manus, pedes, oculi negotium illi gerunt, illum haec cutis munit, illius iussu iacemus aut inquieti discurrimus, cum ille imperavit, sive avarus dominus est, mare lucri causa scrutamur, sive ambitiosus, iam dudum dextram flammis obiecimus aut voluntarii terram subsiluimus, sic haec immensa multitudo unius animae circumdata illius spiritu regitur, illius ratione flectitur pressura se ac fractura viribus suis, nisi consilio sustineretur.
1.4.1Bu yüzden, bir tek adam için onar lejyonu savaş düzenine sokarken, komutanlarının sancakları geri dönmesin diye ön safa koşup göğüslerini yaralara açarken, aslında kendi esenliklerini severler. Çünkü devleti bir arada tutan bağ odur; bu binlerce insanın soluduğu hayat soluğu odur; hükümranlığın o zihni çekilip alınsa, onlar kendi başlarına bir yükten ve bir yağmadan başka bir şey olmazlar:
Kral sağken herkesin tek bir aklı vardır; yitince sadakati bozdular.
Suam itaque incolumitatem amant, cum pro uno homine denas legiones in aciem deducunt, cum in primam frontem procurrunt et adversa vulneribus pectora ferunt, ne imperatoris sui signa vertantur. Ille est enim vinculum, per quod res publica cohaeret, ille spiritus vitalis, quem haec tot milia trahunt nihil ipsa per se futura nisi onus et praeda, si mens illa imperii subtrahatur. Rege incolumi mens omnibus una; amisso rupere fidem.
1.4.2Bu felaket Roma barışının sonu olur; bu, bu kadar büyük bir halkın talihini yıkıma sürükler. Bu halk dizgine katlanmayı bildiği sürece bu tehlikeden uzak kalacaktır; bir gün dizginleri koparır ya da bir kazayla düşen dizginlerin yeniden takılmasına razı olmazsa, bu birlik ve en büyük hükümranlığın bu dokusu pek çok parçaya bölünecek, bu şehrin egemenliği de itaatinin bittiği gün bitecektir.
Hic casus Romanae pacis exitium erit, hic tanti fortunam populi in ruinas aget; tam diu ab isto periculo aberit hic populus, quam diu sciet ferre frenos, quos si quando abruperit vel aliquo casu discussos reponi sibi passus non erit, haec unitas et hic maximi imperii contextus in partes multas dissiliet, idemque huic urbi finis dominandi erit, qui parendi fuerit.
1.4.3Bu yüzden hükümdarların, kralların ve başka hangi adla anılırlarsa anılsınlar kamu düzeninin koruyucularının özel bağlardan bile öte sevilmeleri şaşırtıcı değildir; çünkü aklı başında insanlar için kamu işleri özel işlerden önemliyse, devletin kendini ona çevirdiği kişinin de daha aziz olması gerekir. Caesar çoktandır devleti öyle kuşanmıştır ki ikisi birbirinden ayrılırsa ikisi birden yıkılır; çünkü birinin güce, öbürünün başa ihtiyacı vardır.
Ideo principes regesque et quocumque alio nomine sunt tutores status publici non est mirum amari ultra privatas etiam necessitudines; nam si sanis hominibus publica privatis potiora sunt, sequitur, ut is quoque carior sit, in quem se res publica convertit. Olim enim ita se induit rei publicae Caesar, ut seduci alterum non posset sine utriusque pernicie; nam et illi viribus opus est et huic capite.
1.5.1Sözüm konudan fazla uzaklaşmış görünüyor, ama vallahi asıl meseleyi sıkıştırıyor. Çünkü şimdiye dek varılan sonuca göre sen devletinin ruhuysan, o da senin bedeninse, merhametin ne kadar zorunlu olduğunu sanırım görüyorsun: başkasını esirgiyor görünürken kendini esirgiyorsun. Bu yüzden kınanacak vatandaşlar da, hasta uzuvlardan farksız olarak, esirgenmelidir; kan almak gerektiğinde de, gerektiğinden fazla kesmesin diye el tutulmalıdır.
Longius videtur recessisse a proposito oratio mea, at mehercules rem ipsam premit. Nam si, quod adhuc colligit, tu animus rei publicae tuae es, illa corpus tuum, vides, ut puto, quam necessaria sit clementia; tibi enim parcis, cum videris alteri parcere. Parcendum itaque est etiam improbandis civibus non aliter quam membris languentibus, et, si quando misso sanguine opus est, sustinenda est manus, ne ultra, quam necesse sit, incidat.
1.5.2Demek ki, dediğim gibi, merhamet bütün insanlar için tabiata uygundur, ama en çok hükümdarlara yakışır; çünkü onlarda korunacak daha çok şey vardır ve merhamet onlarda daha büyük bir malzeme üzerinde görünür. Bir kişinin zalimliği ne kadar az zarar verir! Hükümdarların vahşeti ise savaştır.
Est ergo, ut dicebam, clementia omnibus quidem hominibus secundum naturam, maxime tamen decora imperatoribus, quanto plus habet apud illos, quod servet, quantoque in maiore materia apparet. Quantulum enim nocet privata crudelitas! Principum saevitia bellum est.
1.5.3Faziletler arasında uyum olsa ve hiçbiri öbüründen daha iyi ya da ahlâken daha güzel olmasa da, bazısı bazı kişilere daha uygundur. Yüce gönüllülük her ölümlüye yakışır, altında hiçbir şey olmayan en aşağıdakine bile; çünkü kötü talihi geri püskürtmekten daha büyük ya da daha yiğitçe ne vardır? Yine de bu yüce gönüllülüğün iyi talihte daha geniş bir yeri vardır ve yargı kürsüsünde, düz yerde olduğundan daha iyi görülür.
Cum autem virtutibus inter se sit concordia nec ulla altera melior aut honestior sit, quaedam tamen quibusdam personis aptior est. Decet magnanimitas quemlibet mortalem, etiam illum, infra quem nihil est; quid enim maius aut fortius quam malam fortunam retundere? Haec tamen magnanimitas in bona fortuna laxiorem locum habet meliusque in tribunali quam in plano conspicitur.
1.5.4Merhamet hangi eve girerse onu mutlu ve huzurlu kılar; ama sarayda ne kadar nadirse o kadar hayranlık uyandırır. Öfkesine hiçbir şeyin engel olmadığı, en ağır hükmüne ölenlerin bile razı olduğu, kimsenin sözünü kesmeyeceği, hatta daha şiddetle parladığında kimsenin yalvarmaya bile cesaret edemeyeceği bir adamın kendi kendini dizginlemesi ve gücünü daha iyi ve daha yumuşak bir biçimde kullanarak şunu düşünmesinden daha anılmaya değer ne olabilir: "Kanuna aykırı olarak öldürmeyi herkes yapabilir, kurtarmayı benden başka kimse."
Clementia, in quamcumque domum pervenerit, eam felicem tranquillamque praestabit, sed in regia, quo rarior, eo mirabilior. Quid enim est memorabilis quam eum, cuius irae nihil obstat, cuius graviori sententiae ipsi, qui pereunt, adsentiuntur, quem nemo interpellaturus est, immo, si vehementius excanduit, ne deprecaturus est quidem, ipsum sibi manum inicere et potestate sua in melius placidiusque uti hoc ipsum cogitantem: "Occidere contra legem nemo non potest, servare nemo praeter me"?
1.5.5Büyük talihe büyük bir ruh yakışır; ruh talihin seviyesine yükselip ondan daha yüksekte durmazsa, onu da aşağıya, yere indirir. Büyük ruhun kendine has özelliği ise yumuşak ve dingin olmak, haksızlıklara ve kırıcılıklara yukarıdan bakmaktır. Öfkeyle kudurmak kadınlara, yere serilmişleri ısırıp hırpalamak ise vahşi hayvanlara, hem de soylu olmayanlarına yaraşır. Filler ve aslanlar devirdiklerini bırakıp geçerler; inat, soysuz hayvanın işidir.
Magnam fortunam magnus animus decet, qui, nisi se ad illam extulit et altior stetit, illam quoque infra ad terram deducit; magni autem animi proprium est placidum esse tranquillumque et iniurias atque offensiones superne despicere. Muliebre est furere in ira, ferarum vero nec generosarum quidem praemordere et urguere proiectos. Elephanti leonesque transeunt, quae impulerunt; ignobilis bestiae pertinacia est.
1.5.6Krala yırtıcı ve yalvarmaya kulak asmayan bir öfke yakışmaz; çünkü öfkelenerek kendini eşitlediği kişinin pek üstünde durmaz. Ama tehlikede olanlara ve bunları kaybetmeyi hak edenlere hayatı, mevkiyi bağışlarsa, güç sahibinden başka kimsenin yapamayacağı şeyi yapar; çünkü hayat kendinden üstün olandan da alınabilir, ama kendinden aşağı olandan başkasına asla verilemez.
Non decet regem saeva nec inexorabilis ira, non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exaequat; at si dat vitam, si dat dignitatem periclitantibus et meritis amittere, facit, quod nulli nisi rerum potenti licet; vita enim etiam superiori eripitur, numquam nisi inferiori datur.
1.5.7Kurtarmak üstün bir talihe hastır. Bu talih, iyilerin de kötülerin de lütuflarıyla gün ışığına çıktığı tanrılarla aynı şeyi yapabildiği zamandan daha çok hiçbir zaman hayranlıkla bakılmayı hak etmez. Bu yüzden tanrıların ruhunu kendine mal eden bir hükümdar, vatandaşlarından bazılarını faydalı ve iyi oldukları için seve seve görsün, bazılarını sayıyı doldursunlar diye bıraksın; bazılarının var olmasına sevinsin, bazılarına katlansın.
Servare proprium est excellentis fortunae, quae numquam magis suspici debet, quam cum illi contigit idem posse quod dis, quorum beneficio in lucem edimur tam boni quam mali. Deorum itaque sibi animum adserens princeps alios ex civibus suis, quia utiles bonique sunt, libens videat, alios in numerum relinquat; quosdam esse gaudeat, quosdam patiatur.
1.6.1Bir düşün: en geniş yollarda durmadan akan kalabalığın, hızlı bir sel gibi akışını engelleyen bir şey çıktıkça ezilip sıkıştığı; aynı anda üç tiyatronun oturma yerlerinin dolması istenen; bütün dünyada sürülüp ekilen her şeyin tüketildiği bu şehirde, sert bir yargıcın beraat ettireceği kişilerden başka kimse kalmasa nasıl bir ıssızlık ve çöl olurdu!
Cogitato, in hac civitate, in qua turba per latissima itinera sine intermissione defluens eliditur, quotiens aliquid obstitit, quod cursum eius velut torrentis rapidi moraretur, in qua tribus eodem tempore theatris caveae postulantur, in qua consumitur, quidquid terris omnibus aratur, quanta solitudo ac vastitas futura sit, si nihil relinquitur, nisi quod iudex severus absolvent.
1.6.2Sorgu yargıçlarından kaçı, sorguladığı kanunun kendisiyle yakalanmaz ki? Suçlayıcılardan kaçı suçsuzdur? Bağışlamakta, bağış dilemeyi en sık hak etmiş olandan daha çok zorluk çıkaran kimse olmadığını da düşünürüm.
Quotus quisque ex quaesitoribus est, qui non ex ipsa ea lege teneatur, qua quaerit? quotus quisque accusator vacat culpa? Et nescio, an nemo ad dandam veniam difficilior sit, quam qui illam petere saepius meruit.
1.6.3Hepimiz suç işledik; kimimiz ağır, kimimiz hafif suçlar; kimimiz kasten, kimimiz bir rastlantıyla itilerek ya da başkasının kötülüğüne kapılarak; kimimiz de iyi kararlarda yeterince yiğitçe durmadık ve suçsuzluğumuzu istemeyerek, ona tutunmaya çalışırken yitirdik. Yalnız suç işlemekle kalmadık, ömrümüzün sonuna kadar da işleyeceğiz.
Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinata, alii forte impulsi aut aliena nequitia ablati; alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus et innocentiam inviti ac retinentes perdidimus; nec deliquimus tantum, sed usque ad extremum aevi delinquemus.
1.6.4Biri ruhunu artık hiçbir şeyin onu karıştıramayacağı ve aldatamayacağı kadar iyi arındırmış olsa bile, suçsuzluğa yine de suç işleye işleye ulaşmıştır.
Etiam si quis tam bene iam purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit.
1.7.1Tanrılardan söz ettiğime göre, hükümdara kendini göre biçimlendireceği örnek olarak en iyisi şunu koyayım: vatandaşlarına karşı, tanrıların kendisine karşı nasıl olmasını istiyorsa öyle olsun. Peki suçlara ve yanılgılara karşı yalvarmaya kulak asmayan, son yıkıma kadar düşmanca davranan tanrıların olması işimize mi gelir? O zaman hangi kral güvende olurdu, hangisinin parçalarını yıldırım kâhinleri toplamazdı?
Quoniam deorum feci mentionem, optime hoc exemplum principi constituam, ad quod formetur, ut se talem esse civibus, quales sibi deos velit. Expedit ergo habere inexorabilia peccatis atque erroribus numina, expedit usque ad ultimam infesta perniciem? Et quis regum erit tutus, cuius non membra haruspices colligant?
1.7.2Eğer yatıştırılabilir ve adil tanrılar güçlülerin suçlarını hemen yıldırımlarla kovalamıyorsa, insanların başına konmuş bir insanın hükmünü yumuşak bir ruhla yürütmesi ve şunu düşünmesi ne kadar daha doğrudur: evrenin hangi hâli göze daha hoş ve daha güzel gelir — açık ve duru bir gün mü, yoksa sık sık gürlemelerle her şeyin sarsıldığı, oradan buradan şimşeklerin çaktığı zaman mı? Oysa sakin ve ölçülü bir hükümranlığın görünüşü, açık ve parlak bir göğün görünüşünden başka değildir.
Quod si di placabiles et aequi delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto aequius est hominem hominibus praepositum miti animo exercere imperium et cogitare, uter mundi status gratior oculis pulchriorque sit, sereno et puro die, an cum fragoribus crebris omnia quatiuntur et ignes hinc atque illinc micant! Atqui non alia facies est quieti moratique imperii quam sereni caeli et nitentis.
1.7.3Zalim bir krallık bulanık ve karanlıklarla örtülüdür; titreyen ve ani bir sesle dehşete kapılanlar arasında, her şeyi karıştıranın kendisi bile sarsılmadan kalmaz. İnatla öç alan özel kişiler daha kolay bağışlanır; çünkü onlar incitilebilirler, acıları da bir haksızlıktan gelir; üstelik hor görülmekten korkarlar, kendilerini incitenlere karşılık vermemek de merhamet değil, güçsüzlük gibi görünür. Ama öç almak kendisi için kolay olan kişi ondan vazgeçerek yumuşaklığın kesin övgüsünü kazanır.
Crudele regnum turbidum tenebrisque obscurum est, inter trementes et ad repentinum sonitum expavescentes ne eo quidem, qui omnia perturbat, inconcusso. Facilius privatis ignoscitur pertinaciter se vindicantibus; possunt enim laedi, dolorque eorum ab iniuria venit; timent praeterea contemptum, et non rettulisse laedentibus gratiam infirmitas videtur, non clementia; at cui ultio in facili est, is omissa ea certam laudem mansuetudinis consequitur.
1.7.4Aşağı mevkide olanların el kaldırması, kavga etmesi, dövüşe koşması ve öfkelerinin sözünü dinlemesi daha serbesttir; eşitler arasında darbeler hafiftir. Krala ise bağırıp çağırmak ve sözlerde ölçüsüzlük bile haşmetine yakışmaz.
Humili loco positis exercere manum, litigare, in rixam procurrere ac morem irae suae gerere liberius est; leves inter paria ictus sunt; regi vociferatio quoque verborumque intemperantia non ex maiestate est.
1.8.1Krallardan, en aşağıdakilerin sahip olduğu konuşma serbestliğinin alınmasını ağır buluyorsun. "Bu," diyorsun, "hükümranlık değil, kölelik." Ne yani? Bunun bize [hükümranlık], sana kölelik olduğunu yaşayarak görmüyor musun? Aşamadıkları kalabalığın içinde gizlenenlerin durumu başkadır: onların faziletleri görünmek için uzun süre çabalar, kusurları da karanlıkta kalır. Sizin işlerinizi ve sözlerinizi ise söylenti yakalar; bu yüzden, neyi hak ederlerse etsinler büyük bir şöhrete sahip olacak olanlardan daha çok hiç kimse şöhretinin nasıl olacağına dikkat etmemelidir.
Grave putas eripi loquendi arbitrium regibus, quod humillimi habent. "Ista," inquis, "servitus est, non imperium." Quid? tu non experiris istud nobis esse, tibi servitutem? Alia condicio est eorum, qui in turba, quam non excedunt, latent, quorum et virtutes, ut appareant, diu luctantur et vitia tenebras habent; vestra facta dictaque rumor excipit, et ideo nullis magis curandum est, qualem famam habeant, quam qui, qualemcumque meruerint, magnam habituri sunt.
1.8.2Senin sayende bize serbest olan nice şey sana yasak! Ben şehrin herhangi bir yerinde, ne yanımda bir yoldaş, ne evde bir bekçi, ne de belimde bir kılıç olmadan, korkmadan tek başıma dolaşabilirim; sen ise kendi barışının içinde silahlı yaşamak zorundasın. Talihinden sapamazsın; o seni kuşatır ve nereye inersen in, büyük bir alayla peşinden gelir.
Quam multa tibi non licent, quae nobis beneficio tuo licent! Possum in qualibet parte urbis solus incedere sine timore, quamvis nullus sequatur comes, nullus sit domi, nullus ad latus gladius; tibi in tua pace armato vivendum est. Aberrare a fortuna tua non potes; obsidet te et, quocumque descendis, magno apparatu sequitur.
1.8.3Daha küçük olamamak en yüksek büyüklüğün köleliğidir; ama bu zorunluluk senin tanrılarla ortak yanındır. Çünkü gök onları da bağlı tutar; aşağı inmek onlara ne kadar verilmemişse sana da o kadar güvenli değildir: sen zirvene çakılısın.
Est haec summae magnitudinis servitus non posse fieri minorem; sed cum dis tibi communis ipsa necessitas est. Nam illos quoque caelum alligatos tenet, nec magis illis descendere datum est quam tibi tutum; fastigio tuo adfixus es.
1.8.4Bizim hareketlerimizi pek az kişi fark eder; ortaya çıkmak, çekilmek, kılık değiştirmek kamunun haberi olmadan bize serbesttir; sana ise gizlenmek, güneşe olduğundan daha çok nasip olmaz. Çevrende bol ışık var, herkesin gözü ona çevrilmiş. Dışarı çıktığını mı sanıyorsun? Doğuyorsun.
Nostros motus pauci sentiunt, prodire nobis ac recedere et mutare habitum sine sensu publico licet; tibi non magis quam soli latere contingit. Multa circa te lux est, omnium in istam conversi oculi sunt. Prodire te putas? Oriris.
1.8.5Sesini her yerdeki ulusların duymayacağı biçimde konuşamazsın; her şeyi titretmeden öfkelenemezsin, çünkü çevresindeki her şeyi sarsmadan kimseyi yere seremezsin. Yıldırımlar nasıl azı için tehlike, hepsi için korkuyla düşerse, büyük güçlerin cezaları da zarar verdiklerinden daha geniş bir çevreyi korkutur; bu da sebepsiz değildir, çünkü her şeye gücü yeten birinde ne yaptığı değil, ne yapacağı düşünülür.
Loqui non potes, nisi ut vocem tuam, quae ubique sunt gentes, excipiant; irasci non potes, nisi ut omnia tremant, quia neminem adfligere, nisi ut, quidquid circa fuerit, quatiatur. Ut fulmina paucorum periculo cadunt, omnium metu, sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius quam nocent, non sine causa; non enim, quantum fecerit, sed quantum facturus sit, cogitatur in eo, qui omnia potest.
1.8.6Şunu da ekle: özel kişileri, uğradıkları haksızlıklara katlanmaları yeni haksızlıklara daha açık hâle getirir; krallar içinse yumuşaklıktan doğan güvenlik daha kesindir; çünkü sık sık öç almak birkaç kişinin nefretini bastırır, ama herkesinkini kışkırtır.
Adice nunc, quod privatos homines ad accipiendas iniurias opportuniores acceptarum patientia facit, regibus certior est ex mansuetudine securitas, quia frequens vindicta paucorum odium opprimit, omnium irritat.
1.8.7Kudurma iradesi, kudurmanın sebebi tükenmeden önce tükenmelidir. Yoksa, kesilen ağaçlar nasıl pek çok dalla yeniden sürgün verirse, birçok ekin türü daha sık bitsin diye nasıl budanırsa, kralın zalimliği de düşmanlarını ortadan kaldırarak onların sayısını artırır; çünkü öldürülenlerin anne babaları ve çocukları, akrabaları ve dostları her birinin yerine geçer.
Voluntas oportet ante saeviendi quam causa deficiat; alioqui, quemadmodum praecisae arbores plurimis ramis repullulant et multa satorum genera, ut densiora surgant, reciduntur, ita regia crudelitas auget inimicorum numerum tollendo; parentes enim liberique eorum, qui interfecti sunt, et propinqui et amici in locum singulorum succedunt.
1.9.1Bunun ne kadar doğru olduğunu sana kendi ailenden bir örnekle hatırlatmak istiyorum. Tanrılaşmış Augustus yumuşak huylu bir hükümdardı — tabii onu hükümdarlığının başından itibaren değerlendirmeye kalkarsak; devletin herkesi saran felaketinde ise o da kılıç salladı. Şimdi senin bulunduğun yaştayken, on sekizini yeni geçmişken, hançerlerini çoktan dostlarının koynuna saklamış, konsül Marcus Antonius'un canına çoktan pusu kurmuş, kanun dışı ilan listelerinde çoktan ortaklık etmişti.
Hoc quam verum sit, admonere te exemplo domestico volo. Divus Augustus fuit mitis princeps, si quis illum a principatu suo aestimare incipiat; in communi quidem rei publicae gladium movit. Cum hoc aetatis esset, quod tu nunc es, duodevicensimum egressus annum, iam pugiones in sinum amicorum absconderat, iam insidiis M. Antonii consulis latus petierat, iam fuerat collega proscriptionis.
1.9.2Ama kırkını geçip Galya'da kaldığı sırada, kendisine ahmak yaradılışlı bir adam olan Lucius Cinna'nın tuzak kurduğu ihbar edildi; nerede, ne zaman, nasıl saldırmak istediği de söylendi. İhbar eden, suç ortaklarından biriydi.
Sed cum annum quadragensimum transisset et in Gallia moraretur, delatum est ad eum indicium L. Cinnam, stolidi ingenii virum, insidias ei struere; dictum est, et ubi et quando et quemadmodum adgredi vellet; unus ex consciis deferebat.
1.9.3Augustus ondan öç almaya karar verdi ve dostlarından bir danışma kurulu toplanmasını emretti. Gece huzursuzdu; bu suç bir yana bırakılırsa kusursuz bir soylu genci, Gnaeus Pompeius'un torununu mahkûm etmek zorunda kalacağını düşünüyordu. Bir zamanlar Marcus Antonius'un yemek sırasında kanun dışı ilan fermanını kendisine yazdırdığı adam, şimdi tek bir insanı öldüremiyordu.
Constituit se ab eo vindicare et consilium amicorum advocari iussit. Nox illi inquieta erat, cum cogitaret adulescentem nobilem, hoc detracto integrum. Cn. Pompei nepotem, damnandum; iam unum hominem occidere non poterat, cui M. Antonius proscriptionis edictum inter cenam dictarat.
1.9.4İnledikçe ara ara birbirini tutmayan sözler çıkıyordu ağzından: "Ne yani? Ben kaygılar içindeyken beni öldürecek adamın gönül rahatlığıyla dolaşmasına göz mü yumacağım? Bunca iç savaşta boş yere hedef alınmış, bunca deniz savaşından, bunca kara muharebesinden sağ çıkmış başımı, karada ve denizde barış sağlandıktan sonra öldürmeye değil, kurban etmeye karar veren adam ceza görmeyecek mi?" (Çünkü ona kurban sunarken saldırmaya karar vermişlerdi.)
Gemens subinde voces varias emittebat et inter se contrarias: "Quid ergo? Ego percussorem meum securum ambulare patiar me sollicito? Ergo non dabit poenas, qui tot civilibus bellis frustra petitum caput, tot navalibus, tot pedestribus proeliis incolume, postquam terra marique pax parata est, non occidere constituat, sed immolare? " (nam sacrificantem placuerat adoriri).
1.9.5Sonra bir süre susup Cinna'ya olduğundan çok daha yüksek sesle kendine öfkeleniyordu: "Bu kadar çok kişinin ölmende çıkarı varsa ne diye yaşıyorsun? İdamların sonu ne olacak? Akan kanın sonu ne olacak? Ben, soylu delikanlıların kılıçlarını bilemesi için ortaya atılmış bir başım. Ben ölmeyeyim diye bu kadar çok şeyin yok edilmesi gerekiyorsa, hayat buna değmez."
Rursus silentio interposito maiore multo voce sibi quam Cinnae irascebatur: "Quid vivis, si perire te tam multorum interest? Quis finis erit suppliciorum? Quis sanguinis? Ego sum nobilibus adulescentulis expositum caput, in quod mucrones acuant; non est tanti vita, si, ut ego non peream, tam multa perdenda sunt.
1.9.6Sonunda karısı Livia sözünü kesti: "Bir kadının öğüdüne kulak verir misin?" dedi. "Hekimlerin yaptığını yap: alışılmış ilaçlar işe yaramayınca zıtlarını denerler. Sertlikle şimdiye dek hiçbir şey elde etmedin. Salvidienus'un ardından Lepidus geldi, Lepidus'un ardından Murena, Murena'nın ardından Caepio, Caepio'nun ardından Egnatius — bunca şeye cüret ettiklerini söylemek bile utanç veren ötekileri hiç saymıyorum. Şimdi bir de merhametin sana nasıl yaradığını dene: Lucius Cinna'yı bağışla. Yakalandı; artık sana zarar veremez, ama ününe yarar sağlayabilir."
"Interpellavit tandem illum Livia uxor et: "Admittis," inquit, "muliebre consilium? Fac, quod medici solent, qui, ubi usitata remedia non procedunt, temptant contraria. Severitate nihil adhuc proiecisti; Salvidienum Lepidus secutus est. Lepidum Murena, Murenam Caepio, Caepionem Egnatius, ut alios taceam, quos tantum ausos pudet. Nunc tempta, quomodo tibi cedat clementia; ignosce L. Cinnae. Deprensus est; iam nocere tibi non potest, prodesse famae tuae potest.
1.9.7Kendine bir savunucu bulduğuna sevinerek karısına teşekkür etti; ama danışma kuruluna çağırdığı dostlarına hemen haber gönderip toplantıyı iptal ettirdi ve yalnız Cinna'yı yanına çağırttı. Herkesi odadan çıkarıp Cinna için ikinci bir sandalye konmasını emrettikten sonra şöyle dedi: "Senden ilk isteğim şu: ben konuşurken sözümü kesme, konuşmamın ortasında bağırıp çağırma; sana da serbestçe konuşacağın vakit verilecek.
"Gavisus, sibi quod advocatum invenerat, uxori quidem gratias egit, renuntiari autem extemplo amicis, quos in consilium rogaverat, imperavit et Cinnam unum ad se accersit dimissisque omnibus e cubiculo, cum alteram Cinnae poni cathedram iussisset: "Hoc," inquit, "primum a te peto, ne me loquentem interpelles, ne medio sermone meo proclames; dabitur tibi loquendi liberum tempus.
1.9.8Cinna, seni düşman karargâhında bulduğumda yalnız sonradan değil, doğuştan da düşmanımdın; yine de canını bağışladım, bütün mal varlığını sana bıraktım. Bugün öyle bahtiyar, öyle zenginsin ki galipler yenilene haset ediyor. Rahiplik istediğinde, babaları benimle birlikte savaşmış pek çok kişiyi geride bırakıp onu sana verdim. Senin için bunca şey yapmışken beni öldürmeye karar verdin."
Ego te, Cinna, cum in hostium castris invenissem, non factum tantum mihi inimicum sed natum, servavi, patrimonium tibi omne concessi. Hodie tam felix et tam dives es, ut victo victores invideant. Sacerdotium tibi petenti praeteritis compluribus, quorum parentes mecum militaverant, dedi; cum sic de te meruerim, occidere me constituisti.
1.9.9Cinna bu söz üzerine böyle bir çılgınlığın kendisinden çok uzak olduğunu haykırınca Augustus, "Sözünü tutmuyorsun, Cinna," dedi, "araya girmeyeceğine dair anlaşmıştık. Evet, beni öldürmeye hazırlanıyorsun." Ve yeri, ortakları, günü, tuzağın nasıl kurulduğunu, kılıcın kime emanet edildiğini birer birer saydı.
"Cum ad hanc vocem exclamasset procul hanc ab se abesse dementiam: "Non praestas," inquit, "fidem, Cinna; convenerat, ne interloquereris. Occidere, inquam, me paras "; adiecit locum, socios, diem, ordinem insidiarum, cui commissum esset ferrum.
1.9.10Onun donakaldığını, artık anlaşma yüzünden değil vicdanı yüzünden sustuğunu görünce: "Bunu hangi niyetle yapıyorsun?" dedi. "Kendin hükümdar olmak için mi? Hükmetmene benden başka hiçbir engel yoksa, Herkül aşkına, Roma halkının işi kötü demektir. Kendi evini koruyamıyorsun; geçenlerde özel bir davada bir azatlının nüfuzuna yenildin. Anlaşılan senin için Caesar'a karşı adam toplamaktan kolay bir şey yok! Söylesene: umutlarının önündeki tek engel bensem, Paullus'la Fabius Maximus, Cossuslar ve Serviliuslar, o kocaman soylular alayı — boş adlar taşıyanlar değil, atalarının yüz kalıplarına şeref verenler — sana katlanacaklar mı?"
Et cum defixum videret nec ex conventione iam, sed ex conscientia tacentem: "Quo," inquit, "hoc animo facis? Ut ipse sis princeps? Male mehercules cum populo Romano agitur, si tibi ad imperandum nihil praeter me obstat. Domum tueri tuam non potes, nuper libertini hominis gratia in privato iudicio superatus es; adeo nihil facilius potes quam contra Caesarem advocare. Cedo, si spes tuas solus impedio, Paulusne te et Fabius Maximus et Cossi et Servilii ferent tantumque agmen nobilium non inania nomina praeferentium, sed eorum, qui imaginibus suis decori sint? "
1.9.11Bütün konuşmasını tekrarlayıp kitabın büyük bir kısmını işgal etmeyeyim (iki saatten uzun konuştuğu bilinir; yetinmeye niyetli olduğu tek cezayı böylece uzatıyordu). Sonunda şöyle dedi: "Cinna, sana hayatını ikinci kez veriyorum: önce bir düşmana vermiştim, şimdi bir pusucuya, bir vatan hainine veriyorum. Bugünden itibaren aramızda dostluk başlasın; bakalım hangimiz sözüne daha sadık kalacak: hayatı sana veren ben mi, onu bana borçlu olan sen mi?" Bundan sonra, istemeye cesaret edemediğinden yakınarak konsüllüğü kendiliğinden ona verdi. Onu en yakın ve en sadık dostu edindi; Cinna da onu tek mirasçısı yaptı. Bundan sonra kimse ona bir daha tuzak kurmadı.
Ne totam eius orationem repetendo magnam partem voluminis occupem (diutius enim quam duabus horis locutum esse constat, eum hanc poenam, qua sola erat contentus futurus, extenderet): "Vitam," inquit, "tibi, Cinna, iterum do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricidae. Ex hodierno die inter nos amicitia incipiat; contendamus, utrum ego meliore fide tibi vitam dederim an tu debeas." Post hoc detulit ultro consulatum questus, quod non auderet petere. Amicissimum fidelissimumque habuit, heres solus illi fuit. Nullis amplius insidiis ab ullo petitus est.
1.10.1Büyük büyük deden yenilenleri bağışladı; bağışlamasaydı kime hükmedecekti? Sallustius'u, Cocceiusları, Delliusları, en yakın çevresinin tamamını düşman karargâhından topladı. Domitiuslar, Messallalar, Asiniuslar, Cicerolar, devletin bütün seçkinleri varlıklarını onun merhametine borçluydu. Lepidus'u bile ne kadar uzun bir ömür boyunca kendi eceliyle ölmeye bıraktı! Hükümdarlık nişanlarını elinde tutmasına yıllarca katlandı ve başrahipliğin kendisine geçmesine ancak o öldükten sonra razı oldu; çünkü bu makamın bir ganimet değil, bir şeref olarak anılmasını istiyordu. Onu selamete ve güvenliğe ulaştıran bu merhamet oldu;
Ignovit abavus tuus victis; nam si non ignovisset, quibus imperasset? Sallustium et Cocceios et Deillios et totam cohortem primae admissionis ex adversariorum castris conscripsit; iam Domitios, Messalas, Asinios, Cicerones, quidquid floris erat in civitate, clementiae suae debebat. Ipsum Lepidum quam diu mori passus est! Per multos annos tulit ornamenta principis retinentem et pontificatum maximum non nisi mortuo illo transferri in se passus est; maluit enim illum honorem vocari quam spolium. Haec eum clementia ad salutem securitatemque perduxit;
1.10.2onu sevilen, gözde biri yapan da bu merhametti — oysa Roma halkının henüz boyun eğmemiş ensesine elini koymuştu; bugün de ona, hükümdarlara sağlıklarında bile zor nasip olan bir ün kazandıran yine odur.
haec gratum ac favorabilem reddidit, quamvis nondum subactis populi Romani cervicibus manum imposuisset; haec hodieque praestat illi famam, quae vix vivis principibus servit.
1.10.3Onun tanrı olduğuna, emredildiği için inanmıyoruz. Augustus'un iyi bir hükümdar olduğunu, "baba" adının ona çok yakıştığını başka hiçbir sebepten değil, şunun için kabul ediyoruz: hükümdarlara genellikle haksızlıklardan daha acı gelen, kendisine yönelik hakaretleri bile zalimce cezalandırmadı; hakkında söylenen yüz kızartıcı sözlere gülümsedi; ceza isterken ceza çeken sanki kendisiymiş gibi görünüyordu; kızının zinası yüzünden mahkûm ettiği kimseleri öldürmek şöyle dursun, sürgüne gönderdikten sonra daha güvende olsunlar diye ellerine yol belgeleri verdi.
Deum esse non tamquam iussi credimus; bonum fuisse principem Augustum, bene illi parentis nomen convenisse fatemur ob nullam aliam causam, quam quod contumelias quoque suas, quae acerbiores principibus solent esse quam iniuriae, nulla crudelitate exsequebatur, quod probrosis in se dictis adrisit, quod dare illum poenas apparebat, cum exigeret, quod, quoscumque ob adulterium filiae suae damnaverat, adeo non occidit, ut dimissis quo tutiores essent, diplomata daret.
1.10.4Bağışlamak budur: senin uğruna canla başla çalışacak ve başkalarının kanıyla gönlünü hoş etmeye uğraşacak pek çok kişi çıkacağını bildiğin hâlde, yalnız canı bağışlamakla kalmamak, onu güvenceye de almak.
Hoc est ignoscere, cum scias multos futuros, qui pro te nascantur et tibi sanguine alieno gratificentur, non dare tantum salutem, sed praestare.
1.11.1Bunlar Augustus'un ihtiyarken ya da yaşı ihtiyarlığa doğru eğilirken yaptıklarıdır. Gençliğinde kanı kaynadı, öfkeyle yanıp tutuştu, sonradan gözlerini istemeye istemeye çevirdiği pek çok şey yaptı. Kimse Tanrılaşmış Augustus'u senin yumuşaklığınla kıyaslamaya cesaret edemez — onun vaktinden fazla olgun ihtiyarlığını senin gençlik yıllarınla yarışa soksa bile. Ölçülü ve merhametli olmuştur, olmasına; ama Actium denizini Roma kanıyla boyadıktan sonra, Sicilya'da kendi donanmasını da başkalarınınkini de parçaladıktan sonra, Perusia sunaklarından ve kanun dışı ilanlardan sonra.
Haec Augustus senex aut iam in senectutem annis vergentibus; in adulescentia caluit, arsit ira, multa fecit, ad quae invitus oculos retorquebat. Comparare nemo mansuetudini tuae audebit divum Augustum, etiam si in certamen iuvenilium annorum deduxerit senectutem plus quam maturam; fuerit moderatus et clemens, nempe post mare Actiacum Romano cruore infectum, nempe post fractas in Sicilia classes et suas et alienas, nempe post Perusinas aras et proscriptiones.
1.11.2Ben yorgun düşmüş zalimliğe merhamet demem. Gerçek merhamet, Caesar, senin gösterdiğindir: vahşetten duyulan pişmanlıkla başlamamış, hiçbir lekesi olmayan, hiç vatandaş kanı dökmemiş merhamet. En büyük gücün içinde ruhun en gerçek itidali budur; insan soyunu kendini sever gibi kucaklayan sevgi budur: hiçbir arzunun, yaradılışın hiçbir pervasızlığının, önceki hükümdarların hiçbir örneğinin bozmadığı, vatandaşlarına karşı ne kadarının kendine serbest olduğunu deneye deneye yoklamaya kalkmayan, tersine hükümranlığının kılıcını köreltmeye çalışan bir sevgi.
Ego vero clementiam non voco lassam crudelitatem; haec est. Caesar, clementia vera, quam tu praestas, quae non saevitiae paenitentia coepit, nullam habere maculam, numquam civilem sanguinem fudisse; haec est in maxima potestate verissima animi temperantia et humani generis comprendens ut sui amor non cupiditate aliqua, non temeritate ingenii, non priorum principum exemplis corruptum, quantum sibi in cives suos liceat, experiendo temptare, sed hebetare aciem imperii sui.
1.11.3Caesar, devleti kansız tuttun; büyük bir gönülle övündüğün şey — bütün dünyada bir damla insan kanı akıtmamış olman — kimseye kılıç bu kadar erken yaşta emanet edilmediği için daha da büyük, daha da hayranlık verici.
Praestitisti, Caesar, civitatem incruentam, et hoc, quod magno animo gloriatus es nullam te toto orbe stillam cruoris humani misisse, eo maius est mirabiliusque, quod nulli umquam citius gladius commissus est.
1.11.4Demek merhamet hükümdarları yalnız daha şerefli değil, daha güvende de kılar; hükümranlığın hem süsü hem de en sağlam selametidir. Yoksa neden krallar yaşlanana dek hüküm sürüp krallıklarını çocuklarına ve torunlarına bırakmış da tiranların iktidarı lanetli ve kısa olmuştur? Talihlerinin görünüşü de sınırsız serbestlikleri de aynı olduğuna göre, tiranla kral arasında şundan başka ne fark vardır: tiranlar keyifleri için vahşet gösterir, krallar ise ancak bir sebep ve zorunluluk varsa.
Clementia ergo non tantum honestiores sed tutiores praestat ornamentumque imperiorum est simul et certissima salus. Quid enim est, cur reges consenuerint liberisque ac nepotibus tradiderint regna, tyrannorum exsecrabilis ac brevis potestas sit? Quid interest inter tyrannum ac regem (species enim ipsa fortunae ac licentia par est), nisi quod tyranni in voluptatem saeviunt, reges non nisi ex causa ac necessitate?
1.12.1"Ne yani? Krallar da öldürmez mi?" Öldürür, ama ancak kamu yararı bunu gerektirdiğinde; tiranlarsa vahşetten hoşlanır. Tiran kraldan adıyla değil, yaptıklarıyla ayrılır: Büyük Dionysios pek çok krala haklı olarak ve hak ederek tercih edilebilir; öldürmeye ancak düşmanları tükenince son veren Lucius Sulla'ya tiran denmesine ne engel olabilir?
"Quid ergo? Non reges quoque occidere solent? "Sed quotiens id fieri publica utilitas persuadet; tyrannis saevitia cordi est. Tyrannus autem a rege factis distat, non nomine; nam et Dionysius maior iure meritoque praeferri multis regibus potest, et L. Sullam tyrannum appellari quid prohibet, cui occidendi finem fecit inopia hostium?
1.12.2Diktatörlükten inip yeniden sivil hayata dönmüş olsun; yine de hangi tiran onun kadar hırsla insan kanı içti? Yedi bin Roma vatandaşının doğranmasını emreden, yakındaki Bellona tapınağında otururken kılıç altında inleyen binlerin çığlığını duyup senato dehşete kapılınca "İşimize bakalım, senatörler; birkaç kargaşacı benim emrimle öldürülüyor" diyen oydu.
Descenderit licet e dictatura sua et se togae reddiderit, quis tamen umquam tyrannus tam avide humanum sanguinem bibit quam ille, qui septem milia civium Romanorum contrucidari iussit et, cum in vicino ad aedem Bellonae sedens exaudisset conclamationem tot milium sub gladio gementium, exterrito senatu: "Hoc agamus," inquit, "patres conscripti; seditiosi pauculi meo iussu occiduntur "?
1.12.3Bunda yalan da söylemiyordu: bu kadarı Sulla'ya birkaç kişi gibi görünüyordu. Sulla'ya biraz sonra, düşmanlara nasıl öfkelenmek gerektiğini, özellikle de vatandaşlar aynı bedenden kopup düşman adını aldıklarında ne yapmak gerektiğini araştırırken döneceğiz. Şimdilik dediğim gibi: kralla tiran arasında büyük bir fark olmasını sağlayan merhamettir; ikisi de aynı ölçüde silahla çevrili olabilir, ama biri silahlarını barışın siperi olarak kullanır, öteki büyük nefretleri büyük korkuyla bastırmak için; kendini emanet ettiği o ellere bile gönül rahatlığıyla bakamaz.
Hoc non est mentitus; pauci Sullae videbantur. Sed mox de Sulla, cum quaeremus, quomodo hostibus irascendum sit, utique si in hostile nomen cives et ex eodem corpore abrupti transierint; interim, hoc quod dicebam, clementia efficit, ut magnum inter regem tyrannumque discrimen sit, uterque licet non minus armis valletur; sed alter arma habet, quibus in munimentum pacis utitur, alter, ut magno timore magna odia compescat, nec illas ipsas manus, quibus se commisit, securus adspicit.
1.12.4Zıt duygular onu zıt yönlere sürükler: korkulduğu için nefret edilir, nefret edildiği için de korkulmak ister ve pek çoklarını uçuruma yuvarlamış o lanetli dizeyi diline dolar:
Nefret etsinler, yeter ki korksunlar.
Nefret ölçüyü aşınca ne kudurmuş bir öfke doğacağını bilmez. Çünkü ölçülü korku ruhları dizginler; ama sürekli, keskin, insanı son çareye dayayan korku, yere serilmiş olanları bile cüretkârlığa uyandırır ve her şeyi denemeye iter.
Contrariis in contraria agitur; nam cum invisus sit, quia timetur, timeri vult, quia invisus est, et illo exsecrabili versu, qui multos praecipites dedit, utitur: Oderint, dum metuant, ignarus, quanta rabies oriatur, ubi supra modum odia creverunt. Temperatus enim timor cohibet animos, adsiduus vero et acer et extrema admovens in audaciam iacentes excitat et omnia experiri suadet.
1.12.5Vahşi hayvanları iple gerilmiş tüylerle çevirip kapatabilirsin; ama bir atlı arkadan onlara mızrak yağdırırsa, kaçtıkları şeyin tam içinden kaçmayı deneyecek, korkuyu ayakları altında çiğneyeceklerdir. En keskin yiğitlik, son çaresizliğin söküp çıkardığıdır. Korku insana bir parça güvenlik bırakmalı, tehlikeden çok umut göstermelidir; yoksa yerinde sessizce durana da aynı şeyler korku saldığında, insan tehlikelere atılmayı ve canını başkasınınmış gibi harcamayı göze alır.
Sic feras linea et pinnae clusas contineant; easdem a tergo eques telis incessat, temptabunt fugam per ipsa, quae fugerant, proculcabuntque formidinem. Acerrima virtus est, quam ultima necessitas extundit. Relinquat oportet securi aliquid metus multoque plus spei quam periculorum ostentet; alioqui, ubi quiescenti paria metuuntur, incurrere in pericula iuvat et aliena anima abuti.
1.13.1Yumuşak ve sakin bir kralın yardımcıları ona sadıktır, çünkü onları ortak selamet için kullanır. Kamu güvenliğine hizmet ettiğini gören asker de bununla övünür ve bir babanın bekçisi gibi her zahmete gönülden katlanır. O haşin, kana susamış kralı ise kendi muhafızlarının bile yük saymaması imkânsızdır.
Placido tranquilloque regi fida sunt auxilia sua, ut quibus ad communem salutem utatur, gloriosusque miles (publicae enim securitati se dare operam videt) omnem laborem libens patitur ut parentis custos; at illum acerbum et sanguinarium necesse est graventur stipatores sui.
1.13.2İşkence sehpası gibi, ölüm için hazırlanmış demirler gibi alet olarak kullandığı, insanları hayvanlara atar gibi önlerine attığı adamlardan kimse iyi niyetli ve sadık hizmet bekleyemez. Böyle biri, insanları ve tanrıları suçlarının tanığı ve öç alıcısı olarak bildiği için bütün sanıklardan daha bedbaht ve daha kaygılıdır; öyle bir noktaya gelmiştir ki artık huyunu değiştirmesine bile imkân yoktur. Çünkü zalimliğin en kötü yanlarından biri budur: sürdürülmek zorundadır, daha iyiye dönüş yolu kapalıdır; suçlar ancak suçlarla korunabilir. Kötü olmaya mecbur kalmış birinden daha bahtsız kim vardır?
Non potest habere quisquam bonae ac fidae voluntatis ministros, quibus in tormentis ut eculeo et ferramentis ad mortem paratis utitur, quibus non aliter quam bestiis homines obiectat, omnibus reis aerumnosior ac sollicitior, ut qui homines deosque testes facinorum ac vindices timeat, eo perductus, ut non liceat illi mutare mores. Hoc enim inter cetera vel pessimum habet crudelitas, perseverandum est nec ad meliora patet regressus; scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui iam esse malo necesse est?
1.13.3Ah, acınacak adam — hiç değilse kendi gözünde! Çünkü başkalarının ona acıması günah olur: gücünü katliamlarla ve yağmalarla kullanmış, dışarıdaki ve evdeki her şeyi kendisi için şüpheli hâle getirmiş, silahtan korkarken silaha sığınan, ne dostlarının sadakatine ne çocuklarının bağlılığına güvenen bir adama kim acır? Etrafına bakıp yaptıklarını ve yapacaklarını görünce, suçlarla ve işkencelerle dolu vicdanını açınca, çoğu zaman ölümden korkar, daha da sık ölümü diler; kendisine kulluk edenlerin ondan nefret ettiğinden daha çok, kendisi kendinden nefret eder.
O miserabilem illum, sibi certe! Nam ceteris misereri eius nefas sit, qui caedibus ac rapinis potentiam exercuit, qui suspecta sibi cuncta reddidit tam externa quam domestica, cum arma metuat, ad arma confugiens, non amicorum fidei credens, non pietati liberorum; qui, ubi circumspexit, quaeque fecit quaeque facturus est, et conscientiam suam plenam sceleribus ac tormentis adaperuit, saepe mortem timet, saepius optat, invisior sibi quam servientibus.
1.13.4Buna karşılık her şeyi gözeten, kimini daha çok, kimini daha az koruyan, devletin her parçasını kendi parçası gibi besleyen, ceza vermek yararlı olsa bile daha yumuşak olana eğilen ve sert ilaca elini ne kadar istemeyerek uzattığını belli eden;
E contrario is, cui curae sunt universa, qui alia magis, alia minus tuetur, nullam non rei publicae partem tamquam sui nutrit, inclinatus ad mitiora, etiam si ex usu est animadvertere, ostendens quam invitus aspero remedio manus admoveat,
1.13.5 ruhunda hiçbir düşmanca, hiçbir yabani şey bulunmayan, gücünü sakince ve selamet getirerek kullanan, hükümranlığını vatandaşlarına onaylatmak isteyen, talihini herkesle paylaşabilirse kendini fazlasıyla bahtiyar sayan, konuşmasında nazik, kapısı da kendisi de kolayca ulaşılabilen, halkları en çok kazanan o yüzüyle sevimli, haklı isteklere yatkın, haksız olanlara bile sert olmayan hükümdar, bütün devlet tarafından sevilir, savunulur, saygı görür.
in cuius animo nihil hostile, nihil efferum est, qui potentiam suam placide ac salutariter exercet approbare imperia sua civibus cupiens, felix abunde sibi visus, si fortunam suam publicarit, sermone adfabilis, aditu accessuque facilis, vultu, qui maxime populos demeretur, amabilis, aequis desideriis propensus, etiam iniquis non acerbus, a tota civitate amatur, defenditur, colitur.
1.13.6İnsanlar onun hakkında gizlice de açıkta söylediklerini söyler. Çocuk yetiştirmek isterler; kamu felaketlerinin dayattığı kısırlık sona erer; böyle bir çağı gösterdiği çocuklarına iyilik ettiğinden kimse şüphe etmez. Böyle bir hükümdar kendi iyilikleri sayesinde güvendedir, muhafızlara ihtiyacı yoktur, silahları süs olsun diye taşır.
Eadem de illo homines secreto loquuntur quae palam. Tollere filios cupiunt et publicis malis sterilitas indicta recluditur; bene se meriturum de liberis suis quisque non dubitat, quibus tale saeculum ostenderit. Hic princeps suo beneficio tutus nihil praesidiis eget, arma ornamenti causa habet.
1.14.1Peki onun vazifesi nedir? İyi anne babaların vazifesi: onlar çocuklarını kimi zaman tatlılıkla, kimi zaman tehditle azarlar, bazen de dayakla uyarırlar. Aklı başında biri oğlunu ilk kusurunda mirastan yoksun bırakır mı? Büyük ve sayısız haksızlıklar sabrını tüketmedikçe, korktuğu şey mahkûm ettiği şeyden büyük olmadıkça, mirastan yoksun bırakan hükmü yazacak kaleme uzanmaz; önce, kararsız ve artık kötüye yüz tutmuş bir yaradılışı geri döndürmek için pek çok şey dener; ancak bütün umutlar kesilince son çareye başvurur. Çareleri tüketmeyen hiç kimse ceza vermeye kalkmaz.
Quod ergo officium eius est? Quod bonorum parentium, qui obiurgare liberos non numquam blande, non numquam minaciter solent, aliquando admonere etiam verberibus. Numquid aliquis sanus filium a prima offensa exheredat? Nisi magnae et multae iniuriae patientiam evicerunt, nisi plus est, quod timet, quam quod damnat, non accedit ad decretorium stilum; multa ante temptat, quibus dubiam indolem et peiore iam loco positam revocet; simul deploratum est, ultima experitur. Nemo ad supplicia exigenda pervenit, nisi qui remedia consumpsit.
1.14.2Bir babanın yapması gerekeni hükümdar da yapmalıdır; ona boş bir dalkavukluğa kapılarak değil, bunun için "Vatanın Babası" dedik. Öteki lakaplar şeref olsun diye verildi: onlara Büyük, Bahtiyar, Augustus dedik; ihtiraslı haşmetlerine bulabildiğimiz bütün unvanları yığıp bunları onlara layık gördük. Ama "Vatanın Babası" dedik ki kendisine baba gücünün verildiğini bilsin: çocuklarını gözeten, kendi çıkarını onlardan sonraya koyan, en ölçülü güç olan baba gücünün.
Hoc, quod parenti, etiam principi faciendum est, quem appellavimus Patrem Patriae non adulatione vana adducti. Cetera enim cognomina honori data sunt; Magnos et Felices et Augustos diximus et ambitiosae maiestati quidquid potuimus titulorum congessimus illis hoc tribuentes; Patrem quidem Patriae appellavimus, ut sciret datam sibi potestatem patriam, quae est temperantissima liberis consulens suaque post illos reponens.
1.14.3Baba kendi uzuvlarını geç kessin; kestikten sonra bile yerine koymak istesin; keserken uzun uzun duraksayarak inlesin. Çünkü çabuk mahkûm eden, mahkûm etmekten hoşlanmaya yakındır; aşırı cezalandıran, haksız cezalandırmaya yakındır.
Tarde sibi pater membra sua abscidat, etiam, cum absciderit, repellere cupiat, et in abscidendo gemat cunctatus multum diuque; prope est enim, ut libenter damnet, qui cito; prope est, ut inique puniat, qui nimis.
1.15.1Bizim zamanımızda Roma şövalyesi Tricho'yu, oğlunu kırbaçla öldürdüğü için halk forumda yazı kalemleriyle delik deşik etti; Augustus Caesar'ın otoritesi onu hem babaların hem oğulların düşmanca ellerinden güç bela kurtardı.
Trichonem equitem Romanum memoria nostra, quia filium suum flagellis occiderat, populus graphiis in foro confodit; vix illum Augusti Caesaris auctoritas infestis tam patrum quam filiorum manibus eripuit.
1.15.2Buna karşılık oğlunu babasını öldürmeye kalkışırken yakalayıp davayı inceledikten sonra mahkûm eden Tarius'a herkes hayranlık duydu. Çünkü sürgünle, hem de rahat bir sürgünle yetinmiş, baba katilini Massilia'da tutmuş ve ona, suçsuzken verdiği kadar yıllık harçlık vermeye devam etmişti. Bu cömertlik sayesinde, en kötülere bile hep bir savunucu bulunan bir şehirde, kimse sanığın hak ettiği için mahkûm edildiğinden şüphe etmedi: ondan nefret edemeyen bir baba onu mahkûm edebildiğine göre.
Tarium, qui filium deprensum in parricidii consilio damnavit causa cognita, nemo non suspexit, quod contentus exilio et exilio delicato Massiliae parricidam continuit et annua illi praestitit, quanta praestare integro solebat; haec liberalitas effecit, ut, in qua civitate numquam deest patronus peioribus, nemo dubitaret, quin reus merito damnatus esset, quem is pater damnare potuisset, qui odisse non poterat.
1.15.3İyi bir babayla kıyaslayacağın iyi hükümdarı da bu örnekte göstereceğim. Tarius oğlunun davasını incelemeye oturmadan önce Caesar Augustus'u danışma kuruluna çağırdı. Augustus bir özel kişinin evine geldi, oturdu, başkasının kurulunun bir üyesi oldu; "Hayır, o benim evime gelsin" demedi. Öyle olsaydı, inceleme babanın değil Caesar'ın olacaktı.
Hoc ipso exemplo dabo, quem compares bono patri, bonum principem. Cogniturus de filio Tarius advocavit in consilium Caesarem Augustum; venit in privatos penates, adsedit, pars alieni consilii fuit, non dixit: "Immo in meam domum veniat "; quod si factum esset, Caesaris futura erat cognitio, non patris.
1.15.4Dava dinlenip her şey — hem gencin kendi lehine söyledikleri hem aleyhine ileri sürülenler — incelendikten sonra, herkesin kendi hükmünü yazmasını istedi; Caesar'ın hükmü herkesin hükmü olmasın diye. Sonra yazı levhaları açılmadan önce, zengin bir adam olan Tarius'un mirasına konmayacağına yemin etti.
Audita causa excussisque omnibus, et his, quae adulescens pro se dixerat, et his, quibus arguebatur, petit, ut sententiam suam quisque scriberet, ne ea omnium fieret, quae Caesaris fuisset; deinde, priusquam aperirentur codicilli, iuravit se Tarii, hominis locupletis, hereditatem non aditurum.
1.15.5Biri diyecek ki: "Oğlunu mahkûm ettirerek kendi umuduna yol açmak istiyormuş gibi görünmekten korkmuş; küçük ruhluluğu buydu." Ben tersini düşünüyorum. Herhangi birimiz kötü niyetli dedikodulara karşı iyi vicdanına yeterince güvenmeli; ama hükümdarlar ünlerine de çok şey vermek zorundadır. Mirasa konmayacağına yemin etti.
Dicet aliquis: "Pusillo animo timuit, ne videretur locum spei suae aperire velle filii damnatione." Ego contra sentio; quilibet nostrum debuisset adversus opiniones malignas satis fiduciae habere in bona conscientia, principes multa debent etiam famae dare. Iuravit se non aditurum hereditatem.
1.15.6Tarius gerçi aynı gün ikinci mirasçısını da kaybetti; ama Caesar oyunun serbestliğini satın almış oldu. Sertliğinin çıkar gözetmediğini kabul ettirdikten sonra — ki hükümdar buna her zaman dikkat etmelidir — gencin, babanın uygun gördüğü yere sürülmesini söyledi.
Tarius quidem eodem die et alterum heredem perdidit, sed Caesar libertatem sententiae suae redemit; et postquam approbavit gratuitam esse severitatem suam, quod principi semper curandum est, dixit relegandum, quo patri videretur.
1.15.7Ne çuval cezasına, ne yılanlara, ne zindana hükmetti; kimin hakkında oy verdiğini değil, kimin kurulunda bulunduğunu unutmuyordu. Bir babanın, bu suça sürüklenmiş ama suçta çekingen davranarak suçsuzluğa en yakın olanı yapmış genç oğlu hakkında en hafif cezayla yetinmesi gerektiğini söyledi: onun şehirden ve babasının gözünden uzaklaştırılması yeterdi.
Non culleum, non serpentes, non carcerem decrevit memor, non de quo censeret, sed cui in consilio esset; mollissimo genere poenae contentum esse debere patrem dixit in filio adulescentulo impulse in id scelus, in quo se, quod proximum erat ab innocentia, timide gessisset; debere illum ab urbe et a parentis oculis submoveri.
1.16.1Babaların danışma kuruluna çağırmaya layık adam! Suçsuz çocuklarıyla birlikte mirasçı yazılmaya layık adam! Hükümdara yakışan merhamet budur: nereye varırsa her şeyi daha yumuşak kılsın. Kral için kimse öyle değersiz olmasın ki öldüğünü fark etmesin; kim olursa olsun, hükümranlığının bir parçasıdır.
O dignum, quem in consilium patres advocarent! O dignum, quem coheredem innocentibus liberis scriberent! Haec clementia principem decet; quocumque venerit, mansuetiora omnia faciat. Nemo regi tam vilis sit, ut illum perire non sentiat, qualiscumque pars imperii est.
1.16.2Büyük hükümranlıklar için örneği küçüklerinden alalım. Hükmetmenin tek bir türü yoktur: hükümdar vatandaşlarına, baba çocuklarına, öğretmen öğrencilerine, tribün ya da yüzbaşı askerlerine hükmeder.
In magna imperia ex minoribus petamus exemplum. Non unum est imperandi genus; imperat princeps civibus suis, pater liberis, praeceptor discentibus, tribunus vel centurio militibus.
1.16.3En hafif sebeplerle bile çocuklarını durmadan döverek dizginleyen baba en kötü baba sayılmaz mı? Hür insana yaraşan ilimleri öğretmeye hangi öğretmen daha layıktır: ezberleri aksadı ya da okurken gözleri yeterince çevik olmayıp takıldı diye öğrencilerine işkence eden mi, yoksa öğütle ve utanç duygusunu uyandırarak düzeltip öğretmeyi yeğleyen mi? Bana zalim bir tribün ya da yüzbaşı ver: asker kaçakları yaratır, ki onlar bile bağışlanır.
Nonne pessimus pater videbitur, qui adsiduis plagis liberos etiam ex levissimis causis compescet? Uter autem praeceptor liberalibus studiis dignior, qui excarnificabit discipulos, si memoria illis non constiterit aut si parum agilis in legendo oculus haeserit, an qui monitionibus et verecundia emendare ac docere malit? Tribunum centurionemque da saevum: desertores faciet, quibus tamen ignoscitur.
1.16.4Bir insana dilsiz hayvanlara hükmedildiğinden daha ağır ve daha sert hükmedilmesi hiç adil midir? Oysa at terbiyesinde usta biri atı sık sık döverek ürkütmez; çünkü onu okşayan bir dokunuşla yatıştırmazsan ürkek ve inatçı olur.
Numquidnam aequum est gravius homini et durius imperari, quam imperatur animalibus mutis? Atqui equum non crebris verberibus exterret domandi peritus magister; fiet enim formidolosus et contumax, nisi eum blandiente tactu permulseris.
1.16.5Avcı da öyle yapar — hem yavru köpeklere iz sürmeyi öğreten hem de alışmış köpekleri hayvanları yatağından kaldırmak ya da kovalamak için kullanan avcı: onları ne sık sık tehdit eder (çünkü cesaretlerini kırar, soylarından gelen ne kadar nitelik varsa soysuz bir ürkeklikle ezilip gider), ne de oraya buraya başıboş dolaşmalarına izin verir. Bunlara ağır işler gören yük hayvanlarını da ekleyebilirsin: onlar hakarete ve sefalete doğmuş olsalar da aşırı vahşet onları boyunduruğu silkmeye zorlar.
Idem facit ille venator, quique instituit catulos vestigia sequi quique iam exercitatis utitur ad excitandas vel persequendas feras: nec crebro illis minatur (contundet enim animos et, quidquid est indolis, comminuetur trepidatione degeneri) nec licentiam vagandi errandique passim concedit. Adicias his licet tardiora agentes iumenta, quae, cum ad contumeliam et miserias nata sint, nimia saevitia cogantur iugum detractare.
1.17.1Hiçbir canlı insandan daha huysuz değildir, hiçbiri daha büyük bir ustalıkla idare edilmeyi gerektirmez, hiçbiri daha çok esirgenmeyi hak etmez. Yük hayvanlarına ve köpeklere öfkesini dökmekten utanıp da insanın insan elinde en kötü durumda olmasına göz yummaktan daha ahmakça ne olabilir? Hastalıkları tedavi ederiz, onlara öfkelenmeyiz; oysa bu da bir ruh hastalığıdır: yumuşak bir tedavi ister, tedavi edenin de hastaya hiç düşmanca davranmamasını.
Nullum animal morosius est, nullum maiore arte tractandum quam homo, nulli magis parcendum. Quid enim est stultius quam in iumentis quidem et canibus erubescere iras exercere, pessima autem condicione sub homine hominem esse? Morbis medemur nec irascimur; atqui et hic morbus est animi; mollem medicinam desiderat ipsumque medentem minime infestum aegro.
1.17.2Tedaviden kaçmak için umudu kesmek kötü hekimin işidir. Herkesin selameti kendisine emanet edilmiş olan kişi de ruhu hasta olanlara karşı aynı şeyi yapmalıdır: umudu hemen bırakmamalı, ölüm belirtileri ilan etmemeli; kusurlarla güreşmeli, direnmeli; kimini hastalığı yüzünden azarlamalı, kimini yumuşak bir tedaviyle aldatmalıdır, çünkü fark ettirmeden etki eden ilaçlarla daha çabuk ve daha iyi iyileştirecektir. Hükümdar yalnız selameti değil, yaranın onurlu bir iz bırakmasını da gözetmelidir.
Mali medici est desperare, ne curet: idem in iis, quorum animus adfectus est, facere debebit is, cui tradita salus omnium est, non cito spem proicere nec mortifera signa pronuntiare; luctetur cum vitiis, resistat, aliis morbum suum exprobret, quosdam molli curatione decipiat citius meliusque sanaturus remediis fallentibus; agat princeps curam non tantum salutis, sed etiam honestae cicatricis.
1.17.3Vahşi bir cezadan krala hiçbir şan gelmez (bunu yapabileceğinden kim şüphe eder ki?); tersine, gücünü dizginlerse, başkalarının öfkesinden pek çok kişiyi kurtarır da kendi öfkesine kimseyi kurban etmezse, en büyük şan ona gelir.
Nulla regi gloria est ex saeva animadversione (quis enim dubitat posse?), at contra maxima, si vim suam continet, si multos irae alienae eripuit, neminem suae impendit.
1.18.1Kölelere ölçülü hükmetmek övgüye değer. Bir köle söz konusuyken bile, onun cezasız ne kadar şeye katlanabileceği değil, hakkaniyetin ve iyiliğin tabiatının sana ne kadarına izin verdiği düşünülmelidir; bu tabiat esirleri ve parayla satın alınmışları bile esirgemeyi emreder. Hür, soylu, saygın insanları köle gibi kötüye kullanmamayı, onlara mertebece önlerinde bulunduğun, kulluğu değil korunması sana emanet edilmiş kimseler gibi davranmayı ise ne kadar daha haklı olarak emreder! Kölelerin bir heykele sığınma hakkı vardır;
Servis imperare moderate laus est. Et in mancipio cogitandum est, non quantum illud impune possit pati, sed quantum tibi permittat aequi bonique natura, quae parcere etiam captivis et pretio paratis iubet. Quanto iustius iubet hominibus liberis, ingenuis, honestis non ut mancipiis abuti sed ut his, quos gradu antecedas quorumque tibi non servitus tradita sit, sed tutela. Servis ad statuam licet confugere;
1.18.2köleye karşı her şey serbest olsa da, canlıların ortak hukukunun bir insana yapılmasını yasakladığı bir şey vardır. Vedius Pollio'dan, kendi kölelerinin nefret ettiğinden daha çok kim nefret etmezdi? Müren balıklarını insan kanıyla besliyor, kendisini herhangi bir biçimde gücendirenleri bir havuza — buna yılan çukurundan başka ne denebilir? — attırıyordu. Bin kez ölümü hak etmiş adam! İster yiyeceği müren balıklarına köleleri yem diye atsın, ister o balıkları yalnız onları böyle beslemek için yetiştirsin.
cum in servum omnia liceant, est aliquid, quod in hominem licere commune ius animantium vetet. Quis non Vedium Pollionem peius oderat quam servi sui, quod muraenas sanguine humano saginabat et eos, qui se aliquid offenderant, in vivarium, quid aliud quam serpentium, abici iubebat? O hominem mille mortibus dignum, sive devorandos servos obiciebat muraenis, quas esurus erat, sive in hoc tantum illas alebat, ut sic aleret.
1.18.3Zalim efendiler nasıl bütün şehirde parmakla gösterilir, nefret ve tiksinti uyandırırsa, kralların da haksızlığı daha geniş bir alana yayılır, rezilliği ve uyandırdığı nefret yüzyıllar boyu aktarılır. Kamunun belası olarak doğmuşlar arasında sayılmaktansa hiç doğmamak ne kadar daha iyi olurdu!
Quemadmodum domini crudeles tota civitate commonstrantur invisique et detestabiles sunt, ita regum et iniuria latius patet et infamia atque odium saeculis traditur; quanto autem non nasci melius fuit, quam numerari inter publico malo natos!
1.19.1Hükmedene merhametten daha çok yakışan bir şey kimse düşünüp bulamaz — başkalarının başına hangi yolla ve hangi hakla geçmiş olursa olsun. Elbette bunun, ne kadar büyük bir güç içinde gösterilirse o kadar güzel ve görkemli olduğunu kabul edeceğiz; bu güç de tabiatın kanununa göre düzenlenirse zararlı olmamalıdır.
Excogitare nemo quicquam poterit, quod magis decorum regenti sit quam clementia, quocumque modo is et quocumque iure praepositus ceteris erit. Eo scilicet formosius id esse magnificentiusque fatebimur, quo in maiore praestabitur potestate, quam non oportet noxiam esse, si ad naturae legem componitur.
1.19.2Çünkü kralı icat eden tabiattır; bunu başka hayvanlardan, özellikle de arılardan anlayabiliriz. Arıların kralının hücresi en geniş olandır ve ortada, en güvenli yerdedir. Üstelik başkalarının işini denetleyen kral kendisi iş görmez; kral kaybedilirse bütün kovan dağılır; arılar birden fazla krala asla katlanmaz, daha iyisini savaşarak seçerler. Kralın görünüşü de göz alıcıdır, hem büyüklüğüyle hem parlaklığıyla ötekilerden ayrılır. Ama en çok şununla ayrılır:
Natura enim commenta est regem, quod et ex aliis animalibus licet cognoscere et ex apibus; quarum regi amplissimum cubile est medioque ac tutissimo loco; praeterea opere vacat exactor alienorum operum, et amisso rege totum dilabitur, nec umquam plus unum patiuntur melioremque pugna quaerunt; praeterea insignis regi forma est dissimilisque ceteris cum magnitudine tum nitore. Hoc tamen maxime distinguitur:
1.19.3arılar son derece öfkeli ve vücutlarının küçüklüğüne oranla son derece kavgacıdır, iğnelerini açtıkları yarada bırakırlar; kralın kendisi ise iğnesizdir. Tabiat onun ne vahşi olmasını ne de pahalıya mal olacak bir öç peşinde koşmasını istedi; silahını elinden aldı, öfkesini silahsız bıraktı. Bu, büyük krallar için büyük bir örnektir; çünkü tabiatın âdetidir: gücünü küçük şeylerde dener ve büyük şeylerin derslerini en küçüklerde bol bol verir.
iracundissimae ac pro corporis captu pugnacissimae sunt apes et aculeos in volnere relinquunt, rex ipse sine aculeo est; noluit illum natura nec saevum esse nec ultionem magno constaturam petere telumque detraxit et iram eius inermem reliquit. Exemplar hoc magnis regibus ingens; est enim illi mos exercere se in parvis et ingentium rerum documenta minima largiri.
1.19.4Küçücük hayvanlardan huy almamak utanç verici olsun; insanın ruhu, ne kadar şiddetle zarar verebiliyorsa o kadar ölçülü olmalıdır. Keşke insan için de aynı kanun geçerli olsaydı: öfke silahıyla birlikte kırılsaydı, bir kereden fazla zarar vermek serbest olmasaydı, nefretler başkalarının gücüyle yürütülemeseydi! Çünkü kudurganlık kendi kendini tatmin etmek zorunda kalsa ve gücünü ancak kendi ölümünü göze alarak boşaltabilse, kolayca yorulurdu.
Pudeat ab exiguis animalibus non trahere mores, cum tanto hominum moderatior esse animus debeat, quanto vehementius nocet. Utinam quidem eadem homini lex esset et ira cum telo suo frangeretur nec saepius liceret nocere quam semel nec alienis viribus exercere odia! Facile enim lassaretur furor, si per se sibi satis faceret et si mortis periculo vim suam effunderet.
1.19.5Ama şimdi de onun yolu güvenli değildir: ne kadar korkulmak istediyse o kadar korkmak, herkesin ellerini gözetlemek, kimse ona kastetmediği zaman bile hedef alındığını düşünmek, korkudan azade tek bir anı olmamak zorundadır. Başkalarına zararsız, bu yüzden de kendisi güvende olarak, gücün selamet getiren hakkını herkesin sevinci içinde kullanmak mümkünken böyle bir hayat sürmeye kim katlanır? Kraldan hiçbir şeyin güvende olmadığı yerde kralın güvende olduğunu sanan yanılır; güvenlik ancak karşılıklı güvenlikle satın alınır.
Sed ne nunc quidem illi cursus tutus est; tantum enim necesse est timeat, quantum timeri voluit, et manus omnium observet et eo quoque tempore, quo non captatur, peti se iudicet nullumque momentum immune a metu habeat. Hanc aliquis agere vitam sustinet, cum liceat innoxium aliis, ob hoc securum, salutare potentiae ius laetis omnibus tractare? Errat enim, si quis existimat tutum esse ibi regem, ubi nihil a rege tutum est; securitas securitate mutua paciscenda est.
1.19.6Yükseklere kaleler dikmeye, sarp tepeleri tahkim etmeye, dağların yamaçlarını kesmeye, kendini kat kat surlarla ve kulelerle çevirmeye gerek yoktur: merhamet, kralı açık arazide de esen tutar. Zapt edilemeyen tek kale, vatandaşların sevgisidir.
Non opus est instruere in altum editas arces nec in adscensum arduos colles emunire nec latera montium abscidere, multiplicibus se muris turribusque saepire: salvum regem clementia in aperto praestabit. Unum est inexpugnabile munimentum amor civium.
1.19.7Herkesin yaşamanı dilemesinden, dileklerini bir bekçinin gözü altında olmadan dile getirmesinden daha güzel ne olabilir? Sağlığın biraz sarsıldığında insanlarda umut değil korku uyanmasından? Kimsenin, koruyucusunun selameti uğruna seve seve feda etmeyeceği kadar değerli bir şeyi olmamasından?
Quid pulchrius est quam vivere optantibus cunctis et vota non sub custode nuncupantibus? si paulum valetudo titubavit, non spem hominum excitari, sed metum? nihil esse cuiquam tam pretiosum, quod non pro salute praesidis sui commutatum velit?
1.19.8Ne bahtiyardır, kendisi için de yaşamaya borçlu olacak kadar sevilen kişi! O, iyiliğinin sürekli kanıtlarıyla, devletin onun değil kendisinin devletin olduğunu göstermiştir. Kim böyle birine bir tehlike hazırlamaya cesaret eder? Yönetiminde adaletin, barışın, iffetin, güvenliğin, itibarın serpilip geliştiği, zengin devletin bütün iyi şeylerin bolluğuyla taştığı birinden, elinden gelse, talihi bile uzak tutmak istemeyecek kim vardır? Devlet ona, ölümsüz tanrılar kendilerini görmemize izin verseler onlara nasıl saygı ve hürmetle bakacaksak öyle bakar. Peki ne çıkar bundan?
O ne ille, cui contingit, ut sibi quoque vivere debeat; in hoc adsiduis bonitatis argumentis probavit non rem publicam suam esse, sed se rei publicae. Quis huic audeat struere aliquod periculum? Quis ab hoc non, si possit, fortunam quoque avertere velit, sub quo iustitia, pax, pudicitia, securitas, dignitas florent, sub quo opulenta civitas copia bonorum omnium abundat? Nec alio animo rectorem suum intuetur, quam, si di immortales potestatem visendi sui faciant, intueamur venerantes colentesque. Quid autem?
1.19.9Tanrıların tabiatına göre davranan, iyiliksever, cömert, gücünü daha iyiyi gerçekleştirmek için kullanan kişi, onların hemen yanında yer almaz mı? Amaçlanması, taklit edilmesi yakışan şey budur: en büyük sayılırken aynı zamanda en iyi olmak.
Non proximum illis locum tenet is, qui se ex deorum natura gerit, beneficus ac largus et in melius potens? Hoc adfectare, hoc imitari decet, maximum ita haberi, ut optimus simul habeare.
1.20.1Hükümdar genellikle iki sebepten ceza verir: ya kendisinin ya başkasının öcünü almak için. Önce kendisini ilgilendiren kısmı ele alacağım; çünkü öç acının hakkı olduğunda ölçülü olmak, örnek olsun diye alındığından daha zordur.
A duabus causis punire princeps solet, si aut se vindicat aut alium. Prius de ea parte disseram, quae ipsum contingit; difficilius est enim moderari, ubi dolori debetur ultio, quam ubi exemplo.
1.20.2Burada ona kolay inanmamasını, gerçeği iyice araştırmasını, suçsuzluktan yana olmasını ve sanığın davası kadar yargıcın davasının da görülmekte olduğunu bilip bunu belli etmesini hatırlatmak gereksiz; çünkü bu merhamete değil adalete ilişkindir. Şimdi onu şuna çağırıyoruz: açıkça zarar gördüğünde ruhuna hâkim olsun; cezayı, güvenle yapabilecekse bağışlasın, yapamayacaksa hafifletsin; başkalarına yapılan haksızlıklardan çok kendisine yapılanlarda yumuşamaya daha açık olsun.
Supervacuum est hoc loco admonere, ne facile credat, ut verum excutiat, ut innocentiae faveat et, ut appareat, non minorem agi rem periclitantis quam iudicis sciat; hoc enim ad iustitiam, non ad clementiam pertinet; nunc illum hortamur, ut manifeste laesus animum in potestate habeat et poenam, si tuto poterit, donet, si minus, temperet longeque sit in suis quam in alienis iniuriis exorabilior.
1.20.3Çünkü başkasının malından cömert davranan değil, başkasına verdiğini kendinden eksilten büyük gönüllüdür; bunun gibi ben de başkasının acısı söz konusuyken kolay davranana değil, kendi kışkırtıcıları onu çalkaladığı hâlde yerinden fırlamayana, en büyük güç içinde haksızlıklara katlanmanın büyük gönüllülük olduğunu ve öcü alınmamış, zarar görmüş bir hükümdardan daha şanlı bir şey bulunmadığını anlayana merhametli diyeceğim.
Nam quemadmodum non est magni animi, qui de alieno liberalis est, sed ille, qui, quod alteri donat, sibi detrahit, ita clementem vocabo non in alieno dolore facilem, sed eum, qui, cum suis stimulis exagitetur, non prosilit, qui intellegit magni animi esse iniurias in summa potentia pati nec quicquam esse gloriosius principe impune laeso.
1.21.1Öç genellikle iki şey sağlar: ya haksızlığa uğrayana avuntu getirir ya da gelecek için güvenlik. Hükümdarın talihi avuntuya ihtiyaç duyamayacak kadar büyük, gücü de başkasının felaketinden güçlü olduğu kanısını devşirmeye ihtiyaç duymayacak kadar açıktır. Bunu, kendisinden aşağıdakiler tarafından saldırıya uğrayıp incitildiği durum için söylüyorum; çünkü bir zamanlar denkleri olanları kendinden aşağıda görüyorsa, yeterince öç almıştır. Kralı bir köle de öldürebilir, bir yılan da, bir ok da; ama kurtardığından büyük olmayan hiç kimse birini kurtaramamıştır.
Ultio duas praestare res solet: aut solacium adfert ei, qui accepit iniuriam, aut in reliquum securitatem. Principis maior est fortuna, quam ut solacio egeat, manifestiorque vis, quam ut alieno malo opinionem sibi virium quaerat. Hoc dico, cum ab inferioribus petitus violatusque est; nam si, quos pares aliquando habuit, infra se videt, satis vindicatus est. Regem et servus occidit et serpens et sagitta; servavit quidem nemo nisi maior eo, quem servabat.
1.21.2Bu yüzden tanrıların bu büyük armağanını, hayat verme ve alma gücünü, yüce bir gönülle kullanmalıdır. Özellikle bir zamanlar kendisininkine denk bir mevkide bulunduğunu bildiği kimseler karşısında, onlar üzerinde bu hükmetme yetkisini ele geçirmekle öcünü tamamlamış, gerçek bir ceza için yeterli olanı yapmıştır. Çünkü canını borçlu olan, canını yitirmiş demektir; yüksekten düşmanının ayaklarına atılıp kendi başı ve krallığı hakkında başkasının hükmünü bekleyen kim olursa olsun, kurtarıcısının şanı için yaşar ve sağ kalarak onun adına, gözden kaldırılmış olsaydı katacağından fazlasını katar. Çünkü o, başkasının faziletinin sürekli bir seyirliğidir; zafer alayında olsaydı çabucak gelip geçerdi.
Uti itaque animose debet tanto munere deorum dandi auferendique vitam potens. In iis praesertim, quos scit aliquando sibi par fastigium obtinuisse, hoc arbitrium adeptus ultionem implevit perfecitque, quantum verae poenae satis erat; perdidit enim vitam, qui debet, et, quisquis ex alto ad inimici pedes abiectus alienam de capite regnoque sententiam expectavit, in servatoris sui gloriam vivit plusque eius nomini confert incolumis, quam si ex oculis ablatus esset. Adsiduum enim spectaculum alienae virtutis est; in triumpho cito transisset.
1.21.3Eğer krallığını da ona güvenle bırakmak ve onu düştüğü yere geri koymak mümkün olduysa, yenilmiş bir kraldan şandan başka bir şey almamakla yetinenin övüncü muazzam ölçüde artar. Bu, kendi zaferinin bile üzerinde bir zafer kutlamak, yenilenlerde galibe layık hiçbir şey bulmadığını göstermektir.
Si vero regnum quoque suum tuto relinqui apud eum potuit reponique eo, unde deciderat, ingenti incremento surgit laus eius, qui contentus fuit ex rege victo nihil praeter gloriam sumere. Hoc est etiam ex victoria sua triumphare testarique nihil se, quod dignum esset victore, apud victos invenisse.
1.21.4Vatandaşlara, tanınmamış ve aşağı tabakadan kimselere karşı, onları ezmek ne kadar küçük bir işse o kadar ölçülü davranmak gerekir. Kimini seve seve esirgersin, kiminden öç almaya tenezzül etmezsin; ezildiğinde insanı kirleten küçük hayvanlardan çeker gibi elini çekmelisin. Ama esirgenmeleri ya da cezalandırılmaları devletin dilinde dolaşacak kimseler söz konusu olunca, merhametin herkesçe bilinmesi fırsatından yararlanmak gerekir.
Cum civibus et ignotis atque humilibus eo moderatius agendum est, quo minoris est adflixisse eos. Quibusdam libenter parcas, a quibusdam te vindicare fastidias et non aliter quam ab animalibus parvis sed obterentem inquinantibus reducenda manus est; at in iis, qui in ore civitatis servati punitique erunt, occasione notae clementiae utendum est.
1.22.1Şimdi başkalarına yapılan haksızlıklara geçelim. Kanun bunların cezalandırılmasında şu üç amacı gözetmiştir; hükümdar da onları gözetmelidir: ya cezalandırdığı kişiyi düzeltmek, ya onun cezasıyla ötekileri daha iyi kılmak, ya da kötüleri ortadan kaldırarak ötekilerin daha güvenli yaşamasını sağlamak. Suçluların kendilerini daha hafif bir cezayla daha kolay düzeltirsin; çünkü elinde sağlam bir şeyleri kalan daha dikkatli yaşar. Kimse yitirilmiş bir itibarı esirgemeye çalışmaz; artık cezaya yer bırakmamak da bir tür cezasızlıktır.
Transeamus ad alienas iniurias, in quibus vindicandis haec tria lex secuta est, quae princeps quoque sequi debet: aut ut eum, quem punit, emendet, aut ut poena eius ceteros meliores reddat, aut ut sublatis malis securiores ceteri vivant. Ipsos facilius emendabis minore poena; diligentius enim vivit, cui aliquid integri superest. Nemo dignitati perditae parcit; impunitatis genus est iam non habere poenae locum.
1.22.2Devletin ahlâkını ise cezaların seyrekliği daha iyi düzeltir. Çünkü suç işleyenlerin çokluğu suç işleme alışkanlığı yaratır; mahkûmiyetlerin kalabalığı damgayı hafifletir ve onu daha az ağır kılar; sertlik de en büyük ilacı olan otoritesini, sık kullanıldıkça yitirir.
Civitatis autem mores magis corrigit parcitas animadversionum; facit enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium, et minus gravis nota est, quam turba damnationum levat, et severitas, quod maximum remedium habet, adsiduitate amittit auctoritatem.
1.22.3Hükümdar kusurlara katlanırsa — onları onaylıyormuş gibi değil, istemeyerek ve büyük bir azapla cezalandırmaya varıyormuş gibi katlanırsa — devlete iyi ahlâk yerleştirir ve kusurları temizler. Yönetenin merhametinin kendisi suç işlemekten utanma duygusu doğurur; yumuşak bir adamın verdiği ceza çok daha ağır görünür.
Constituit bonos mores civitati princeps et vitia eluit, si patiens eorum est, non tamquam probet, sed tamquam invitus et cum magno tormento ad castigandum veniat. Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis; gravior multo poena videtur, quae a miti viro constituitur.
1.23.1Ayrıca sık cezalandırılan suçların sık işlendiğini göreceksin. Baban beş yıl içinde, bütün çağlarda çuvala dikildiğini duyduğumuz kişilerden daha fazlasını çuvala diktirdi. Bu suç için kanun yokken çocuklar en büyük günahı işlemeye çok daha az cüret ederdi. Çünkü en yüce ve şeylerin tabiatını en iyi bilen adamlar, son derece basiretli davranarak, bu suçu inanılmaz bir şey, cüretin ötesinde bir şey sayıp anmadan geçmeyi, cezalandırarak işlenebileceğini göstermeye tercih ettiler. Böylece baba katilleri kanunla birlikte ortaya çıktı, bu suçu onlara ceza gösterdi. Haçlardan çok çuvalları görmeye başladığımızdan beri anne babaya bağlılık en kötü durumdadır.
Praeterea videbis ea saepe committi, quae saepe vindicantur. Pater tuus plures intra quinquennium culleo insuit, quam omnibus saeculis insutos accepimus. Multo minus audebant liberi nefas ultimum admittere, quam diu sine lege crimen fuit. Summa enim prudentia altissimi viri et rerum naturae peritissimi maluerunt velut incredibile scelus et ultra audaciam positum praeterire quam, dum vindicant, ostendere posse fieri; itaque parricidae cum lege coeperunt, et illis facinus poena monstravit; pessimo vero loco pietas fuit, postquam saepius culleos vidimus quam cruces.
1.23.2İnsanların seyrek cezalandırıldığı bir devlette suçsuzluk üzerinde bir uzlaşma doğar ve ona kamunun bir iyiliğiymiş gibi özen gösterilir. Devlet suçsuz olduğunu düşünsün, suçsuz olur; ortak ölçülülükten sapanların az olduğunu görürse onlara daha çok öfkelenir. İnan bana, bir devlete kötülerin ne kadar çok olduğunu göstermek tehlikelidir.
In qua civitate raro homines puniuntur, in ea consensus fit innocentiae et indulgetur velut publico bono. Putet se innocentem esse civitas, erit; magis irascetur a communi frugalitate desciscentibus, si paucos esse eos viderit. Periculosum est, mihi crede, ostendere civitati, quanto plures mali sint.
1.24.1Bir zamanlar senatoda, köleleri hür insanlardan kıyafetleriyle ayırma önerisi yapılmıştı; sonra kölelerimiz bizi saymaya başlarsa ne büyük bir tehlikenin baş göstereceği anlaşıldı. Bil ki hiç kimse bağışlanmazsa aynı şeyden korkmak gerekir: devletin kötü kısmının ne kadar ağır bastığı çabucak ortaya çıkacaktır. Çok sayıda idam bir hükümdar için, çok sayıda cenaze bir hekim için ne kadar utanç vericiyse o kadar utanç vericidir. Daha gevşek hükmedene daha iyi itaat edilir.
Dicta est aliquando a senatu sententia, ut servos a liberis cultus distingueret; deinde apparuit, quantum periculum immineret, si servi nostri numerare nos coepissent. Idem scito metuendum esse, si nulli ignoscitur; cito apparebit, pars civitatis deterior quanto praegravet. Non minus principi turpia sunt multa supplicia quam medico multa funera; remissius imperanti melius paretur.
1.24.2İnsan ruhu tabiatça dikbaşlıdır, zıt olana ve zor olana yönelir; götürülmekten çok kendiliğinden izlemeyi sever. Soylu ve cins atlar nasıl yumuşak bir dizginle daha iyi yönetilirse, gönüllü suçsuzluk da merhameti kendi atılımıyla izler ve devlet onu korunmaya değer bulur. Bu yoldan daha çok yol alınır.
Natura contumax est humanus animus et in contrarium atque arduum nitens sequiturque facilius quam ducitur; et ut generosi ac nobiles equi melius facili freno reguntur, ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur.
1.25.1Zalimlik hiç de insana yakışan bir kötülük değildir, böyle yumuşak bir ruha layık değildir. Kandan ve yaralardan sevinç duymak, insanlığı üstünden atıp bir orman hayvanına dönüşmek, yırtıcıların kudurganlığıdır. Söyle bana Aleksandros, Lysimakhos'u bir aslanın önüne atmanla onu kendi dişlerinle parçalaman arasında ne fark var? O ağız senin ağzın, o yırtıcılık senin yırtıcılığın. Ah, o pençelerin, insan yutabilecek kadar geniş o çenenin aslanda değil de sende olmasını nasıl isterdin! Senden, dostlarının en kesin ölümü olan o elin birini kurtarmasını, ulusların doymak bilmez belası olan o vahşi ruhun kan ve katliam olmadan doymasını beklemiyoruz. Bir dostu öldürmek için insanlar arasından bir cellat seçildiğinde, artık buna bile merhamet deniyor.
Crudelitas minime humanum malum est indignumque tam miti animo; ferina ista rabies est sanguine gaudere ac vulneribus et abiecto homine in silvestre animal transire. Quid enim interest, oro te, Alexander, leoni Lysimachum obicias an ipse laceres dentibus tuis? Tuum illud os est, tua illa feritas. O quam cuperes tibi potius ungues esse, tibi rictum illum edendorum hominum capacem! Non exigimus a te, ut manus ista, exitium familiarium certissimum, ulli salutaris sit, ut iste animus ferox, insatiabile gentium malum, citra sanguinem caedemque satietur; clementia iam vocatur, ad occidendum amicum cum carnifex inter homines eligitur.
1.25.2Vahşetten en çok iğrenilmesinin sebebi şudur: önce alışılmış sınırları, sonra insanî sınırları aşar; yeni cezalar arar, acıyı çeşitlendirip uzatacak aletler icat etsin diye zekâyı yardıma çağırır, insanların felaketlerinden zevk alır. İşte o zaman o korkunç ruh hastalığı deliliğin son noktasına varır: zalimlik hazza dönüşmüştür, insan öldürmek artık keyif verir.
Hoc est, quare vel maxime abominanda sit saevitia, quod excedit fines primum solitos, deinde humanos, nova supplicia conquirit, ingenium advocat ut instrumenta excogitet per quae varietur atque extendatur dolor, delectatur malis hominum; tunc illi dirus animi morbus ad insaniam pervenit ultimam, cum crudelitas versa est in voluptatem et iam occidere hominem iuvat.
1.25.3Böyle bir adamın peşine tez elden yüz çevirme, nefret, zehir ve kılıç düşer; kendisi kaç kişi için tehlikeyse o kadar tehlikeyle hedef alınır; bazen tek tek kişilerin planlarıyla, bazen de bütün halkın galeyanıyla kuşatılır. Çünkü hafif ve kişisel bir yıkım bütün şehirleri harekete geçirmez; ama geniş bir alanda kudurmaya başlayıp herkese saldıran şey, her yandan oklanır.
Mature talem virum a tergo sequitur aversio, odia, venena, gladii; tam multis periculis petitur, quam multorum ipse periculum est, privatisque non numquam consiliis, alias vero consternatione publica circumvenitur. Levis enim et privata pernicies non totas urbes movet; quod late furere coepit et omnes appetit, undique configitur.
1.25.4Küçük yılanlar gözden kaçar, kamu eliyle aranıp bulunmaz; ama biri alışılmış ölçüyü aşıp bir canavar boyuna erişti mi, salyasıyla pınarları zehirledi mi, soluğuyla geçtiği her yeri yakıp yıktı mı, ona mancınıklarla saldırılır. Küçük kötülükler göz boyayıp kurtulabilir; büyüklerinin karşısına çıkılır.
Serpentes parvulae fallunt nec publice conquiruntur; ubi aliqua solitam mensuram transit et in monstrum excrevit, ubi fontes sputu inficit et, si adflavit, deurit obteritque, quacumque incessit, ballistis petitur. Possunt verba dare et evadere pusilla mala, ingentibus obviam itur.
1.25.5Bunun gibi tek bir hasta bir evi bile telaşa düşürmez; ama sık ölümlerle bunun salgın olduğu anlaşılınca bütün şehir feryat edip kaçar, tanrılara bile yumruk sallanır. Tek bir çatının altında alev görünür: ev halkı ve komşular su taşır; ama çok sayıda evi çoktan yutmuş geniş bir yangın, şehrin bir kısmı yıkılarak söndürülür.
Sic unus aeger ne domum quidem perturbat; at ubi crebris mortibus pestilentiam esse apparuit, conclamatio civitatis ac fuga est, et dis ipsis manus intentantur. Sub uno aliquo tecto flamma apparuit: familia vicinique aquam ingerunt; at incendium vastum et multas iam domos depastum parte urbis obruitur.
1.26.1Kişilerin zalimliğinin öcünü bile, çarmıha gerilmeyi göze alarak kölelerin elleri almıştır; tiranların zalimliğini ise hem kötülüğe maruz kalan hem de kötülüğün tehdidi altındaki uluslar ve halklar kökünden kazımaya girişmiştir. Bazen kendi muhafızları onlara karşı ayaklanmış, onlardan öğrendikleri hainliği, saygısızlığı, yırtıcılığı, ne varsa onların kendilerine uygulamışlardır. Kötü olmayı kendisine öğrettiği birinden kim ne bekleyebilir? Kötülük uzun süre itaat etmez ve emredildiği kadarla yetinmez.
Crudelitatem privatorum quoque serviles manus sub certo crucis periculo ultae sunt; tyrannorum gentes populique et, quorum erat malum, et ei, quibus inminebat, exscindere adgressi sunt. Aliquando sua praesidia in ipsos consurrexerunt perfidiamque et impietatem et feritatem et, quidquid ab illis didicerant, in ipsos exercuerunt. Quid enim potest quisquam ab eo sperare, quem malum esse docuit? Non diu nequitia apparet nec, quantum iubetur, peccat.
1.26.2Ama zalimliğin güvenli olduğunu farz et: onun krallığı nasıldır? Ele geçirilmiş şehirlerin görüntüsünden ve genel korkunun ürkütücü yüzlerinden başka bir şey değil. Her şey kederli, tedirgin, karmakarışık; hazların kendilerinden bile korkulur. İnsanlar gönül rahatlığıyla ne ziyafete gidebilir — orada sarhoşken bile dili kaygıyla tutmak gerekir — ne de gösterilere, çünkü orada suçlama ve tehlike için malzeme aranır. Büyük masraflarla, krallara yakışır servetlerle, seçkin sanatçı adlarıyla hazırlansınlar; yine de zindanda seyredilen oyun kimin hoşuna gider?
Sed puta esse tutam crudelitatem, quale eius regnum est? Non aliud quam captarum urbium forma et terribiles facies publici metus. Omnia maesta, trepida, confusa; voluptates ipsae timentur; non convivia securi ineunt, in quibus lingua sollicite etiam ebriis custodienda est, non spectacula, ex quibus materia criminis ac periculi quaeritur. Apparentur licet magna impensa et regiis opibus et artificum exquisitis nominibus, quem tamen ludi in carcere iuvent?
1.26.3Tanrı aşkına, bu nasıl bir kötülüktür: öldürmek, vahşet göstermek, zincir sesinden zevk almak, vatandaşların başlarını kesmek, nereye gidilirse oraya bol kan akıtmak, görünüşüyle korkutup kaçırtmak? Aslanlar ve ayılar hüküm sürseydi, yılanlara ve en zararlı hayvanlara üzerimizde güç verilseydi, başka nasıl bir hayat olurdu?
Quod istud, di boni, malum est occidere, saevire, delectari sono catenarum et civium capita decidere, quocumque ventum est, multum sanguinis fundere, aspectu suo terrere ac fugare? Quae alia vita esset, si leones ursique regnarent, si serpentibus in nos ac noxiosissimo cuique animali daretur potestas?
1.26.4Akıldan yoksun olan ve vahşilikleri yüzünden bizim mahkûm ettiğimiz o hayvanlar kendi türlerine dokunmaz; vahşi hayvanlar arasında bile benzerlik bir güvencedir. Bunların kudurganlığı ise en yakınlarına bile dur demez; yabancıyı da kendinden olanı da bir tutar ve kendini ne kadar çok kullanırsa o kadar kızışır. Tek tek kişileri öldürmekten ulusların yıkımına doğru sürünür; evlere ateş atmayı, eski şehirlerin üzerinden saban geçirmeyi güç sayar; bir iki kişinin öldürülmesini emretmeyi bir imparatora pek yakışmaz bulur; aynı anda bir yığın zavallı kılıcın altında durmadıkça, zalimliğinin rütbesinin indirildiğini sanır.
Illa rationis expertia et a nobis immanitatis crimine damnata abstinent suis, et tuta est etiam inter feras similitudo; horum ne a necessariis quidem sibi rabies temperat, sed externa suaque in aequo habet, quo plus se exercitat, eo incitatior. A singulorum deinde caedibus in exitia gentium serpit, et inicere tectis ignem, aratrum vetustis urbibus inducere potentiam putat; et unum occidi iubere aut alterum parum imperatorium credit; nisi eodem tempore grex miserorum sub ictu stetit, crudelitatem suam in ordinem coactam putat.
1.26.5Asıl bahtiyarlık, pek çok kişiye selamet vermek, onları ölümün kendisinden hayata geri çağırmak ve merhametiyle "vatandaş tacı"nı hak etmektir. Bir hükümdarın yüceliğine, vatandaşları kurtardığı için verilen o taçtan daha layık ve daha güzel bir süs yoktur: ne yenilenlerden alınmış düşman silahları, ne barbarların kanıyla kızıllaşmış savaş arabaları, ne de savaşta kazanılmış ganimetler. Topluca ve herkesin gözü önünde hayat kurtarmak tanrısal bir güçtür; pek çok kişiyi ayrım gözetmeden öldürmek ise yangının ve çöküşün gücüdür.
Felicitas illa multis salutem dare et ad vitam ab ipsa morte revocare et mereri clementia civicam. Nullum ornamentum principis fastigio dignius pulchriusque est quam illa corona ob cives servatos, non hostilia arma detracta victis, non currus barbarorum sanguine cruenti, non parta bello spolia. Haec divina potentia est gregatim ac publice servare; multos quidem occidere et indiscretos incendii ac ruinae potentia est.
2.1.1II. Kitap
Nero Caesar, merhamet üzerine yazmaya beni en çok senin bir sözün itti. O söz söylendiğinde onu hayranlıkla dinlediğimi ve sonra başkalarına anlattığımı hatırlıyorum: soylu, büyük gönüllü, büyük bir yumuşaklıkla dolu bir söz; düzülüp hazırlanmamış, başkalarının kulağı için söylenmemiş, birden ağzından fırlamış ve talihinle çekişen iyi yürekliliğini gözler önüne sermişti.
Ut de clementia scriberem. Nero Caesar, una me vox tua maxime compulit, quam ego non sine admiratione et, cum diceretur, audisse memini et deinde aliis narrasse, vocem generosam, magni animi, magnae lenitatis, quae non composita nec alienis auribus data subito erupit et bonitatem tuam eum fortuna tua litigantem in medium adduxit.
2.1.2Seçkin bir adam ve senin gibi bir hükümdar için doğmuş biri olan kumandanın Burrus, iki eşkıyayı idam ettirecekken, kimlerin ve hangi sebeple idam edilmesini istediğini yazmanı senden istiyordu; çok kez ertelenen bu işin artık yapılması için sıkıştırıyordu. İsteksiz bir adam isteksiz bir hükümdara kâğıdı çıkarıp uzattığında, haykırdın: "Keşke yazı bilmeseydim!"
Animadversurus in latrones duos Burrus praefectus tuus, vir egregius et tibi principi natus, exigebat a te, scriberes, in quos et ex qua causa animadverti velles; hoc saepe dilatum ut aliquando fieret, instabat. Invitus invito cum chartam protulisset traderetque, exclamasti: "Vellem litteras nescirem!
2.1.3Roma hükümranlığı altında yaşayan, hemen sınırında hürriyeti belirsiz olarak oturan, ona karşı güçleriyle ya da cesaretleriyle baş kaldıran bütün ulusların duyması gereken söz! Bütün ölümlülerin toplantısına duyurulması, hükümdarların ve kralların üzerine yemin etmesi gereken söz! İnsan soyunun genel suçsuzluğuna layık, o eski altın çağı geri getirmeye layık söz!
"O dignam vocem, quam audirent omnes gentes, quae Romanum imperium incolunt quaeque iuxta iacent dubiae libertatis quaeque se contra viribus aut animis attollunt! O vocem in contionem omnium mortalium mittendam, in cuius verba principes regesque iurarent! O vocem publica generis humani innocentia dignam, cui redderetur antiquum illud saeculum!
2.1.4Şimdi gerçekten herkesin hakkaniyet ve iyilik üzerinde uzlaşması gerekirdi: ruhun bütün kötülüğünün kaynağı olan başkasınınkini arzulama kovulmalı, anne babaya bağlılık ve dürüstlük, sadakat ve ölçülülükle birlikte yeniden doğmalı, uzun bir saltanatı kötüye kullanmış kusurlar sonunda mutlu ve temiz bir çağa yer açmalıydı.
Nunc profecto consentire decebat ad aequum bonumque expulsa alieni cupidine, ex qua omne animi malum oritur, pietatem integritatemque cum fide ac modestia resurgere et vitia diuturno abusa regno dare tandem felici ac puro saeculo locum.
2.2.1Bunun büyük ölçüde gerçekleşeceğini ummak ve buna güvenmek hoşuma gidiyor, Caesar. Ruhunun bu yumuşaklığı aktarılacak, yavaş yavaş hükümranlığın bütün bedenine yayılacak ve her şey sana benzeyecek biçimde şekillenecek. Sağlık baştan gelir: bütün uzuvlar, ruh canlı mı solgun mu, ona göre dinç ve dik ya da bitkin ve düşük olur. Bu iyiliğe layık vatandaşlar, layık müttefikler olacak; bütün dünyaya doğru ahlâk geri dönecek; ellerin hiçbir yerde cezaya bulaşmak zorunda kalmayacak.
Futurum hoc. Caesar, ex magna parte sperare et confidere libet. Tradetur ista animi tui mansuetudo diffundeturque paulatim per omne imperii corpus, et cuncta in similitudinem tuam formabuntur. A capite bona valetudo: inde omnia vegeta sunt atque erecta aut languore demissa, prout animus eorum vivit aut marcet. Erunt cives, erunt socii digni hac bonitate, et in totum orbem recti mores revertentur; parcetur ubique manibus tuis.
2.2.2Burada biraz daha oyalanmama izin ver; kulaklarını okşamak için değil (bu benim âdetim değildir; dalkavuklukla hoşa gitmektense gerçeklerle incitmeyi yeğlerim). Peki neden? İyi işlerine ve sözlerine olabildiğince alışmanı, şimdi tabiat ve atılım olan şeyin bir yargıya dönüşmesini istiyorum; ama bunun dışında şunu da düşünüyorum: insan hayatına pek çok büyük ama lanetli söz girmiş, halk arasında ün kazanarak dolaşmaktadır; "Nefret etsinler, yeter ki korksunlar" gibi. Buna benzeyen bir Yunanca dize de vardır: kendisi öldükten sonra yeryüzünün ateşe karışmasını buyuran; bu türden başkaları da vardır.
Diutius me morari hic patere, non ut blandum auribus tuis (nec enim hic mihi mos est; maluerim veris offendere quam placere adulando); quid ergo est? Praeter id, quod bene factis dictisque tuis quam familiarissimum esse te cupio, ut, quod nunc natura et impetus est, fiat iudicium, illud mecum considero multas voces magnas, sed detestabiles, in vitam humanam pervenisse celebresque vulgo ferri, ut illam: "Oderint, dum metuant," cui Graecus versus similis est, qui se mortuo terram misceri ignibus iubet, et alia huius notae.
2.2.3Nasıl oluyor bilmem, ama yetenekler korkunç ve nefret uyandıran bir konuda şiddetli ve coşkulu duyguları daha kolay dile getirmiştir; iyi ve yumuşak bir ruhtan çıkmış güçlü bir sözü bugüne dek duymadım. Peki sonuç ne? Seyrek de olsa, istemeyerek ve büyük bir duraksamayla da olsa, sana yazıdan nefret ettiren o şeyi bazen yazman gerekecek; ama şimdi yaptığın gibi, büyük bir duraksamayla, pek çok erteleyişten sonra.
Ac nescio quomodo ingenia in immani et invisa materia secundiore ore expresserunt sensus vehementes et concitatos; nullam adhuc vocem audii ex bono lenique animosam. Quid ergo est? Ut raro, invitus et cum magna cunctatione, ita aliquando scribas necesse est istud, quod tibi in odium litteras adduxit, sed, sicut facis, cum magna cunctatione, cum multis dilationibus.
2.3.1Merhametin göz alıcı adı bir gün bizi aldatıp zıddına sürüklemesin diye merhametin ne olduğunu, nasıl bir şey olduğunu, sınırlarının nerede bulunduğunu görelim. Merhamet, öç alma gücü varken ruhun itidalidir; ya da üstün olanın aşağıdakine karşı ceza belirlerken gösterdiği yumuşaklıktır. Birden fazla tarif ileri sürmek daha güvenlidir; çünkü tek bir tarif şeyi yeterince kavramayabilir, deyim yerindeyse davayı usulden kaybedebilir. Bu yüzden şöyle de denebilir: merhamet, ceza verirken ruhun yumuşaklığa eğilimidir.
Et ne forte decipiat nos speciosum clementiae nomen aliquando et in contrarium abducat, videamus, quid sit clementia qualisque sit et quos fines habeat. Clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi vel lenitas superioris adversus inferiorem in constituendis poenis. Plura proponere tutius est, ne una finitio parum rem comprehendat et, ut ita dicam, formula excidat; itaque dici potest et inclinatio animi ad lenitatem in poena exigenda.
2.3.2Şu tarif ise gerçeğe çok yaklaşsa da itirazlarla karşılaşacaktır: merhametin, hak edilmiş ve borçlu olunan cezadan bir şey bağışlayan ölçülülük olduğunu söylersek, hiçbir faziletin kimseye borçlu olunandan azını yapmadığı diye karşı çıkılacaktır. Oysa herkes, merhametin hak edilerek belirlenebilecek olanın berisinde duran bir eğilim olduğunu anlar.
Illa finitio contradictiones inveniet, quamvis maxime ad verum accedat, si dixerimus clementiam esse moderationem aliquid ex merita ac debita poena remittentem: reclamabitur nullam virtutem cuiquam minus debito facere. Atqui hoc omnes intellegunt clementiam esse, quae se flectit citra id, quod merito constitui posset.
2.4.1Bilgisizler merhametin zıddının sertlik olduğunu sanır; ama hiçbir fazilet bir faziletin zıddı değildir. Öyleyse merhamete karşı olan nedir? Zalimlik; o da ceza verirken ruhun acımasızlığından başka bir şey değildir. "Ama bazıları ceza vermediği hâlde yine de zalimdir: tanımadıkları, yolda rastladıkları insanları çıkar için değil, öldürmek için öldürenler ve öldürmekle yetinmeyip vahşet gösterenler; o Busiris, Prokrustes ve tutsaklarını kırbaçlayıp diri diri ateşe atan korsanlar gibi." Bu elbette zalimliktir;
Huic contrariam imperiti putant severitatem; sed nulla virtus virtuti contraria est. Quid ergo opponitur clementiae? Crudelitas, quae nihil aliud est quam atrocitas animi in exigendis poenis. "Sed quidam non exigunt poenas, crudeles tamen sunt, tamquam qui ignotos homines et obvios non in compendium, sed occidendi causa occidunt nec interficere contenti saeviunt, ut Busiris ille et Procrustes et piratae, qui captos verberant et in ignem vivos imponunt." Haec crudelitas quidem;
2.4.2ama ne bir öcün peşinden gider (çünkü kendisine bir zarar verilmemiştir), ne de bir suça öfkelenir (çünkü önce hiçbir suç işlenmemiştir); bu yüzden tarifimizin dışında kalır, çünkü tarifimiz ceza verirken ruhun ölçüsüzlüğünü içeriyordu. Bunun zalimlik değil, vahşetten haz alan bir yırtıcılık olduğunu söyleyebiliriz; delilik de diyebiliriz: deliliğin çeşitli türleri vardır ve hiçbiri insanları öldürmeye ve parçalamaya varandan daha belirgin değildir.
sed quia nec ultionem sequitur (non enim laesa est) nec peccato alicui irascitur (nullum enim antecessit crimen), extra finitionem nostram cadit; finitio enim continebat in poenis exigendis intemperantiam animi. Possumus dicere non esse hanc crudelitatem, sed feritatem, cui voluptati saevitia est; possumus insaniam vocare: nam varia sunt genera eius et nullum certius, quam quod in caedes hominum et lancinationes pervenit.
2.4.3Öyleyse ben, cezalandırmak için sebebi olan ama ölçüsü olmayanlara zalim diyeceğim; Phalaris gibi: onun suçsuz insanlara değil, ama insanca ve makul ölçünün ötesinde vahşet gösterdiği söylenir. Kılı kırk yaran itirazdan kurtulmak için zalimliği şöyle tarif edebiliriz: ruhun daha sert olana eğilimi. Merhamet onu kendinden uzakta durmaya zorlayarak geri iter; sertlikle ise uyuşur.
Illos ergo crudeles vocabo, qui puniendi causam habent, modum non habent, sicut in Phalari, quem aiunt non quidem in homines innocentes, sed super humanum ac probabilem modum saevisse. Possumus effugere cavillationem et ita finire, ut sit crudelitas inclinatio animi ad asperiora. Hanc clementia repellit longe iussam stare a se; cum severitate illi convenit.
2.4.4Burada acımanın ne olduğunu sormak konuya uygundur; çünkü çoğu kişi onu bir fazilet olarak över ve iyi insana "acıyan kişi" der. Oysa acıma da bir ruh kusurudur. Sertliğin de merhametin de yakınında, kaçınmamız gereken şeyler bulunur: sertlik görünüşüne kapılıp zalimliğe, merhamet görünüşüne kapılıp acımaya düşeriz. İkincisinde yanılmanın tehlikesi daha hafiftir; ama gerçekten uzaklaşmak her iki durumda da aynı ölçüde yanılgıdır.
Ad rem pertinet quaerere hoc loco, quid sit misericordia; plerique enim ut virtutem eam laudant et bonum hominem vocant misericordem. Et haec vitium animi est. Utraque circa severitatem circaque clementiam posita sunt, quae vitare debemus; per speciem enim severitatis in crudelitatem incidimus, per speciem clementiae in misericordiam. In hoc leviore periculo erratur, sed par error est a vero recedendum.
2.5.1Öyleyse din tanrılara saygı gösterirken batıl inanç onları nasıl incitiyorsa, bütün iyi insanlar da merhamet ve yumuşaklık gösterecek, acımadan ise kaçınacaktır; çünkü acıma, başkalarının kötülüklerinin görüntüsü karşısında çöken küçük bir ruhun kusurudur. Bu yüzden en kötülerin en yakın arkadaşıdır: en suçluların gözyaşlarından etkilenen, ellerinden gelse zindanı kıracak olanlar yaşlı kadınlar ve kadıncıklardır. Acıma davaya değil, talihe bakar; merhamet ise akılla yürür.
Ergo quemadmodum religio deos colit, superstitio violat, ita clementiam mansuetudinemque omnes boni viri praestabunt, misericordiam autem vitabunt; est enim vitium pusilli animi ad speciem alienorum malorum succidentis. Itaque pessimo cuique familiarissima est; anus et mulierculae sunt, quae lacrimis nocentissimorum moventur, quae, si liceret, carcerem effringerent. Misericordia non causam, sed fortunam spectat; clementia rationi accedit.
2.5.2Biliyorum, Stoacıların okulu bilgisizler arasında kötü bir şöhrete sahiptir: aşırı katı olduğu, hükümdarlara ve krallara hiç de iyi öğüt vermeyeceği düşünülür; bilgenin acımadığını, bağışlamadığını söylemesi ona kusur olarak yüklenir. Bu sözler kendi başlarına ortaya konursa nefret uyandırır; çünkü insanın yanılgılarına hiç umut bırakmıyor, her suçu cezaya götürüyor gibi görünürler.
Scio male audire apud imperitos sectam Stoicorum tamquam duram nimis et minime principibus regibusque bonum daturam consilium; obicitur illi, quod sapientem negat misereri, negat ignoscere. Haec, si per se ponantur, invisa sunt; videntur enim nullam relinquere spem humanis erroribus, sed omnia delicta ad poenam deducere.
2.5.3Eğer öyleyse, insanlığı unutturmayı emreden ve talihe karşı en sağlam liman olan karşılıklı yardımlaşmayı kapatan bu ilim de ne oluyor? Ama hiçbir okul bundan daha iyiliksever ve yumuşak, hiçbiri insanları daha çok seven ve ortak iyiliğe daha dikkatli değildir; çünkü amacı, yararlı olmak ve yardım etmek, yalnız kendini değil, herkesi topluca ve tek tek gözetmektir.
Quod si est, quidnam haec scientia, quae dediscere humanitatem iubet portumque adversus fortunam certissimum mutuo auxilio cludit? Sed nulla secta benignior leniorque est, nulla amantior hominum et communis boni attentior, ut propositum sit usui esse et auxilio nec sibi tantum, sed universis singulisque consulere.
2.5.4Acıma, başkalarının sefaletlerinin görüntüsü karşısında ruhun duyduğu kederdir; ya da başkalarının kötülüklerinden, onların hak etmeyenlerin başına geldiğine inanarak kapılınan üzüntüdür. Keder ise bilge kişiye isabet etmez: onun zihni berraktır ve hiçbir şey onu bulutlandıramaz. İnsana büyük gönül kadar yakışan hiçbir şey yoktur; ama aynı kişi hem büyük hem kederli olamaz. Keder zihinleri ezer, yere atar, büzer;
Misericordia est aegritudo animi ob alienarum miseriarum speciem aut tristitia ex alienis malis contracta, quae accidere immerentibus credit; aegritudo autem in sapientem virum non cadit; serena eius mens est, nec quicquam incidere potest, quod illam obducat. Nihilque aeque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem ac maestus. Maeror contundit mentes, abicit, contrahit;
2.5.5bu, bilgenin kendi felaketlerinde bile başına gelmez; o, talihin bütün öfkesini geri püskürtecek, önünde parçalayacaktır; her zaman aynı yüzü, sakin ve sarsılmaz yüzü koruyacaktır. Üzüntüye kapı açsaydı bunu yapamazdı.
hoc sapienti ne in suis quidem accidet calamitatibus, sed omnem fortunae iram reverberabit et ante se franget; eandem semper faciem servabit, placidam, inconcussam, quod facere non posset, si tristitiam reciperet.
2.6.1Şunu da ekle: bilge önceden görür ve kararını hep hazır tutar; oysa bulanıktan asla duru ve berrak bir şey çıkmaz. Üzüntü, şeyleri görüp ayırt etmeye, faydalı olanı bulmaya, tehlikeliden kaçınmaya, adil olanı değerlendirmeye elverişsizdir; öyleyse bilge acımaz, çünkü acıma ruh sefalet çekmeden olmaz.
Adice, quod sapiens et providet et in expedito consilium habet; numquam autem liquidum socerumque ex turbido venit. Tristitia inhabilis est ad dispiciendas res, utilia excogitanda, periculosa vitanda, aequa aestimanda; ergo non miseretur, quia id sine miseria animi non fit.
2.6.2Acıyanların yapmasını istediğim öteki her şeyi o da yapacaktır, hem de seve seve ve yüce bir ruhla: başkalarının gözyaşlarına yardıma koşacak, ama onlara katılmayacak; kazazedeye el uzatacak, sürgüne konukluk, yoksula sadaka verecek. Acıyan görünmek isteyenlerin çoğunun fırlatıp attığı, yardım ettikleri kimseleri hor görüp onlara dokunmaktan korktukları o aşağılayıcı sadakayı değil; insanın insana ortak varlıktan verdiği gibi verecek. Annenin gözyaşlarına oğlunu bağışlayacak, zincirlerin çözülmesini emredecek, gladyatör okulundan kurtaracak, bir suçlunun cesedini bile gömecek; ama bunları sakin bir zihinle, yüzünü değiştirmeden yapacak.
Cetera omnia, quae, qui miserentur, volo facere, libens et altus animo faciet; succurret alienis lacrimis, non accedet; dabit manum naufrago, exuli hospitium, egenti stipem, non hanc contumeliosam, quam pars maior horum, qui misericordes videri volunt, abicit et fastidit, quos adiuvat, contingique ab iis timet, sed ut homo homini ex communi dabit; donabit lacrimis maternis filium et catenas solvi iubebit et ludo eximet et cadaver etiam noxium sepeliet, sed faciet ista tranquilla mente, vultu suo.
2.6.3Öyleyse bilge acımayacak, ama yardım edecek, yararlı olacak; ortak yardım ve kamunun iyiliği için doğmuştur, bu iyilikten herkese payını verecektir. Felakete uğramış, ama kınanması ve düzeltilmesi gerekenlere bile ölçüsünce iyiliğini ulaştıracak; asıl dertlilere, talihsizlik yüzünden sıkıntı çekenlere ise çok daha seve seve yardıma koşacaktır. Elinden geldikçe talihin yoluna dikilecek; çünkü servetini ya da gücünü, rastlantının devirdiğini ayağa kaldırmaktan daha iyi nerede kullanabilir? Birinin kurumuş bacağı, paçavralar içindeki sıskalığı, değneğe dayanan ihtiyarlığı karşısında ne yüzünü ne ruhunu düşürecek; ama bütün layık olanlara yararlı olacak ve tanrılar gibi felakete uğramışlara lütufla bakacaktır.
Ergo non miserebitur sapiens, sed succurret, sed proderit, in commune auxilium natus ac bonum publicum, ex quo dabit cuique partem. Etiam ad calamitosos pro portione improbandosque et emendandos bonitatem suam permittet; adflictis vero et forte laborantibus multo libentius subveniet. Quotiens poterit, fortunae intercedet; ubi enim opibus potius utetur aut viribus, quam ad restituenda, quae casus impulit? Vultum quidem non deiciet nec animum ob erus alicuius aridum aut pannosam maciem et innixam baculo senectutem; ceterum omnibus dignis proderit et deorum more calamitosos propitius respiciet.
2.6.4Acıma sefalete komşudur; ondan bir şey taşır, bir şey çeker. Başkasının göz iltihabını görünce kendileri de yaşaran gözlerin zayıf olduğunu bil; tıpkı, Herkül aşkına, gülenlere hep gülümsemenin, herkes esneyince kendi ağzını da açmanın neşe değil hastalık olduğu gibi. Acıma, sefaletten fazlasıyla korkan ruhların kusurudur; bunu bilgeden isteyen, neredeyse ondan ağıt yakmasını, başkalarının cenazelerinde inlemesini istiyor demektir.
Misericordia vicina est miseriae; habet enim aliquid trahitque ex ea. Imbecillos oculos esse scias, qui ad alienam lippitudinem et ipsi subfunduntur, tam mehercules quam morbum esse, non hilaritatem, semper adridere ridentibus et ad omnium oscitationem ipsum quoque os diducere; misericordia vitium est animorum nimis miseria paventium, quam si quis a sapiente exigit, prope est, ut lamentationem exigat et in alienis funeribus gemitus.
2.7.1"Ama neden bağışlamasın?" Haydi, şimdi de bağışlamanın ne olduğunu belirleyelim; böylece bilgenin onu vermemesi gerektiğini anlayacağız. Bağışlama, hak edilmiş cezanın affıdır. Bilgenin bunu neden vermemesi gerektiğini, bu görüşü savunanlar daha uzun uzun açıklar; ben kısaca, başkasının davasında konuşuyormuş gibi söyleyeyim: "Bağışlanan, cezalandırılması gereken kişidir; bilge ise yapmaması gereken hiçbir şeyi yapmaz, yapması gereken hiçbir şeyi ihmal etmez; bu yüzden vermesi gereken cezayı bağışlamaz.
"At quare non ignoscet? "Agedum constituamus nunc quoque, quid sit venia, et sciemus dari illam a sapiente non debere. Venia est poenae meritae remissio. Hanc sapiens quare non debeat dare, reddunt rationem diutius, quibus hoc propositum est; ego ut breviter tamquam in alieno iudicio dicam: "Ei ignoscitur, qui puniri debuit; sapiens autem nihil facit, quod non debet, nihil praetermittit, quod debet; itaque poenam, quam exigere debet, non donat.
2.7.2Ama bağışlamayla elde etmek istediğin şeyi sana daha şerefli bir yoldan verecektir: çünkü bilge esirgeyecek, gözetecek ve düzeltecektir. Bağışlasaydı yapacağı şeyi yapacak, ama bağışlamayacaktır; çünkü bağışlayan, yapılması gereken bir şeyi ihmal ettiğini itiraf etmiş olur. Birini yalnızca sözle uyaracak, yaşının düzeltilebilir olduğunu görerek ona ceza vermeyecek; suçun uyandırdığı öfkenin açıkça ezdiği birinin kurtulmasını emredecektir, çünkü aldatılmıştır, şarabın etkisiyle sürçmüştür; düşmanları sağ salim, bazen övgüyle bile salıverecektir, eğer onurlu sebeplerle, sadakatleri, antlaşmaları, hürriyetleri için savaşa çağrılmışlarsa.
Sed illud, quod ex venia consequi vis, honestiore tibi via tribuet; parcet enim sapiens, consulet et corriget; idem faciet, quod, si ignosceret, nec ignoscet, quoniam, qui ignoscit, fatetur aliquid se, quod fieri debuit, omisisse. Aliquem verbis tantum admonebit, poena non adficiet aetatem eius emendabilem intuens; aliquem invidia criminis manifeste laborantem iubebit incolumem esse, quia deceptus est, quia per vinum lapsus; hostes dimittet salvos, aliquando etiam laudatos, si honestis causis pro fide, pro foedere, pro libertate in bellum acciti sunt.
2.7.3Bütün bunlar bağışlamanın değil, merhametin işleridir. Merhametin serbest takdir yetkisi vardır; dava formülüne bağlı kalarak değil, hakkaniyete ve iyiliğe göre yargılar; sanığı beraat ettirmek de, tazminatı dilediği kadar takdir etmek de ona serbesttir. Bunların hiçbirini, adil olandan azını yapıyormuş gibi değil, belirlediği şey en adil olanmış gibi yapar. Bağışlamak ise cezalandırılması gerektiğine hükmettiğin birini cezalandırmamaktır; bağışlama, borçlu olunan cezanın affıdır. Merhamet her şeyden önce şunu sağlar: salıverdiği kişilerin başka bir şeye katlanmaları gerekmediğini ilan eder; bağışlamadan daha bütün, daha şereflidir.
Haec omnia non veniae, sed clementiae opera sunt. Clementia liberum arbitrium habet; non sub formula, sed ex aequo et bono iudicat; et absolvere illi licet et, quanti vult, taxare litem. Nihil ex his facit, tamquam iusto minus fecerit, sed tamquam id, quod constituit, iustissimum sit. Ignoscere autem est, quem iudices puniendum, non punire; venia debitae poenae remissio est. Clementia hoc primum praestat, ut, quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet; plenior est quam venia, honestior est.
2.7.4Bana kalırsa tartışma kelime üzerinedir, şeyin kendisinde ise uzlaşma vardır. Bilge pek çok şeyi bağışlayacak, yaradılışı pek sağlam olmayan ama iyileştirilebilir pek çok kişiyi kurtaracaktır. İyi çiftçileri örnek alacaktır: onlar yalnız düz ve uzun ağaçlara bakmazlar; bir sebeple eğrilmiş olanlara da doğrulsunlar diye destek kazıkları dikerler; kiminin çevresini budarlar ki dallar boy atmasını engellemesin; kimini yerin kusuru yüzünden güçsüz kaldığı için beslerler; başkasının gölgesinde sıkıntı çekenlerin önüne göğü açarlar.
De verbo, ut mea fert opinio, controversia est, de re quidem convenit. Sapiens multa remittet, multos parum sani, sed sanabilis ingenii servabit. Agricolas bonos imitabitur, qui non tantum rectas procerasque arbores colunt; illis quoque, quas aliqua depravavit causa, adminicula, quibus derigantur, applicant; alias circumcidunt, ne proceritatem rami premant, quasdam infirmas vitio loci nutriunt, quibusdam aliena umbra laborantibus caelum aperiunt.
2.7.5Hangi yaradılışa hangi yoldan davranılması, eğri olanların nasıl doğrultulması gerektiğini görecektir…
Videbit, quod ingenium qua ratione tractandum sit, quo modo in rectum prava flectantur. (Metin burada kesilir; kaynakta ardından gelen Hildebertus tanıklığı editörün eklediği bir metindir ve çevrilmemiştir.)