İçeriğe geç
Seneca

Seneca

Annesi Helvia'ya Teselli

Ad Helviam matrem de consolatione

1.1En iyi annem, seni teselli etmeye çok kez niyetlendim, çok kez de kendimi tuttum. Bunu göze almam için beni pek çok şey itiyordu. Önce, gözyaşlarını durduramasam bile hiç değilse bir süreliğine silebilirsem bütün sıkıntılarımdan kurtulmuş olacağımı sanıyordum; sonra, önce kendim ayağa kalkarsam seni kaldırmak için daha çok sözümün geçeceğinden şüphem yoktu; üstelik benim yendiğim talih yakınlarımdan birini yenmesin diye korkuyordum. Bu yüzden elimi kendi yaramın üstüne bastırarak, ne yapıp edip sizin yaralarınızı sarmak için sürüne sürüne gelmeye çalışıyordum.

1.1

Saepe iam, mater optima, impetum cepi consolandi te, saepe continui. Vt auderem multa me inpellebant: primum uidebar depositurus omnia incommoda, cum lacrimas tuas, etiam si supprimere non potuissem, interim certe abstersissem; deinde plus habiturum me auctoritatis non dubitabam ad excitandam te, si prior ipse consurrexissem; praeterea timebam ne a me uicta fortuna aliquem meorum uinceret. Itaque utcumque conabar manu super plagam meam inposita ad obliganda uulnera uestra reptare.

1.2Öte yandan bu niyetimi geciktiren şeyler de vardı. Acın henüz tazeyken ve kudururken ona karşı çıkmamam gerektiğini biliyordum; yoksa avuntuların kendisi onu kışkırtıp alevlendirebilirdi — hastalıklarda da vaktinden önce verilen ilaçtan daha zararlı bir şey yoktur. Bu yüzden acının kendi gücünü kendisinin kırmasını, zamanla yumuşayıp ilaçlara katlanabilecek hâle gelince dokunulmasına ve elden geçirilmesine izin vermesini bekliyordum. Bundan başka, en ünlü dehaların yasları dizginlemek ve yatıştırmak için yazdığı bütün eserleri karıştırırken, yakınları kendisine ağlarken onları teselli etmiş birinin örneğini bulamıyordum; böylece yeni bir durum karşısında bocalıyor, bunun teselli değil, yarayı deşmek olmasından korkuyordum.

1.2

Hoc propositum meum erant rursus quae retardarent: dolori tuo, dum recens saeuiret, sciebam occurrendum non esse ne illum ipsa solacia inritarent et accenderent — nam in morbis quoque nihil est perniciosius quam inmatura medicina; expectabam itaque dum ipse uires suas frangeret et ad sustinenda remedia mora mitigatus tangi se ac tractari pateretur. Praeterea cum omnia clarissimorum ingeniorum monumenta ad compescendos moderandosque luctus composita euoluerem, non inueniebam exemplum eius qui consolatus suos esset, cum ipse ab illis comploraretur; ita in re noua haesitabam uerebarque ne haec non consolatio esset sed exulceratio.

1.3Üstelik yakınlarını teselli etmek için başını tam ölü yakma yığınından kaldıran bir adamın, sıradan ve gündelik konuşmadan alınmamış yeni sözlere ihtiyacı yok muydu? Ölçüyü aşan her büyük acı, çoğu zaman sesin kendisini bile kestiği için, söz seçme imkânını da elden alır.

1.3

Quid quod nouis uerbis nec ex uulgari et cotidiana sumptis adlocutione opus erat homini ad consolandos suos ex ipso rogo caput adleuanti? Omnis autem magnitudo doloris modum excedentis necesse est dilectum uerborum eripiat, cum saepe uocem quoque ipsam intercludat.

1.4Yine de ne yapıp edip deneyeceğim; dehama güvendiğimden değil, teselli edenin bizzat ben olmam en etkili tesellinin yerini tutabileceği için. Hiçbir şeyini esirgemediğin bana, her keder inatçı olsa da, şunu da esirgemeyeceğini umuyorum: özlemine benim bir ölçü koymama razı olmanı.

1.4

Vtcumque conitar, non fiducia ingenii, sed quia possum instar efficacissimae consolationis esse ipse consolator. Cui nihil negares, huic hoc utique te non esse negaturam, licet omnis maeror contumax sit, spero, ut desiderio tuo uelis a me modum statui.

2.1Bak, şefkatine ne kadar güvendiğimi söylüyorum: sende, mutsuzlar üzerinde kendisinden daha güçlü hiçbir şey olmayan acından daha güçlü olacağımdan şüphem yok. Bu yüzden onunla hemen çarpışmayayım diye önce onun yanında yer alacak, onu kışkırtacak şeyleri önüne yığacağım; her şeyi ortaya dökeceğim, kabuk bağlamış yaraları yeniden açacağım.

2.1

Vide quantum de indulgentia tua promiserim mihi: potentiorem me futurum apud te non dubito quam dolorem tuum, quo nihil est apud miseros potentius. Itaque ne statim cum eo concurram, adero prius illi et quibus excitetur ingeram; omnia proferam et rescindam quae iam obducta sunt.

2.2Biri diyecek ki: "Bu nasıl bir teselli biçimi? Unutulmuş kötülükleri geri çağırmak, tek bir kötülüğe bile güçbela katlanan bir ruhu bütün sıkıntılarının karşısına oturtmak mı?" Ama o kişi şunu düşünsün: ilaca karşı güçlenecek kadar zararlı olan şeyler çoğunlukla zıtlarıyla tedavi edilir. Bu yüzden ona bütün yaslarını, bütün matem giysilerini yaklaştıracağım: bu, yumuşak bir yoldan tedavi etmek değil, dağlamak ve kesmek olacak. Ne elde edeceğim? Bunca sefaleti yenmiş bir ruhun, bu kadar yara iziyle dolu bir bedende tek bir yaraya zor katlanmaktan utanmasını.

2.2

Dicet aliquis: 'quod hoc genus est consolandi, obliterata mala reuocare et animum in omnium aerumnarum suarum conspectu conlocare uix unius patientem?' Sed is cogitet, quaecumque usque eo perniciosa sunt ut contra remedium conualuerint, plerumque contrariis curari. Omnis itaque luctus illi suos, omnia lugubria admouebo: hoc erit non molli uia mederi, sed urere ac secare. Quid consequar? ut pudeat animum tot miseriarum uictorem aegre ferre unum uulnus in corpore tam cicatricoso.

2.3Uzun bir mutluluğun narin zihinlerini gevşettiği kimseler daha uzun ağlasın, inlesin, en hafif haksızlıkların sarsıntısıyla çöksün; ama bütün yılları felaketler içinden geçmiş olanlar en ağır şeylere de yiğit ve sarsılmaz bir sebatla katlansınlar. Sürekli talihsizliğin tek bir iyi yanı vardır: hep hırpaladığı kişileri sonunda katılaştırır.

2.3

Fleant itaque diutius et gemant, quorum delicatas mentes eneruauit longa felicitas, et ad leuissimarum iniuriarum motus conlabantur: at quorum omnes anni per calamitates transierunt, grauissima quoque forti et inmobili constantia perferant. Vnum habet adsidua infelicitas bonum, quod quos semper uexat nouissime indurat.

2.4Talih seni en ağır yaslardan hiç azat etmedi, doğduğun günü bile ayrı tutmadı: anneni daha doğar doğmaz, hatta doğarken kaybettin ve hayata bir bakıma terk edilmiş olarak çıktın. Bir üvey annenin yanında büyüdün; ama onu, bir öz kızda bile ancak görülebilecek bir itaat ve saygıyla, annen olmaya zorladın. Yine de iyi bir üvey anne bile herkese pahalıya mal olur. Çok şefkatli, çok iyi ve çok yiğit bir adam olan dayını, gelişini beklerken kaybettin; talih acımasızlığını araya zaman koyarak hafifletmesin diye, otuz gün içinde, kendisinden üç çocuk annesi olduğun çok sevdiğin kocanı defnettin.

2.4

Nullam tibi fortuna uacationem dedit a grauissimis luctibus, ne natalem quidem tuum excepit: amisisti matrem statim nata, immo dum nasceris, et ad uitam quodam modo exposita es. Creuisti sub nouerca, quam tu quidem omni obsequio et pietate, quanta uel in filia conspici potest, matrem fieri coegisti; nulli tamen non magno constitit etiam bona nouerca. Auunculum indulgentissimum, optimum ac fortissimum uirum, cum aduentum eius expectares, amisisti; et ne saeuitiam suam fortuna leuiorem diducendo faceret, intra tricesimum diem carissimum uirum, ex quo mater trium liberorum eras, extulisti.

2.5Sana bu yas, sen yas tutarken haber verildi; üstelik bütün çocukların uzaktaydı, sanki felaketler acının yaslanacağı hiçbir yer kalmasın diye bile bile tam o zamana yığılmıştı. Arada hiç soluk vermeden üstüne saldıran bunca tehlikeyi, bunca korkuyu geçiyorum: daha geçenlerde, üç torunu bağrından uğurladığın aynı kucağa üç torunun kemiklerini aldın; oğlumu senin ellerinde ve öpücüklerin arasında ölmüş olarak defnettikten sonraki yirmi gün içinde, benim sürüklenip götürüldüğümü duydun. Bir bu eksikti: yaşayanların yasını tutmak.

2.5

Lugenti tibi luctus nuntiatus est omnibus quidem absentibus liberis, quasi de industria in id tempus coniectis malis tuis ut nihil esset [haberes] ubi se dolor tuus reclinaret. Transeo tot pericula, tot metus, quos sine interuallo in te incursantis pertulisti: modo modo in eundem sinum ex quo tres nepotes emiseras ossa trium nepotum recepisti; intra uicesimum diem quam filium meum in manibus et in osculis tuis mortuum funeraueras, raptum me audisti: hoc adhuc defuerat tibi, lugere uiuos.

3.1Kabul ediyorum, şimdiye dek bedenine inmiş bütün yaralar arasında en ağırı bu taze yaradır; yalnız derinin yüzünü yırtmadı, göğsünü ve iç organlarını yardı. Ama nasıl acemi askerler hafifçe yaralansalar bile bağırıp çağırır, demirden çok hekimlerin elinden korkarlarsa, kıdemli askerler ise delik deşik olsalar bile, sanki başkasının bedeniymiş gibi, sabırla ve inlemeden yaralarının temizlenmesine katlanırlarsa, sen de şimdi kendini öyle yiğitçe tedaviye teslim etmelisin.

3.1

Grauissimum est ex omnibus quae umquam in corpus tuum descenderunt recens uulnus, fateor; non summam cutem rupit, pectus et uiscera ipsa diuisit. Sed quemadmodum tirones leuiter saucii tamen uociferantur et manus medicorum magis quam ferrum horrent, at ueterani quamuis confossi patienter ac sine gemitu uelut aliena corpora exsaniari patiuntur, ita tu nunc debes fortiter praebere te curationi.

3.2Ağıtları, feryatları ve kadın acısının çoğunlukla kendini kargaşaya verdiği öbür şeyleri bir kenara bırak; çünkü hâlâ mutsuz olmayı öğrenmediysen bunca kötülüğü boşuna yaşamışsın demektir. Seninle hiç de çekinerek konuşmadım, değil mi? Kötülüklerinden hiçbirini senden saklamadım, hepsini yığıp önüne koydum.

3.2

Lamentationes quidem et eiulatus et alia per quae fere muliebris dolor tumultuatur amoue; perdidisti enim tot mala, si nondum misera esse didicisti. Ecquid uideor non timide tecum egisse? nihil tibi subduxi ex malis tuis, sed omnia coaceruata ante te posui.

4.1Bunu büyük bir yüreklilikle yaptım; çünkü acını sınırlamaya değil, yenmeye karar verdim. Sanırım onu şöyle yeneceğim: önce, kendime mutsuz denilmesini gerektirecek hiçbir şey, hele dokunduğum yakınlarımı da mutsuz edecek hiçbir şey çekmediğimi gösterirsem; sonra sana dönüp tamamen benimkine bağlı olan senin talihinin de ağır olmadığını kanıtlarsam.

4.1

Magno id animo feci; constitui enim uincere dolorem tuum, non circumscribere. Vincam autem, puto, primum si ostendero nihil me pati propter quod ipse dici possim miser, nedum propter quod miseros etiam quos contingo faciam; deinde si ad te transiero et probauero ne tuam quidem grauem esse fortunam, quae tota ex mea pendet.

4.2Önce, sevginin duymak için can attığı şeyle başlayacağım: başımda hiçbir kötülük yok. Elimden gelirse, beni ezdiğini sandığın şeylerin katlanılmaz olmadığını açıkça göstereceğim; buna inanılamazsa bile, insanları genellikle mutsuz eden şeylerin arasında mesut olacağım için kendimden daha çok hoşnut olacağım.

4.2

Hoc prius adgrediar quod pietas tua audire gestit, nihil mihi mali esse. Si potuero, ipsas res quibus me putas premi non esse intolerabiles faciam manifestum; sin id credi non potuerit, at ego mihi ipse magis placebo, quod inter eas res beatus ero quae miseros solent facere.

4.3Benim hakkımda başkalarına inanman gerekmez: belirsiz kanaatlerle telaşa düşmeyesin diye, mutsuz olmadığımı sana bizzat ben bildiriyorum. İçin daha da rahat etsin diye ekleyeyim: mutsuz olmam mümkün bile değil.

4.3

Non est quod de me aliis credas: ipse tibi, ne quid incertis opinionibus perturberis, indico me non esse miserum. Adiciam, quo securior sis, ne fieri quidem me posse miserum.

5.1İyi bir şartla doğduk, yeter ki onu terk etmeyelim. Tabiat, iyi yaşamak için büyük bir donanıma ihtiyaç olmamasını sağladı: herkes kendini mesut edebilir. Dışarıdan gelen şeylerin ağırlığı azdır, hiçbir yöne büyük bir güç taşımaz: bilgeyi ne iyi olaylar yükseltir ne kötüler alçaltır; çünkü o hep en çok kendine dayanmaya, her sevinci kendinden beklemeye çalışmıştır.

5.1

Bona condicione geniti sumus, si eam non deseruerimus. Id egit rerum natura ut ad bene uiuendum non magno apparatu opus esset: unusquisque facere se beatum potest. Leue momentum in aduenticiis rebus est et quod in neutram partem magnas uires habeat: nec secunda sapientem euehunt nec aduersa demittunt; laborauit enim semper ut in se plurimum poneret, ut a se omne gaudium peteret.

5.2Peki ne yani? Bilge olduğumu mu söylüyorum? Hiç de değil; bunu iddia edebilseydim, yalnız mutsuz olmadığımı söylemekle kalmaz, herkesten talihli olduğumu ve tanrıya komşu olacak kadar yükseldiğimi ilan ederdim. Şimdilik bütün sefaletleri yumuşatmaya yeten şeyi yaptım: kendimi bilge adamlara teslim ettim; henüz kendime yardım edecek kadar güçlü olmadığım için başkalarının ordugâhına, yani kendilerini ve yakınlarını kolayca koruyanların ordugâhına sığındım.

5.2

Quid ergo? sapientem esse me dico? Minime; nam id quidem si profiteri possem, non tantum negarem miserum esse me, sed omnium fortunatissimum et in uicinum deo perductum praedicarem: nunc, quod satis est ad omnis miserias leniendas, sapientibus me uiris dedi et nondum in auxilium mei ualidus in aliena castra confugi, eorum scilicet qui facile se ac suos tuentur.

5.3Onlar bana, nöbete konmuş gibi hiç ayrılmadan durmamı, talihin bütün girişimlerini, bütün saldırılarını gelmeden çok önce gözetlememi emrettiler. Talih ancak ansızın geldiği kişiye ağırdır; onu hep bekleyen kolayca karşılar. Düşmanın gelişi de ancak hazırlıksız yakaladıklarını yere serer; savaştan önce gelecek savaşa hazırlananlar ise düzenli ve donanımlı olarak, en gürültülüsü olan ilk darbeyi kolayca karşılarlar.

5.3

Illi me iusserunt stare adsidue uelut in praesidio positum et omnis conatus fortunae, omnis impetus prospicere multo ante quam incurrant. Illis grauis est quibus repentina est: facile eam sustinet qui semper expectat. Nam et hostium aduentus eos prosternit quos inopinantis occupauit: at qui futuro se bello ante bellum parauerunt, compositi et aptati primum qui tumultuosissimus est ictum facile excipiunt.

5.4Talihe hiçbir zaman güvenmedim, barış yapıyor göründüğü zaman bile. Bana büyük bir cömertlikle verdiği her şeyi — parayı, makamları, itibarı — beni sarsmadan geri alabileceği bir yere koydum. Onlarla aramda geniş bir mesafe tuttum; bu yüzden onları benden aldı, ama koparmadı. Kötü talih ancak iyi talihin aldattığı kişiyi ezer.

5.4

Numquam ego fortunae credidi, etiam cum uideretur pacem agere; omnia illa quae in me indulgentissime conferebat, pecuniam honores gratiam, eo loco posui unde posset sine motu meo repetere. Interuallum inter illa et me magnum habui; itaque abstulit illa, non auulsit. Neminem aduersa fortuna comminuit nisi quem secunda decepit.

5.5Talihin armağanlarını kendi malları ve kalıcı şeylermiş gibi sevenler, bunlar yüzünden kendilerine hayranlıkla bakılmasını isteyenler, sahte ve oynak eğlenceler sağlam hiçbir hazzı tanımayan boş ve çocukça ruhlarını yüzüstü bırakınca yere serilir ve kedere gömülürler. Ama mutlu olaylarla şişmeyen kişi, işler değişince de büzülmez. Sağlamlığı artık sınanmış, yenilmez bir ruhu iki duruma karşı da korur; çünkü mutluluğun tam içindeyken mutsuzluğa karşı neyin işe yaradığını denemiştir.

5.5

Illi qui munera eius uelut sua et perpetua amauerunt, qui se suspici propter illa uoluerunt, iacent et maerent cum uanos et pueriles animos, omnis solidae uoluptatis ignaros, falsa et mobilia oblectamenta destituunt: at ille qui se laetis rebus non inflauit nec mutatis contrahit. Aduersus utrumque statum inuictum animum tenet exploratae iam firmitatis; nam in ipsa felicitate quid contra infelicitatem ualeret expertus est.

5.6Bu yüzden herkesin dilediği şeylerde gerçek bir iyilik olmadığını her zaman düşündüm; nitekim onları boş, gösterişli ve aldatıcı bir boyayla sıvanmış buldum, içlerinde dış yüzlerine benzeyen hiçbir şey yoktu. Şimdi de kötülük denen şeylerde, halkın kanaatinin tehdit ettiği kadar korkunç ve katı bir şey bulmuyorum. Gerçi kelimenin kendisi bile, bir tür telkin ve ortak kabul yüzünden kulağa daha sert gelir ve dinleyene hüzünlü, lanetli bir şey gibi çarpar; çünkü halk böyle buyurmuştur. Ama halkın çıkardığı kararları bilgeler çoğunlukla yürürlükten kaldırır.

5.6

Itaque ego in illis quae omnes optant existimaui semper nihil ueri boni inesse, tum inania et specioso ac deceptorio fuco circumlita inueni, intra nihil habentia fronti suae simile: nunc in his quae mala uocantur nihil tam terribile ac durum inuenio quam opinio uulgi minabatur. Verbum quidem ipsum persuasione quadam et consensu iam asperius ad aures uenit et audientis tamquam triste et execrabile ferit: ita enim populus iussit, sed populi scita ex magna parte sapientes abrogant.

6.1Öyleyse, şeylerin ilk görünüşüne, nasıl inanılmışsa öyle kapılan çoğunluğun yargısını bir kenara bırakıp sürgünün ne olduğuna bakalım. Elbette yer değiştirmektir. Gücünü daraltıyor, en kötü yanını gizliyormuşum gibi görünmeyeyim: bu yer değiştirmenin ardından bazı sıkıntılar gelir: yoksulluk, itibarsızlık, hor görülmek. Bunlarla sonra çarpışacağım; şimdilik önce şuna bakmak istiyorum: yer değiştirmenin kendisi ne acı getirir?

6.1

Remoto ergo iudicio plurium, quos prima rerum species, utcumque credita est, aufert, uideamus quid sit exilium. Nempe loci commutatio. Ne angustare uidear uim eius et quidquid pessimum in se habet subtrahere, hanc commutationem loci sequuntur incommoda, paupertas ignominia contemptus. Aduersus ista postea confligam: interim primum illud intueri uolo, quid acerbi adferat ipsa loci commutatio.

6.2"Vatandan yoksun olmak katlanılmaz bir şeydir." Haydi bak şu kalabalığa; uçsuz bucaksız şehrin damları onu ancak alabiliyor: bu kalabalığın büyük kısmı vatanından yoksundur. Kendi beldelerinden ve kolonilerinden, kısacası bütün dünyadan buraya akıp geldiler: kimini hırs getirdi, kimini bir kamu vazifesinin zorunluluğu, kimini üstlendiği elçilik, kimini kusurlarına elverişli ve bol imkânlı bir yer arayan sefahat, kimini hür insana yaraşır ilimlere duyduğu arzu, kimini gösteriler; kimini dostluk sürükledi, kimini de faziletini göstermek için geniş bir alan bulan gayret; kimi satılık güzelliğini getirdi, kimi satılık belagatini.

6.2

'Carere patria intolerabile est.' Aspice agedum hanc frequentiam, cui uix urbis inmensae tecta sufficiunt: maxima pars istius turbae patria caret. Ex municipiis et coloniis suis, ex toto denique orbe terrarum confluxerunt: alios adduxit ambitio, alios necessitas officii publici, alios inposita legatio, alios luxuria opportunum et opulentum uitiis locum quaerens, alios liberalium studiorum cupiditas, alios spectacula; quosdam traxit amicitia, quosdam industria laxam ostendendae uirtuti nancta materiam; quidam uenalem formam attulerunt, quidam uenalem eloquentiam.

6.3Hem faziletlere hem kusurlara yüksek fiyatlar biçen bu şehre her türden insan koşup geldi. Bunların hepsinin adlarıyla çağrılmasını emret ve her birine "Evin nerede?" diye sor: göreceksin ki büyük kısmı kendi yurdunu bırakıp en büyük ve en güzel, ama yine de kendisinin olmayan bir şehre gelmiştir.

6.3

Nullum non hominum genus concucurrit in urbem et uirtutibus et uitiis magna pretia ponentem. Iube istos omnes ad nomen citari et 'unde domo' quisque sit quaere: uidebis maiorem partem esse quae relictis sedibus suis uenerit in maximam quidem ac pulcherrimam urbem, non tamen suam.

6.4Sonra, adeta herkesin ortak şehri denebilecek bu şehirden ayrıl, bütün şehirleri dolaş: hiçbiri yoktur ki nüfusunun büyük kısmı yabancı olmasın. Güzel konumları ve bölgelerinin elverişliliğiyle çok kişiyi çeken şehirleri geç; ıssız yerleri ve en sarp adaları, Skiathos'u ve Seriphos'u, Gyaros'u ve Kossura'yı gözden geçir: içinde birinin kendi gönlüyle yaşamadığı hiçbir sürgün yeri bulamazsın.

6.4

Deinde ab hac ciuitate discede, quae ueluti communis potest dici, omnes urbes circumi: nulla non magnam partem peregrinae multitudinis habet. Transi ab iis quarum amoena positio et opportunitas regionis plures adlicit, deserta loca et asperrimas insulas, Sciathum et Seriphum, Gyaram et Cossuran percense: nullum inuenies exilium in quo non aliquis animi causa moretur.

6.5Bu kaya kadar çıplak, her yandan bu kadar sarp ne bulunabilir? Geçim kaynaklarına bakılırsa bundan daha kıt, insanlarına bakılırsa daha yabani, yerin konumuna bakılırsa daha korkunç, havasına bakılırsa daha ölçüsüz ne var? Yine de burada yerliden çok yabancı yaşıyor. Demek ki yer değiştirmenin kendisi o kadar ağır değil ki bu yer bile bazılarını vatanından koparıp getirmiş.

6.5

Quid tam nudum inueniri potest, quid tam abruptum undique quam hoc saxum? Quid ad copias respicienti ieiunius? Quid ad homines inmansuetius? Quid ad ipsum loci situm horridius? Quid ad caeli naturam intemperantius? Plures tamen hic peregrini quam ciues consistunt. Vsque eo ergo commutatio ipsa locorum grauis non est ut hic quoque locus a patria quosdam abduxerit.

6.6Ruhlarda yurt değiştirmeye ve ev taşımaya karşı tabiattan gelen bir kaşıntı bulunduğunu söyleyenler var; çünkü insana hareketli ve huzursuz bir zihin verilmiştir: hiçbir yerde durmaz, dağılır, düşüncelerini bilinen bilinmeyen her şeye salar; gezgindir, dinlenmeye tahammülü yoktur, en çok da yeniliğe sevinir.

6.6

Inuenio qui dicant inesse naturalem quandam inritationem animis commutandi sedes et transferendi domicilia; mobilis enim et inquieta homini mens data est, nusquam se tenet, spargitur, et cogitationes suas in omnia nota atque ignota dimittit, uaga et quietis inpatiens et nouitate rerum laetissima.

6.7İlk kaynağına bakarsan buna şaşmazsın: zihin topraktan, ağır bir cisimden yoğrulmamıştır, o göksel soluktan inmiştir. Göksel şeylerin tabiatı ise hep hareket hâlindedir, kaçar, son hızla sürüklenir. Evreni aydınlatan yıldızlara bak: hiçbiri yerinde durmaz. <Güneş> durmaksızın kayar, yerden yere geçer; bütünle birlikte dönse de evrenin kendisine ters yönde yine de ilerler, burçların bütün bölümlerini dolaşır, hiç durmaz: onun hareketi sürekli, bir yerden öbürüne göçü bitmezdir.

6.7

Quod non miraberis, si primam eius originem aspexeris: non est ex terreno et graui concreta corpore, ex illo caelesti spiritu descendit; caelestium autem natura semper in motu est, fugit et uelocissimo cursu agitur. Aspice sidera mundum inlustrantia: nullum eorum perstat. labitur adsidue et locum ex loco mutat et, quamuis cum uniuerso uertatur, in contrarium nihilo minus ipsi mundo refertur, per omnis signorum partes discurrit, numquam resistit; perpetua eius agitatio et aliunde alio commigratio est.

6.8Her şey hep döner ve geçiş hâlindedir; tabiatın kanunu ve zorunluluğu nasıl düzenlediyse öyle bir yerden öbürüne taşınır; belli yıl süreleri içinde yörüngelerini tamamlayınca geldikleri yollardan yeniden geçerler. Haydi şimdi, ilahî şeylerin oluştuğu aynı tohumlardan meydana gelmiş insan ruhunun geçişe ve göçe katlanamadığını san; oysa tanrının tabiatı ya sürekli ve çok hızlı bir değişmeden zevk alır ya da kendini onunla korur.

6.8

Omnia uoluuntur semper et in transitu sunt; ut lex et naturae necessitas ordinauit, aliunde alio deferuntur; cum per certa annorum spatia orbes suos explicuerint, iterum ibunt per quae uenerant: i nunc et humanum animum, ex isdem quibus diuina constant seminibus compositum, moleste ferre transitum ac migrationem puta, cum dei natura adsidua et citatissima commutatione uel delectet se uel conseruet.

7.1Haydi, göksel şeylerden yüzünü insanî şeylere çevir: bütün ulusların ve halkların yurt değiştirdiğini göreceksin. Barbar bölgelerin ortasında Yunan şehirlerinin ne işi var? Hintliler ve Persler arasında Makedonca ne arıyor? İskitya ve vahşi, ehlileşmemiş ulusların bütün o kuşağı, Karadeniz kıyılarına kurulmuş Akhaia şehirlerini gösterip duruyor: ne bitmeyen kışın sertliği ne de insanların, göklerine benzer biçimde ürkütücü yaratılışı evlerini oraya taşıyanlara engel oldu.

7.1

A caelestibus agedum te ad humana conuerte: uidebis gentes populosque uniuersos mutasse sedem. Quid sibi uolunt in mediis barbarorum regionibus Graecae urbes? Quid inter Indos Persasque Macedonicus sermo? Scythia et totus ille ferarum indomitarumque gentium tractus ciuitates Achaiae Ponticis inpositas litoribus ostentat: non perpetuae hiemis saeuitia, non hominum ingenia ad similitudinem caeli sui horrentia transferentibus domos suas obstiterunt.

7.2Asya'da bir Atinalı kalabalığı var; Miletos yetmiş beş şehrin halkını dört bir yana saçtı; İtalya'nın Aşağı Deniz'in yıkadığı bütün kıyısı Büyük Yunanistan oldu. Asya Etrüskleri kendinden sayar; Surlular Afrika'da, Kartacalılar İspanya'da oturur; Yunanlar Galya'ya, Galyalılar Yunanistan'a girdi; Pireneler Germenlerin geçişini durdurmadı. İnsanın kararsızlığı yolu olmayan, bilinmeyen yerlerde dolaşıp durdu.

7.2

Atheniensis in Asia turba est; Miletus quinque et septuaginta urbium populum in diuersa effudit; totum Italiae latus quod infero mari adluitur maior Graecia fuit. Tuscos Asia sibi uindicat; Tyrii Africam incolunt, [in] Hispaniam Poeni; Graeci se in Galliam inmiserunt, in Graeciam Galli; Pyrenaeus Germanorum transitus non inhibuit — per inuia, per incognita uersauit se humana leuitas.

7.3Çocuklarını, karılarını, yaşlılıktan ağırlaşmış ana babalarını sürükleyip götürdüler. Kimileri uzun bir başıboşlukla savrulduktan sonra yerlerini seçerek değil, yorgunluktan en yakındakini tutarak yerleşti; kimileri yabancı bir toprakta silahla kendine hak edindi; bazı ulusları, bilinmeyen yerleri ararken deniz yuttu; bazıları da her şeyin yokluğu onları nereye bıraktıysa oraya yerleşti.

7.3

Liberos coniugesque et graues senio parentes traxerunt. Alii longo errore iactati non iudicio elegerunt locum sed lassitudine proximum occupauerunt, alii armis sibi ius in aliena terra fecerunt; quasdam gentes, cum ignota peterent, mare hausit, quaedam ibi consederunt ubi illas rerum omnium inopia deposuit.

7.4Herkesin vatanını bırakıp yenisini aramasının sebebi de aynı değildi: kimilerini, düşman silahlarından kaçıp şehirlerinin yıkımından kurtulmuş olarak, kendi mallarından yoksun hâlde yabancı topraklara sürdü; kimini iç kargaşa uzaklaştırdı; kimini taşan nüfusun aşırı kalabalığı, yükünü hafifletmek için dışarı saldı; kimini veba, sık sık açılan yer yarıkları ya da verimsiz toprağın katlanılmaz bir kusuru dışarı attı; kimilerini de verimli ve olduğundan fazla övülen bir kıyının ünü baştan çıkardı.

7.4

Nec omnibus eadem causa relinquendi quaerendique patriam fuit: alios excidia urbium suarum hostilibus armis elapsos in aliena spoliatos suis expulerunt; alios domestica seditio summouit; alios nimia superfluentis populi frequentia ad exonerandas uires emisit; alios pestilentia aut frequentes terrarum hiatus aut aliqua intoleranda infelicis soli uitia eiecerunt; quosdam fertilis orae et in maius laudatae fama corrupit.

7.5Kimini bir sebep, kimini başka bir sebep evinden çıkardı; ama şurası kesinlikle açıktır: hiçbir şey doğduğu yerde kalmamıştır. İnsan soyu durmadan oraya buraya koşar; bu kadar büyük bir dünyada her gün bir şey değişir: yeni şehirlerin temelleri atılır, öncekiler sönünce ya da daha güçlü birine katılınca yeni ulusların adları doğar. Bütün bu halk göçleri de toplu sürgünlerden başka nedir ki?

7.5

Alios alia causa exciuit domibus suis: illud utique manifestum est, nihil eodem loco mansisse quo genitum est. Adsiduus generis humani discursus est; cotidie aliquid in tam magno orbe mutatur: noua urbium fundamenta iaciuntur, noua gentium nomina extinctis prioribus aut in accessionem ualidioris conuersis oriuntur. Omnes autem istae populorum transportationes quid aliud quam publica exilia sunt?

7.6Seni neden bu kadar uzun bir dolambaçla dolaştırıyorum? Patavium'un kurucusu Antenor'u, Tiberis kıyısında Arkadların krallığını kuran Euandros'u saymanın ne anlamı var? Troya savaşının, yenenleri de yenilenleri de yabancı topraklara dağıttığı Diomedes'i ve ötekileri saymanın?

7.6

Quid te tam longo circumitu traho? Quid interest enumerare Antenorem Pataui conditorem et Euandrum in ripa Tiberis regna Arcadum conlocantem? Quid Diomeden aliosque quos Troianum bellum uictos simul uictoresque per alienas terras dissipauit?

7.7Roma İmparatorluğu da kurucusu olarak bir sürgüne bakar: vatanı ele geçirilince kaçan, az sayıda artığı peşinden sürükleyen bu adamı, uzak yerler ararken zorunluluk ve galibin korkusu İtalya'ya getirdi. Sonra bu halk her eyalete ne kadar koloni gönderdi! Romalı nerede yendiyse orada oturur. Bu yer değiştirmeye isteyerek yazılırlardı; yaşlı adam bile kendi sunaklarını bırakıp denizler ötesine kolonicilerin peşinden giderdi.

7.7

Romanum imperium nempe auctorem exulem respicit, quem profugum capta patria, exiguas reliquias trahentem, necessitas et uictoris metus longinqua quaerentem in Italiam detulit. Hic deinde populus quot colonias in omnem prouinciam misit! ubicumque uicit Romanus, habitat. Ad hanc commutationem locorum libentes nomina dabant, et relictis aris suis trans maria sequebatur colonos senex.

7.8Konu daha fazla örnek saymayı gerektirmiyor; yine de göze batan bir örnek daha ekleyeyim: bu adanın kendisi de sakinlerini çok kez değiştirdi. Eskiliğin üstünü örttüğü daha eski olayları geçeyim: şimdi Massilia'da oturan Yunanlar, Phokis'i bırakınca önce bu adaya yerleştiler. Onları buradan neyin kaçırdığı belirsizdir: havanın ağırlığı mı, çok güçlü İtalya'nın göz önünde olması mı, yoksa limansız denizin tabiatı mı? Sebebin yerli halkın vahşiliği olmadığı, o zamanlar Galya'nın en yabani ve en ilkel halklarının arasına yerleşmelerinden bellidir.

7.8

Res quidem non desiderat plurium enumerationem; unum tamen adiciam quod in oculos se ingerit: haec ipsa insula saepe iam cultores mutauit. Vt antiquiora, quae uetustas obduxit, transeam, Phocide relicta Graii qui nunc Massiliam incolunt prius in hac insula consederunt, ex qua quid eos fugauerit incertum est, utrum caeli grauitas an praepotentis Italiae conspectus an natura inportuosi maris; nam in causa non fuisse feritatem accolarum eo apparet quod maxime tunc trucibus et inconditis Galliae populis se interposuerunt.

7.9Sonra adaya Ligurlar geçti, İspanyollar da geçti; bu, âdetlerin benzerliğinden anlaşılır: Kantabrialılarınkiyle aynı başlıkları, aynı ayakkabıları ve bazı ortak kelimeleri var; çünkü dillerinin bütünü, Yunanlarla ve Ligurlarla kaynaşmaktan atalarının dilinden uzaklaştı. Sonra Roma vatandaşlarından iki koloni getirildi, biri Marius, öbürü Sulla tarafından: bu kurak ve dikenli kayanın halkı tam bu kadar kez değişti!

7.9

Transierunt deinde Ligures in eam, transierunt et Hispani, quod ex similitudine ritus apparet; eadem enim tegmenta capitum idemque genus calciamenti quod Cantabris est, et uerba quaedam; nam totus sermo conuersatione Graecorum Ligurumque a patrio desciuit. Deductae deinde sunt duae ciuium Romanorum coloniae, altera a Mario, altera a Sulla: totiens huius aridi et spinosi saxi mutatus est populus!

7.10Kısacası bugün hâlâ yerlilerin oturduğu bir toprak güçbela bulursun; her şey birbirine karışmış ve sonradan aşılanmıştır. Biri öbürünün yerine geçti: biri, öbürünü bıktırmış olanı arzuladı; öbürü, kovduğu yerden kendisi kovuldu. Kader böyle istedi: hiçbir şeyin talihi hep aynı yerde durmasın.

7.10

Vix denique inuenies ullam terram quam etiamnunc indigenae colant; permixta omnia et insiticia sunt. Alius alii successit: hic concupiuit quod illi fastidio fuit; ille unde expulerat eiectus est. Ita fato placuit, nullius rei eodem semper loco stare fortunam.

8.1Sürgüne yapışık öbür sıkıntılar bir yana, yer değiştirmenin kendisine karşı Romalıların en bilgini Varro, nereye gidersek gidelim aynı tabiatla yaşamak zorunda olmamızı yeterli bir ilaç sayar; Marcus Brutus ise sürgüne gidenlerin faziletlerini yanlarında götürebilmesini yeterli sayar.

8.1

Aduersus ipsam commutationem locorum, detractis ceteris incommodis quae exilio adhaerent, satis hoc remedii putat Varro, doctissimus Romanorum, quod quocumque uenimus eadem rerum natura utendum est; M. Brutus satis hoc putat, quod licet in exilium euntibus uirtutes suas secum ferre.

8.2Biri bunları tek tek sürgünü teselli etmeye yetersiz bulsa bile, ikisini bir araya getirince çok güçlü olduklarını kabul edecektir. Kaybettiğimiz şey ne kadar az! En güzel iki şey, nereye gidersek gidelim bizimle gelecek: ortak tabiat ve kendimize ait fazilet.

8.2

Haec etiam si quis singula parum iudicat efficacia ad consolandum exulem, utraque in unum conlata fatebitur plurimum posse. Quantulum enim est quod perdimus! duo quae pulcherrima sunt quocumque nos mouerimus sequentur, natura communis et propria uirtus.

8.3İnan bana, evrenin biçimlendiricisi kim ise — ister her şeye gücü yeten tanrı olsun, ister muazzam eserleri yapan cisimsiz bir akıl, ister en büyükten en küçüğe her şeye eşit bir gerginlikle yayılmış ilahî ruh, ister kader, yani birbirine bağlı sebeplerin değişmez zinciri —, diyorum ki o, en değersiz şeyler dışında hiçbir şeyin başkasının tasarrufuna düşmemesini sağlamıştır.

8.3

Id actum est, mihi crede, ab illo, quisquis formator uniuersi fuit, siue ille deus est potens omnium, siue incorporalis ratio ingentium operum artifex, siue diuinus spiritus per omnia maxima ac minima aequali intentione diffusus, siue fatum et inmutabilis causarum inter se cohaerentium series — id, inquam, actum est ut in alienum arbitrium nisi uilissima quaeque non caderent.

8.4İnsan için en iyi olan ne varsa insan gücünün dışında durur; ne verilebilir ne alınabilir. Tabiatın kendisinden daha büyüğünü, daha süslüsünü doğurmadığı bu evren ve evrenin en muhteşem parçası olan, onu seyreden ve ona hayran kalan ruh, bize özgüdür, kalıcıdır ve biz kaldıkça bizimle kalacaktır.

8.4

Quidquid optimum homini est, id extra humanam potentiam iacet, nec dari nec eripi potest. Mundus hic, quo nihil neque maius neque ornatius rerum natura genuit, animus contemplator admiratorque mundi, pars eius magnificentissima, propria nobis et perpetua et tam diu nobiscum mansura sunt quam diu ipsi manebimus.

8.5Öyleyse şevkle ve dimdik, işler bizi nereye götürürse götürsün korkusuz adımlarla koşalım, hangi toprak olursa olsun kat edelim: evrenin içinde hiçbir sürgün yeri bulunamaz; <çünkü evrenin içinde olan> hiçbir şey insana yabancı değildir. Bakış her yerden göğe eşit biçimde yükselir; bütün ilahî şeyler bütün insanî şeylerden eşit uzaklıktadır.

8.5

Alacres itaque et erecti quocumque res tulerit intrepido gradu properemus, emetiamur quascumque terras: nullum inueniri exilium intra mundum <potest; nihil enim quod intra mundum> est alienum homini est. Vndecumque ex aequo ad caelum erigitur acies, paribus interuallis omnia diuina ab omnibus humanis distant.

8.6Bu yüzden, gözlerim doyamadıkları o seyirden alıkonmadıkça, güneşe ve aya bakmama izin verildikçe, öbür yıldızlara takılıp kalabildikçe, onların doğuşlarını, batışlarını, aralarındaki uzaklıkları, daha hızlı ya da daha yavaş yol almalarının sebeplerini araştırabildikçe; gece boyunca parıldayan bunca yıldızı — kimi hareketsiz, kimi geniş bir alana çıkmayıp kendi izi içinde dönen, kimi ansızın beliren, kimi saçtığı ateşle düşüyormuş gibi gözleri kamaştıran, kimi bol ışıklı uzun bir izle uçup geçen yıldızları — seyredebildikçe; onlarla birlikte bulunup, bir insana caiz olduğu ölçüde göksel şeylere karıştıkça, akraba şeyleri seyretmeye yönelen ruhumu hep yükseklerde tuttukça, neyin üstüne bastığımın benim için ne önemi var?

8.6

Proinde, dum oculi mei ab illo spectaculo cuius insatiabiles sunt non abducantur, dum mihi solem lunamque intueri liceat, dum ceteris inhaerere sideribus, dum ortus eorum occasusque et interualla et causas inuestigare uel ocius meandi uel tardius, spectare tot per noctem stellas micantis et alias inmobiles, alias non in magnum spatium exeuntis sed intra suum se circumagentis uestigium, quasdam subito erumpentis, quasdam igne fuso praestringentis aciem, quasi decidant, uel longo tractu cum luce multa praeteruolantis, dum cum his sim et caelestibus, qua homini fas est, inmiscear, dum animum ad cognatarum rerum conspectum tendentem in sublimi semper habeam, quantum refert mea quid calcem?

9.1"Ama bu toprak meyve veren ya da gür ağaçlar yetiştirmiyor; büyük ve gemi işleyen ırmak yataklarıyla sulanmıyor; başka ulusların arayacağı hiçbir şey üretmiyor, sakinlerinin geçimine bile güçbela yetecek kadar verimli; burada ne değerli taş kesiliyor ne altın ve gümüş damarları çıkarılıyor."

9.1

'At non est haec terra frugiferarum aut laetarum arborum ferax; non magnis nec nauigabilibus fluminum alueis inrigatur; nihil gignit quod aliae gentes petant, uix ad tutelam incolentium fertilis; non pretiosus hic lapis caeditur, non auri argentique uenae eruuntur.'

9.2Yeryüzüne ait şeylerden zevk alan ruh dardır: onu her yerde eşit biçimde görünen, her yerde eşit biçimde parlayan şeylere yöneltmek gerekir. Şunu da düşünmek gerekir: bu şeyler, yanlış ve çarpık inançlar yüzünden gerçek iyiliklerin önüne geçerler. Revakları ne kadar uzun uzatırlarsa, kuleleri ne kadar yükseğe dikerlerse, mahalleleri ne kadar geniş yayarlarsa, yazlık mağaraları ne kadar derine kazarlarsa, ziyafet salonlarının tavanlarını ne kadar büyük bir kütleyle yükseltirlerse, gökyüzünü onlardan gizleyecek şey o kadar çok olacaktır.

9.2

Angustus animus est quem terrena delectant: ad illa abducendus est quae ubique aeque apparent, ubique aeque splendent. Et hoc cogitandum est, ista ueris bonis per falsa et praue credita obstare. Quo longiores porticus expedierint, quo altius turres sustulerint, quo latius uicos porrexerint, quo depressius aestiuos specus foderint, quo maiori mole fastigia cenationum subduxerint, hoc plus erit quod illis caelum abscondat.

9.3Rastlantı seni en gösterişli barınağın bir kulübe olduğu bir yere attı. Buna sırf Romulus'un kulübesini bildiğin için yiğitçe katlanıyorsan, ruhun küçüktür ve kendini bayağıca teselli ediyorsun demektir. Bunun yerine şunu söyle: "Bu alçak kulübe faziletleri de ağırlıyor, değil mi? Orada adalet, kendini tutma, basiret, dindarlık, bütün vazifeleri doğru dağıtmanın bilgisi, insanî ve ilahî şeylerin ilmi görüldüğü zaman bütün tapınaklardan güzel olacak. Bu kadar büyük faziletlerden oluşan bu kalabalığı alan hiçbir yer dar değildir; böyle bir maiyetle gidilebilen hiçbir sürgün ağır değildir."

9.3

In eam te regionem casus eiecit in qua lautissimum receptaculum casa est: ne [et] tu pusilli animi es et sordide se consolantis, si ideo id fortiter pateris quia Romuli casam nosti. Dic illud potius: 'istud humile tugurium nempe uirtutes recipit? iam omnibus templis formosius erit, cum illic iustitia conspecta fuerit, cum continentia, cum prudentia, pietas, omnium officiorum recte dispensandorum ratio, humanorum diuinorumque scientia. Nullus angustus est locus qui hanc tam magnarum uirtutium turbam capit; nullum exilium graue est in quod licet cum hoc ire comitatu.'

9.4Brutus, fazilet üzerine yazdığı kitapta, Marcellus'u Mytilene'de sürgündeyken gördüğünü, insan tabiatının izin verdiği ölçüde son derece mesut yaşadığını ve iyi sanatlara hiçbir zaman o zamanki kadar istekli olmadığını söyler. Bu yüzden, onu geride bırakarak döneceği için, onun sürgünde bırakılmasından çok kendisinin sürgüne gidiyor gibi hissettiğini de ekler.

9.4

Brutus in eo libro quem de uirtute composuit ait se Marcellum uidisse Mytilenis exulantem et, quantum modo natura hominis pateretur, beatissime uiuentem neque umquam cupidiorem bonarum artium quam illo tempore. Itaque adicit uisum sibi se magis in exilium ire, qui sine illo rediturus esset, quam illum in exilio relinqui.

9.5Ah, Marcellus sürgününü Brutus'a beğendirdiği zaman, konsüllüğünü devlete beğendirdiği zamandan daha talihliydi! Bir sürgünden ayrılırken birinin kendini sürgün gibi hissetmesini sağlayan adam ne büyük bir adamdı! Kendi Cato'sunun bile hayran olacağı bir adamı kendine hayran bırakan adam ne büyük bir adamdı!

9.5

O fortunatiorem Marcellum eo tempore quo exilium suum Bruto adprobauit quam quo rei publicae consulatum! Quantus ille uir fuit qui effecit ut aliquis exul sibi uideretur quod ab exule recederet! Quantus uir fuit qui in admirationem sui adduxit hominem etiam Catoni suo mirandum!

9.6Aynı Brutus, Gaius Caesar'ın, onuru kırılmış bu adamı görmeye dayanamadığı için Mytilene'nin önünden geçip gittiğini söyler. Gerçi senato bütün halkın yakarışlarıyla ona dönüş izni kopardı; o gün senato öyle kaygılı ve kederliydi ki herkes Brutus'un duygusunu taşıyor, Marcellus için değil, onsuz kalıp sürgün durumuna düşmemek için kendileri için yalvarıyor gibiydi. Ama Marcellus, Brutus'un sürgündeyken onu bırakıp gidemediği, Caesar'ın ise yüzüne bakamadığı gün çok daha fazlasını elde etti; çünkü ikisinin de tanıklığına mazhar oldu: Brutus Marcellus'suz döndüğüne üzüldü, Caesar ise utandı.

9.6

Idem Brutus ait C. Caesarem Mytilenas praeteruectum, quia non sustineret uidere deformatum uirum. Illi quidem reditum inpetrauit senatus publicis precibus, tam sollicitus ac maestus ut omnes illo die Bruti habere animum uiderentur et non pro Marcello sed pro se deprecari, ne exules essent si sine illo fuissent; sed plus multo consecutus est quo die illum exulem Brutus relinquere non potuit, Caesar uidere. Contigit enim illi testimonium utriusque: Brutus sine Marcello reuerti se doluit, Caesar erubuit.

9.7O büyük adamın, sürgüne sakin bir ruhla katlanmak için kendine sık sık şöyle öğüt verdiğinden şüphen var mı: "Vatanından yoksun olman bir sefalet değildir: kendini ilimlerle öyle yoğurdun ki bilge bir adam için her yerin vatan olduğunu biliyorsun. Hem sonra? Seni süren bu adam kendisi on yıl boyunca aralıksız vatanından yoksun kalmadı mı? Hükümranlığı genişletmek için, şüphesiz; ama yine de yoksun kaldı.

9.7

Num dubitas quin se ille [Marcellus] tantus uir sic ad tolerandum aequo animo exilium saepe adhortatus sit: 'quod patria cares, non est miserum: ita te disciplinis inbuisti ut scires omnem locum sapienti uiro patriam esse. Quid porro? hic qui te expulit, non ipse per annos decem continuos patria caruit? propagandi sine dubio imperii causa; sed nempe caruit.

9.8İşte şimdi onu, yeniden alevlenen bir savaşın tehditleriyle dolu Afrika kendine çekiyor; ezilip dağılmış tarafı yeniden canlandıran İspanya çekiyor; güvenilmez Mısır çekiyor; kısacası sarsılan hükümranlığın sunacağı fırsatı kollayan bütün dünya çekiyor. İlk önce hangi işe koşacak? Hangi tarafa karşı duracak? Zaferi onu bütün topraklarda sürükleyip duracak. Varsın uluslar ona hayranlıkla baksın, ona tapınsın; sen, hayranın Brutus olmasıyla yetinerek yaşa."

9.8

Nunc ecce trahit illum ad se Africa resurgentis belli minis plena, trahit Hispania, quae fractas et adflictas partes refouet, trahit Aegyptus infida, totus denique orbis, qui ad occasionem concussi imperii intentus est: cui primum rei occurret? cui parti se opponet? Aget illum per omnes terras uictoria sua. Illum suspiciant et colant gentes: tu uiue Bruto miratore contentus.'

10.1Demek ki Marcellus sürgüne iyi katlandı; yer değiştirmek, ardından yoksulluk gelse de, ruhunda hiçbir şeyi değiştirmedi. Her şeyi altüst eden açgözlülüğün ve sefahatin çılgınlığına henüz varmamış herkes, yoksullukta hiçbir kötülük olmadığını anlar. Çünkü insanın geçimi için gerekli olan ne kadar az! Hele herhangi bir fazileti olan biri bundan nasıl yoksun kalabilir ki?

10.1

Bene ergo exilium tulit Marcellus nec quicquam in animo eius mutauit loci mutatio, quamuis eam paupertas sequeretur; in qua nihil mali esse, quisquis modo nondum peruenit in insaniam omnia subuertentis auaritiae atque luxuriae intellegit. Quantulum enim est quod in tutelam hominis necessarium est! et cui deesse hoc potest ullam modo uirtutem habenti?

10.2Bana gelince, servetimi değil, meşgalelerimi kaybettiğimi anlıyorum. Bedenin istekleri azdır: soğuğu uzaklaştırmak, açlığı ve susuzluğu yiyecekle gidermek ister; bunun ötesinde arzulanan ne varsa, onun için ihtiyaçlar uğruna değil kusurlar uğruna zahmet çekilir. Bütün derinlikleri araştırmaya, hayvan kırımıyla mideyi doldurmaya, en uzak denizin kabuklularını bilinmeyen bir kıyıdan söküp çıkarmaya gerek yok. Sefahatleri, bu kadar kıskanılan bir hükümranlığın sınırlarını bile aşan bu adamları tanrılar ve tanrıçalar kahretsin!

10.2

Quod ad me quidem pertinet, intellego me non opes sed occupationes perdidisse. Corporis exigua desideria sunt: frigus summoueri uult, alimentis famem ac sitim extinguere; quidquid extra concupiscitur, uitiis, non usibus laboratur. Non est necesse omne perscrutari profundum nec strage animalium uentrem onerare nec conchylia ultimi maris ex ignoto litore eruere: di istos deaeque perdant quorum luxuria tam inuidiosi imperii fines transcendit!

10.3Gösterişli meyhanelerini donatacak şeylerin Phasis'in ötesinde avlanmasını isterler; henüz öcümüzü almadığımız Partlardan kuş getirtmekten utanmazlar. Bilinen her şeyden bıkmış bir boğaz için her şeyi her yerden taşırlar; zevklerle gevşemiş bir midenin güçbela kabul edeceği şey en uzak okyanustan getirilir. Yemek için kusar, kusmak için yerler; bütün dünyada arayıp buldukları ziyafetleri sindirmeye bile tenezzül etmezler. Biri bunları küçümsüyorsa, yoksulluk ona ne zarar verebilir? Biri bunları arzuluyorsa, yoksulluk ona fayda bile sağlar; çünkü istemese de iyileşir; ilaçları zorla bile kabul etmese, hiç değilse bunları yapamadığı sürece onları istemeyen birine benzer.

10.3

Vltra Phasin capi uolunt quod ambitiosam popinam instruat, nec piget a Parthis, a quibus nondum poenas repetimus, aues petere. Vndique conuehunt omnia nota fastidienti gulae; quod dissolutus deliciis stomachus uix admittat ab ultimo portatur oceano; uomunt ut edant, edunt ut uomant, et epulas quas toto orbe conquirunt nec concoquere dignantur. Ista si quis despicit, quid illi paupertas nocet? Si quis concupiscit, illi paupertas etiam prodest; inuitus enim sanatur et, si remedia ne coactus quidem recipit, interim certe, dum non potest, illa nolenti similis est.

10.4Bana öyle geliyor ki tabiatın, en büyük kusurların en büyük talihle neler yapabileceğini göstermek için dünyaya getirdiği Gaius Caesar bir günde on milyon sestertius'luk bir akşam yemeği yedi; bu işte herkesin dehasından yardım almasına rağmen, üç eyaletin vergisini tek bir yemeğe nasıl çevireceğini ancak güçbela bulabildi.

10.4

C. Caesar [Augustus], quem mihi uidetur rerum natura edidisse ut ostenderet quid summa uitia in summa fortuna possent, centiens sestertio cenauit uno die; et in hoc omnium adiutus ingenio uix tamen inuenit quomodo trium prouinciarum tributum una cena fieret.

10.5Ne acınacak adamlar, damakları ancak pahalı yiyeceklerle uyanır! Oysa yiyecekleri pahalı kılan, eşsiz bir tat ya da boğazı okşayan bir tatlılık değil, nadirlikleri ve bulunmalarının güçlüğüdür. Yoksa sağlıklı bir zihne dönmeyi isteseler, mideye hizmet eden bunca sanata ne gerek var? Ticarete ne gerek var? Ormanları yakıp yıkmaya, derinlikleri araştırmaya ne gerek var? Tabiatın her yere yerleştirdiği yiyecekler her yanda serili duruyor; ama onlar bunların yanından körler gibi geçip gider, bütün bölgeleri dolaşır, denizleri aşarlar; açlığı az bir şeyle yatıştırabilecekken onu büyük bir şeyle kışkırtırlar.

10.5

O miserabiles, quorum palatum nisi ad pretiosos cibos non excitatur! Pretiosos autem non eximius sapor aut aliqua faucium dulcedo sed raritas et difficultas parandi facit. Alioqui, si ad sanam illis mentem placeat reuerti, quid opus est tot artibus uentri seruientibus? quid mercaturis? quid uastatione siluarum? quid profundi perscrutatione? Passim iacent alimenta quae rerum natura omnibus locis disposuit; sed haec uelut caeci transeunt et omnes regiones peruagantur, maria traiciunt et, cum famem exiguo possint sedare, magno inritant.

10.6İnsanın şöyle diyesi geliyor: "Gemileri ne diye denize indiriyorsunuz? Ellerinizi hem vahşi hayvanlara hem insanlara karşı ne diye silahlandırıyorsunuz? Bu kadar gürültüyle ne diye oraya buraya koşuşuyorsunuz? Serveti servetin üstüne ne diye yığıyorsunuz? Bedenlerinizin ne kadar küçük olduğunu düşünmek istemiyor musunuz? Bu kadar az şey alabildiğin hâlde çok şey arzulamak çılgınlık ve zihinlerin en büyük yanılgısı değil mi? Varlığınızı artırsanız da, sınırlarınızı genişletseniz de bedenlerinizi asla büyütemeyeceksiniz. Ticaret iyi gittiğinde, askerlik çok şey getirdiğinde, her yerden aranıp bulunan yiyecekler bir araya geldiğinde, bu donanımınızı koyacak yer bulamayacaksınız.

10.6

Libet dicere: 'quid deducitis naues? Quid manus et aduersus feras et aduersus homines armatis? Quid tanto tumultu discurritis? Quid opes opibus adgeritis? Non uultis cogitare quam parua uobis corpora sint? Nonne furor et ultimus mentium error est, cum tam exiguum capias, cupere multum? Licet itaque augeatis census, promoueatis fines, numquam tamen corpora uestra laxabitis. Cum bene cesserit negotiatio, multum militia rettulerit, cum indagati undique cibi coierint, non habebitis ubi istos apparatus uestros conlocetis.

10.7Neden bu kadar çok şeyi toplayıp duruyorsunuz? Herhalde atalarımız mutsuzdu! Faziletleri bugün bile kusurlarımızı ayakta tutan, yiyeceklerini kendi elleriyle hazırlayan, toprağı yatak edinen, evlerinin damları henüz altınla parlamayan, tapınakları henüz değerli taşlarla ışıldamayan atalarımız! O zamanlar topraktan yapılmış tanrılar üzerine din duygusuyla yemin edilirdi; o tanrıları tanık tutanlar, sözlerinden dönmemek için ölmek üzere düşmana geri dönerlerdi.

10.7

Quid tam multa conquiritis? Scilicet maiores nostri, quorum uirtus etiamnunc uitia nostra sustentat, infelices erant, qui sibi manu sua parabant cibum, quibus terra cubile erat, quorum tecta nondum auro fulgebant, quorum templa nondum gemmis nitebant; itaque tunc per fictiles deos religiose iurabatur: qui illos inuocauerant, ad hostem morituri, ne fallerent, redibant.

10.8Herhalde Samnitlerin elçilerini, en ucuz yemeği ocakta kendi eliyle — düşmanı daha önce sık sık vurmuş ve defne tacını Capitolium'daki İuppiter'in kucağına bırakmış olan o eliyle — çevirirken dinleyen diktatörümüz, Apicius'un bizim zamanımızda yaşadığından daha az mesut yaşıyordu! Apicius, filozofların bir zamanlar gençliği baştan çıkaran kimseler diye çıkıp gitmelerinin emredildiği şehirde aşçılık ilmini öğrettiğini ilan etti ve çağını kendi öğretisiyle zehirledi." Onun sonunu bilmeye değer.

10.8

Scilicet minus beate uiuebat dictator noster qui Samnitium legatos audit cum uilissimum cibum in foco ipse manu sua uersaret — illa qua iam saepe hostem percusserat laureamque in Capitolini Iouis gremio reposuerat — quam Apicius nostra memoria uixit, qui in ea urbe ex qua aliquando philosophi uelut corruptores iuuentutis abire iussi sunt scientiam popinae professus disciplina sua saeculum infecit.' Cuius exitum nosse operae pretium est.

10.9Mutfağa yüz milyon sestertius gömdükten, hükümdarların bunca bağışını ve Capitolium'un muazzam gelirini her bir eğlencesinde yutup bitirdikten sonra, borç altında ezilince hesaplarına ilk kez o zaman bakmak zorunda kaldı: elinde on milyon sestertius kalacağını hesapladı ve on milyon sestertius'la yaşamak açlığın en dibinde yaşamakmış gibi, hayatına zehirle son verdi.

10.9

Cum sestertium milliens in culinam coniecisset, cum tot congiaria principum et ingens Capitolii uectigal singulis comisationibus exsorpsisset, aere alieno oppressus rationes suas tunc primum coactus inspexit: superfuturum sibi sestertium centiens computauit et uelut in ultima fame uicturus si in sestertio centiens uixisset, ueneno uitam finiuit.

10.10On milyon sestertius'un yoksulluk sayıldığı sefahat ne büyük bir sefahatti! Haydi şimdi de önemli olanın ruhun değil, paranın ölçüsü olduğunu san. Biri on milyon sestertius'tan korktu ve başkalarının dualarla dilediği şeyden zehirle kaçtı. Ama zihni bu kadar çarpık bir adam için içtiği son şerbet en sağlıklısıydı: asıl zehirleri, muazzam ziyafetlerden yalnız zevk almakla kalmayıp onlarla övündüğü, kusurlarını gösterişle sergilediği, şehri kendi sefahatine çektiği, kötü örnekler olmadan da kendiliğinden kolayca öğrenen gençliği kendisini taklide kışkırttığı zaman yiyip içiyordu.

10.10

Quanta luxuria erat cui centiens sestertium egestas fuit! i nunc et puta pecuniae modum ad rem pertinere, non animi. Sestertium centiens aliquis extimuit et quod alii uoto petunt ueneno fugit. Illi uero tam prauae mentis homini ultima potio saluberrima fuit: tunc uenena edebat bibebatque cum inmensis epulis non delectaretur tantum sed gloriaretur, cum uitia sua ostentaret, cum ciuitatem in luxuriam suam conuerteret, cum iuuentutem ad imitationem sui sollicitaret etiam sine malis exemplis per se docilem.

10.11Zenginliği, sınırları belli olan akla göre değil, keyfi ölçüsüz ve kavranamaz olan kusurlu alışkanlığa göre ayarlayanların başına bunlar gelir. Arzuya hiçbir şey yetmez, tabiata az bile yeter. Demek ki sürgünün yoksulluğunda hiçbir sıkıntı yoktur; çünkü hiçbir sürgün yeri, bir insanı beslemeye fazlasıyla yetmeyecek kadar yoksul değildir.

10.11

Haec accidunt diuitias non ad rationem reuocantibus, cuius certi fines sunt, sed ad uitiosam consuetudinem, cuius inmensum et incomprensibile arbitrium est. Cupiditati nihil satis est, naturae satis est etiam parum. Nullum ergo paupertas exulis incommodum habet; nullum enim tam inops exilium est quod non alendo homini abunde fertile sit.

11.1"Ama sürgün giysisini ve evini özleyecek." Bunları da yalnız ihtiyacı kadar özleyecektir: ne çatısız kalacak ne örtüsüz; çünkü beden ne kadar azla besleniyorsa o kadar azla örtülür. Tabiat insan için zorunlu kıldığı hiçbir şeyi zahmetli kılmadı.

11.1

'At uestem ac domum desideraturus est exsul.' Haec quoque ad usum tantum desiderabit: neque tectum ei deerit neque uelamentum; aeque enim exiguo tegitur corpus quam alitur; nihil homini natura quod necessarium faciebat fecit operosum.

11.2Ama o, bol deniz salyangozu boyasıyla doyurulmuş, altınla işlenmiş, türlü renklerle ve sanatlarla bezenmiş erguvan giysiyi özlüyor: bu adam talihin kusuru yüzünden değil, kendi kusuru yüzünden yoksuldur. Kaybettiği ne varsa ona geri versen bile hiçbir şey elde etmezsin; çünkü her şeyi geri aldığında arzuladığı şeylerden eksik kalan, sürgünken sahip olduklarından eksik kalandan daha çok olacaktır.

11.2

Sed desiderat saturatam multo conchylio purpuram, intextam auro uariisque et coloribus distinctam et artibus: non fortunae iste uitio sed suo pauper est. Etiam si illi quidquid amisit restitueris, nihil ages; plus enim restituto deerit ex eo quod cupit quam exsuli ex eo quod habuit.

11.3Ama o, altın kaplarla parlayan ev eşyasını, eski ustaların adlarıyla ünlü gümüş takımları, birkaç kişinin çılgınlığı yüzünden pahalı olan bronzları, ne kadar büyük olursa olsun bir evi daraltan köle kalabalığını, zorla tıkıştırılıp semirtilen yük hayvanlarını ve bütün ulusların mermerlerini özlüyor. Bunlar istediğin kadar yığılsın, doymak bilmez ruhu asla doyurmayacaklar; tıpkı isteği yokluktan değil, yanan iç organlarının ateşinden doğan birini hiçbir sıvının kandıramayacağı gibi; çünkü bu susuzluk değil, hastalıktır.

11.3

Sed desiderat aureis fulgentem uasis supellectilem et antiquis nominibus artificum argentum nobile, aes paucorum insania pretiosum et seruorum turbam quae quamuis magnam domum angustet, iumentorum corpora differta et coacta pinguescere et nationum omnium lapides: ista congerantur licet, numquam explebunt inexplebilem animum, non magis quam ullus sufficiet umor ad satiandum eum cuius desiderium non ex inopia sed ex aestu ardentium uiscerum oritur; non enim sitis illa sed morbus est.

11.4Bu yalnız parada ya da yiyecekte olmaz; yokluktan değil kusurdan doğan her istekte aynı tabiat vardır: ona ne yığarsan yığ, arzunun sonu değil, bir basamağı olacaktır. Bu yüzden kendini tabiî ölçü içinde tutan kişi yoksulluğu hissetmeyecek; tabiî ölçüyü aşanın ise en büyük servet içinde de peşini yoksulluk bırakmayacaktır. Zorunlu şeylere sürgün yerleri bile yeter, gereksiz olanlara krallıklar bile yetmez.

11.4

Nec hoc in pecunia tantum aut alimentis euenit; eadem natura est in omni desiderio quod modo non ex inopia sed ex uitio nascitur: quidquid illi congesseris, non finis erit cupiditatis sed gradus. Qui continebit itaque se intra naturalem modum, paupertatem non sentiet; qui naturalem modum excedet, eum in summis quoque opibus paupertas sequetur. Necessariis rebus et exilia sufficiunt, superuacuis nec regna.

11.5İnsanı zengin eden ruhtur; o sürgüne de eşlik eder ve en sarp ıssızlıklarda bile bedeni ayakta tutmaya yetecek kadarını bulunca kendisi kendi iyilikleriyle bolluk içindedir, onların tadını çıkarır. Para, ölümsüz tanrıları ne kadar ilgilendiriyorsa ruhu da o kadar ilgilendirir.

11.5

Animus est qui diuites facit; hic in exilia sequitur, et in solitudinibus asperrimis, cum quantum satis est sustinendo corpori inuenit, ipse bonis suis abundat et fruitur: pecunia ad animum nihil pertinet, non magis quam ad deos inmortalis.

11.6Bilgisiz ve bedenlerine fazlasıyla bağlı yaratılışların hayranlıkla baktığı bütün o şeyler — mermerler, altın, gümüş, büyük ve cilalı yuvarlak masalar — yeryüzüne ait ağırlıklardır. Kendi tabiatını unutmayan saf bir ruh onları sevemez; o kendisi hafiftir, yüksüzdür ve bir gün salıverildiğinde en yükseğe fırlayacaktır; o zamana kadar da, uzuvların engelleri ve çevresine sarılmış bu ağır yük ne kadar izin veriyorsa, hızlı ve kanatlı düşüncesiyle ilahî şeyleri dolaşır.

11.6

Omnia ista quae imperita ingenia et nimis corporibus suis addicta suspiciunt, lapides aurum argentum et magni leuatique mensarum orbes, terrena sunt pondera, quae non potest amare sincerus animus ac naturae suae memor, leuis ipse, expeditus, et quandoque emissus fuerit ad summa emicaturus; interim, quantum per moras membrorum et hanc circumfusam grauem sarcinam licet, celeri et uolucri cogitatione diuina perlustrat.

11.7Bu yüzden hür, tanrılarla akraba, bütün evrene ve bütün çağlara denk olan ruh hiçbir zaman sürgüne gönderilemez; çünkü düşüncesi bütün göğü dolaşır, geçmiş ve gelecek bütün zamana salıverilir. Ruhun zindanı ve bağı olan bu cılız beden oraya buraya savrulur; işkenceler, soygunlar, hastalıklar onun üzerinde işler. Ama ruhun kendisi kutsal ve ebedîdir, ona el sürülemez.

11.7

Ideoque nec exulare umquam potest, liber et deis cognatus et omni mundo omnique aeuo par; nam cogitatio eius circa omne caelum it, in omne praeteritum futurumque tempus inmittitur. Corpusculum hoc, custodia et uinculum animi, huc atque illuc iactatur; in hoc supplicia, in hoc latrocinia, in hoc morbi exercentur: animus quidem ipse sacer et aeternus est et cui non possit inici manus.

12.1Yoksulluğu, ağır sanmadıkça kimse ağır hissetmez; onun sıkıntılarını hafifletmek için yalnız bilgelerin öğütlerine başvurduğumu sanma. Önce yoksulların ne kadar büyük bir çoğunluk olduğuna bak: onları zenginlerden hiç de daha hüzünlü ya da daha kaygılı bulmayacaksın; hatta ruhları daha az şeye bölündüğü için daha neşeli olmaları bile mümkün.

12.1

Ne me putes ad eleuanda incommoda paupertatis, quam nemo grauem sentit nisi qui putat, uti tantum praeceptis sapientium, primum aspice quanto maior pars sit pauperum, quos nihilo notabis tristiores sollicitioresque diuitibus: immo nescio an eo laetiores sint quo animus illorum in pauciora distringitur.

12.2Zenginlere geçelim: kaç zaman vardır ki yoksullara benzerler! Yolculuğa çıkanların yükleri kırpılır; yolun zorunluluğu acele etmeyi gerektirdikçe maiyet kalabalığı geri gönderilir. Askerlik yapanlar, ordugâh disiplini bütün donanımı uzaklaştırdığına göre, mallarının ne kadarını yanlarında taşırlar ki!

12.2

Transeamus [a pauperibus, ueniamus] ad locupletes: quam multa tempora sunt quibus pauperibus similes sint! Circumcisae sunt peregrinantium sarcinae, et quotiens festinationem necessitas itineris exegit, comitum turba dimittitur. Militantes quotam partem rerum suarum secum habent, cum omnem apparatum castrensis disciplina summoueat!

12.3Onları yoksullarla eşit kılan yalnız zamanların şartları ya da yerlerin kıtlığı değildir: zenginlikten bıktıklarında bazı günler ayırıp yerde yemek yerler, altını ve gümüşü kaldırıp toprak kaplar kullanırlar. Deliler! Ara sıra arzuladıkları şeyden hep korkarlar. Ah, zihinlerin ne büyük bir karanlığı, gerçeğe karşı ne büyük bir bilgisizlik onları hırpalıyor * * * ki onu keyif için taklit ediyorlar!

12.3

Nec tantum condicio illos temporum aut locorum inopia pauperibus exaequat: sumunt quosdam dies, cum iam illos diuitiarum taedium cepit, quibus humi cenent et remoto auro argentoque fictilibus utantur. Dementes! hoc quod aliquando concupiscunt semper timent. O quanta illos caligo mentium, quanta ignorantia ueritatis * * * exercet, quam uoluptatis causa imitantur!

12.4Ben eski örneklere ne zaman baksam, yoksulluğun avuntularına başvurmaktan utanıyorum; çünkü zamanımızın sefahati öyle bir yere kaydı ki sürgünlerin yol azığı, bir zamanlar devletin ileri gelenlerinin mirasından daha büyük. Homeros'un tek bir kölesi, Platon'un üç kölesi olduğu, Stoacıların katı ve erkekçe bilgeliğinin kendisiyle başladığı Zenon'un ise hiç kölesi olmadığı yeterince bilinir. Peki biri çıkıp onların sefil yaşadığını söylese, bu yüzden herkese en sefil kendisi görünmez mi?

12.4

Me quidem, quotiens ad antiqua exempla respexi, paupertatis uti solaciis pudet, quoniam quidem eo temporum luxuria prolapsa est ut maius uiaticum exulum sit quam olim patrimonium principum fuit. Vnum fuisse Homero seruum, tres Platoni, nullum Zenoni, a quo coepit Stoicorum rigida ac uirilis sapientia, satis constat: num ergo quisquam eos misere uixisse dicet ut non ipse miserrimus ob hoc omnibus uideatur?

12.5Patriciler ile pleb arasında kamu barışının aracısı olan Menenius Agrippa, halktan toplanan paralarla defnedildi. Atilius Regulus, Kartacalıları Afrika'da bozguna uğratırken senatoya, ücretli işçisinin ayrıldığını ve tarlasının bu yüzden yüzüstü kaldığını yazdı; senato, Regulus yokken tarlanın devlet eliyle işlenmesine karar verdi. Roma halkının ırgatı olması için bir köleye sahip olmamaya değmez miydi?

12.5

Menenius Agrippa, qui inter patres ac plebem publicae gratiae sequester fuit, aere conlato funeratus est. Atilius Regulus, cum Poenos in Africa funderet, ad senatum scripsit mercennarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus, quod senatui publice curari dum abesset Regulus placuit: fuitne tanti seruum non habere ut colonus eius populus Romanus esset?

12.6Scipio'nun kızları çeyizlerini hazineden aldılar, çünkü babaları onlara hiçbir şey bırakmamıştı. Vallahi, Kartaca'dan hep haraç alan Roma halkının bir kez de Scipio'ya haraç ödemesi hakkaniyetti! Roma halkının kayınpederlik ettiği kızların kocaları ne talihli adamlardı! Pantomim dansçıları bir milyon sestertius'luk çeyizle evlenen adamları mı, yoksa çocukları vasileri olan senatodan çeyiz olarak ağır bakır paralar alan Scipio'yu mu daha mesut sayıyorsun?

12.6

Scipionis filiae ex aerario dotem acceperunt, quia nihil illis reliquerat pater: aequum mehercules erat populum Romanum tributum Scipioni semel conferre, cum a Carthagine semper exigeret. O felices uiros puellarum quibus populus Romanus loco soceri fuit! Beatioresne istos putas quorum pantomimae deciens sestertio nubunt quam Scipionem, cuius liberi a senatu, tutore suo, in dotem aes graue acceperunt?

12.7Ataları bu kadar şanlı olan yoksulluğu küçümseyen biri olabilir mi? Scipio'nun çeyizden, Regulus'un ırgattan, Menenius'un cenaze masrafından yoksun kaldığı, hepsinin eksiği de tam yoksun kaldıkları için daha onurlu bir biçimde giderildiği hâlde, bir sürgün kendisinde bir şeyin eksik olmasına öfkelenebilir mi? Bunlar tanık çağırılınca yoksulluk yalnız güvenli değil, aynı zamanda itibarlı da olur.

12.7

Dedignatur aliquis paupertatem, cuius tam clarae imagines sunt? Indignatur exul aliquid sibi deesse, cum defuerit Scipioni dos, Regulo mercennarius, Menenio funus, cum omnibus illis quod deerat ideo honestius suppletum sit quia defuerat? His ergo aduocatis non tantum tuta est sed etiam gratiosa paupertas.

13.1Şöyle cevap verilebilir: "Tek tek katlanılabilen ama bir araya gelince katlanılamayan bu şeyleri neden ustaca birbirinden ayırıyorsun? Yer değiştirmeye, yalnız yer değiştiriyorsan katlanılabilir; yoksulluğa, itibarsızlık yoksa katlanılabilir; oysa itibarsızlık tek başına bile ruhları ezmeye yeter."

13.1

Responderi potest: 'quid artificiose ista diducis quae singula sustineri possunt, conlata non possunt? Commutatio loci tolerabilis est, si tantum locum mutes; paupertas tolerabilis est, si ignominia abest, quae uel sola opprimere animos solet.'

13.2Beni kötülüklerin kalabalığıyla korkutmaya kalkan kim olursa olsun, ona karşı şu sözleri kullanmak gerekecek: "Talihin herhangi tek bir parçasına karşı yeterince gücün varsa, hepsine karşı da olacaktır. Fazilet ruhu bir kez katılaştırınca onu her yandan yaralanmaz kılar. İnsan soyunun en şiddetli vebası olan açgözlülük seni bıraktıysa, hırs da sana engel olmayacaktır; son günü bir ceza gibi değil de tabiatın bir kanunu gibi görüyorsan, ölüm korkusunu çıkarıp attığın göğse başka hiçbir şeyin korkusu girmeye cüret edemeyecektir. Şehvetin insana haz için değil, soyun sürmesi için verildiğini düşünüyorsan, iç organlara gömülmüş bu gizli yıkım seni kirletmediyse, başka hiçbir arzu sana dokunmadan yanından geçecektir. Akıl kusurları tek tek değil, hepsini birlikte yere serer: zafer bütüne karşı bir kerede kazanılır."

13.2

Aduersus hunc, quisquis me malorum turba terrebit, his uerbis utendum erit: 'si contra unam quamlibet partem fortunae satis tibi roboris est, idem aduersus omnis erit. Cum semel animum uirtus indurauit, undique inuulnerabilem praestat. Si auaritia dimisit, uehementissima generis humani pestis, moram tibi ambitio non faciet; si ultimum diem non quasi poenam sed quasi naturae legem aspicis, ex quo pectore metum mortis eieceris, in id nullius rei timor audebit intrare; 3. si cogitas libidinem non uoluptatis causa homini datam sed propagandi generis, quem non uiolauerit hoc secretum et infixum uisceribus ipsis exitium, omnis alia cupiditas intactum praeteribit. Non singula uitia ratio sed pariter omnia prosternit: in uniuersum semel uincitur.'

13.4Her şeyi kendinde saklamış, halkın kanaatlerinden çekilmiş bir bilgenin itibarsızlıkla sarsılabileceğini mi sanıyorsun? İtibarsız bir ölüm itibarsızlıktan da öte bir şeydir; yine de Sokrates, bir zamanlar otuz zorbayı tek başına hizaya getirdiği aynı yüzle hapishaneye girdi ve oranın kendisinden itibarsızlığı silip attı; çünkü içinde Sokrates bulunan bir yer hapishane gibi görünemezdi.

13.4

Ignominia tu putas quemquam sapientem moueri posse, qui omnia in se reposuit, qui ab opinionibus uulgi secessit? Plus etiam quam ignominia est mors ignominiosa: Socrates tamen eodem illo uultu quo triginta tyrannos solus aliquando in ordinem redegerat carcerem intrauit, ignominiam ipsi loco detracturus; neque enim poterat carcer uideri in quo Socrates erat.

13.5Gerçeği görmekten kim bu kadar körleşmiş olabilir ki Marcus Cato'nun praetorluk ve konsüllük adaylığında iki kez geri çevrilmesini onun için bir itibarsızlık saysın? İtibarsızlık, Cato'nun kendilerine şeref katacağı praetorluğun ve konsüllüğün başına gelmişti.

13.5

Quis usque eo ad conspiciendam ueritatem excaecatus est ut ignominiam putet Marci Catonis fuisse duplicem in petitione praeturae et consulatus repulsam? ignominia illa praeturae et consulatus fuit, quibus ex Catone honor habebatur.

13.6Kimse, önce kendini hor görmemişse başkası tarafından hor görülmez. Bu hakarete açık olan, alçak ve kendini bırakmış bir ruhtur. Ama en acımasız felaketlere karşı kendini yükselten, başkalarını ezen kötülükleri devirip atan kişi, sefaletlerini bile rahiplerin kutsal şeritleri gibi taşır; çünkü öyle yaratılmışız ki hiçbir şey bizde, yiğitçe sefalet çeken bir insan kadar büyük bir hayranlık uyandırmaz.

13.6

Nemo ab alio contemnitur, nisi a se ante contemptus est. Humilis et proiectus animus est isti contumeliae opportunus; qui uero aduersus saeuissimos casus se extollit et ea mala quibus alii opprimuntur euertit, ipsas miserias infularum loco habet, quando ita adfecti sumus ut nihil aeque magnam apud nos admirationem occupet quam homo fortiter miser.

13.7Atina'da Aristeides idama götürülüyordu; karşılaşan herkes gözlerini yere indiriyor ve inliyordu, sanki adil bir adam değil de adaletin kendisi cezalandırılıyordu. Yine de yüzüne tükürecek biri bulundu. Ağzı temiz hiç kimsenin buna cüret etmeyeceğini bildiği için buna içerleyebilirdi; ama o yüzünü sildi ve gülümseyerek kendisine eşlik eden yargıca dedi ki: "Şu adamı uyar da bundan sonra böyle edepsizce esnemesin." Bu, hakaretin kendisine hakaret etmekti.

13.7

Ducebatur Athenis ad supplicium Aristides, cui quisquis occurrerat deiciebat oculos et ingemescebat, non tamquam in hominem iustum sed tamquam in ipsam iustitiam animaduerteretur; inuentus est tamen qui in faciem eius inspueret. Poterat ob hoc moleste ferre quod sciebat neminem id ausurum puri oris; at ille abstersit faciem et subridens ait comitanti se magistratui: 'admone istum ne postea tam inprobe oscitet.' Hoc fuit contumeliam ipsi contumeliae facere.

13.8Bazılarının hor görülmekten daha ağır bir şey olmadığını, ölümü ona tercih ettiklerini söylediğini biliyorum. Onlara şöyle cevap vereceğim: sürgün de çoğu zaman her türlü hor görülmekten uzaktır. Büyük bir adam düştüyse büyük olarak yerde yatar; dindar insanların ayaktayken olduğu gibi yıkılmışken de taptığı tapınakların yıkıntıları nasıl çiğnenmiyorsa, o da öyle hor görülmez.

13.8

Scio quosdam dicere contemptu nihil esse grauius, mortem ipsis potiorem uideri. His ego respondebo et exilium saepe contemptione omni carere: si magnus uir cecidit, magnus iacuit, non magis illum contemni quam aedium sacrarum ruinae calcantur, quas religiosi aeque ac stantis adorant.

14.1En sevgili annem, benim hesabıma seni sonu gelmez gözyaşlarına sürükleyecek hiçbir şey olmadığına göre, geriye seni kendi sebeplerinin kışkırttığı kalıyor. Bunlar da iki tanedir: ya bir koruyucuyu kaybetmiş görünmek seni sarsıyor, ya da özleme kendi başına katlanamıyorsun.

14.1

Quoniam meo nomine nihil habes, mater carissima, quod te in infinitas lacrimas agat, sequitur ut causae tuae te stimulent. Sunt autem duae; nam aut illud te mouet quod praesidium aliquod uideris amisisse, aut illud quod desiderium ipsum per se pati non potes.

14.2Birincisine şöyle bir değinip geçmeliyim; çünkü ruhunun yakınlarında onların kendilerinden başka hiçbir şeyi sevmediğini bilirim. Çocuklarının gücünü kadınca bir ölçüsüzlükle kullanan, kadınlara makam yasak olduğu için hırslarını onlar aracılığıyla doyuran, oğullarının mirasını hem tüketen hem de ele geçirmeye çalışan, onların belagatini başkalarına ödünç vererek yoran anneler kendi bilecekleri işi yapsınlar. Sen çocuklarının iyiliklerine en çok sevinen, onlardan en az yararlanan oldun; kendi cömertliğine hiçbir sınır koymazken bizim cömertliğimize hep bir ölçü koydun; henüz babasının velayeti altında bir kızken zengin oğullarına kendiliğinden katkıda bulundun; mirasımızı öyle yönettin ki kendi malınmış gibi zahmet çektin, başkasının malıymış gibi el sürmedin; itibarımızı, başkasının malını kullanır gibi esirgeyerek kullandın; makamlarımızdan sana düşen yalnız sevinç ve masraf oldu. Şefkatin hiçbir zaman faydaya bakmadı; bu yüzden, elinden alınan oğlunda, o sağken hiçbir zaman seni ilgilendirdiğini düşünmediğin şeyleri özleyemezsin.

14.2

Prior pars mihi leuiter perstringenda est; noui enim animum tuum nihil in suis praeter ipsos amantem. Viderint illae matres quae potentiam liberorum muliebri inpotentia exercent, quae, quia feminis honores non licet gerere, per illos ambitiosae sunt, quae patrimonia filiorum et exhauriunt et captant, quae eloquentiam commodando aliis fatigant: 3. tu liberorum tuorum bonis plurimum gauisa es, minimum usa; tu liberalitati nostrae semper inposuisti modum, cum tuae non inponeres; tu filia familiae locupletibus filiis ultro contulisti; tu patrimonia nostra sic administrasti ut tamquam in tuis laborares, tamquam alienis abstineres; tu gratiae nostrae, tamquam alienis rebus utereris, pepercisti, et ex honoribus nostris nihil ad te nisi uoluptas et inpensa pertinuit. Numquam indulgentia ad utilitatem respexit; non potes itaque ea in erepto filio desiderare quae in incolumi numquam ad te pertinere duxisti.

15.1Bütün tesellimi, ana acısının asıl gücünün doğduğu yere çevirmeliyim: "Demek en sevgili oğlumun kucağından yoksunum; onu görmenin, onunla konuşmanın tadını çıkaramıyorum. Görünce hüzünlü yüzümü gevşettiğim, bütün kaygılarımı yanına bıraktığım o nerede? Doyamadığım sohbetler nerede? Bir kadından daha istekli, bir anneden daha yakın olarak katıldığım ilmî uğraşları nerede? O karşılamalar nerede? Annesini görünce hep beliren o çocuksu neşe nerede?"

15.1

Illo omnis consolatio mihi uertenda est unde uera uis materni doloris oritur: 'ergo complexu fili carissimi careo; non conspectu eius, non sermone possum frui. Vbi est ille quo uiso tristem uultum relaxaui, in quo omnes sollicitudines meas deposui? Vbi conloquia, quorum inexplebilis eram? Vbi studia, quibus libentius quam femina, familiarius quam mater intereram? Vbi ille occursus? Vbi matre uisa semper puerilis hilaritas?'

15.2Bunlara, birlikte sevindiğimiz ve birlikte yaşadığımız yerlerin kendisini ve — kaçınılmaz olarak — ruhları hırpalamakta en etkili olan, yakın zamanki birlikteliğimizin izlerini ekliyorsun. Çünkü talih sana karşı şu zalimliği de tasarladı: ben darbeyi yemeden ancak iki gün önce, gönlün rahat ve böyle bir şeyden hiç korkmadan yanımdan ayrılmanı istedi.

15.2

Adicis istis loca ipsa gratulationum et conuictuum et, ut necesse est, efficacissimas ad uexandos animos recentis conuersationis notas. Nam hoc quoque aduersus te crudeliter fortuna molita est, quod te ante tertium demum diem quam perculsus sum securam nec quicquam tale metuentem digredi uoluit.

15.3Yerlerin uzaklığı bizi iyice ayırmıştı, birkaç yıllık ayrılık seni bu kötülüğe iyice hazırlamıştı: sen oğlundan sevinç almak için değil, özlem alışkanlığını yitirmek için döndün. Çok önceden uzaklaşmış olsaydın, aradaki zaman özlemi yumuşatacağı için daha yiğitçe katlanırdın; hiç ayrılmasaydın, oğlunu iki gün daha uzun görmenin son meyvesini olsun toplardın. Oysa zalim kader işleri öyle düzenledi ki ne başıma gelende yanımda olabildin ne de ayrılığa alışabildin.

15.3

Bene nos longinquitas locorum diuiserat, bene aliquot annorum absentia huic te malo praeparauerat: redisti, non ut uoluptatem ex filio perciperes, sed ut consuetudinem desiderii perderes. Si multo ante afuisses, fortius tulisses, ipso interuallo desiderium molliente; si non recessisses, ultimum certe fructum biduo diutius uidendi filium tulisses: nunc crudele fatum ita composuit ut nec fortunae meae interesses nec absentiae adsuesceres.

15.4Ama bunlar ne kadar ağırsa, yardıma o kadar büyük bir fazilet çağırmalı, tanıdığın ve çoktan defalarca yendiğin bir düşmanla çarpışır gibi daha şiddetle çarpışmalısın. Bu kan, bedeninin yarasız bir yerinden akmadı: tam yara izlerinin üstünden vuruldun.

15.4

Sed quanto ista duriora sunt, tanto maior tibi uirtus aduocanda est, et uelut cum hoste noto ac saepe iam uicto acrius congrediendum. Non ex intacto corpore tuo sanguis hic fluxit: per ipsas cicatrices percussa es.

16.1Kadın adının ardına sığınman için bir sebep yok; gerçi kadınlara gözyaşında ölçüsüz bir hak neredeyse tanınmıştır, ama sınırsız değil. Bu yüzden atalarımız kocalarını kaybeden kadınlara yas için on aylık bir süre verdiler ki kadın kederinin inatçılığıyla bir kamu düzenlemesi yoluyla uzlaşsınlar. Yası yasaklamadılar, ona bir sınır koydular; çünkü en sevdiklerinden birini kaybettiğinde sonsuz bir acıya kapılmak akılsızca bir kendine düşkünlük, hiç acı duymamak ise insanlık dışı bir katılıktır. Sevgiyle akıl arasındaki en iyi denge, özlemi hem hissetmek hem bastırmaktır.

16.1

Non est quod utaris excusatione muliebris nominis, cui paene concessum est inmoderatum in lacrimis ius, non inmensum tamen; et ideo maiores decem mensum spatium lugentibus uiros dederunt ut cum pertinacia muliebris maeroris publica constitutione deciderent. Non prohibuerunt luctus sed finierunt; nam et infinito dolore, cum aliquem ex carissimis amiseris, adfici stulta indulgentia est, et nullo inhumana duritia: optimum inter pietatem et rationem temperamentum est et sentire desiderium et opprimere.

16.2Bir kez kuşandıkları hüznü ancak ölümün sona erdirdiği bazı kadınlara bakman için bir sebep yok (oğullarını kaybedince giydikleri yas giysilerini hiç çıkarmayan bazı kadınları tanırsın): baştan beri daha yiğit olan hayatın senden daha fazlasını istiyor; bütün kadınca kusurlardan uzak durmuş birine kadınca bir mazeret yakışmaz.

16.2

Non est quod ad quasdam feminas respicias quarum tristitiam semel sumptam mors finiuit (nosti quasdam quae amissis filiis inposita lugubria numquam exuerunt): a te plus exigit uita ab initio fortior; non potest muliebris excusatio contingere ei a qua omnia muliebria uitia afuerunt.

16.3Çağın en büyük kötülüğü olan iffetsizlik seni çoğunluğun arasına katmadı; ne değerli taşlar ne inciler seni yoldan çıkardı; zenginlik sana insan soyunun en büyük iyiliği gibi parlamadı; eski usul ve sert bir evde iyi terbiye gördüğün için, namuslu kadınlar için bile tehlikeli olan kötüleri taklit etme hevesi seni saptırmadı. Doğurganlığından, yaşını yüzüne vuruyormuş gibi hiçbir zaman utanmadın; bütün değerlerini güzelliklerinden bekleyen öbür kadınlar gibi büyüyen karnını yakışıksız bir yükmüş gibi hiç gizlemedin, rahminde taşıdığın çocuk umutlarını hiç düşürmedin. Yüzünü boyalarla ve süslerle kirletmedin; çıkarıldığında daha fazla çıplak bırakmayacak bir giysi hiçbir zaman hoşuna gitmedi. Senin gözünde tek süs, hiçbir yaşın yıpratamayacağı en güzel güzellik ve en büyük şeref iffet oldu.

16.3

Non te maximum saeculi malum, inpudicitia, in numerum plurium adduxit; non gemmae te, non margaritae flexerunt; non tibi diuitiae uelut maximum generis humani bonum refulserunt; non te, bene in antiqua et seuera institutam domo, periculosa etiam probis peiorum detorsit imitatio; numquam te fecunditatis tuae, quasi exprobraret aetatem, puduit, numquam more aliarum, quibus omnis commendatio ex forma petitur, tumescentem uterum abscondisti quasi indecens onus, nec intra uiscera tua conceptas spes liberorum elisisti; 4. non faciem coloribus ac lenociniis polluisti; numquam tibi placuit uestis quae nihil amplius nudaret cum poneretur: unicum tibi ornamentum, pulcherrima et nulli obnoxia aetati forma, maximum decus uisa est pudicitia.

16.5Bu yüzden acını sürdürmek için kadın adını öne süremezsin; faziletlerin seni ondan çoktan ayırdı. Kadınların kusurlarından ne kadar uzak duruyorsan gözyaşlarından da o kadar uzak durmalısın. Kadınlar bile yarana gömülüp erimene izin vermeyecek; kaçınılmaz kederi kısa sürede yaşayıp bitirince kalkmanı isteyecekler — yeter ki göze çarpan faziletleri kendilerini büyük adamların arasına koymuş olan kadınlara bakmak isteyesin.

16.5

Non potes itaque ad optinendum dolorem muliebre nomen praetendere, ex quo te uirtutes tuae seduxerunt; tantum debes a feminarum lacrimis abesse quantum uitiis. Ne feminae quidem te sinent intabescere uulneri tuo, sed ~leuior~ necessario maerore cito defunctam iubebunt exsurgere, si modo illas intueri uoles feminas quas conspecta uirtus inter magnos uiros posuit.

16.6Talih Cornelia'nın on iki çocuğunu ikiye indirmişti: Cornelia'nın kayıplarını saymak istersen on çocuk kaybetmişti, değerlerini tartmak istersen Gracchusları kaybetmişti. Yine de çevresinde ağlayıp onun kaderine lanet edenlere, ona Gracchusları oğul olarak vermiş olan talihi suçlamalarını yasakladı. Halk toplantısında "Beni doğuran anneme mi sövüyorsun?" diyecek olan oğul ancak böyle bir kadından doğabilirdi. Bana kalırsa annenin sözü çok daha yüreklidir: oğul Gracchusların doğumuna büyük değer biçti, anne ise ölümlerine de.

16.6

Corneliam ex duodecim liberis ad duos fortuna redegerat: si numerare funera Corneliae uelles, amiserat decem, si aestimare, amiserat Gracchos. Flentibus tamen circa se et fatum eius execrantibus interdixit ne fortunam accusarent, quae sibi filios Gracchos dedisset. Ex hac femina debuit nasci qui diceret in contione, 'tu matri meae male dicas quae me peperit?' Multo mihi uox matris uidetur animosior: filius magno aestimauit Gracchorum natales, mater et funera.

16.7Rutilia, oğlu Cotta'nın peşinden sürgüne gitti; şefkatine öyle bağlıydı ki özleme katlanmaktansa sürgüne katlanmayı yeğledi ve vatanına ancak oğluyla birlikte döndü. Aynı oğlunu, sürgünden dönüp devlet hayatında parlarken kaybetti ve ona, peşinden gittiği aynı yiğitlikle katlandı; oğlunu toprağa verdikten sonra kimse onun gözyaşlarını görmedi. Oğlu sürülünce faziletini, ölünce basiretini gösterdi; çünkü ne onu sevgisinden hiçbir şey alıkoydu, ne de gereksiz ve akılsızca bir hüzünde hiçbir şey tuttu. Bu kadınlarla birlikte sayılmanı istiyorum; hayatlarını hep taklit ettiğin bu kadınların kederi dizginleyip bastırmadaki örneğine de en iyi biçimde uyarsın.

16.7

Rutilia Cottam filium secuta est in exilium et usque eo fuit indulgentia constricta ut mallet exilium pati quam desiderium, nec ante in patriam quam cum filio rediit. Eundem iam reducem et in re publica florentem tam fortiter amisit quam secuta est, nec quisquam lacrimas eius post elatum filium notauit. In expulso uirtutem ostendit, in amisso prudentiam; nam et nihil illam a pietate deterruit et nihil in tristitia superuacua stultaque detinuit. Cum his te numerari feminis uolo; quarum uitam semper imitata es, earum in coercenda comprimendaque aegritudine optime sequeris exemplum.

17.1Biliyorum, bu iş bizim elimizde değil; hiçbir tutku söz dinlemez, hele acıdan doğanı hiç dinlemez; çünkü o vahşidir ve her ilaca karşı direnir. Kimi zaman onu bastırmak, iniltileri yutmak isteriz; ama gözyaşları tam takındığımız sakin ve yapmacık yüzün üstünden akar. Kimi zaman ruhumuzu oyunlarla ya da gladyatörlerle oyalarız; ama onu oyalayan seyirlerin tam ortasında hafif bir özlem izi ruhun altını oyar.

17.1

Scio rem non esse in nostra potestate nec ullum adfectum seruire, minime uero eum qui ex dolore nascitur; ferox enim et aduersus omne remedium contumax est. Volumus interim illum obruere et deuorare gemitus; per ipsum tamen compositum fictumque uultum lacrimae profunduntur. Ludis interim aut gladiatoribus animum occupamus; at illum inter ipsa quibus auocatur spectacula leuis aliqua desiderii nota subruit.

17.2Bu yüzden acıyı aldatmaktansa yenmek daha iyidir; çünkü aldatılıp hazlarla ya da meşgalelerle uzaklaştırılan acı yeniden kalkar ve dinlenmenin kendisinden kudurmak için güç toplar; ama akla teslim olan acı sonsuza dek yatışır. Bu yüzden sana, pek çok kişinin kullandığını bildiğim şu yolları göstermeyeceğim: kendini uzun bir yolculukla oyalaman ya da güzel bir yolculukla eğlendirmen, hesapları özenle tutarak, mülkü yöneterek çok vakit geçirmen, kendini hep yeni bir işe sokman. Bütün bunlar kısa bir süre için işe yarar; acının ilacı değil, engelidir. Ben ise acının aldatılmasını değil bitmesini isterim.

17.2

Ideo melius est uincere illum quam fallere; nam qui delusus et uoluptatibus aut occupationibus abductus est resurgit et ipsa quiete impetum ad saeuiendum colligit: at quisquis rationi cessit, in perpetuum componitur. Non sum itaque tibi illa monstraturus quibus usos esse multos scio, ut peregrinatione te uel longa detineas uel amoena delectes, ut rationum accipiendarum diligentia, patrimonii administratione multum occupes temporis, ut semper nouo te aliquo negotio inplices: omnia ista ad exiguum momentum prosunt nec remedia doloris sed inpedimenta sunt; ego autem malo illum desinere quam decipi.

17.3Bu yüzden seni, talihten kaçan herkesin sığınması gereken yere, hür insana yaraşır ilimlere götürüyorum: onlar yaranı iyileştirecek, bütün hüznünü söküp atacak. Onlara hiç alışmamış olsaydın bile şimdi başvurman gerekirdi; ama babamın eski usul katılığının sana izin verdiği ölçüde, bütün iyi sanatları kavramamış olsan da onlara dokundun.

17.3

Itaque illo te duco quo omnibus qui fortunam fugiunt confugiendum est, ad liberalia studia: illa sanabunt uulnus tuum, illa omnem tristitiam tibi euellent. His etiam si numquam adsuesses, nunc utendum erat; sed quantum tibi patris mei antiquus rigor permisit, omnes bonas artes non quidem comprendisti, attigisti tamen.

17.4Keşke en iyi adam olan babam atalarının âdetine daha az bağlı olsaydı da seni bilgeliğin öğütleriyle şöyle bir tanıştırmakla kalmayıp iyice yetiştirmek isteseydi! O zaman şimdi talihe karşı yardımı hazırlaman değil, yalnızca ortaya çıkarman gerekirdi. Edebiyatı bilgelik için değil sefahat için kullanmaya hazırlanan kadınlar yüzünden ilme kendini vermene pek izin vermedi. Yine de çabuk kavrayan zekân sayesinde zamanın elverdiğinden fazlasını içtin; bütün ilimlerin temelleri atıldı. Şimdi onlara dön; seni güvende tutacaklar.

17.4

Vtinam quidem uirorum optimus, pater meus, minus maiorum consuetudini deditus uoluisset te praeceptis sapientiae erudiri potius quam inbui! non parandum tibi nunc esset auxilium contra fortunam sed proferendum. Propter istas quae litteris non ad sapientiam utuntur sed ad luxuriam instruuntur minus te indulgere studiis passus est. Beneficio tamen rapacis ingenii plus quam pro tempore hausisti; iacta sunt disciplinarum omnium fundamenta: nunc ad illas reuertere; tutam te praestabunt.

17.5Onlar teselli edecek, onlar sevindirecek; onlar ruhuna içtenlikle girerse, oraya bir daha ne acı girecek, ne kaygı, ne de boşuna dövünmenin gereksiz eziyeti. Göğsün bunların hiçbirine açılmayacak; çünkü öbür kusurlara çoktan kapanmıştır. İşte en sağlam siperler bunlardır; seni talihin elinden yalnız bunlar kurtarabilir.

17.5

Illae consolabuntur, illae delectabunt, illae si bona fide in animum tuum intrauerint, numquam amplius intrabit dolor, numquam sollicitudo, numquam adflictationis inritae superuacua uexatio. Nulli horum patebit pectus tuum; nam ceteris uitiis iam pridem clusum est. Haec quidem certissima praesidia sunt et quae sola te fortunae eripere possint.

18.1Ama ilmin sana vaat ettiği o limana varıncaya kadar yaslanacağın dayanaklara ihtiyacın olduğu için, bu arada sana kendi avuntularını göstermek istiyorum.

18.1

Sed quia, dum in illum portum quem tibi studia promittunt peruenis, adminiculis quibus innitaris opus est, uolo interim solacia tibi tua ostendere.

18.2Kardeşlerime bak; onlar sağken talihi suçlaman caiz değil. İkisinde de seni ayrı ayrı faziletleriyle sevindirecek bir şey var: biri gayretiyle makamlara ulaştı, öbürü onları bilgece küçümsedi. Bir oğlunun itibarıyla, öbürünün dinginliğiyle, ikisinin de sevgisiyle gönlünü dinlendir. Kardeşlerimin en içten duygularını bilirim: biri itibarını sana bir süs olsun diye işler, öbürü sana vakit ayırabilmek için huzurlu ve sakin bir hayata çekildi.

18.2

Respice fratres meos, quibus saluis fas tibi non est accusare fortunam. In utroque habes quod te diuersa uirtute delectet: alter honores industria consecutus est, alter sapienter contempsit. Adquiesce alterius fili dignitate, alterius quiete, utriusque pietate. Noui fratrum meorum intimos adfectus: alter in hoc dignitatem excolit ut tibi ornamento sit, alter in hoc se ad tranquillam quietamque uitam recepit ut tibi uacet.

18.3Talih çocuklarını hem yardımına hem eğlencene iyi yerleştirdi: birinin itibarıyla korunabilir, öbürünün inzivasının tadını çıkarabilirsin. Sana karşı vazifelerinde yarışacaklar; birinin özlemini ikisinin sevgisi dolduracak. Gönül rahatlığıyla söz verebilirim: sayı dışında hiçbir şeyin eksik olmayacak.

18.3

Bene liberos tuos et in auxilium et in oblectamentum fortuna disposuit: potes alterius dignitate defendi, alterius otio frui. Certabunt in te officiis et unius desiderium duorum pietate supplebitur. Audacter possum promittere: nihil tibi deerit praeter numerum.

18.4Bunlardan torunlarına da bak: en tatlı çocuk olan Marcus'a. Onu görünce hiçbir hüzün dayanamaz; kimsenin göğsünde kuduran hiçbir şey o kadar büyük, o kadar taze değildir ki o boynuna sarılınca yatışmasın.

18.4

Ab his ad nepotes quoque respice: Marcum blandissimum puerum, ad cuius conspectum nulla potest durare tristitia; nihil tam magnum, nihil tam recens in cuiusquam pectore furit quod non circumfusus ille permulceat.

18.5Onun neşesi kimin gözyaşlarını durdurmaz? Kaygıyla büzülmüş kimin ruhunu onun cin fikirleri çözmez? O yaramazlık kimi şakaya çağırmaz? Kimseyi bıktırmayacak o gevezelik, düşüncelere gömülmüş kimi kendine çevirip alıp götürmez? Tanrılara yalvarıyorum, onun bizden sonra yaşaması nasip olsun!

18.5

Cuius non lacrimas illius hilaritas supprimat? Cuius non contractum sollicitudine animum illius argutiae soluant? Quem non in iocos euocabit illa lasciuia? Quem non in se conuertet et abducet infixum cogitationibus illa neminem satiatura garrulitas? Deos oro, contingat hunc habere nobis superstitem!

18.6Kaderin bütün acımasızlığı yorulup bende dursun; anneye düşen bütün acılar bana geçmiş olsun, nineye düşenler de bana. Geri kalan kalabalık kendi hâlinde serpilsin: kayıplarımdan da, durumumdan da hiç yakınmayacağım; yeter ki artık hiç acı çekmeyecek bir evin kefareti ben olayım.

18.6

In me omnis fatorum crudelitas lassata consistat; quidquid matri dolendum fuit, in me transierit, quidquid auiae, in me. Floreat reliqua in suo statu turba: nihil de orbitate, nihil de condicione mea querar, fuerim tantum nihil amplius doliturae domus piamentum.

18.7Sana yakında torun çocukları verecek olan Novatilla'yı kucağında tut. Onu öyle bağrıma basmış, öyle bana bağlamıştım ki, babası sağ olduğu hâlde beni kaybettiği için öksüz kalmış görünebilir. Onu benim yerime de sev. Talih onu kısa süre önce annesinden yoksun bıraktı; senin sevgin, annesini kaybettiğine yalnızca üzülmesini, ama bunun acısını hissetmemesini sağlayabilir.

18.7

Tene in gremio cito tibi daturam pronepotes Nouatillam, quam sic in me transtuleram, sic mihi adscripseram, ut possit uideri, quod me amisit, quamuis saluo patre pupilla; hanc et pro me dilige. Abstulit illi nuper fortuna matrem: tua potest efficere pietas ut perdidisse se matrem doleat tantum, non et sentiat.

18.8Şimdi ahlâkını düzene sok, şimdi onu biçimlendir: körpe yaşlarda işlenen öğütler daha derine iner. Senin sözlerine alışsın, senin istediğin gibi yoğrulsun: ona örnekten başka hiçbir şey vermesen bile çok şey vermiş olacaksın. Bu kadar kutsal bir vazife sana ilaç olacaktır; çünkü sevgiyle acı çeken bir ruhu kaygıdan ancak ya akıl ya da ahlâken güzel bir uğraş uzaklaştırabilir.

18.8

Nunc mores eius compone, nunc forma: altius praecepta descendunt quae teneris inprimuntur aetatibus. Tuis adsuescat sermonibus, ad tuum fingatur arbitrium: multum illi dabis, etiam si nihil dederis praeter exemplum. Hoc tibi tam sollemne officium pro remedio erit; non potest enim animum pie dolentem a sollicitudine auertere nisi aut ratio aut honesta occupatio.

18.9Uzakta olmasaydı, babanı da büyük avuntular arasında sayardım. Ama şimdi de, senin ona duyduğun sevgiden onun sana duyduğu sevgiyi düşün: kendini onun için korumanın, benim için tüketmenden ne kadar daha doğru olduğunu anlayacaksın. Acının ölçüsüz gücü seni her sardığında ve peşinden gelmeni buyurduğunda, babanı düşün. Ona bunca torun ve torun çocuğu vererek tek dayanağı olmaktan kurtuldun; ama mutlulukla geçmiş ömrünün tamamlanması yine sana bağlıdır. O hayattayken yaşamış olmaktan yakınman günahtır.

18.9

Numerarem inter magna solacia patrem quoque tuum, nisi abesset. Nunc tamen ex adfectu tuo qui illius in te sit cogita: intelleges quanto iustius sit te illi seruari quam mihi inpendi. Quotiens te inmodica uis doloris inuaserit et sequi se iubebit, patrem cogita. Cui tu quidem tot nepotes pronepotesque dando effecisti ne unica esses; consummatio tamen aetatis actae feliciter in te uertitur. Illo uiuo nefas est te quod uixeris queri.

19.1En büyük avuntunu şimdiye kadar söylemedim: kız kardeşini; bütün kaygılarının bölünmeden aktarıldığı, sana en sadık o yüreği, hepimize annelik eden o ruhu. Gözyaşlarını onunkilerle karıştırdın, ilk kez onun kucağında soluk aldın.

19.1

Maximum adhuc solacium tuum tacueram, sororem tuam, illud fidelissimum tibi pectus, in quod omnes curae tuae pro indiuiso transferuntur, illum animum omnibus nobis maternum. Cum hac tu lacrimas tuas miscuisti, in huius primum respirasti sinu.

19.2O senin duygularına her zaman eşlik eder; ama benim için yalnız senin hatırına acı çekmiyor. Şehre onun kollarında getirildim; uzun süre hasta kaldığımda onun sevgi dolu, anne gibi bakımıyla iyileştim. Quaestorluğum için itibarını seferber etti; bir sohbetin, hatta yüksek sesle bir selamın cüretine bile katlanamayan bu kadın benim için şefkatiyle utangaçlığını yendi. Ne inzivaya çekilmiş hayatı, ne kadınların bu kadar arsız olduğu bir çağda köylü işi sayılacak alçakgönüllülüğü, ne dinginliği, ne de kendine dönük ve kendini sükûna ayırmış huyları, benim için makam peşinde koşan biri olmasına engel oldu.

19.2

Illa quidem adfectus tuos semper sequitur; in mea tamen persona non tantum pro te dolet. Illius manibus in urbem perlatus sum, illius pio maternoque nutricio per longum tempus aeger conualui; illa pro quaestura mea gratiam suam extendit et, quae ne sermonis quidem aut clarae salutationis sustinuit audaciam, pro me uicit indulgentia uerecundiam. Nihil illi seductum uitae genus, nihil modestia in tanta feminarum petulantia rustica, nihil quies, nihil secreti et ad otium repositi mores obstiterunt quominus pro me etiam ambitiosa fieret.

19.3En sevgili annem, işte seni kendine getirecek avuntu budur: ona elinden geldiğince yaklaş, onun en sıkı kucaklayışlarıyla kendini ona bağla. Kederliler en çok sevdikleri şeylerden kaçar, acılarına serbestlik ararlar; sen ise ne düşünürsen düşün, ona git. Bu yas kılığını ister korumak ister bırakmak isteyesin, onun yanında ya acının sonunu ya da bir yoldaşını bulacaksın.

19.3

Hoc est, mater carissima, solacium quo reficiaris: illi te quantum potes iunge, illius artissimis amplexibus alliga. Solent maerentes ea quae maxime diligunt fugere et libertatem dolori suo quaerere: tu ad illam te, quidquid cogitaueris, confer; siue seruare istum habitum uoles siue deponere, apud illam inuenies uel finem doloris tui uel comitem.

19.4Ama bu çok kusursuz kadının basiretini biliyorsam, sana hiçbir faydası olmayacak bir kederle tükenmene izin vermeyecek, sana kendi örneğini anlatacaktır; ben de ona tanık oldum. Genç kızken evlendiği çok sevgili kocasını, dayımızı, tam bir deniz yolculuğu sırasında kaybetmişti; yine de yasa da korkuya da aynı anda katlandı ve fırtınaları atlattıktan sonra, kendisi kazazede olduğu hâlde, kocasının cesedini kıyıya çıkardı.

19.4

Sed si prudentiam perfectissimae feminae noui, non patietur te nihil profuturo maerore consumi et exemplum tibi suum, cuius ego etiam spectator fui, narrabit. Carissimum uirum amiserat, auunculum nostrum, cui uirgo nupserat, in ipsa quidem nauigatione; tulit tamen eodem tempore et luctum et metum euictisque tempestatibus corpus eius naufraga euexit.

19.5Ah, nice kadının olağanüstü işleri karanlıkta kalıyor! Faziletlere hayran olan o saf eski çağ ona nasip olsaydı, zaafını unutup en yiğitlerin bile korkması gereken denizi unutarak bir defin uğruna canını tehlikelere atan ve kocasının cenazesini düşünürken kendi cenazesi için hiç korkmayan bu kadın, dehaların ne yarışıyla övülürdü! Kocası için kendini onun yerine ölüme veren kadın bütün şairlerin şiirleriyle ünlenir; ama hayatını tehlikeye atarak kocasına bir mezar aramak daha büyüktür: eşit bir tehlikeyle daha azını satın alan sevgi daha büyüktür.

19.5

O quam multarum egregia opera in obscuro iacent! Si huic illa simplex admirandis uirtutibus contigisset antiquitas, quanto ingeniorum certamine celebraretur uxor quae oblita inbecillitatis, oblita metuendi etiam firmissimis maris, caput suum periculis pro sepultura obiecit et, dum cogitat de uiri funere, nihil de suo timuit! Nobilitatur carminibus omnium quae se pro coniuge uicariam dedit: hoc amplius est, discrimine uitae sepulcrum uiro quaerere; maior est amor qui pari periculo minus redimit.

19.6Bundan sonra, kocasının Mısır'ı yönettiği on altı yıl boyunca hiçbir zaman kamu önünde görülmemesine, eyaletten hiç kimseyi evine kabul etmemesine, kocasından hiçbir şey istememesine ve kendisinden bir şey istenmesine de izin vermemesine kimse şaşmasın. Bu yüzden valilere hakaret etmekte usta, kusurdan kaçınanların bile dedikodudan kaçamadığı o geveze eyalet, ona eşsiz bir iffet örneği gibi hayranlıkla baktı; tehlikeli nüktelerden bile hoşlanan bir eyalet için en zor şeyi yaparak dilinin bütün serbestliğini dizginledi ve bugün de, hiç ummasa bile, hep ona benzer birini diliyor. Eyalet on altı yıl boyunca onu onaylasaydı bu bile çok şeydi; onu hiç tanımaması daha da büyük bir şeydir.

19.6

Post hoc nemo miretur quod per sedecim annos quibus Aegyptum maritus eius optinuit numquam in publico conspecta est, neminem prouincialem domum suam admisit, nihil a uiro petit, nihil a se peti passa est. Itaque loquax et in contumelias praefectorum ingeniosa prouincia, in qua etiam qui uitauerunt culpam non effugerunt infamiam, uelut unicum sanctitatis exemplum suspexit et, quod illi difficillimum est cui etiam periculosi sales placent, omnem uerborum licentiam continuit et hodie similem illi, quamuis numquam speret, semper optat. Multum erat, si per sedecim annos illam prouincia probasset: plus est quod ignorauit.

19.7Bunları onun övgülerini sıralamak için anlatmıyorum — onları böyle kısaca geçmek, övgüleri daraltmak olur —; anlaman için anlatıyorum ki her iktidarın yoldaşı ve vebası olan ne hırsın ne de açgözlülüğün yenebildiği bu kadın büyük ruhluydu: gemi artık parçalanmışken kendi kazasını seyrederken ölüm korkusu onu, kocasının cansız bedenine sarılıp oradan nasıl çıkacağını değil, onu nasıl çıkaracağını düşünmekten alıkoymadı. Senin de ona denk bir fazilet göstermen, ruhunu yastan geri alman ve kimsenin seni doğurduğuna pişman sanmaması için çalışman gerekir.

19.7

Haec non ideo refero ut laudes eius exequar, quas circumscribere est tam parce transcurrere, sed ut intellegas magni animi esse feminam quam non ambitio, non auaritia, comites omnis potentiae et pestes, uicerunt, non metus mortis iam exarmata naue naufragium suum spectantem deterruit quominus exanimi uiro haerens non quaereret quemadmodum inde exiret sed quemadmodum efferret. Huic parem uirtutem exhibeas oportet et animum a luctu recipias et id agas ne quis te putet partus tui paenitere.

20.1Bununla birlikte, ne yaparsan yap düşüncelerinin ikide bir bana döneceği, şimdi çocuklarından hiçbirinin gözünün önüne benden daha sık gelmeyeceği kaçınılmaz olduğu için — onlar sana daha az aziz olduklarından değil, insanın elini ağrıyan yere daha sık götürmesi tabii olduğundan —, beni nasıl düşünmen gerektiğini dinle: en iyi durumdaymışım gibi neşeli ve dinç. Gerçekten de en iyi durumdayım; çünkü her türlü meşgaleden kurtulmuş ruhum kendi işlerine vakit ayırıyor: kimi zaman daha hafif uğraşlarla eğleniyor, kimi zaman gerçeğe susamış olarak kendi tabiatını ve evrenin tabiatını incelemeye yükseliyor.

20.1

Ceterum quia necesse est, cum omnia feceris, cogitationes tamen tuas subinde ad me recurrere nec quemquam nunc ex liberis tuis frequentius tibi obuersari, non quia illi minus cari sunt sed quia naturale est manum saepius ad id referre quod dolet, qualem me cogites accipe: laetum et alacrem uelut optimis rebus. Sunt enim optimae, quoniam animus omnis occupationis expers operibus suis uacat et modo se leuioribus studiis oblectat, modo ad considerandam suam uniuersique naturam ueri auidus insurgit.

20.2Önce toprakları ve onların konumunu araştırıyor, sonra çevrelerini saran denizin hâlini, gelip giden akıntılarını; sonra gökle yer arasında uzanan korku dolu ne varsa onu, gök gürültüleri, yıldırımlar, rüzgârların esişi, yağmur, kar ve dolu yağışıyla çalkalanan bu alanı inceliyor; sonra daha aşağıdaki yerleri dolaşıp en yükseğe atılıyor ve ilahî şeylerin en güzel seyrinin tadını çıkarıyor; kendi ebediliğini hatırlayarak olmuş ve olacak her şeye, bütün çağlara gidiyor.

20.2

Terras primum situmque earum quaerit, deinde condicionem circumfusi maris cursusque eius alternos et recursus; tunc quidquid inter caelum terrasque plenum formidinis interiacet perspicit et hoc tonitribus fulminibus uentorum flatibus ac nimborum niuisque et grandinis iactu tumultuosum spatium; tum peragratis humilioribus ad summa perrumpit et pulcherrimo diuinorum spectaculo fruitur, aeternitatis suae memor in omne quod fuit futurumque est uadit omnibus saeculis.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…