Seneca
Polybius'a Teselli
Ad Polybium de consolatione
1*** bizim [ömrümüzle] kıyaslanırsa sağlamdır; her şeyi yıkan ve doğurduğu yere yine geri çağıran tabiatın şartına vurursan gelip geçicidir. Ölümlü eller ölümsüz ne yapmış ki? O yedi harika da, sonraki yılların hırsının onlardan çok daha hayranlık verici olarak diktiği ne varsa o da bir gün yerle bir edilmiş görülecek. Böyledir bu: hiçbir şey ebedî değildir, pek azı uzun ömürlüdür; her şey başka bir yoldan kırılgandır, şeylerin sonu türlü türlüdür, ama başlayan her şey biter de. Kimileri evrene bile yok oluşla gözdağı verir: ilahî ve insanî her şeyi kucaklayan bu bütünü, inanmayı caiz görürsen, bir gün dağıtacak ve eski karmaşanın, karanlığın içine gömecekmiş. Haydi şimdi biri çıksın da tek tek canlar için ağlasın; Kartaca'nın, Numantia'nın, Korinthos'un külleri için, daha yüksekten düşmüş başka ne varsa onun için dövünsün; düşecek bir yeri bile olmayan şu [evren] de yok olacakken! Biri çıksın da bir gün böylesine korkunç bir kötülüğe cüret edecek olan kaderin kendisini esirgemediğinden yakınsın. Her şeyi aynı sona çağıran tabiatın bu zorunluluğu içinde yalnız kendisinin ve yakınlarının ayrı tutulmasını isteyecek, evrenin kendisini bile tehdit eden yıkımdan kendi evini kaçırıp kurtarmaya kalkacak kadar kibirli ve ölçüsüz bir küstahlık kimde var? Demek ki en büyük avuntu, kişinin başına gelenin kendisinden önce herkesin çektiği ve herkesin çekeceği şey olduğunu düşünmesidir. Bu yüzden bana öyle geliyor ki tabiat, en ağır kıldığı şeyi ortak da kılmıştır; kaderin acımasızlığını eşitlik teselli etsin diye.
*** nostrae compares, firma sunt; si redigas ad condicionem naturae omnia destruentis et unde edidit eodem revocantis, caduca sunt. Quid enim immortale manus mortales fecerunt? Septem illa miracula et si qua his multo mirabiliora sequentium annorum exstruxit ambitio aliquando solo aequata visentur. Ita est: nihil perpetuum, pauca diuturna sunt; aliud alio modo fragile est, rerum exitus variantur, ceterum quicquid coepit et desinit. Mundo quidam minantur interitum et huc universum, quod omnia divina humanaque complectitur, si fas putas credere, dies aliquis dissipabit et in confusionem veterem tenebrasque demerget: eat nunc aliquis et singulas comploret animas; Carthaginis ac Numantiae Corinthique cinerem et si quid aliud altius cecidit lamentetur, cum etiam hoc quod non habet quo cadat sit interiturum; eat aliquis et fata tantum aliquando nefas ausura sibi non pepercisse conqueratur. Quis tam superbae impotentisque adrogantiae est, ut in hac naturae necessitate omnia ad eundem finem revocantis se unum ac suos seponi velit ruinaeque etiam ipsi mundo imminenti aliquam domum subtrahat? Maximum ergo solacium est cogitare id sibi accidisse, quod omnes ante se passi sunt omnesque passuri; et ideo mihi videtur rerum natura, quod gravissimum fecerat, commune fecisse, ut crudelitatem fati consolaretur aequalitas.
2Şunu düşünürsen de az yardımı dokunmaz: acın ne özlediğin kişiye ne de sana bir fayda sağlayacak. Boşuna olan bir şeyin uzun sürmesini istemezsin elbet. Eğer hüzünle bir şey kazanacaksak, talihimden artakalan gözyaşı ne varsa seninki için akıtmaktan kaçınmam; ev içindeki ağlayışlarla artık tükenmiş bu gözlerde bile, yeter ki senin iyiliğine olsun, akacak bir şey bulurum. Ne duruyorsun? Birlikte yakınalım; hatta bu davayı ben kendim üstleneyim:
"Ey herkesin hükmünce en adaletsiz Talih! Şimdiye dek, senin lütfunla öyle saygı görmüş ki mutluluğu kıskançlıktan kurtulabilmiş — pek az kimseye nasip olan bir şey — bu adamı bağrında koruyor gibiydin. İşte ona, Caesar sağ iken alabileceği en büyük acıyı vurdun; onu her yandan iyice kuşattıktan sonra, darbelerine yalnız bu yandan açık olduğunu anladın. Başka ne yapabilirdin ki ona? Parasını mı alacaktın? Paraya hiçbir zaman boyun eğmedi; şimdi de elinden geldiğince onu kendinden uzak tutuyor ve kazanmanın bu kadar kolay olduğu bir yerde ondan, onu küçümsemekten daha büyük bir kazanç beklemiyor. Dostlarını mı alacaktın? Öyle sevimli olduğunu biliyordun ki kaybettiklerinin yerine kolayca başkalarını koyabilirdi. Hükümdarın sarayında güçlü gördüklerim arasında bir tek onu tanıdım sanırım: herkes onu dost edinmeyi işine geldiği için ister, ama gönlü çektiği için daha da çok ister. İyi adını mı alacaktın? Bu onda öyle sağlamdır ki senin bile sarsamayacağın kadar. Sağlığını mı alacaktın? Ruhunun, içinde yalnız beslenip büyümekle kalmayıp adeta doğduğu hür insana yaraşır ilimlerle, bütün beden acılarının üstüne yükselecek biçimde temellendiğini biliyordun. Canını mı alacaktın? Ne kadar az zarar vermiş olurdun! Şöhret ona dehasının en uzun ömrü sürmesini vaat etti; kendisi de en iyi parçasıyla yaşamayı sürdürmek ve belagatin parlak eserlerini yazarak kendini ölümlülükten kurtarmak için çalıştı. Edebiyata bir saygı kaldıkça, Latin dilinin gücü ya da Yunan dilinin zarafeti ayakta durdukça, dehalarına kendini denk tuttuğu — ya da alçakgönüllülüğü buna razı olmuyorsa, yanlarına yanaştırdığı — en büyük adamlarla birlikte yaşayacak. Demek ki ona en çok nasıl zarar verebileceğini düşünüp bir tek bunu buldun. Çünkü insan ne kadar iyiyse, hiç ayırt etmeden kudurup duran, iyilik ederken bile korkulması gereken seni o kadar sık çekmeye alışmıştır. Lütfunun, alışkanlığın olduğu üzere rastgele düşmeyip belli bir hesapla ulaştığı anlaşılan bu adamı bu haksızlıktan muaf tutmak sana neye mal olurdu ki!"
Illud quoque te non minimum adiuverit, si cogitaveris nihil profuturum dolorem tuum nec illi, quem desideras, nec tibi; noles enim longum esse, quod inritum est. Nam si quicquam tristitia profecturi sumus, non recuso quicquid lacrimarum fortunae meae superfuit tuae fundere; inveniam etiamnunc per hos exhaustos iam fletibus domesticis oculos quod effluat, si modo id tibi futurum bono est. Quid cessas? Conqueramur, atque adeo ipse hanc litem meam faciam: 'iniquissima omnium iudicio Fortuna, adhuc videbaris sinu eum hominem continuisse, qui munere tuo tantam venerationem receperat, ut, quod raro ulli contigit, felicitas eius effugeret invidiam: ecce eum dolorem illi, quem salvo Caesare accipere maximum poterat, impressisti, et cum bene illum undeque circuisses, intellexisti hac parte tantummodo patere ictibus tuis. Quid enim illi aliud faceres? Pecuniam eriperes? Numquam illi obnoxius fuit; nunc quoque, quantum potest, illam a se abigit et in tanta facilitate adquirendi nullum maiorem ex ea fructum quam contemptum eius petit. Eriperes illi amicos? Sciebas tam amabilem esse, ut facile in locum amissorum posset alios substituere; unum enim hunc ex eis, quos in principali domo potentes vidi, cognovisse videor, quem omnibus amicum habere cum expediat, magis tamen etiam libet. Eriperes illi bonam opinionem? Solidior est haec apud eum, quam ut a te quoque ipsa concuti possit. Eriperes bonam valetudinem? Sciebas animum eius liberalibus disciplinis, quibus non innutritus tantum sed innatus est, sic esse fundatum, ut supra omnis corporis dolores emineret. Eriperes spiritum? Quantulum nocuisses! Longissimum illi ingeni aevum fama promisit; id egit ipse, ut meliore sui parte duraret et compositis eloquentiae praeclaris operibus a mortalitate se vindicaret. Quam diu fuerit ullus litteris honor, quam diu steterit aut Latinae linguae potentia aut Graecae gratia, vigebit cum maximis viris, quorum se ingeniis vel contulit vel, si hoc verecundia eius recusat, adplicuit. Hoc ergo unum excogitasti, quomodo maxime illi posses nocere; quo melior est enim quisque, hoc saepius ferre te consuevit sine ullo dilectu furentem et inter ipsa beneficia metuendam. Quantulum erat tibi immunem ab hac iniuria praestare eum hominem, in quem videbatur indulgentia tua ratione certa pervenisse et non ex tuo more temere incidisse!'
3İstersen bu yakınmalara, gencin kendisinin daha büyümesinin ilk çağında yarıda kesilen yaratılışını da ekleyelim: o, senin gibi bir kardeşe layıktı. Sen ise layık olmayan bir kardeş yüzünden bile hiç acı çekmemeye kuşkusuz herkesten layıktın. Bütün insanlar ona aynı tanıklığı ediyor: senin hatırın için özleniyor, kendi hatırı için övülüyor. Onda seve seve sahiplenmeyeceğin hiçbir şey yoktu. Sen elbette daha az iyi bir kardeşe de iyi davranırdın; ama kardeş sevgin onda elverişli bir malzeme bulunca kendini çok daha gönül rahatlığıyla gösterdi. Kimse onun gücünü bir haksızlıkla tatmadı; seni hiç kimseye kardeşim diye tehdit aracı yapmadı. Kendini senin ölçülülüğünü örnek alarak biçimlendirmişti; senin ailen için ne büyük bir süs, ama aynı zamanda ne büyük bir yük olduğunu düşünürdü: bu yükün altından kalktı. Ey katı ve hiçbir fazilete adil davranmayan kader! Kardeşin kendi mutluluğunu tanıyamadan alınıp götürüldü. Yeterince öfkelenemediğimi biliyorum; çünkü büyük bir acıya denk düşen sözler bulmaktan daha zor bir şey yoktur. Yine de, bir faydası olacaksa, şimdi de yakınalım:
"Ne istedin, böylesine haksız, böylesine zorba Talih? Gösterdiğin lütuftan bu kadar çabuk mu pişman oldun? Kardeşlerin ortasına saldırmak, böyle kanlı bir yağmayla bu en uyumlu topluluğu eksiltmek, en iyi gençlerle böylesine dolu, hiçbir kardeşinde soysuzlaşmayan bir evi altüst etmek, hiçbir sebep yokken birini koparıp almak — bu ne acımasızlık! Demek ki her ölçüye vurulmuş suçsuzluk, eski usul tutumluluk, en yüksek mutluluğun gücünü en yüksek ölçülülükle korumak, ilme duyulan içten ve tehlikesiz sevgi, her lekeden arınmış bir zihin hiçbir işe yaramıyor! Polybius yas tutuyor; bir kardeşinde, geri kalanlar için neden korkabileceğini öğrenmiş olarak acısının avuntularından bile korkuyor. Ne alçakça bir iş! Polybius yas tutuyor, Caesar ona lütufkârken acı çekiyor! Ey dizginsiz talih, şüphesiz bununla, kimsenin sana karşı Caesar tarafından bile korunamayacağını göstermek istedin."
Adiciamus, si vis, ad has querellas ipsius adulescentis interceptam inter prima incrementa indolem: dignus fuit ille te fratre. Tu certe eras dignissimus, qui ne ex indigno quidem quicquam doleres fratre: redditur illi testimonium aequale omnium hominum; desideratur in tuum honorem, laudatur in suum. Nihil in illo fuit, quod non libenter agnosceres. Tu quidem etiam minus bono fratri fuisses bonus, sed in illo pietas tua idoneam nacta materiam multo se liberius exercuit. Nemo potentiam eius iniuria sensit, numquam ille te fratrem ulli minatus est; ad exemplum se modestiae tuae formaverat cogitabatque, quantum tu et ornamentum tuorum esses et onus: suffecit ille huic sarcinae. O dura fata et nullis aequa virtutibus! Antequam felicitatem suam nosset frater tuus, exemptus est. Parum autem me indignari scio; nihil est enim difficilius quam magno dolori paria verba reperire. Etiamnunc tamen, si quid proficere possumus, conqueramur: 'quid tibi voluisti, tam iniusta et tam violenta Fortuna? Tam cito te indulgentiae tuae paenituit? Quae ista crudelitas est in medios fratres impetum facere et tam cruenta rapina concordissimam turbam imminuere, tam bene stipatum optimorum adulescentium domum, in nullo fratre degenerantem, turbare et sine ulla causa delibare [voluisti]! Nihil ergo prodest innocentia ad omnem legem exacta, nihil antiqua frugalitas, nihil felicitatis summae potentia summa conservata abstinentia, nihil sincerus et tutus litterarum amor, nihil ab omni labe mens vacans? Luget Polybius, et in uno fratre quid de reliquis possit metuere admonitus etiam de ipsis doloris sui solaciis timet. Facinus indignum! Luget Polybius et aliquid propitio dolet Caesare! Hoc sine dubio, impotens fortuna, captasti, ut ostenderes neminem contra te ne a Caesare quidem posse defendi.'
4Kaderi daha uzun süre suçlayabiliriz, ama değiştiremeyiz: katı ve yalvarmaya kulak asmaz biçimde durur; kimse onu sövgüyle, kimse ağlayışla, kimse savunmayla yerinden oynatamaz; hiç kimseyi esirgemez, hiçbir şeyi bağışlamaz. Öyleyse hiçbir işe yaramayan gözyaşlarını esirgeyelim; çünkü bu acı, ölüleri bize geri getirmekten çok bizi onlara katar. Bize işkence edip de yardım etmiyorsa, ilk fırsatta bırakılmalı, ruh boş avuntulardan ve acı çekmenin buruk bir şehvetinden geri alınmalıdır. Çünkü gözyaşlarımıza akıl son vermezse talih vermeyecektir. Haydi, bütün ölümlülere bir göz gezdir: her yerde ağlamak için bol ve hiç tükenmeyen malzeme var. Birini zahmetli bir yoksulluk her günkü işine çağırır, birini hiç dinmeyen hırs rahat bırakmaz; biri dilediği zenginlikten korkar ve kendi dileğinin yükünü çeker; birine yalnızlık, birine de kapısının önünü hep kuşatan kalabalık işkence eder; biri çocukları olduğu için, öbürü onları kaybettiği için dertlenir. Acı çekmek için sebepler tükenmeden gözyaşlarımız tükenir. Tabiatın bize nasıl bir hayat vaat ettiğini görmüyor musun? İnsanlar doğarken ilk işleri ağlamak olsun istedi. Bu başlangıçla dünyaya geliriz, sonraki yılların bütün sırası da buna uyar. Hayatımızı böyle geçiririz; bu yüzden sık sık yapmamız gereken şeyi ölçüyle yapmalıyız. Arkamızda ne kadar hüzünlü şeyin beklediğine bakarak gözyaşlarımızı dindiremesek bile hiç değilse saklamalıyız. Bu kadar sık kullanılan şey kadar idareli harcanması gereken bir şey yoktur.
Diutius accusare fata possumus, mutare non possumus: stant dura et inexorabilia; nemo illa convicio, nemo fletu, nemo causa movet; nihil umquam ulli parcunt nec remittunt. Proinde parcamus lacrimis nihil proficientibus; facilius enim nos inferis dolor iste adiciet quam illos nobis reducet: qui si nos torquet, non adiuvat, primo quoque tempore deponendus est et ab inanibus solaciis atque amara quadam libidine dolendi animus recipiendus est. Nam lacrimis nostris nisi ratio finem fecerit, fortuna non faciet. Omnis agedum mortalis circumspice, larga ubique flendi et adsidua materia est: alium ad cotidianum opus laboriosa egestas vocat, alium ambitio numquam quieta sollicitat, alius divitias, quas optaverat, metuit et voto laborat suo, alium solitudo [alium labor] torquet, alium semper vestibulum obsidens turba; hic habere se dolet liberos, hic perdidisse: lacrimae nobis deerunt ante quam causae dolendi. Non vides, qualem nobis vitam rerum natura promiserit, quae primum nascentium hominum fletum esse voluit? Hoc principio edimur, huic omnis sequentium annorum ordo consentit. Sic vitam agimus, ideoque moderate id fieri debet a nobis, quod saepe faciendum est, et respicientes, quantum a tergo rerum tristium immineat, si non finire lacrimas, at certe reservare debemus. Nulli parcendum est rei magis quam huic, cuius tam frequens usus est.
5Şunu düşünürsen de az yardımı dokunmaz: acın, kendisine sunuluyor göründüğü kişiden daha az hiç kimseye hoş gelmez; o ya senin işkence çekmeni istemez ya da bundan habersizdir. Bu yüzden böyle bir vazifenin hiçbir anlamı yoktur: sunulduğu kişi hiçbir şey hissetmiyorsa gereksizdir, hissediyorsa hoşuna gitmez. Bütün yeryüzünde senin gözyaşlarından zevk alan hiç kimse olmadığını gönül rahatlığıyla söyleyebilirim. Peki o hâlde? Kimsenin sana karşı beslemediği bir duyguyu kardeşinin beslediğine, sana işkence ederek zarar vermek, seni uğraşlarından, yani ilminden ve Caesar'dan uzaklaştırmak istediğine mi inanıyorsun? Bu akla yatkın değil. O sana bir kardeş olarak şefkat, bir baba gibi saygı, bir büyüğe yaraşan hürmet gösterdi; senin için bir özlem olmak ister, bir işkence olmak istemez. Öyleyse ölülerde bir his varsa, kardeşinin bitmesini dilediği bir acıyla erimenin ne faydası var? İsteği belirsiz görünebilecek başka bir kardeş söz konusu olsaydı, bütün bunları şüpheli bırakır ve şöyle derdim: "Kardeşin dinmek bilmeyen gözyaşlarıyla kıvranmanı istiyorsa bu duygunu hak etmiyor; istemiyorsa ikinize de yapışmış bu acıyı bırak. Kardeşine sevgisi olmayan biri böyle özlenmeyi hak etmez; sevgisi olan da böyle özlenmeyi istemez." Ama sevgisi bu kadar iyi bilinen bu kardeş için şundan emin olmak gerekir: onun için, başına gelenin sana acı vermesinden, seni herhangi bir biçimde kıvrandırmasından, bu kötülüğü hiç hak etmeyen gözlerini bitmeyen bir ağlayışla hem bulandırıp hem tüketmesinden daha acı bir şey olamaz. Yine de senin kardeş sevgini bu kadar yararsız gözyaşlarından hiçbir şey, talihin bu haksızlığına yiğitçe katlanmakta kardeşlerine örnek olman gerektiğini düşünmek kadar uzaklaştıramaz. Büyük komutanlar işler kötüye gidince ne yaparlar? Bile bile neşeli görünür, felaketi takma bir sevinçle örterler ki askerlerin ruhları, komutanlarının zihninin kırıldığını görüp kendileri de çökmesin. Şimdi senin de yapman gereken budur: ruhuna benzemeyen bir yüz takın; elinden gelirse bütün acıyı büsbütün at, gelmezse içine göm, tut, görünmesin. Kardeşlerinin seni taklit etmesine çalış; seni ne yaparken görürlerse onu ahlâken güzel sayacak, gönüllerini senin yüzüne bakarak ayarlayacaklar. Sen onların hem avuntusu hem tesellicisi olmalısın; ama kendi kederine kapılırsan onlarınkine set çekemezsin.
Illud quoque te non minimum adiuverit, si cogitaveris nulli minus gratum esse dolorem tuum quam ei, cui praestari videtur: torqueri ille te aut non vult aut non intellegit. Nulla itaque eius officii ratio est, quod ei, cui praestatur, si nihil sentit, supervacuum est, si sentit, ingratum est. Neminem esse toto orbe terrarum, qui delectetur lacrimis tuis, audacter dixerim. Quid ergo? Quem nemo adversus te animum gerit, eum esse tu credis fratris tui, ut cruciatu tui noceat tibi, ut te velit abducere ab occupationibus tuis, id est a studio et a Caesare? Non est hoc simile veri. Ille enim indulgentiam tibi tamquam fratri praestitit, venerationem tamquam parenti, cultum tamquam superiori; ille desiderio tibi esse vult, tormento esse non vult. Quid itaque iuvat dolori intabescere, quem, si quis defunctis sensus est, finiri frater tuus cupit? De alio fratre, cuius incerta posset voluntas videri, omnia haec in dubio ponerem et dicerem: 'sive te torqueri lacrimis numquam desinentibus frater tuus cupit, indignus hoc affectu tuo est; sive non vult, utrique vestrum inhaerentem dolorem dimitte; nec impius frater sic desiderari debet nec pius sic velit.' In hoc vero, cuius tam explorata pietas est, pro certo habendum est nihil esse illi posse acerbius, quam si tibi hic casus eius acerbus est, si te ullo modo torquet, si oculos tuos, indignissimos hoc malo, sine ullo flendi fine et conturbat idem et exhaurit. Pietatem tamen tuam nihil aeque a lacrimis tam inutilibus abducet, quam si cogitaveris fratribus te tuis exemplo esse debere fortiter hanc fortunae iniuriam sustinendi. Quod duces magni faciunt rebus adfectis, ut hilaritatem de industria simulent et adversas res adumbrata laetitia abscondant, ne militum animi, si fractam ducis sui mentem viderint, et ipsi conlabantur, id nunc tibi quoque faciendum est: indue dissimilem animo tuo vultum et, si potes, proice omnem ex toto dolorem, si minus, introrsus abde et contine, ne appareat, et da operam ut fratres tui te imitentur, qui honestum putabunt, quodcumque te facientem viderint, animumque ex vultu tuo sument. Et solacium debes esse illorum et consolator; non poteris autem horum maerori obstare, si tuo indulseris.
6Seni aşırı yastan alıkoyabilecek bir şey daha var: yaptığın hiçbir şeyin gözlerden kaçırılamayacağını kendine hatırlatman. İnsanların ortak kanaati sana büyük bir rol yükledi; onu korumak zorundasın. Teselliye gelenlerin bütün o kalabalığı çevreni sarıyor, ruhunu yokluyor ve acıya karşı ne kadar dayanıklı olduğuna, yalnız iyi günleri ustaca kullanmayı mı bildiğine, yoksa kötü günlere de erkekçe katlanabildiğine mi bakıyor: gözlerin gözetleniyor. Duygularını gizleyebilenler için her şey daha serbesttir; senin hiçbir gizli hâlin serbest değildir. Talih seni bol ışığın içine koydu; herkes bu yaranın karşısında nasıl davrandığını, darbeyi alır almaz silahlarını mı bıraktığını yoksa yerinde mi durduğunu bilecek. Seni çoktan hem Caesar'ın sevgisi daha yüksek bir mevkie çıkardı hem de ilmin yükseltti. Sana bayağı, alçak hiçbir şey yakışmaz. Peki kendini acıya tüketilmeye bırakmak kadar alçakça ve kadınca ne vardır? Aynı yasta kardeşlerine izin verilen şey sana verilmez; ilmin ve ahlâkın hakkında yerleşmiş kanaat sana pek çok şeye izin vermez; insanlar senden çok şey ister, çok şey bekler. Her şeyin sana serbest olmasını istiyor idiysen herkesin bakışlarını üzerine çekmeyecektin; şimdi vaat ettiğin kadarını yerine getirmek zorundasın. Dehanın eserlerini öven, onları kopyalayan, senin talihine ihtiyaçları olmasa da dehana ihtiyaç duyan bütün o insanlar ruhunun bekçileridir. Kâmil ve bilgili bir adam olduğu iddiasına yakışmayan bir şeyi, pek çoklarını sana duydukları hayranlıktan pişman etmeden asla yapamazsın. Ölçüsüzce ağlamak sana yasaktır; yalnız bu da değil: uykunu günün bir kısmına kadar uzatmak, işlerin kargaşasından kırın sakin inzivasına kaçmak, yorucu bir vazifenin hiç bitmeyen nöbetinde yorulmuş bedenini keyif için çıkılmış bir yolculukla dinlendirmek, ruhunu gösterilerin çeşitliliğiyle oyalamak, gününü kendi isteğine göre düzenlemek de sana yasaktır. En aşağıdakilere, bir köşede kalmışlara serbest olan pek çok şey sana serbest değildir: büyük talih büyük köleliktir. Kendi isteğinle hiçbir şey yapamazsın: bu kadar binlerce insanı dinlemen, bu kadar dilekçeyi düzene koyman gerekir; bütün dünyadan akıp gelen bu yığın yığın işi, en büyük hükümdarın ruhuna sırasıyla sunulabilsin diye gözden geçirmen gerekir. Diyorum ki ağlamak sana yasaktır: ağlayan pek çok kişiyi dinleyebilmek için, tehlikede olup en merhametli Caesar'ın acımasına ulaşmak isteyenlerin [gözyaşlarını kurutabilmek için] önce kendi gözyaşlarını kurutmalısın.
Potest et illa res a luctu te prohibere nimio, si tibi ipse renuntiaveris nihil horum, quae facis, posse subduci. Magnam tibi personam hominum consensus imposuit: haec tibi tuenda est. Circumstat te omnis ista consolantium frequentia et in animum tuum inquirit ac perspicit quantum roboris ille adversus dolorem habeat et utrumne tu tantum rebus secundis uti dextere scias, an et adversas possis viriliter ferre: observantur oculi tui. Liberiora sunt omnia iis, quorum adfectus tegi possunt; tibi nullum secretum liberum est. In multa luce fortuna te posuit; omnes scient, quomodo te in isto tuo gesseris vulnere, utrumne statim percussus arma summiseris an in gradu steteris. Olim te in altiorem ordinem et amor Caesaris extulit et tua studia eduxerunt. Nihil te plebeium decet, nihil humile. Quid autem tam humile ac muliebre est quam consumendum se dolori committere? Non idem tibi in luctu pari quod tuis fratribus licet; multa tibi non permittit opinio de studiis ac moribus tuis recepta, multum a te homines exigunt, multum expectant. Si volebas tibi omnia licere, non convertisses in te ora omnium: nunc tantum tibi praestandum est, quantum promisisti. Omnes illi, qui opera ingenii tui laudant, qui describunt, quibus, cum fortuna tua opus non sit, ingenio opus est, custodes animi tui sunt. Nihil umquam ita potes indignum facere perfecti et eruditi viri professione, ut non multos admirationis de te suae paeniteat. Non licet tibi flere immodice, nec hoc tantummodo non licet; ne somnum quidem extendere in partem diei licet aut a tumultu rerum in otium ruris quieti confugere aut adsidua laboriosi officii statione fatigatum corpus voluptaria peregrinatione recreare aut spectaculorum varietate animum detinere aut ex tuo arbitrio diem disponere. Multa tibi non licent, quae humillimis et in angulo iacentibus licent: magna servitus est magna fortuna. Non licet tibi quicquam arbitrio tuo facere: audienda sunt tot hominum milia, tot disponendi libelli; tantus rerum ex orbe toto coeuntium congestus, ut possit per ordinem suum principis maximi animo subici, exigendus est. Non licet tibi, inquam, flere: ut multos flentes audire possis, ut periclitantium et ad misericordiam mitissimi Caesaris pervenire cupientium [lacrimas siccare], lacrimae tibi tuae adsiccandae sunt.
7Bunlar yine de seni daha hafif ilaçlar olarak destekleyecektir; her şeyi unutmak istediğinde Caesar'ı düşün. Onun sana gösterdiği lütuf karşılığında ne kadar bağlılık, ne kadar gayret borçlu olduğuna bak: anlayacaksın ki eğilip bükülmek, masalların anlattığı — eğer gerçekten varsa — omuzlarında evrenin durduğu adama ne kadar yasaksa sana da o kadar yasaktır. Her şeyin serbest olduğu Caesar'ın kendisine bile, tam da bu yüzden, pek çok şey yasaktır: herkesin uykusunu onun uykusuzluğu, herkesin dinlenmesini onun emeği, herkesin keyfini onun gayreti, herkesin boş vaktini onun meşguliyeti korur. Caesar kendini dünyaya adadığı günden beri kendini kendinden koparmıştır; hiç durmadan yollarını kateden yıldızlar gibi, ne bir an durmak ne de kendine ait bir şey yapmak ona serbesttir. Aynı zorunluluk bir ölçüde sana da yüklenmiştir: kendi çıkarlarına, kendi uğraşlarına bakmak sana serbest değildir. Caesar dünyaya sahipken sen kendini ne hazza, ne acıya, ne de başka bir şeye ayırabilirsin: bütün varlığını Caesar'a borçlusun. Şunu da ekle: Caesar'ın sana canından daha aziz olduğunu her fırsatta söylediğine göre, Caesar sağken talihten yakınmak sana caiz değildir. O esen oldukça seninkiler de esendir, hiçbir şey kaybetmedin; gözlerinin yalnız kuru değil, neşeli de olması gerekir. Senin her şeyin ondadır, o her şeyin yerini tutar. O sağken kendine bir şeye ağlama izni verirsen — gerçi bu, senin en ağırbaşlı ve en vefalı duygularından çok uzaktır — mutluluğuna karşı nankörlük etmiş olursun.
Haec tamen etiamnunc levioribus te remediis adiuvabunt; cum voles omnium rerum oblivisci, Caesarem cogita. Vide, quantam huius in te indulgentiae fidem, quantam industriam debeas: intelleges non magis tibi incurvari licere quam illi, si quis modo est fabulis traditus, cuius umeris mundus innititur. Caesari quoque ipsi, cui omnia licent, propter hoc ipsum multa non licent: omnium somnos illius vigilia defendit, omnium otium illius labor, omnium delicias illius industria, omnium vacationem illius occupatio. Ex quo se Caesar orbi terrarum dedicavit, sibi eripuit, et siderum modo, quae inrequieta semper cursus suos explicant, numquam illi licet subsistere nec quicquam suum facere. Ad quendam itaque modum tibi quoque eadem necessitas iniungitur: non licet tibi ad utilitates tuas, ad studia tua respicere. Caesare orbem terrarum possidente impertire te nec voluptati nec dolori nec ulli alii rei potes: totum te Caesari debes. Adice nunc quod, cum semper praedices cariorem tibi spiritu tuo Caesarem esse, fas tibi non est salvo Caesare de fortuna queri: hoc incolumi salvi tibi sunt tui, nihil perdidisti, non tantum siccos oculos tuos esse sed etiam laetos oportet; in hoc tibi omnia sunt, hic pro omnibus est. Quod longe a sensibus tuis pudentissimis piissimisque abest, adversus felicitatem tuam parum gratus es, si tibi quicquam hoc salvo flere permittis.
8Şimdi sana daha sağlam olmasa da daha yakından tanıdığın bir ilaç göstereyim. Eve çekildiğin zaman, işte o zaman hüzünden korkmalısın. Çünkü tanrısal efendine baktığın sürece hüzün sana hiçbir yoldan sokulamaz, Caesar seni bütünüyle tutar; ondan ayrıldığında ise acı, sanki fırsat eline geçmiş gibi yalnızlığına pusu kuracak ve dinlenen ruhuna yavaş yavaş sızacaktır. Bu yüzden hiçbir zamanın ilimden boş geçmesine izin vermemelisin. O zaman bunca uzun ve bunca sadakatle sevdiğin edebiyat sana iyiliğinin karşılığını versin, o zaman seni kendi rahibi ve kulu olarak sahiplensin. O zaman Homeros ve Vergilius uzun uzun seninle kalsınlar; onlar insan soyuna ne kadar iyilik ettilerse, sen de onları yazdıkları dilden daha çok kişiye tanıtmak isteyerek hem onlara hem herkese o kadar iyilik ettin. Onların korumasına emanet ettiğin bütün zaman güvende olacaktır. O zaman, elinden geldiğince Caesar'ının işlerini kaleme al ki bütün çağlar boyunca onun evinden çıkan bir sesle anlatılsınlar; çünkü yapılmış işleri biçimlendirip yazıya geçirmek için hem malzemeyi hem örneği sana en güzel biçimde kendisi verecektir. Seni masallara ve Aisopos hikâyelerine, Roma dehalarının henüz el atmadığı bu türe kadar götürüp onları alışık olduğun zarafetle örmeni istemeye cesaret edemiyorum. Bu kadar şiddetle sarsılmış bir ruhun bu kadar çabuk bu daha neşeli uğraşlara yönelebilmesi elbette zordur; ama daha ciddi yazılardan bu daha serbest olanlara geçebilirse, bunu ruhunun artık güçlendiğine ve kendine geldiğine bir kanıt say. Çünkü ciddi yazılarda, ruh henüz hasta ve kendisiyle çekişir hâldeyken bile, işlediği konuların ağırlığı onu [acısından] alıp götürecektir; gevşek bir alınla düşünülmesi gereken öbürlerine ise, her yönden kendini toparlamadıkça katlanamaz. Bu yüzden onu önce daha ağır bir malzemeyle çalıştırmalı, sonra daha neşeli bir malzemeyle yumuşatmalısın.
Monstrabo etiamnunc non quidem firmius remedium sed familiarius. Si quando te domum receperis, tunc erit tibi metuenda tristitia: nam quam diu numen tuum intueberis, nullum illa ad te inveniet accessum, omnia in te Caesar tenebit; cum ab illo discesseris, tunc velut occasione data insidiabitur solitudini tuae dolor et requiescenti animo tuo paulatim inrepet. Itaque non est quod ullum tempus vacare patiaris a studiis: tunc tibi litterae tuae tam diu ac tam fideliter amatae gratiam referrant, tunc te illae antistitem et cultorem suum vindicent, tunc Homerus et Vergilius tam bene de humano genere meriti, quam tu et de illis et de omnibus meruisti, quos pluribus notos esse voluisti quam scripserant, multum tecum morentur: tutum id erit omne tempus, quod illis tuendum commiseris; tunc Caesaris tui opera, ut per omnia saecula domestico narrentur praeconio, quantum potes, compone: nam ipse tibi optime formandi condendique res gestas et materiam dabit et exemplum. Non audeo te eo usque producere, ut fabellas quoque et Aesopeos logos, intemptatum Romanis ingeniis opus, solita tibi venustate connectas. Difficile est quidem, ut ad haec hilariora studia tam vehementer perculsus animus tam cito possit accedere: hoc tamen argumentum habeto iam conroborati eius et redditi sibi, si poterit a severioribus scriptis ad haec solutiora procedere. In illis enim quamvis aegrum eum adhuc et secum reluctantem avocabit ipsa rerum, quas tractabit, austeritas; haec, quae remissa fronte commentanda sunt, non feret, nisi cum iam sibi ab omni parte constiterit. Itaque debebis eum severiore materia primum exercere, deinde hilariore temperare.
9Kendine sık sık şöyle sorarsan bu da sana büyük bir ferahlık verir: "Kendi hesabıma mı acı çekiyorum, yoksa ölenin hesabına mı? Kendi hesabımaysa, sevgimle övünmem boşa çıkar; acı, tek mazereti ahlâken güzel olması iken, faydaya bakmaya başlayınca kardeş sevgisinden uzaklaşır. İyi bir adama kardeşinin yasında hesap kitap yapmaktan daha az yakışan bir şey yoktur. Onun hesabına acı çekiyorsam, şu ikisinden birine hükmetmem gerekir. Ölülerde hiçbir his kalmıyorsa, kardeşim hayatın bütün sıkıntılarından kurtulmuş, doğmadan önce bulunduğu yere geri dönmüştür; her kötülükten uzak olarak hiçbir şeyden korkmaz, hiçbir şey istemez, hiçbir şey çekmez. Hiç acı çekmeyecek olan biri için benim acı çekmeyi hiç bırakmamam ne çılgınlıktır? Ölülerde bir his varsa, kardeşimin ruhu şimdi uzun bir hapisten salıverilmiş gibi, nihayet kendi kendinin efendisi olarak sevinç içindedir; tabiatın seyrinin tadını çıkarır, insanî olan her şeye yukarıdan bakar, ilahî şeyleri ise, yani o kadar uzun süre boşuna aradığı açıklamalarını, daha yakından görür. Öyleyse ya mesut olan ya da hiç olmayan birinin özlemiyle neden eriyip gideyim? Mesut olana ağlamak kıskançlık, hiç olmayana ağlamak deliliktir."
Yoksa seni sarsan, onun tam o sırada çevresini saran büyük nimetlerden yoksun kalmış görünmesi midir? Kaybettiği çok şey olduğunu düşündüğünde, artık korkmadığı daha çok şey olduğunu da düşün: öfke ona işkence etmeyecek, hastalık onu yıpratmayacak, kuşku onu tedirgin etmeyecek, başkalarının ilerlemesine hep düşman olan doymak bilmez kıskançlık peşine düşmeyecek, korku onu huzursuz etmeyecek, armağanlarını hemen başkasına aktaran Talih'in hafifliği onu rahatsız etmeyecek. İyi hesap edersen, ondan alınandan çok ona bağışlanan var. Ne servetin, ne de seninle birlikte kendi itibarının tadını çıkaracak; ne iyilik görecek, ne iyilik edecek. Bunları kaybettiği için mi onu zavallı sayıyorsun, yoksa onları özlemediği için mi mesut? İnan bana, talihe ihtiyacı olmayan, talihi elinin altında olandan daha mesuttur. Gösterişli ama aldatıcı bir hazla bizi sevindiren bütün o nimetler — para, mevki, güç ve insan soyunun kör arzusunun karşısında ağzı açık kaldığı daha nice şey — zahmetle elde tutulur, kıskançlıkla seyredilir; sonunda süsledikleri kişileri de ezerler; fayda vermekten çok tehdit ederler; kaypaktırlar, belirsizdirler, hiçbir zaman sıkıca tutulamazlar. Gelecekten hiç korkulmasa bile, büyük bir mutluluğu korumanın kendisi insanı tedirgin eder. Gerçeği daha derinden görenlere inanmak istersen, bütün hayat bir işkencedir. Bu derin ve dalgalı denize atılmışız; med cezirle gidip gelen, bizi bir ansızın kabaran dalgalarla yükselten, bir daha büyük kayıplarla aşağı indiren ve durmadan savuran bu denizde hiçbir zaman sağlam bir yerde duramayız; asılı kalır, çalkalanır, birbirimize çarparız, bazen de batarız, her zaman korkarız. Bu kadar fırtınalı ve her türlü boraya açık denizde yol alanlar için ölümden başka liman yoktur. Öyleyse kardeşini kıskanma: o artık dinleniyor. Nihayet hür, nihayet güvende, nihayet ebedîdir. Arkasında Caesar'ı ve bütün soyunu, seni ve ortak kardeşlerinizi sağ bırakmıştır. Talih lütfundan bir şey değiştirmeden önce, o henüz ayaktayken ve armağanlarını avuç dolusu yığarken onu bırakıp gitti. Şimdi açık ve hür bir göğün tadını çıkarıyor; alçak ve basık bir yerden, kim ise o, bağlarından çözülmüş ruhları mesut bağrına kabul edenin bulunduğu yere fırladı; şimdi orada özgürce dolaşıyor ve tabiatın bütün güzelliklerini en büyük hazla seyrediyor. Yanılıyorsun: kardeşin ışığı kaybetmedi, daha saf bir ışığa kavuştu. Hepimiz o yoldan geçeceğiz: kadere ne diye ağlıyoruz? O bizi bırakmadı, önümüzden gitti. İnan bana, ölmek zorunda oluşun kendisinde büyük bir mutluluk vardır. Bütün bir gün için bile kesin bir şey yoktur: gerçeğin bu kadar karanlık ve örtülü olduğu yerde kim kestirebilir, ölüm kardeşini kıskandı mı yoksa onun iyiliğini mi gözetti?
Illud quoque magno tibi erit levamento, si saepe te sic interrogaveris: 'utrumne meo nomine doleo an eius qui decessit? Si meo, perit indulgentiae iactatio et incipit dolor hoc uno excusatus, quod honestus est, cum ad utilitatem respicit, a pietate desciscere; nihil autem minus bono viro convenit quam in fratris luctu calculos ponere. Si illius nomine doleo, necesse est alterutrum ex his duobus esse iudicem: nam si nullus defunctis sensus superest, evasit omnia frater meus vitae incommoda et in eum restitutus est locum, in quo fuerat antequam nasceretur, et expers omnis mali nihil timet, nihil cupit, nihil patitur: quis iste furor est pro eo me numquam dolere desinere, qui numquam doliturus est? Si est aliquis defunctis sensus, nunc animus fratris mei velut ex diutino carcere emissus, tandem sui iuris et arbitrii, gestit et rerum naturae spectaculo fruitur et humana omnia ex loco superiore despicit, divina vero, quorum rationem tam diu frustra quaesierat, proprius intuetur. Quid itaque eius desiderio maceror, qui aut beatus aut nullus est? Beatum deflere invidia est, nullum dementia.' An hoc te movet, quod videtur ingentibus et cum maxime circumfusis bonis caruisse? Cum cogitaveris multa esse, quae perdidit, cogita plura esse, quae non timet: non ira eum torquebit, non morbus adfliget, non suspicio lacesset, non edax et inimica semper alienis processibus invidia consectabitur, non metus sollicitabit, non levitas Fortunae cito munera sua transferentis inquietabit. Si bene computes, plus illi remissum quam ereptum est. Non opibus fruetur, non tua simul ac sua gratia; non accipiet beneficia, non dabit: miserum putas, quod ista amisit, an beatum, quod non desiderat? Mihi crede, is beatior est, cui fortuna supervacua est, quam is, cui parata est. Omnia ista bona, quae nos speciosa sed fallaci voluptate delectant, pecunia, dignitas, potentia aliaque complura, ad quae generis humani caeca cupiditas obstupescit, cum labore possidentur, cum invidia conspiciuntur, eos denique ipsos, quos exornant, et premunt; plus minantur quam prosunt; lubrica et incerta sunt, numquam bene tenentur; nam ut nihil de tempore futuro timeatur, ipsa tamen magnae felicitatis tutela sollicita est. Si velis credere altius veritatem intuentibus, omnis vita supplicium est: in hoc profundum inquietumque proiecti mare, alternis aestibus reciprocum et modo allevans nos subitis incrementis, modo maioribus damnis deferens adsidueque iactans, numquam stabili consistimus loco, pendemus et fluctuamur et alter in alterum illidimur et aliquando naufragium facimus, semper timemus; in hoc tam procelloso et ad omnes tempestates exposito mari navigantibus nullus portus nisi mortis est. Ne itaque invideris fratri tuo: quiescit. Tandem liber, tandem tutus, tandem aeternus est. Superstitem Caesarem omnemque eius prolem, superstitem te cum communibus habet fratribus. Antequam quicquam ex suo favore Fortuna mutaret, stantem adhuc illam et munera plena manu congerentem reliquit. Fruitur nunc aperto et libero caelo, ex humili atque depresso in eum emicuit locum, quisquis ille est, qui solutas vinculis animas beato recipit sinu, et nunc libere illic vagatur omniaque rerum naturae bona cum summa voluptate perspicit. Erras: non perdidit lucem frater tuus, sed sinceriorem sortitus est. Omnibus illo nobis commune est iter: quid fata deflemus? Non reliquit ille nos sed antecessit. Est, mihi crede, magna felicitas in ipsa necessitate moriendi. Nihil ne in totum quidem diem certi est: quis in tam obscura et involuta veritate divinat, utrumne fratri tuo mors inviderit an consuluerit?
10Her işte gözettiğin adalet gereği şunu düşünmen de sana mutlaka yardım eder: böyle bir kardeşi kaybettiğin için sana bir haksızlık yapılmadı; onun sevgisinden bu kadar uzun süre yararlanıp tadını çıkarmana izin verildiği için sana bir iyilik edildi. Armağanı üzerindeki tasarrufu verene bırakmayan haksızdır; aldığını kazanç değil, geri verdiğini kayıp sayan açgözlüdür. Hazzın sona ermesine haksızlık diyen nankördür; yalnız şimdiki iyilerin bir meyvesi olduğunu sanan, geçmiş olanlarla da yetinmeyen, geçip gitmiş olanları — bitip gidecekler diye onlardan korkmak gerekmediği için — daha kesin saymayan akılsızdır. Yalnız elinde tuttuğu ve gördüğü şeylerin tadını çıkardığını sanan, aynı şeylere bir zamanlar sahip olmayı hiçe sayan kişi sevinçlerini fazlasıyla daraltır. Çünkü her haz bizi çabuk bırakır; akar, geçer, neredeyse gelmeden alınıp götürülür. Bu yüzden ruhu geçmiş zamana göndermeli, bizi bir zamanlar sevindirmiş ne varsa geri getirip sık sık düşünerek elden geçirmeliyiz: hazların hatırası, kendilerinden daha uzun ömürlü ve daha vefalıdır. Öyleyse en iyi bir kardeşe sahip olmayı en büyük nimetlerin arasına koy! Ona ne kadar daha uzun sahip olabileceğini değil, ne kadar sahip olduğunu düşün. Tabiat onu sana, başka herkese kardeşlerini verdiği gibi, mülk olarak vermedi, ödünç verdi; sonra uygun gördüğü zaman geri istedi ve senin doyup doymadığına değil, kendi kanununa uydu. Biri ödünç aldığı parayı, hele faizsiz kullanmak üzere aldığı parayı geri ödediğine hayıflansa, adaletsiz bir adam sayılmaz mı? Tabiat kardeşine hayat verdi, sana da verdi; kendi hakkını kullanarak alacağını dilediği kişiden daha erken istediyse, kusur, şartları baştan bilinen tabiatta değil, ölümlü ruhun açgözlü umudundadır; bu umut tabiatın ne olduğunu ikide bir unutur ve kendi payını ancak hatırlatıldığında hatırlar. O hâlde bu kadar iyi bir kardeşin olduğuna sevin; ondan yararlanman dilediğinden kısa sürdüyse de, bunu hoş gör. Sahip olduğun şeyin çok tatlı, kaybettiğin şeyin insanca olduğunu düşün. Çünkü böyle bir kardeşin kendisine pek kısa süre nasip olduğuna üzülüp yine de nasip olduğuna sevinmemekten daha tutarsız bir şey yoktur.
Illud quoque, qua iustitia in omnibus rebus es, necesse est te adiuvet cogitantem non iniuriam tibi factam, quod talem fratrem amisisti, sed beneficium datum, quod tam diu tibi pietate eius uti fruique licuit. Iniquus est, qui muneris sui arbitrium danti non relinquit, avidus, qui non lucri loco habet, quod accepit, sed damni, quod reddidit. Ingratus est, qui iniuriam vocat finem voluptatis, stultus, qui nullum fructum esse putat bonorum nisi praesentium, qui non et in praeteritis adquiescit et ea iudicat certiora, quae abierunt, quia de illis ne desinant non est timendum. Nimis angustat gaudia sua, qui eis tantummodo, quae habet ac videt, frui se putat et habuisse eadem pro nihilo ducit; cito enim nos omnis voluptas relinquit, quae fluit et transit et paene ante quam veniat aufertur. Itaque in praeteritum tempus animus mittendus est et quicquid nos umquam delectavit reducendum ac frequenti cogitatione pertractandum est: longior fideliorque est memoria voluptatum quam praesentia. Quod habuisti ergo optimum fratrem, in summis bonis pone! Non est quod cogites, quanto diutius habere potueris, sed quam diu habueris. Rerum natura illum tibi sicut ceteris fratres suos non mancipio dedit, sed commodavit; cum visum est deinde, repetit nec tuam in eo satietatem secuta est sed suam legem. Si quis pecuniam creditam solvisse se moleste ferat, eam praesertim, cuius usum gratuitum acceperit, nonne iniustus vir habeatur? Dedit natura fratri tuo vitam, dedit et tibi: quae suo iure usa si a quo voluit debitum suum citius exegit, non illa in culpa est, cuius nota erat condicio, sed mortalis animi spes avida, quae subinde, quid rerum natura sit, obliviscitur nec umquam sortis suae meminit, nisi cum admonetur. Gaude itaque habuisse te tam bonum fratrem et usum fructumque eius, quamvis brevior voto tuo fuerit, boni consule. Cogita iucundissimum esse, quod habuisti, humanum, quod perdidisti: nec enim quicquam minus inter se consentaneum est quam aliquem moveri, quod sibi talis frater parum diu contigerit, non gaudere, quod tamen contigerit.
11"Ama hiç beklemezken elinden alındı." Herkesi kendi saflığı aldatır; sevdiği şeyler söz konusu olunca ölümlülüğü bile bile unutur. Oysa tabiat, zorunluluğundan kimseyi muaf tutmayacağını açıkça bildirmiştir. Her gün gözlerimizin önünden tanıdık tanımadık insanların cenazeleri geçer; biz ise başka işlerle uğraşır, bütün hayatımız boyunca bize gelecek diye haber verilen şeye ani bir şey deriz. Bu yüzden bu, kaderin haksızlığı değil, insan zihninin her şeye doymak bilmeyen çarpıklığıdır: zihin, iğreti olarak girdiği yerden çıkarılınca öfkelenir. Oğlunun ölüm haberini alınca büyük bir adama yaraşır şu sözü söyleyen ne kadar daha haklıydı: "Onu doğurduğumda öleceğini biliyordum." Böyle bir babadan yiğitçe ölebilecek birinin doğmasına hiç şaşma. Oğlunun ölümünü yeni bir haber gibi karşılamadı; bütün hayatı ölüme giden bir yoldan başka bir şey olmayan insanın ölmesinde yeni olan ne var ki? "Onu doğurduğumda öleceğini biliyordum." Sonra daha büyük bir basiret ve yüreklilik gösteren bir söz ekledi: "Onu bunun için büyüttüm." Hepimiz bunun için büyütülürüz; hayata getirilen herkes ölüme ayrılmıştır. [O hâlde] verilene sevinelim, geri istendiğinde de geri verelim. Kader birini bir zaman, öbürünü başka bir zaman yakalayacak, ama kimseyi atlamayacaktır. Ruh savaşa hazır beklesin; zorunlu olandan hiç korkmasın, belirsiz olanı ise hep beklesin. Komutanları, komutanların soyunu, pek çok konsüllükle ya da zafer alayıyla ün salmış olup yalvarmaya kulak asmayan kadere teslim olmuş adamları mı sayayım? Bütün krallıklar kralları, halklar da soylarıyla birlikte kaderlerine katlandı: herkes, hatta her şey son güne bakar. Herkesin sonu aynı değildir: hayat birini yolun ortasında bırakır, birini daha girişte terk eder, birini ise son ihtiyarlıkta, yorulmuş ve artık çıkıp gitmek isterken güçbela salıverir. Kimi bir zamanda, kimi başka bir zamanda, ama hepimiz aynı yere gidiyoruz. Ölümlülüğün kanununu bilmemek mi daha akılsızca, yoksa onu kabul etmemek mi daha utanmazca, bilmiyorum. Haydi, dehanın büyük emeğiyle ünlenmiş o eserleri, iki şairden hangisininkini istersen eline al; onların şiirlerini öyle düzyazıya çevirdin ki yapıları ortadan kalksa da zarafetleri yerinde duruyor — çünkü onları bir dilden öbürüne öyle aktardın ki, en zoru da buydu, bütün meziyetleri seni yabancı bir dile kadar izledi —: bu yazılarda sana insan hâllerinin değişkenliğine, belirsiz kazalara, türlü türlü sebeplerden akan gözyaşlarına dair pek çok örnek sunmayan tek bir kitap bulunmayacak. Büyük sözlerle ne güçlü bir soluk gürlettiğini oku: birden gücünün kesilmesinden ve sözün bu kadar yüceliğinden düşmekten utanacaksın. Yazılarını bir örnek gibi hayranlıkla okuyan herkesi, bu kadar büyük ve sağlam şeyleri böylesine kırılgan bir ruhun nasıl tasarladığını sormak zorunda bırakma.
'At inopinanti ereptus est.' Sua quemque credulitas decipit et in eis, quae diligit, voluntaria mortalitatis oblivio: natura nulli se necessitatis suae gratiam facturam esse testata est. Cotidie praeter oculos nostros transeunt notorum ignotorumque funera, nos tamen aliud agimus et subitum id putamus esse, quod nobis tota vita denuntiatur futurum. Non est itaque ista fatorum iniquitas, sed mentis humanae pravitas insatiabilis rerum omnium, quae indignatur inde excidere, quo admissa est precario. Quanto ille iustior, qui nuntiata filii morte dignam magno viro vocem emisit: 'Ego cum genui, tum moriturum scivi.' Prorsus non mireris ex hoc natum esse, qui fortiter mori posset. Non accepit tamquam novum nuntium filii mortem; quid enim est novi hominem mori, cuius tota vita nihil aliud quam ad mortem iter est? 'Ego cum genui, tum moriturum scivi.' Deinde adiecit rem maioris et prudentiae et animi: 'et huic rei sustuli.' Omnes huic rei tollimur; quisquis ad vitam editur, ad mortem destinatur. Gaudeamus [ergo] eo, quod dabitur, reddamusque id, cum reposcemur: alium alio tempore fata comprehendent, neminem praeteribunt. In procinctu stet animus et id quod necesse est numquam timeat, quod incertum est semper expectet. Quid dicam duces ducumque progeniem et multis aut consulatibus conspicuos aut triumphis sorte defunctos inexorabili? Tota cum regibus regna populique cum [re]gentibus tulere fatum suum: omnes, immo omnia in ultimum diem spectant. Non idem universis finis est: alium in medio cursu vita deserit, alium in ipso aditu relinquit, alium in extrema senectute fatigatum iam et exire cupientem vix emittit; alio quidem atque alio tempore, omnes tamen in eundem locum tendimus; utrumne stultius sit nescio mortalitatis legem ignorare, an impudentius recusare. Agedum illa, quae multo ingenii tui labore celebrata sunt, in manus sume utriuslibet auctoris carmina, quae tu ita resolvisti, ut quamvis structura illorum recesserit, permaneat tamen gratia — sic enim illa ex alia lingua in aliam transtulisti, ut, quod difficillimum erat, omnes virtutes in alienam te orationem secutae sint -: nullus erit in illis scriptis liber, qui non plurima varietatis humanae incertorumque casuum et lacrimarum ex alia atque alia causa fluentium exempla tibi suggerat. Lege, quanto spiritu ingentibus intonueris verbis: pudebit te subito deficere et ex tanta orationis magnitudine desciscere. Ne commiseris, ut quisquis exemplaris modo scripta tua mirabatur quaerat quomodo tam grandia tamque solida tam fragilis animus conceperit.
12Sana işkence eden bu şeylerden yüzünü, seni teselli eden bu kadar çok ve bu kadar büyük şeye çevir; en iyi kardeşlerine bak, karına bak, oğluna bak: Talih bütün bunların esenliği karşılığında bu payı alarak seninle uzlaştı. Gönlünü dinlendirebileceğin pek çok kişi var. Kendini şu yüz karasından kurtar: bunca avuntudan tek bir acının sende daha ağır bastığı herkese görünmesin. Bütün bunların seninle birlikte sarsıldığını görüyorsun; sana yardım edemeyeceklerini, hatta tersine senin onları ayağa kaldırmanı beklediklerini anlıyorsun. Bu yüzden onlarda ne kadar az bilgi ve az yetenek varsa, senin ortak kötülüğe o kadar çok direnmen gerekir. Üstelik acıyı birçok kişi arasında bölüştürmek başlı başına bir avuntudur; birçok kişiye dağıtıldığı için sende ancak küçük bir parçasının kalması gerekir. Sana Caesar'ı göstermekten vazgeçmeyeceğim: o yeryüzünü yönetip hükümranlığın silahtan çok iyilikle korunduğunu gösterirken, o insan işlerinin başında dururken, bir şey kaybettiğini hissetme tehlikesi yoktur; bir tek onda sana yeterince sığınak, yeterince avuntu var. Kendini toparla; gözlerine yaş her doldukça onları Caesar'a çevir: en büyük ve en parlak tanrısal varlığı görünce kuruyacaklardır; onun parıltısı gözlerini öyle kamaştıracak ki başka hiçbir şeye bakamayacak, ona takılıp kalacaklar. Gece gündüz baktığın, ruhunu hiç ayırmadığın bu kişiyi düşünmeli, talihe karşı onu yardıma çağırmalısın. Bütün yakınlarına karşı bu kadar yumuşak, bu kadar lütufkâr olduğuna göre, hiç şüphem yok ki bu yaranı şimdiden pek çok avuntuyla sarmış, acına karşı koyacak pek çok şey yığmıştır. Hem sonra? Hiçbirini yapmamış olsa bile, Caesar'ı yalnızca görmek, yalnızca düşünmek kendi başına sana en büyük avuntu değil mi? Tanrılar ve tanrıçalar onu uzun süre yeryüzüne ödünç versin! Tanrılaşmış Augustus'un işlerine denk işler yapsın, yıllarını aşsın! Ölümlüler arasında kaldıkça evinden hiçbir şeyin ölümlü olduğunu görmesin! Oğlunu uzun bir sadakatle Roma hükümranlığının yöneticisi olarak sınayıp onaylasın, onu halefi olmadan önce babasının ortağı olarak görsün! Soyunun onu göğe yükselteceği gün geç gelsin, ancak torunlarımızın bileceği bir gün olsun!
Potius ab istis te, quae torquent, ad haec tot et tanta, quae consolantur, converte ac respice optimos fratres, respice uxorem, filium respice: pro omnium horum salute hac tecum portione Fortuna decidit. Multos habes, in quibus adquiescas. Ab hac te infamia vindica, ne videatur omnibus plus apud te valere unus dolor quam haec tam multa solacia. Omnis istos una tecum perculsos vides nec posse tibi subvenire, immo etiam ultro expectare, ut a te subleventur, intellegis; et ideo quanto minus in illis doctrinae minusque ingenii est, tanto magis obsistere te necesse est communi malo. Est autem hoc ipsum solacii loco, inter multos dolorem suum dividere; qui quia dispensatur inter plures, exigua debet apud te parte subsidere. Non desinam totiens tibi offerre Caesarem: illo moderante terras et ostendente quanto melius beneficiis imperium custodiatur quam armis, illo rebus humanis praeside[nte] non est periculum, ne quid perdidisse te sentias; in hoc uno tibi satis praesidi, solaci est. Attolle te et, quotiens lacrimae suboriuntur oculis tuis, totiens illos in Caesarem derige: siccabuntur maximi et clarissimi conspectu numinis; fulgor eius illos, ut nihil aliud possint aspicere, praestringet et in se haerentes detinebit. Hic tibi, quem tu diebus intueris ac noctibus, a quo numquam deicis animum, cogitandus est, hic contra fortunam advocandus. Nec dubito, cum tanta illi adversus omnes suos sit mansuetudo tantaque indulgentia, quin iam multis solaciis tuum istud vulnus obduxerit, iam multa, quae dolori obstarent tuo, congesserit. Quid porro? Ut nihil horum fecerit, nonne protinus ipse conspectus per se tantummodo cogitatusque Caesar maximo solacio tibi est? Dii illum deaeque terris diu commodent! Acta hic divi Augusti aequet, annos vincat! Quam diu inter mortales erit, nihil ex domo sua mortale esse sentiat! Rectorem Romano imperio filium longa fide adprobet et ante illud consortem patris quam successorem aspiciat! Sera et nepotibus demum nostris dies nota sit, qua illum gens sua caelo adserat!
13Elini ondan çek, Talih; onda gücünü, fayda sağladığın yön dışında gösterme! Uzun zamandır hasta ve bitkin olan insan soyunu iyileştirmesine izin ver; önceki hükümdarın çılgınlığının sarstığı ne varsa yerine koyup düzeltmesine izin ver! Uçuruma yuvarlanmış ve karanlığa gömülmüş dünyanın üstünde parlayan bu yıldız hep ışık saçsın! Germania'yı yatıştırsın, Britannia'yı açsın, hem babasının zafer alaylarını hem yenilerini yürütsün. Faziletleri arasında ilk sırayı tutan merhameti, benim de bunları seyredeceğimi vaat ediyor. Çünkü beni kaldırmak istemeyecek biçimde yere çalmadı; hatta yere çalmadı bile: talihin itip düşürdüğü beni tuttu, uçuruma giderken tanrısal elini ölçüyle kullanarak beni yavaşça yere indirdi. Benim için senatoya yalvardı; bana hayatı yalnız bağışlamakla kalmadı, onu benim için istedi de. Varsın kendisi baksın: davamı nasıl görmek isterse öyle yargılasın; ya adaleti onun haklı olduğunu görsün ya da merhameti onu haklı kılsın. Suçsuz olduğumu bilse de, suçsuz olmamı istese de, ikisi de benim için eşit ölçüde onun iyiliği olacaktır. Bu arada sefaletime büyük bir avuntu, onun merhametinin bütün dünyayı dolaştığını görmektir: benim çakılıp kaldığım bu köşeden bile nice yıllardır yıkıntı altında kalmış pek çok kişiyi kazıp çıkarmış, gün ışığına geri getirmişken, bir tek beni atlayacağından korkmuyorum. Kime ne zaman yardım etmesi gerektiğini kendisi en iyi bilir; ben de bana ulaşmaktan utanmasın diye elimden geleni yapacağım. Ne mutlu senin merhametine, Caesar! O sayede sürgünler senin zamanında, az önce Gaius zamanında devletin ileri gelenlerinin yaşadığından daha sakin bir hayat yaşıyorlar. Titremiyorlar, her saat kılıç beklemiyorlar, her gemi göründüğünde dehşete kapılmıyorlar; senin sayende azgın talihin de bir sınırı olduğunu bilir, onun daha iyisini umar ve şimdiki huzurun tadını çıkarırlar. Şunu bilesin ki en adil yıldırımlar, vurduklarının bile saygı gösterdiği yıldırımlardır.
Abstine ab hoc manus tuas, Fortuna, nec in isto potentiam tuam nisi ea parte, qua prodes, ostenderis! Patere illum generi humano iam diu aegro et adfecto mederi, patere quicquid prioris principis furor concussit in suum locum restituere ac reponere! Sidus hoc, quod praecipitato in profundum et demerso in tenebras orbi refulsit, semper luceat! Hic Germaniam pacet, Britanniam aperiat, et patrios triumphos ducat et novos: quorum me quoque spectatorem futurum, quae ex virtutibus eius primum optinet locum, promittit clementia. Nec enim sic me deiecit, ut nollet erigere, immo ne deiecit quidem, sed impulsum a fortuna et cadentem sustinuit et in praeceps euntem leniter divinae manus usus moderatione deposuit: deprecatus est pro me senatum et vitam mihi non tantum dedit sed etiam petit. Viderit: qualem volet esse, existimet causam meam; vel iustitia eius bonam perspiciat vel clementia faciat bonam: utrumque in aequo mihi eius beneficium erit, sive innocentem me scierit esse, sive voluerit. Interim magnum miseriarum mearum solacium est videre misericordiam eius totum orbem pervagantem: quae cum ex ipso angulo, in quo ego defixus sum, complures multorum iam annorum ruina obrutos effoderit et in lucem reduxerit, non vereor ne me unum transeat. Ipse autem optime novit tempus, quo cuique debeat succurrere; ego omnem operam dabo, ne pervenire ad me erubescat. O felicem clementiam tuam, Caesar, quae efficit, ut quietiorem sub te agant vitam exsules, quam nuper sub Gaio egere principes! Non trepidant nec per singulas horas gladium exspectant nec ad omnem navium conspectum pavent; per te habent ut fortunae saevientis modum ita spem quoque melioris eiusdem ac praesentis quietem. Scias licet ea demum fulmina esse iustissima, quae etiam percussi colunt.
14Bütün insanların ortak avuntusu olan bu hükümdar, ya her şey beni aldatıyor ya da senin ruhunu çoktan canlandırmış, bu kadar büyük bir yaraya daha büyük ilaçlar uygulamıştır. Seni her yoldan çoktan güçlendirmiş; ruh dinginliğine ulaşmana yardım edecek bütün örnekleri o çok sağlam hafızasıyla çoktan anlatmış, bütün bilgelerin öğütlerini kendine has belagatle çoktan açıklamıştır. Bu yüzden teselli etme işini ondan daha iyi kimse üstlenemezdi: o söylediğinde sözler, bir kehanet yerinden gelmiş gibi başka bir ağırlık kazanır; onun tanrısal otoritesi acının bütün gücünü kırar. Öyleyse onun sana şöyle dediğini düşün:
"Talih, bu kadar ağır bir haksızlığa uğratmak için yalnız seni seçmedi; bütün yeryüzünde hiç ağıt yakılmamış bir ev ne vardır ne olmuştur. Sıradan örnekleri geçeceğim; bunlar daha küçük olsalar da sayısızdır; seni takvimlere ve devletin yıllıklarına götüreceğim. Caesarların atriumunu dolduran bütün bu ata maskelerini görüyor musun? Bunlardan hiçbiri yoktur ki yakınlarından birinin felaketiyle tanınmış olmasın; çağların süsü olarak parlayan bu adamlardan hiçbiri yoktur ki ya yakınlarının özlemiyle kıvranmamış ya da yakınları ona büyük bir ruh ıstırabıyla hasret çekmemiş olsun. Sana kardeşinin ölümü kendisine sürgündeyken bildirilen Scipio Africanus'u mu anlatayım? Kardeşini hapisten kurtaran bu kardeş, onu kaderden kurtaramadı. Africanus'un kardeş sevgisinin hukukun eşitliğine bile ne kadar tahammül edemediği herkesin gözü önündeydi: Scipio Africanus, kardeşini mübaşirin elinden aldığı gün, hiçbir resmî sıfatı olmadığı hâlde halk tribununa da karşı çıkmıştı. Yine de bu adam kardeşini, onu savunduğu kadar büyük bir yüreklilikle özledi. Babasının zafer alayını ve iki kardeşinin cenazesini neredeyse aynı anda gören Scipio Aemilianus'u mu anlatayım? Henüz delikanlı, hatta neredeyse çocukken, ailesinin Paulus'un zafer alayının tam üstüne çöken ani yıkımına, ne Roma şehri bir Scipio'dan yoksun kalsın ne de Kartaca ayakta kalsın diye doğmuş bir adamın katlanması gereken yüreklilikle katlandı.
Hic itaque princeps, qui publicum omnium hominum solacium est, aut me omnia fallunt aut iam recreavit animum tuum et tam magno vulneri maiora adhibuit remedia. Iam te omni confirmavit modo, iam omnia exempla, quibus ad animi aequitatem compellereris, tenacissima memoria rettulit, iam omnium praecepta sapientum adsueta sibi facundia explicuit. Nullus itaque melius has adloquendi partes occupaverit: aliud habebunt hoc dicente pondus verba velut ab oraculo missa; omnem vim doloris tui divina eius contundet auctoritas. Hunc itaque tibi puta dicere: 'non te solum fortuna desumpsit sibi, quem tam gravi afficeret iniuria; nulla domus in toto orbe terrarum aut est aut fuit sine aliqua comploratione. Transibo exempla vulgaria, quae etiam si minora, tamen innumera sunt, ad fastus te et annales perducam publicos. Vides omnes has imagines, quae implevere Caesarum atrium? Nulla non harum aliquo suorum incommodo insignis est; nemo non ex istis in ornamentum saeculorum refulgentibus viris aut desiderio suorum tortus est aut a suis cum maximo animi cruciatu desideratus est. Quid tibi referam Scipionem Africanum, cui mors fratris in exsilio nuntiata est? Is frater, qui eripuit fratrem carceri, non potuit eripere fato; et quam impatiens iuris aequi pietas Africani fuerit, cunctis apparuit: eodem enim die Scipio Africanus, quo viatoris manibus fratrem abstulerat, tribuno quoque plebis privatus intercessit. Tam magno tamen fratrem desideravit hic animo, quam defenderat. Quid referam Aemilianum Scipionem, qui uno paene eodemque tempore spectavit patris triumphum duorumque fratrum funera? Adulescentulus tamen ac propemodum puer tanto animo tulit illam familiae suae super ipsum Pauli triumphum concidentis subitam vastitatem, quanto debuit ferre vir in hoc natus, ne urbi Romanae aut Scipio deesset aut Carthago superesset.
15İki Lucullus'un ölümle bölünen uyumunu mu anlatayım? Pompeiusları mı? Azgın talih onlara aynı yıkımla birlikte düşmeyi bile çok gördü. Sextus Pompeius önce, ölümüyle o güzelce kaynaşmış Roma barışının bağları çözülen kız kardeşinden sonra hayatta kaldı; aynı adam, talihin onu babasını düşürdüğünden daha az yüksekten düşürmemek için yükselttiği en iyi kardeşinden sonra da hayatta kaldı. Bu felaketten sonra bile Sextus Pompeius yalnız acıya değil, savaşa da yetti. Ölümle ayrılmış kardeşlere dair her yandan sayısız örnek akla geliyor; tersine, birlikte yaşlanan kardeş çiftlerine ise neredeyse hiç rastlanmamıştır. Ama ben kendi evimizin örnekleriyle yetineceğim. Talihin Caesarların bile gözyaşlarına göz diktiğini bildikten sonra, hiç kimse talihin birine yas getirdiğinden yakınacak kadar sağduyudan ve aklıselimden yoksun olamaz. Tanrılaşmış Augustus çok sevdiği kız kardeşi Octavia'yı kaybetti; tabiat, göğü kendisine ayırdığı bu adamdan bile yas tutma zorunluluğunu kaldırmadı. Hatta her türlü evlat acısıyla sarsılan bu adam, kendine halef olarak hazırladığı kız kardeşinin oğlunu da kaybetti. Kısacası, yaslarını tek tek saymayayım: damatlarını da, çocuklarını da, torunlarını da kaybetti; ölümlülerin hiçbiri, insanlar arasında bulunduğu sürece insan olduğunu ondan daha çok hissetmedi. Yine de her şeyi alabilen göğsü bu kadar çok ve bu kadar büyük yası taşıdı; Tanrılaşmış Augustus yalnız yabancı ulusların değil, acıların da galibi oldu. Tanrılaşmış Augustus'un, yani büyük dayımın torunu Gaius Caesar, gençliğinin ilk yıllarında, kendisi gençliğin önderiyken, aynı gençliğin önderi olan çok sevdiği kardeşi Lucius'u Part savaşının hazırlıkları sırasında kaybetti; ruhundan, sonradan bedeninden aldığı yaradan çok daha ağır yaralandı. İkisine de hem en büyük kardeş sevgisiyle hem en büyük yiğitlikle katlandı. Amcam Tiberius Caesar, kendisinden küçük kardeşi olan babam Drusus Germanicus'u, Germania'nın içlerini açıp en vahşi ulusları Roma hükümranlığına boyun eğdirirken, kollarında ve öpücükleri arasında kaybetti. Yine de yas tutmaya yalnız kendisi için değil, başkaları için de bir ölçü koydu: yalnız kederli değil, aynı zamanda şaşkına dönmüş, Drusus'unun cesedini sahiplenmeye kalkan bütün orduyu Roma yasının âdetine döndürdü; yalnız askerlik disiplininin değil, acı çekmenin disiplininin de korunması gerektiğine hükmetti. Önce kendi gözyaşlarını bastırmasaydı, başkalarınınkini dizginleyemezdi.
Quid referam duorum Lucullorum diremptam morte concordiam? Quid Pompeios? Quibus ne hoc quidem saeviens reliquit fortuna, ut una eademque conciderent ruina: vixit Sextus Pompeius primum sorori superstes, cuius morte optime cohaerentis Romanae pacis vincula resoluta sunt, idemque hic vixit superstes optimo fratri, quem fortuna in hoc evexerat, ne minus alte eum deiceret, quam patrem deiecerat; et post hunc tamen casum Sextus Pompeius non tantum dolori, sed etiam bello suffecit. Innumerabilia undique exempla separatorum morte fratrum succurrunt, immo contra vix ulla umquam horum paria conspecta sunt una senescentia; sed contentus nostrae domus exemplis ero. Nemo enim tam expers erit sensus ac sanitatis, ut Fortunam ulli queratur luctum intulisse, quam sciet etiam Caesarum lacrimas concupisse. Divus Augustus amisit Octaviam sororem carissimam et ne ei quidem rerum natura lugendi necessitatem abstulit, cui caelum destinaverat, immo vero idem omni genere orbitatis vexatus sororis filium successioni praeparatum suae perdidit; denique ne singulos eius luctus enumerem, et generos ille amisit et liberos et nepotes, ac nemo magis ex omnibus mortalibus hominem esse se, dum inter homines erat, sensit. Tamen tot tantosque luctus cepit rerum omnium capacissimum eius pectus victorque divus Augustus non gentium tantummodo externarum, sed etiam dolorum fuit. Gaius Caesar, divi Augusti, avunculi mei magni, nepos, circa primos iuventae suae annos Lucium fratrem carissimum sibi princeps iuventutis principem eiusdem iuventutis amisit in apparatu Parthici belli et graviore multo animi volnere quam postea corporis ictus est; quod utrumque et piissime idem et fortissime tulit. [Ti.] Caesar patruus meus Drusum Germanicum patrem meum, minorem natu quam ipse erat fratrem, intima Germaniae recludentem et gentes ferocissimas Romano subicientem imperio in complexu et in osculis suis amisit: modum tamen lugendi non sibi tantum sed etiam aliis fecit ac totum exercitum non solum maestum sed etiam attonitum corpus Drusi sui sibi vindicantem ad morem Romani luctus redegit iudicavitque non militandi tantum disciplinam esse servandam sed etiam dolendi. Non potuisset ille lacrimas alienas compescere, nisi prius pressisset suas.
16Dedem Marcus Antonius — kendisini yenen dışında kimseden aşağı değildi —, devleti düzenlediği, triumvirlik yetkisiyle donanmış olarak kendinden üstün hiçbir şey görmediği, iki meslektaşı dışında her şeyi kendinden aşağıda gördüğü bir sırada kardeşinin öldürüldüğünü duydu. Ey dizginsiz Talih, insanların kötülüklerinden kendine ne oyunlar çıkarıyorsun! Marcus Antonius'un vatandaşlarının hayatı ve ölümü üzerine hüküm vermek için oturduğu tam o sırada, Marcus Antonius'un kardeşi idama götürülüyordu! Marcus Antonius yine de bu kadar hüzünlü bir yaraya, öbür bütün felaketlere katlandığı ruh büyüklüğüyle katlandı; onun yas tutması da, kardeşinin ruhuna yirmi lejyonun kanını kurban olarak sunmak oldu. Ama öbür bütün örnekleri geçeyim, kendi başımdan geçen başka ölümleri de anmayayım: talih bana iki kez kardeş yasıyla saldırdı, iki kez anladı ki beni yaralayabilir ama yenemez. Kardeşim Germanicus'u kaybettim; onu ne kadar sevdiğimi, sevgi dolu kardeşlerin kardeşlerini nasıl sevdiğini düşünen herkes elbette anlar. Yine de duygumu öyle yönettim ki ne iyi bir kardeşten beklenmesi gereken bir şeyi eksik bıraktım ne de bir hükümdarda kınanabilecek bir şey yaptım."
Öyleyse bu örnekleri sana halkın babasının anlattığını, onun sana talihe göre hiçbir şeyin kutsal ve dokunulmaz olmadığını da gösterdiğini düşün: talih, tanrıları çıkaracağı evden bile cenaze çıkarmaya cüret etti. Bu yüzden talihin bir şeyi acımasızca ya da haksızca yapmasına kimse şaşmasın; amansız vahşeti tanrıların sedirlerini bile bunca kez yasa boğmuşken, özel kişilerin evlerine karşı nasıl bir hakkaniyet ya da ölçü bilebilir? Ona yalnız kendi ağzımızla değil, bütün halkın ağzıyla da sövsek değişmeyecektir; bütün dualara, bütün yakınmalara rağmen bildiğini yapacaktır. Talih insan işlerinde hep böyleydi, böyle de olacak: cüret etmediği hiçbir şey bırakmadı, dokunmadığı hiçbir şey bırakmayacak; hep alıştığı gibi her şeyin içinden daha şiddetle geçecek; tapınaklardan geçilerek girilen evlere bile zarar vermek için girmeye cüret edecek ve defne süslü kapılara kara örtüler giydirecek. Bir tek şunu ondan dualarla ve kamu adaklarıyla koparalım: insan soyunu tüketmek henüz hoşuna gitmediyse, Roma adına hâlâ lütufla bakıyorsa, çöken insan işlerine verilmiş bu hükümdarı, bütün ölümlülerin gözünde olduğu gibi kendi gözünde de kutsal saysın! Merhameti ondan öğrensin, bütün hükümdarların en yumuşağına karşı yumuşak olsun!
M. Antonius avus meus, nullo minor nisi eo a quo victus est, tunc cum rem publicam constitueret et triumvirali potestate praeditus nihil supra se videret, exceptis vero duobus collegis omnia infra se cerneret, fratrem interfectum audivit. Fortuna impotens, quales ex humanis malis tibi ipsa ludos facis! Eo ipso tempore, quo M. Antonius civium suorum vitae sedebat mortisque arbiter, M. Antonii frater duci iubebatur ad supplicium! Tulit hoc tamen tam triste vulnus eadem magnitudine animi M. Antonius, qua omnia alia adversa toleraverat, et hoc fuit eius lugere viginti legionum sanguine fratri parentare. Sed ut omnia alia exempla praeteream, ut in me quoque ipso alia taceam funera, bis me fraterno luctu aggressa fortuna est, bis intellexit laedi me posse, vinci non posse: amisi Germanicum fratrem, quem quomodo amaverim, intellegit profecto quisquis cogitat, quomodo suos fratres pii fratres ament; sic tamen affectum meum rexi, ut nec relinquerem quicquam, quod exigi deberet a bono fratre, nec facerem, quod reprehendi posset in principe.' Haec ergo puta tibi parentem publicum referre exempla, eundem ostendere, quam nihil sacrum intactumque sit Fortunae, quae ex eis penatibus ausa est funera ducere, ex quibus erat deos petitura. Nemo itaque miretur aliquid ab illa aut crudeliter fieri aut inique; potest enim haec adversus privatas domos ullam aequitatem nosse aut ullam modestiam, cuius implacabilis saevitia totiens ipsa funestavit pulvinaria? Faciamus licet illi convicium non nostro tantum ore sed etiam publico, non tamen mutabitur; adversus omnis se preces omnisque querimonias exiget. Hoc fuit in rebus humanis Fortuna, hoc erit: nihil inausum sibi reliquit, nihil intactum relinquet; ibit violentior per omnia, sicut solita est semper, eas quoque domos ausa iniuriae causa intrare, in quas per templa aditur, et atram laureatis foribus induet vestem. Hoc unum obtineamus ab illa votis ac precibus publicis, si nondum illi genus humanum placuit consumere, si Romanum adhuc nomen propitia respicit: hunc principem lapsis hominum rebus datum, sicut omnibus mortalibus, sibi esse sacratum velit! Discat ab illo clementiam fiatque mitissimo omnium principum mitis!
17Bu yüzden az önce andığım herkese, göğe alınmış ya da göğe en yakın olanlara bakmalı, üzerine and içtiğimiz kişilerden bile ellerini çekmeyen Talih'in sana da el uzatmasına sakin bir ruhla katlanmalısın; acılara katlanıp onları yenmekte, bir insanın tanrısal izleri takip etmesi ne kadar caizse o kadar, onların sağlamlığını taklit etmelisin. Başka şeylerde mevkiler ve soyluluklar arasında büyük farklar olsa da fazilet herkesin ortasına konmuştur: kendini ona layık gören hiç kimseyi küçümsemez. En iyi örnek alacağın kişiler elbette şunlardır: bu kötülükten muaf olmadıklarına öfkelenebilecekken, bu tek noktada öbür insanlarla eşit tutulmalarını bir haksızlık değil, ölümlülüğün hakkı saydılar; başlarına geleni ne fazla acı ve sert, ne de gevşek ve kadınca karşıladılar. Çünkü kendi kötülüklerini hissetmemek insana, onlara katlanmamak da erkeğe yakışmaz. Yine de, talihin kardeşlerini ve kız kardeşlerini elinden aldığı bütün Caesarları dolaştıktan sonra, Caesarların bütün sayısından ayrı tutulması gereken şu adamı geçemem: tabiat onu insan soyunun yıkımı ve yüz karası olsun diye dünyaya getirdi; onun yakıp temelinden yıktığı hükümranlığı en yumuşak hükümdarın merhameti yeniden canlandırıyor. Gaius Caesar, kız kardeşi Drusilla'yı kaybedince — bu adam ne bir hükümdara yaraşır biçimde acı çekebilir ne de sevinebilirdi — vatandaşlarının bakışlarından ve yakınlığından kaçtı, kız kardeşinin cenaze törenine katılmadı, ona son vazifelerini yerine getirmedi; Albanum'daki köşkünde zarlarla, oyun tahtasıyla ve bu türden bayağı uğraşlarla o çok acı ölümün kötülüğünü hafifletmeye çalıştı. Ah, hükümranlığın yüz karası! Kız kardeşinin yasını tutan bir Roma hükümdarının avuntusu kumar oldu! Aynı Gaius çılgın bir kararsızlıkla bir sakalını ve saçını uzatıyor, bir kestiriyor, bir İtalya ve Sicilya kıyılarını başıboş dolaşıyordu; kız kardeşinin yasının mı tutulmasını yoksa ona tapınılmasını mı istediğinden hiç emin olamıyor, ona tapınaklar ve sedirler kurduğu aynı günlerde yeterince kederli görünmeyenleri en acımasız cezalarla cezalandırıyordu. Çünkü kötü olayların darbelerini, iyi olayların sonucuyla şımarıp insan ölçüsünün üstüne kabardığı aynı ölçüsüzlükle karşılıyordu. Bu örnek bütün Roma erkeklerinden uzak olsun: yasını ya zamansız eğlencelerle uzaklaştırmak, ya pislik ve kirlilikle kışkırtmak, ya da başkalarının kötülükleriyle, hiç insana yaraşmayan bir avuntuyla oyalamak.
Debes itaque eos intueri omnes, quos paulo ante rettuli, aut adscitos caelo aut proximos, et ferre aequo animo Fortunam ad te quoque porrigentem manus, quas ne ab eis quidem, per quos iuramus, abstinet; debes illorum imitari firmitatem in perferendis et evincendis doloribus, in quantum modo homini fas est per divina ire vestigia. Quamvis [sint] in aliis rebus dignitatum ac nobilitatum magna discrimina, virtus in medio posita est: neminem dedignatur, qui modo dignum se illa iudicat. Optime certe illos imitaberis, qui cum indignari possent non esse ipsos exsortes huius mali, tamen in hoc uno se ceteris exaequari hominibus non iniuriam sed ius mortalitatis iudicaverunt tuleruntque nec nimis acerbe et aspere, quod acciderat, nec molliter et effeminate; nam et non sentire mala sua non est hominis et non ferre non est viri. Non possum tamen, cum omnes circumierim Caesares, quibus Fortuna fratres sororesque eripuit, hunc praeterire ex omni Caesarum numero excerpendum, quem rerum natura in exitium opprobriumque humani generis edidit, a quo imperium adustum atque eversum funditus principis mitissimi recreat clementia. C. Caesar amissa sorore Drusilla, is homo, qui non magis dolere quam gaudere principaliter posset, conspectum conversationemque civium suorum profugit, exsequiis sororis suae non interfuit, iusta sorori non praestitit, sed in Albano suo tesseris ac foro et pervolgatis huiusmodi aliis occupationibus acerbissimi funeris elevabat mala. Pro pudor imperii! Principis Romani lugentis sororem alea solacium fuit! Idem ille Gaius furiosa inconstantia modo barbam capillumque summittens tondens modo Italiae ac Siciliae oras errabundus permetiens et numquam satis certus, utrum lugeri vellet an coli sororem, eodem omni tempore, quo templa illi constituebat ac pulvinaria, eos qui parum maesti fuerant, crudelissima adficiebat animadversione; eadem enim intemperie animi adversarum rerum ictus ferebat, qua secundarum elatus eventu super humanum intumescebat modum. Procul istud exemplum ab omni Romano sit viro, luctum suum aut intempestivis sevocare lusibus aut sordium ac squaloris foeditate inritare aut alienis malis oblectare minime humano solacio.
18Sana gelince, alışkanlıklarından hiçbirini değiştirmen gerekmiyor; çünkü mutluluğu en iyi yücelten ve felaketi en kolay hafifleten, insanın hem en büyük süsü hem en büyük avuntusu olan uğraşları sevmeye alışmışsın. Öyleyse şimdi uğraşlarına daha derinden dal, şimdi onları ruhunun çevresine surlar gibi çek ki acı hiçbir yanından içeri giremesin. Kardeşinin hatırasını da yazılarından birinde bir anıtla uzat; çünkü insan işlerinde hiçbir fırtınanın zarar veremeyeceği, hiçbir eskimenin tüketemeyeceği tek eser budur. Taşların üst üste konmasıyla, mermer yığınlarıyla ya da büyük bir yüksekliğe çıkarılmış toprak höyüklerle ayakta duran öbür eserler uzun bir gün sürdüremez, çünkü onlar da yok olur; ölümsüz olan, dehanın hatırasıdır. Bunu kardeşine bağışla, onu bunun içine yerleştir: onu hep sürecek dehanla kutsamak, boş bir acıyla ona ağlamaktan daha iyidir. Talihe gelince: davası şimdi senin önünde görülemese de — çünkü bize verdiği her şey, tam da bir şeyi elimizden aldığı için gözümüze nefret verici görünüyor —, zaman seni ona karşı daha adil bir yargıç yapar yapmaz görülmelidir; o zaman onunla barışabileceksin. Çünkü bu haksızlığı düzeltecek pek çok şeyi önceden sağlamıştır, telafi edecek pek çok şeyi daha da verecektir; kaldı ki elinden aldığı şeyi de sana veren kendisiydi. Öyleyse dehanı kendine karşı kullanma, acının avukatlığını yapma. Belagatin küçük şeyleri büyük diye kabul ettirebilir, büyükleri de küçültüp en küçüğe indirebilir; ama bu güçlerini başka bir yer için saklasın, şimdi bütünüyle senin avuntuna yönelsin. Yine de bak, bu bile artık gereksiz olmasın. Çünkü tabiat bizden bir şey ister, fazlasını boş gösteriş üstümüze yükler. Ama senden hiç keder duymamanı asla istemeyeceğim. Biliyorum, bilgenin acı çekmeyeceğini söyleyen, basiretleri yiğitlikten çok katılıktan ibaret bazı adamlar vardır. Bana öyle geliyor ki bunlar hiç böyle bir felakete düşmemişler; yoksa talih o kibirli bilgeliklerini başlarından silkip atar, onları istemeseler de gerçeği itiraf etmeye zorlardı. Akıl, acının fazla ve taşkın olan kısmını kesip atarsa yeterince iş görmüş olur; acının hiç olmamasına izin vermesini ise kimse ne ummalı ne de istemeli. Akıl daha çok ne kardeş sevgisizliğini ne deliliği taklit eden bir ölçüyü korusun, bizi sevgi dolu ama sarsılmamış bir zihnin hâlinde tutsun: gözyaşları aksın ama dinsin de; inlemeler göğsün derinlerinden kopsun ama bitsin de. Ruhunu öyle yönet ki hem bilgelerin hem kardeşlerinin gözünde onay bulasın. Kardeşinin hatırasının sık sık aklına gelmesini ister hâle gel; sohbetlerinde onu an, durmadan hatırlayarak onu gözünün önüne getir. Buna ancak onun hatırasını ağlatıcı değil tatlı kılarsan ulaşabilirsin; çünkü ruhun, hüzünle döneceği şeyden hep kaçması tabiidir. Onun ölçülülüğünü düşün; işlerdeki becerisini, yürütmedeki gayretini, sözlerindeki sebatını düşün. Bütün sözlerini ve işlerini başkalarına anlat, kendine de hatırlat. Nasıl biri olduğunu ve ondan neler umulabileceğini düşün: böyle bir kardeş için güvenle hangi söz verilemezdi ki?
Bunları, uzun bir paslanmayla köreltilmiş ve küflenmiş bir ruhla, elimden geldiğince yazdım. Eğer dehana yeterince karşılık vermiyor ya da acına yeterince şifa olmuyor görünürlerse şunu düşün: kendi dertlerinin meşgul ettiği biri başkasını teselliye pek vakit ayıramaz; çevresinde barbarların kaba, barbarlardan daha insanca olanlara bile ağır gelen gürültüsü çınlayan bir adamın da aklına Latince sözler hiç kolay gelmez.
Tibi vero nihil ex consuetudine mutandum est tua, quoniam quidem ea instituisti amare studia, quae et optime felicitatem extollunt et facillime minuunt calamitatem eademque et ornamenta maxima homini sunt et solacia. Nunc itaque te studiis tuis immerge altius, nunc illa tibi velut munimenta animi circumda, ne ex ulla tui parte inveniat introitum dolor. Fratris quoque tui produc memoriam aliquo scriptorum monimento tuorum; hoc enim unum est [in] rebus humanis opus, cui nulla tempestas noceat, quod nulla consumat vetustas. Cetera, quae per constructionem lapidum et marmoreas moles aut terrenos tumulos in magnam eductos altitudinem constant, non propagant longam diem, quippe et ipsa intereunt: immortalis est ingeni memoria. Hanc tu fratri tuo largire, in hac eum conloca; melius illum duraturo semper consecrabis ingenio quam inrito dolore lugebis. Quod ad ipsam Fortunam pertinet, etiam si nunc agi apud te causa eius non potest — omnia enim illa, quae nobis dedit, ob hoc ipsum, quod aliquid eripuit, invisa sunt —, tunc tamen erit agenda, cum primum aequiorem te illi iudicem dies fecerit; tunc enim poteris in gratiam cum illa redire. Nam multa providit, quibus hanc emendaret iniuriam, multa etiamnunc dabit, quibus redimat; denique ipsum hoc, quod abstulit, ipsa dederat tibi. Noli ergo contra te ingenio uti tuo, noli adesse dolori tuo. Potest quidem eloquentia tua quae parva sunt adprobare pro magnis, rursus magna attenuare et ad minima deducere; sed alio istas vires servet suas, nunc tota se in solacium tuum conferat. Et tamen dispice, ne hoc iam quoque ipsum sit supervacuum; aliquid enim a nobis natura exigit, plus vanitate contrahitur. Numquam autem ego a te, ne ex toto maereas, exigam. Et scio inveniri quosdam durae magis quam fortis prudentiae viros, qui negent doliturum esse sapientem: hi non videntur mihi umquam in eiusmodi casum incidisse, alioquin excussisset illis fortuna superbam sapientiam et ad confessionem eos veri etiam invitos compulisset. Satis praestiterit ratio, si id unum ex dolore, quod et superest et abundat, exciderit: ut quidem nullum omnino esse eum patiatur, nec sperandum ulli nec concupiscendum est. Hunc potius modum servet, qui nec impietatem imitetur nec insaniam et nos in eo teneat habitu, qui et piae mentis est nec motae: fluant lacrimae, sed eaedem et desinant, trahantur ex imo gemitus pectore, sed idem et finantur; sic rege animum tuum, ut et sapientibus te adprobare possis et fratribus. Effice, ut frequenter fratris tui memoriam tibi velis occurrere, ut illum et sermonibus celebres et adsidua recordatione repraesentes tibi, quod ita demum consequi poteris, si tibi memoriam eius iucundam magis quam flebilem feceris; naturale est enim, ut semper animus ab eo refugiat, ad quod cum tristitia revertitur. Cogita modestiam eius, cogita in rebus agendis sollertiam, in exsequendis industriam, in promissis constantiam. Omnia dicta eius ac facta et aliis expone et tibimet ipse commemora. Qualis fuerit cogita qualisque sperari potuerit: quid enim de illo non tuto sponderi fratre posset? Haec, utcumque potui, longo iam situ obsoleto et hebetato animo composui. Quae si aut parum respondere ingenio tuo aut parum mederi dolori videbuntur, cogita, quam non possit is alienae vacare consolationi, quem sua mala occupatum tenent, et quam non facile Latina ei homini verba succurrant, quem barbarorum inconditus et barbaris quoque humanioribus gravis fremitus circumsonat.