Kavram
Sententia
- Yunanca
- γνώμη (gnōmē); νόημα (noēma); ἐπιφώνημα (epiphōnēma)
- Latince
- sententia; sensus; clausula
- Almanca
- Sentenz
- Fransızca
- sentence, maxime
- İngilizce
- maxim, sententia
- Türkçe
- vecize
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "düşünce, kanaat, oy" (ex animi sententia "gönlümden geçtiği gibi"). Retorikte önce gnōmē: dava bağlamı dışında da geçerli küllî söz (8.5.3); sonra Gümüş Çağ'da sözün "parıltıları" (lumina), özellikle cümle sonuna konan nükteli kapanışlar. Quintilianus VIII 5'te türlerini (gnōmē, entimem, epiphōnēma, noēma, clausula, beklenmedik olandan doğanlar) ve kusurlarını sayar; ölçüyü savunur: "bu söz parıltıları belagatin gözleri gibidir; ama bütün bedenin göz olmasını istemem" (8.5.34).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | gnōmē: entimemin sonucu ya da öncülü olan küllî söz (Rhetorike II 21) | rhetorike |
| MS 1. yy | Seneca (Baba), deklamatörler | sententia: deklamasyonun doruk noktası, nükteli kapanış | — |
| MS 90'lar | Quintilianus | sententia: türleri, kusurları, ölçülü kullanımı; VIII 5 (ayrıca 2.11, 12.10) | Quintilianus, Institutio oratoria |
Dönüşüm: Kanaatten nükteye: "düşünülen şey" → "küllî hüküm" (gnōmē) → "parlak kapanış cümlesi". Quintilianus bu son anlamı hem kullanır hem dizginlemeye çalışır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | γνώμη; νόημα; ἐπιφώνημα | gnōmē "kanaat, hüküm" (gignōskein); Quintilianus'a göre asıl anlamıyla vecize budur (8.5.3). |
| Latince | sententia | sentire "hissetmek, düşünmek" → "düşünce, kanaat, oy" (senatoda görüş bildirme) → "vecize". Quintilianus 8.5.1–2'de anlam kaymasını kendisi anlatır: eskiler "ruhta hissedilen"e sententia derdi; artık düşünceye sensus, cümle sonundaki parıltıya sententia deniyor. |
| Almanca / Fransızca | Sentenz / sentence, maxime | |
| İngilizce | maxim, sententia |
Türkçe karşılığı
vecize. özdeyiş: yalnız gnōmē'yi karşılar, Quintilianus'un "yeni vecizeleri"ni (nükteli kapanışlar) karşılamaz. hikmetli söz: dinî-ahlâkî ağırlık taşır. nükte: yalnız esprili olanı söyler. vecize hem öğüt veren küllî sözü hem de kısa, parlak, akılda kalan cümleyi karşıladığı için seçildi; sententia "düşünce, görüş" anlamında geçtiğinde ayrıca "düşünce" denir.
"Vecize" Türkçede kalıcı, ağırbaşlı bir söz gibi duyulur. Quintilianus'un eleştirdiği sententiae ise çoğu zaman alkış toplamak için cümle sonuna konmuş "küçük, bozuk düşünceciklerdir" (8.5.14); kelime hem fazileti hem kusuru taşır.
Atıf ve kaynak notu
Gümüş Çağ üslubunun ayırıcı özelliği sayılan sententiae tartışması Quintilianus'un Seneca eleştirisiyle (10.1.125–131) birlikte okunmalıdır.
İlgili kavramlar
- universale (vecize küllî söz olarak)
- enthymema
- ornatus
- elocutio
- decorum
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: vecizeler, vecizeyle
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.