İçeriğe geç

Kavram

Sententia

Yunanca
γνώμη (gnōmē); νόημα (noēma); ἐπιφώνημα (epiphōnēma)
Latince
sententia; sensus; clausula
Almanca
Sentenz
Fransızca
sentence, maxime
İngilizce
maxim, sententia
Türkçe
vecize

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "düşünce, kanaat, oy" (ex animi sententia "gönlümden geçtiği gibi"). Retorikte önce gnōmē: dava bağlamı dışında da geçerli küllî söz (8.5.3); sonra Gümüş Çağ'da sözün "parıltıları" (lumina), özellikle cümle sonuna konan nükteli kapanışlar. Quintilianus VIII 5'te türlerini (gnōmē, entimem, epiphōnēma, noēma, clausula, beklenmedik olandan doğanlar) ve kusurlarını sayar; ölçüyü savunur: "bu söz parıltıları belagatin gözleri gibidir; ama bütün bedenin göz olmasını istemem" (8.5.34).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles gnōmē: entimemin sonucu ya da öncülü olan küllî söz (Rhetorike II 21) rhetorike
MS 1. yy Seneca (Baba), deklamatörler sententia: deklamasyonun doruk noktası, nükteli kapanış —
MS 90'lar Quintilianus sententia: türleri, kusurları, ölçülü kullanımı; VIII 5 (ayrıca 2.11, 12.10) Quintilianus, Institutio oratoria

Dönüşüm: Kanaatten nükteye: "düşünülen şey" → "küllî hüküm" (gnōmē) → "parlak kapanış cümlesi". Quintilianus bu son anlamı hem kullanır hem dizginlemeye çalışır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca γνώμη; νόημα; ἐπιφώνημα gnōmē "kanaat, hüküm" (gignōskein); Quintilianus'a göre asıl anlamıyla vecize budur (8.5.3).
Latince sententia sentire "hissetmek, düşünmek" → "düşünce, kanaat, oy" (senatoda görüş bildirme) → "vecize". Quintilianus 8.5.1–2'de anlam kaymasını kendisi anlatır: eskiler "ruhta hissedilen"e sententia derdi; artık düşünceye sensus, cümle sonundaki parıltıya sententia deniyor.
Almanca / Fransızca Sentenz / sentence, maxime
İngilizce maxim, sententia

Türkçe karşılığı

vecize. özdeyiş: yalnız gnōmē'yi karşılar, Quintilianus'un "yeni vecizeleri"ni (nükteli kapanışlar) karşılamaz. hikmetli söz: dinî-ahlâkî ağırlık taşır. nükte: yalnız esprili olanı söyler. vecize hem öğüt veren küllî sözü hem de kısa, parlak, akılda kalan cümleyi karşıladığı için seçildi; sententia "düşünce, görüş" anlamında geçtiğinde ayrıca "düşünce" denir.

"Vecize" Türkçede kalıcı, ağırbaşlı bir söz gibi duyulur. Quintilianus'un eleştirdiği sententiae ise çoğu zaman alkış toplamak için cümle sonuna konmuş "küçük, bozuk düşünceciklerdir" (8.5.14); kelime hem fazileti hem kusuru taşır.

Atıf ve kaynak notu

Gümüş Çağ üslubunun ayırıcı özelliği sayılan sententiae tartışması Quintilianus'un Seneca eleştirisiyle (10.1.125–131) birlikte okunmalıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: vecizeler, vecizeyle

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.