İçeriğe geç
Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

VI. Kitap

PL64.601Bu altıncı kitap, büyük bir emek ve uzun bir zaman tutan uzun şerhe son veriyor. Çünkü bir araya birçok kişinin görüşü yığılmıştır ve neredeyse iki yıl boyunca aralıksız şerh yazma emeği harcadık. Kimilerinin bunu kötüye yoracağını, kısaca söylenebilecek şeyi, okurları ilme götürmekten çok, bilgi gösterişiyle ve uzunlukla usandırmaya yönelttiğimizi düşüneceğini sanmıyorum; öyle sananlara cevabım şudur: Birinci şerhin kısalığını okurlarsa bu kadar asılsız bir şey düşünmezler. Çünkü bu son derece sıkışık sözlerin karmaşık kapalılığı daha kısa açıklanamazdı; bu kitabın tam anlaşılması için ne kadar çok şeyin eksik olduğunu da göreceklerdir. Her iki eserin okuyanlara nasıl bir fayda sağladığı bana göre şuradan çok kolay tartılabilir: Biri bu ikinci baskıyı ilk önce eline alırsa, konuların geniş çeşitliliği onu şaşırtır; büyük şeylere zihnini veremeyen kişi birinci baskının kısalığını ve sadeliğini arar. Birinci baskının iki kitabına gelen okur ise belki ilme dair bir şey edindiğini sanacaktır; ama sonunda bu ikinci baskıyı öğrenince birincide ne kadar çok şey bilmediğini anlayacaktır. Bizi yazmaktan alıkoymayan emek, insanları uzun bir eseri okumaktan da caydırmasın. Ama önsöz de uzuyor görünmesin diye Aristoteles'in sırasına ve önermelerin izleyişi hakkında özenle anlattıklarına dönelim. Önermeler ve birbirini izleyişleri hakkında ortak ve genel olarak incelenmesi gerekenleri yukarıda önermelerin şemasında düzenledi. Şimdi de her birine tek tek düşenleri büyük bir özenle ele alıyor. Şöyle diyor:

*Demek ki "imkânsız" ile "imkânsız değil", "olumsal" ve "mümkün" ile "olumsal değil" ve "mümkün değil"i çelişik olarak izler, ama tersine. "Olması mümkün"ü imkânsızın olumsuzlaması, olumsuzlamayı ise olumlama izler. Çünkü "olması mümkün değil"i "olması imkânsız" izler; "olması imkânsız" olumlama, "imkânsız değil" ise olumsuzlamadır.*

PL64.601

qua dicimus non possibile,idem facit privatio in ea qua dicimus impossibile. Quod autem impossibile est non esse , late patet ,quia necesse est esse.Ergo et quod non est possibile ut non sit,manifestum est quoniam necesse est esse, idem quoque et de contingenti dicendum est.Describit autem eas hoc modo, ut non solum mente et ratione capiantur , verum etiam subjectis oculis facilior intellectus sit. Nos autem ut sit lucidior explanatio, de his duos facimus ordines,et in primo quidem eas posuimus quae praecedunt.In secundo vero eas quae sequuntur , ut sit multa facilitas per se earum rationes non intelligentibus, ad descriptionem tamen respicientibus quae quam sequatur agnoscere. Hac ergo descriptione facta, quid Aristoteles communiter de propositionibus universaliterque tractaverit, nulli solertius intuenti videtur ambiguum. Caetera vero quae singulatim de eorum consequentiis disputavit, quoniam defatigari nolumus lectores, sextum volumen expediet. LIBER SEXTUS. Sextus hic liber longae commentationi terminum ponit, quae quodam magno labore constiterit ac temporis mora.Nam et plurimorum sunt in unum coacervatae sententiae, et duorum ferme annorum spatium continuo commentandi sudore consumpsimus. Neque ego arbitror quibusdam sinistre interpretantibus gloriose factum videri, ut quod dici breviter posset, id nos ostentatione doctrinae, non ad lectorum scientiam potius quam prolixitate ad fastidium tenderemus. Quibus responsum velim non hoc tam mendaciter esse sensuros,si prioris commenti perlegerint brevitatem, nam neque brevius explicari potuit angustissimorum obscuritas impedita sermonum , et quam multa ad plenam hujus libri intelligentiam desint, agnoscent. Quid autem utrumque opus legentibus utilitatis exhibeat, hinc facillime mihi videtur posse perpendi, quod cum hanc secundam editionem in manus quisquam primum sumpserit, ipsarum rerum spatiosa varietate confunditur,ut qui in majoribus mentem intendere nequit, editionis primae brevitatem simplicitatemque desideret.Quod si quis ad prioris editionis duos libros lector accesserit, sumpsisse sibi ad scientiam quiddam fortasse videbitur.Sed cum postremo hanc secundam cognoverit editionem, quam multa in prima ignoraret agnoscit, nec homines a legendo longum opus labore deterreat,cum nos non impedierit ad scribendum. Sed ne ipsum quoque prooemium tendi longius videatur,ad Aristotelis seriem, et ad ea quae de consequentia propositionum diligenter exsequitur, revertamur . Ea quae communiter universaliterque de propositionibus, et de earum ad se invicem consequentiis speculanda fuerant, in superiori ipsarum propositionum descriptione disposuit. Nunc vero quae sigillatim singulis accidunt diligentissimo tractatu persequitur. Ait enim ita: Ergo impossibile et non impossibile, ad illud quod est, contingens et possibile, et non contingens et non possibile sequuntur quidem contradictoriae , sed conversim . Illud enim quod est possibile esse, negatio sequitur impossibilis, negationem vero affirmatio. At enim illud quod est, non possibile esse, sequitur illud quod est impossibile esse. Affirmatio enim est impossibile esse, non impossibile vero negatio.

PL64.601_2Yukarıdaki şemanın öğrettiği gibi, önermelerin izlemesi mümkün ve zorunluya göre kurulmuştur. Bundan şu da çıkmıştır: İzlemeyi çelişkilerden söylemiştir. Çünkü olumsal mümkünle doğru sırada uyuşur, imkânsız ise, az sonra öğreteceğimiz gibi, ters sırada zorunlu olana bağlıdır. Mümkün, olumsal ve imkânsızın birbirine karşı nasıl izlediğini ele alarak şöyle diyor: "İmkânsız" ile "imkânsız değil", "mümkün" ile "mümkün değil"i çelişik olarak izler, ama tersine. Bu şu demektir: "Olması imkânsız" diyenin yoksunluklu bir olumlama, bunun olumsuzlamasının "olması imkânsız değil" olduğunu biliyoruz. Yine mümkün olumlama "olması mümkün" diyen, olumsuzlaması "olması mümkün değil" diyendir. Şu hâlde mümkün olumlamayı imkânsızın olumsuzlaması izler. Çünkü mümkün olan imkânsız değildir. Yoksa "olması imkânsız değil" imkânı izlemiyorsa, onun olumlaması, yani "olması imkânsız", izler. O zaman mümkün olan imkânsız olur; bu olamaz. İmkânsızlık mümkünü izlemiyorsa "olması imkânsız değil" imkânı izler. İmkânın olumsuzlamasını ise imkânsızlığın olumlaması izler. Mümkün olmayan imkânsızdır; çünkü önermelerde olumsuzluk da yoksunlukla aynı gücü taşır. Olumsal için de böyledir: Olması olumsal olan imkânsız değildir. Çünkü olumsal ve mümkün birbirini izliyorsa, mümkün ve "imkânsız değil" uyuşuyorsa, olumsal ve "imkânsız değil" de aynı şeyi gösterir. "Olumsal değil" ile "imkânsız"ın da aynı olduğu şöyle görülebilir: "Olumsal değil" ile "mümkün değil" aynı anlamı taşır; "mümkün değil" ise imkânsızla uyuşur. Dolayısıyla "olumsal değil" de bir şeyin imkânsız olduğunu bildirir. Demek ki imkânsızlığın olumlaması imkânın çelişiğini izler; ama olumlama olumlamayı, olumsuzlama olumsuzlamayı izlemez,

PL64.601_2

Consequentia propositionum (ut superior descriptio docet)secundum possibile et necessarium facta est. Quam rem illa quoque secuta est, ut ex contradictionibus diceret.Nam cum contingens recto modo possibili consentiat, impossibile converso ordine necessarium est, ut paulo post docebimus. Speculatur ergo de possibili et contingenti et impossibili, quemadmodum ad se invicem, vel quas habeant consequentias, idque constituit hoc modo dicens. Impossibile et non impossibile sequuntur quidem possibile et non possibile contradictoriae quidem,sed conversim.Hoc autem hujusmodi est. Scimus affirmationem privatoriam esse eam quae dicit impossibile esse. Hujus vero negationem non impossibile esse.Rursus affirmationem possibilem eam quae dicit possibile esse,hujus negationem quae proponit non possibile esse. Sequitur ergo affirmationem possibilem negatio impossibilis. Nam quod possibile est, idem est non impossibile. Alioquin si ea quae dicit, non impossibile esse non sequitur possibilitatem, sequitur ejus affirmatio, id est impossibile esse.Erit ergo quod possibile est impossibile, quod fieri non potest. Quod si impossibilitas possibili non sequitur; non impossibile esse sequitur possibilitatem.At vero negationem possibilitatis sequitur affirmatio impossibilitatis.Nam quod non possibile est, impossibile est. Eamdem enim vim obtinet negatio in propositionibus quam et privatio . Et de contingenti hoc modo. Nam quod contingens est esse, illud est non impossibile. Nam si contingens et possibile sequuntur se,possibile vero et non impossibile consentiunt, contingens etiam et non impossibile idem designant. Rursus non contingens et impossibile idem videri poterit perspicienti, quod non contingens quidem et non possibile idem sentiunt. Sed non possibile impossibili consentit. Quocirca et non contingens quoque impossibile aliquid esse denuntiet. Fit ergo ut affirmatio impossibilitatis contradictionem possibilitatis sequatur.Sed non ut affirmatio affirmationem,nec ut negatio negationem,

PL64.603tersine izler: Olumlama olumsuzlamayla, olumsuzlama olumlamayla uyuşur. "Olması mümkün" olumlamasını "olması imkânsız değil" diyen imkânsızlık olumsuzlaması, "olması mümkün değil" diyen imkân olumsuzlamasını "olması imkânsız" diyen imkânsızlık olumlaması izler. Olumsal için de aynı şey söylenmelidir: Olumsalın olumlamasını imkânsızlığın olumsuzlaması, olumsalın olumsuzlamasını imkânsızlığın olumlaması izler. Çünkü imkân hakkında ileri sürülen her şey olumsallar hakkında da hükme bağlanır. Şöyle düzenlensin: Önce imkânsızın olumlaması, karşısına imkânsızın olumsuzlaması konsun; imkânsız olumlamasının altına, imkânsızlığın izlediği olumsal ve mümkün önermeler, imkânsızlık olumsuzlamasının altına da onunla uyuşan mümkün ve olumsal önermeler konsun [şema kaynakta düşmüştür].

Görülüyor ki çelişkiler başka çelişkilerle uyuşur. Bundan şu da bellidir ki olumlamalar olumsuzlamalarla, olumsuzlamalar olumlamalarla uyuşur. Bütün anlam budur. Sözlerin gerekçesi ise şöyledir: "İmkânsız" ve "imkânsız değil", diyor, yani bir çelişki, iki çelişkiyi, yani "olumsal" ve "olumsal değil", "mümkün" ve "mümkün değil"i çelişik olarak izler. Çünkü tek bir çelişki, "imkânsız" ve "imkânsız değil", iki çelişkiyi izler. Çelişkileri başka bir çelişki izlese de birbirleriyle tersine uyuşurlar. "Olması mümkün"ü, yukarıdaki şemanın öğrettiği gibi, imkânsızın olumsuzlaması izler; mümkünün olumsuzlamasını ise imkânsızın olumlaması izler; çünkü "mümkün değil", "imkânsız"la uyuşur. İmkânsızın olumlaması ise "olması imkânsız" diyen önermedir. Sözlerin gerekçesi karışık olsa da, biri yukarıdaki açıklamaya göre Aristoteles'in sözlerine dönüp onlarda eksik olanı bizim açıklamamızdan tamamlarsa, çok dolu olan anlam akıldan sapmaz.

*Zorunlunun nasıl olduğuna bakmalıyız. Açıktır ki aynı şekilde değil, zıtları izler; çelişikler ise dışarıda kalır. Çünkü "olmaması zorunlu"nun olumsuzlaması "olması zorunlu değil" değildir. Aynı şey hakkında ikisinin de doğru olması olumsaldır; çünkü olmaması zorunlu olanın olması zorunlu değildir.*

PL64.603

sed conversim, id est ut affirmatio negationi, negatio vero affirmationi consentiat "Affirmationem namque quae est possibile esse, sequitur negatio impossibilitatis quae dicit non impossibile esse,negationem vero possibilitatis quae est non possibile esse sequitur impossibilitatis affirmatio quae proponit impossibile esse.Idem quoque et de contingenti dicendum est. Affirmationem namque contingentis sequitur negatio impossibilitatis. Negationem vero contingentis sequitur affirmatio impossibilitatis, Omnino enim quidquid de possibilitate proponitur, idem de contingentibus judicatur.Disponantur ergo hoc modo: primum affirmatio impossibilis, contra eam negatio impossibilis.Et sub affirmatione impossibili ponantur ex contingentibus et possibilibus, quas ipsa sequitur impossibilitas. Sub negatione vero impossibilitatis illae possibilis et contingentis propositiones , quibus ipsa impossibilitatis negatio consentit , hoc modo: Patet ergo ut contradictiones quidem aliis contradictionibus consentiant.Qua in re illud quoque manifestum est,quod affirmationes negationibus,negationes affirmationibus consentiant.Sensus ergo totus talis.Sermonum vero ratio haec est. Impossibile, inquit, et non impossibile, scilicet quae est contradictio, duas contradictiones, id est illud quod est contingens et non contingens, possibile et non possibile, sequitur quidem contradictorie. Nam una contradictio, impossibilis et non impossibilis, duas sequitur contradictiones, id est contingens et non contingens, possibile et non possibile. Sed quanquam contradictiones sequatur alia contradictio, conversim tamen sibi consentiunt.Nam quod est possibile esse sequitur negatio impossibilis, ut superior descriptio docet.Negationem vero possibilis sequitur affirmatio impossibilis , nam quod est non possibile consentit ei quod impossibile.Est autem affirmatio impossibilis ea quae dicit impossibile esse. Et quanquam involuta sit sermonum ratio, tamen si quis secundum superiorem expositionem ad ipsius Aristotelis sermones superiores redeat, et quod illis deest ex nostra expositione compenset,sensus plenissimus a ratione non deviat. Necessarium vero quemadmodum sit, considerandum est. Manifestum est autem quoniam non eodem modo, sed contrariae sequuntur. Contradictoriae autem sunt extra. Non enim est negatio ejus quod est,necesse non esse non necesse est esse. Contingit enim esse veras utrasque in eodem. Quod enim est necessarium non esse, non necessarium esse.

PL64.603_2Mümkün ile imkânsızın karşılaştırılmasından az önce şunu öğrendik: Mümkün olumlamayı imkânsızın olumsuzlaması izliyordu; mümkünün olumsuzlamasıyla da imkânsızın olumlaması uyuşuyordu. Şimdi mümkün ve zorunlu önermelerin izleyişlerinin nasıl olduğunu araştırarak, bunlarda mümkün karşılaştırmalarından doğanlardakiyle aynı şekilde olmadığını söylüyor. Orada karşıt çelişkiler yine karşıt çelişkileri izliyordu: Olumlamayı olumsuzlama, olumsuzlamayı olumlama izliyordu. Burada, yani imkânsız ve zorunlularda ise aynı şekilde değildir; zıtlar izler, çelişik ve karşıt olanlar ise dışarıda kalır ve izlemez. Önce zıtların ve çelişiklerin hangileri olduğunu düzenleyelim. "Olması zorunlu" diyen önermenin çelişiği "olması zorunlu değil" diyendir; zıttı ise "olmaması zorunlu" diyendir. Biri "Güneşin hareket etmesi zorunludur" derse, buna çelişik olarak karşı olan "Güneşin hareket etmesi zorunlu değildir"; zıt olan ise "Güneşin hareket etmemesi zorunludur" önermesidir. Mümkün önermeyi zorunlunun çelişiği izler; mümkünün çelişiğini ise zorunlu izlemez. Birbirine karşıt olanlar izleseydi böyle olurdu; ama daha çok zorunluya zıt olan izler. Şimdi "olması mümkün" diyen önermeyle zorunlulardan hangilerinin uyuştuğuna bakalım. "Olması zorunlu" diyen onunla uyuşamaz: Çünkü olması mümkün olan olmayabilir de, olması zorunlu olan ise olmayamaz. İmkânı zorunluluk izlemiyorsa, zorunluluğun çelişiği izler. Şu hâlde mümkün önermeyi "olması zorunlu" değil, olumsuzlama olan "olması zorunlu değil" izler. Ama mümkünün çelişiğiyle zorunluluk uyuşmaz: "Olması mümkün değil" diyen önermeyi "olması zorunlu" izler diyemeyiz; daha çok zorunlunun zıttı olan "olmaması zorunlu" izler. Çünkü mümkün olmayan şeyin olmaması zorunludur. Bunlar, yani izleyenler ve altlarına zorunlular yazılsın; hangisinin çelişki, hangisinin zıtlık olduğu da eklensin [şema kaynakta düşmüştür].

Kimse kuşku duymaz ki mümkünün olumlamasını zorunlunun olumsuzlaması izler; mümkünün olumsuzlamasını ise zorunlu değil, daha çok zorunlunun zıttı izler. "Olması mümkün"ü zorunluluğun çelişiği olan "olması zorunlu değil" izlerken, mümkünün çelişiği olan "olması mümkün değil"i zorunluluğun kendisi değil, zıttı, yani "olmaması zorunlu" diyen önerme izler. Anlam budur. Sözlerin sırası ise şöyledir: Zorunlunun, diyor, nasıl olduğuna, yani hangi izlemeleri olduğuna bakmalıyız. Önce şunu belirliyor: Açıktır ki aynı şekilde değil. Burada "mümkün ve imkânsız olanlardaki gibi" diye anlamak gerekir. Zıtları izler, çelişikler ise dışarıda kalır ve izlemez. Çünkü mümkünün çelişiğini zorunlunun çelişiği değil,

PL64.603_2

Possibilis atque impossibilis dudum comparatione didicimus,quod affirmationem possibilem impossibilis negatio sequeretur,rursus negationi possibilis affirmatio impossibilis consentiret. Quaerens ergo nunc quemadmodum possibilium et necessariarum propositionum fiant consequentiae, dicit non eodem modo in his evenire quemadmodum in illis evenit quae ex possibilis comparationibus nascebantur.In illis enim contradictiones oppositae, contradictiones rursus oppositas sequebantur, ut affirmationem negatio , negationem affirmatio sequeretur.In his autem hoc est impossibilibus et necessariis non eodem modo est,sed contrariae quidem consequuntur,contradictoriae vero et oppositae extra sunt et non sequuntur. Et prius quidem quae sint contrariae,quae contradictoriae disponamus.Propositionis enim quae dicit necesse esse ea quae proponit,non necesse esse contradictoria est. Ea vero quae dicit necesse non esse contraria, ut si quis dicat solem esse necesse moveri, huic est opposita contradictoriae solem non necesse esse moveri. Contraria vero solem necesse esse non moveri.Possibilem ergo propositionem sequitur contradictio necessariae. Contradictionem vero possibilis non sequitur necessitas.Quod eveniret si in his sese oppositae sequerentur.Sed potius ea quae est contraria necessitati.Age enim oppositioni quae dicit possibile esse videamus quae ex necessariis consentiant.Illa quidem quae dicit necesse esse non ei poterit consentire. Quod enim possibile est esse, potest et non esse. Quod autem necesse est esse, non poterit non esse.Ergo si possibilitatem necessitas non sequitur,sequitur eam necessitatis contradictio; non sequitur ergo propositionem possibilem ea quae proponit necesse esse, Sed contra negatio quae proponit non necesse esse. Sed contradictionem possibilis necessitas non consentit.Neque enim dicere possumus,quoniam eam propositionem quae dicit, non possibile esse,sequitur ea quae proponit necesse esse. Sed potius contraria necessariae illa quae dicit necesse esse non esse.Nam cum non possibile est, necesse est non esse. Disponantur enim hae scilicet quae sequuntur et sub his necessariae et quae sit contradictio,quae contrarietas ascribatur. Nulli ergo dubium est quin affirmationem possibilis sequatur necessarii negatio, negationem vero possibilis non sequatur necessarium, sed potius contrarietas necessarii.Nam cum possibile esse sequatur contradictio necessitatis, quae est non necesse esse,contradictionem possibilis quae dicit: non possibile esse, non sequitur necessitas ipsa. Sed potius contraria illa scilicet quae proponit necesse esse non esse. Sensus ergo hujusmodi est. Talis vero est ordo sermonum. Necessarium vero, inquit, quemadmodum sit, id est, quas habeat consequentias, considerandum est. Primo quidem definit dicens: Manifestum est quoniam non eodem modo.Quo loco subaudiendum est, quemadmodum in his quae possibiles sunt et impossibiles,sed contrariae sequuntur,contradictoriae vero extra sunt,et non sequuntur.Namque contradictionem possibilis non necessarii contradictio,

PL64.605yukarıda öğrettiğimiz gibi zıtlık izliyordu. Zorunluluğun bu izleyişinde çelişki çelişkiyle uyuşmuyordu: İmkânı "zorunlu değil" izliyordu, "mümkün değil"i ise "olması zorunlu" değil, "olmaması zorunlu" diyen önerme izliyordu. Ama "olmaması zorunlu" ile "olması zorunlu değil" çelişki değildir. "Olması zorunlu değil" zorunlunun olumsuzlaması, "olmaması zorunlu" ise zorunlunun zıttıdır. Bu ikisi birbirine çelişik olarak karşı değildir; çünkü bir ve aynı şeyde birlikte bulunabilirler. Bunu şöyle söylüyor: Aynı şey hakkında ikisinin de doğru olması olumsaldır. Çünkü olmaması zorunlu olanın olması zorunlu değildir: İnsanın dört ayaklı olmaması zorunludur. Bu yanlış olsaydı, olmaması zorunlu olduğu hâlde insanın dört ayaklı olması zorunlu olurdu. Dolayısıyla "olması zorunlu değil" ile "olmaması zorunlu"nun bazen birlikte bulunabildiği, birbirine karşı oldukları hâlde çelişki olmadıkları açıktır. Mümkünün karşılaştırılmasında izleme çelişkilere göre verildiği hâlde, zorunlularda neden aynı şekilde olamadığının sebebini verirken şöyle diyor:

*Ötekiler gibi izlememelerinin sebebi, imkânsızın zıt olarak zorunluya aynı gücü taşımasıdır. Çünkü olması imkânsız olanın olması değil, olmaması zorunludur; olmaması imkânsız olanın ise olması zorunludur. Dolayısıyla onlar "mümkün" ve "mümkün değil"i benzer şekilde izliyorsa, bunlar tersinden izler. Çünkü zorunlu ve imkânsız aynı şeyi anlatmaz, söylendiği gibi, tersine anlatır.*

PL64.605

sed (ut supra docuimus) contrarietas sequebatur. Non enim contradictio contradictioni in hac necessarii consequentia consentiebat. Sequebatur namque possibilitatem illud quod est non necessarium,non possibile autem sequebatur ea propositio quae dicit necesse esse non esse, non autem necesse esse. Sed rursus necesse esse non esse, et non necesse esse non sunt contradictiones.Sed non necesse esse quidem negatio necessarii est,illa vero quae dicit, necesse esse non esse contraria necessarii. Contra se autem non sunt contradictoriae.Possunt namque in uno eodemque simul inveniri. Quod per hoc ait quod dixit:Contingit enim veras esse in eodem utrasque. Nam quod necessarium non esse, non est necessarium esse, ut quoniam necesse est hominem quadrupedem non esse. Nam si hoc falsum est, necesse erit hominem esse quadrupedem, cum necesse sit non esse.Quocirca manifestum est quoniam simul aliquando inveniri possunt non necesse esse, et rursus necesse esse non esse propositiones quae cum contra se sunt,contradictiones non sunt. Causam vero reddens cur cum secundum possibilis comparationem ad contradictiones sit reddita consequentia,non eodem modo in necessariis potuerit evenire sic dicit: Causam autem cur non sequantur similiter caeteris est quoniam contrariae impossibile necessario redditur idem valens. Nam quod impossibile est esse, necesse est hoc, non quidem esse, sed potius non esse. Quod vero impossibile est non esse, hoc necessarium est esse. Quare si illa similiter sequuntur possibile, et non possibile haec e contrario. Quoniam non significant idem necessarium et impossibile, sed (quemadmodum dictum est) contra .

PL64.605_2Zorunlularda izlemenin bu şekilde verilmesinin sebebi, diyor, zorunlunun imkânsızla her zaman zıt bir gerekçeyle uyuşmasıdır. Çünkü olması imkânsız olanın olmaması zorunludur; olması zorunlu olanın olmaması imkânsızdır. Şu hâlde bir tür zıtlık doğar: İmkânsızlık "olmak"la söylendiğinde zorunluluk "olmamak"la, zorunluluk "olmak"la söylendiğinde imkânsızlık "olmamak"la söylenir. Demek ki imkânsızlık ve zorunluluk aynı şekilde verilmedikçe aynı gücü taşımaz; zorunluluk "olmak"a göre veriliyorsa imkânsızlık "olmamak"a göre, imkânsızlık "olmak"a göre veriliyorsa zorunluluk "olmamak"a göre verilir. Dönüşümün böyle ters şekilde olması bundandır: "Olması imkânsız"ın olduğu yerde "olmaması zorunlu" vardır; "olması imkânsız" ile "olması mümkün değil" ise uyuşur. Şu hâlde "olması mümkün değil" ile "olmaması zorunlu" da uyuşur. Dolayısıyla "olmaması zorunlu"nun mümkünün olumsuzlamasını izlemesinin sebebinden kimse kuşku duymaz: Mümkünün olumsuzlamasını izleyen imkânsızlık, "olmaması zorunlu" diyenle eşgüçlüdür. Bu da, dediğim gibi, imkânsızlık ve zorunluluk zıt olarak ortaya konursa aynı gücü taşıdığı içindir. Söylediği şudur: Ötekiler gibi, yani mümkün ve imkânsıza göre olanlar gibi izlememelerinin sebebi, imkânsızın zorunluya zıt olarak verildiğinde aynı gücü taşımasıdır; yani zıt şekilde verilip söylenen imkânsızlık zorunluyla eşgüçlüdür. Çünkü olması imkânsızsa olmaması zorunludur. Olmaması zorunluysa olması mümkün değildir. Şu hâlde kimse "olması zorunlu" demez, daha çok "olmaması zorunlu" der. Sanki şöyle demiştir: "Olması imkânsızsa olmaması zorunludur"; ama "olması imkânsız"ın "olması zorunlu" anlamına geldiği düşünülmemelidir. Yine olmaması imkânsızsa olması zorunludur. Demek ki imkânsızlık zorunluluğa tersine ve zıt olarak verildiğinde aynı gücü taşır. İmkânsızlık mümkünle benzer bir çelişki ve çelişkilerin dönüşümüyle izleme veriyorsa, imkânsızlık ve zorunluluk da zıt olarak yüklendiğinde aynı gücü taşıyorsa, burada izlemenin karşıt değil zıt olmasının doğru olduğundan kimse kuşku duymaz. Ya da şöyle mi açıklanmalıdır: "İmkânsız" ile "imkânsız değil", "mümkün" ve "mümkün değil" önermelerini izlerken "mümkün değil"i bir şeyin imkânsız olduğunu söyleyen önerme izliyordu. Zıt olarak verilen imkânsızlığın zorunluyla aynı gücü taşıdığı da açıktır. Şu hâlde imkânsız "mümkün değil"le uyuştuğuna göre, zıt olarak onunla eşgüçlü olan "olmaması zorunlu" da imkânsızlığın izlediği önermeyi izler. İmkânsızlıkla zıt olarak eşgüçlü olan "olmaması zorunlu"dur; imkânsızlık "olması mümkün değil" önermesini izler; demek ki "olmaması zorunlu" da "olması mümkün değil"i izler. Öyle ki anlam şudur: İmkânsız, zorunluyla zıt olarak aynı güçtedir. Benzer şekilde izler ise, imkânsızın izlemesinin söylediğim "mümkün" ve "mümkün değil"e karşı söylenen şekilde durması demektir.

Yoksa zorunlunun çelişiğini böyle koymak imkânsız mıdır? Çünkü olması zorunlu olanın olması mümkündür. Yoksa olumsuzlama izler; çünkü ya olumlamak ya olumsuzlamak zorunludur. Dolayısıyla olması mümkün değilse olması imkânsızdır; demek ki olması zorunlu olanın olması imkânsız olur ki bu uygunsuzdur. Oysa "olması mümkün"ü "olması imkânsız değil", bunu da "olması zorunlu değil" izler. Dolayısıyla olması zorunlu olanın olması zorunlu olmamak çıkar ki bu da elbette uygunsuzdur. Ama "olması mümkün"ü ne "olması zorunlu" ne "olmaması zorunlu" izler. Çünkü ona ikisinin de başına gelmesi olumsaldır; bunlardan hangisi doğru olursa olsun, onlar artık doğru olmaz. Çünkü aynı şeyin olması da olmaması da birlikte mümkündür; olması ya da olmaması zorunluysa ikisi birden mümkün olmaz. Demek ki "olması mümkün"ü "olmaması zorunlu değil"in izlemesi kalır. Çünkü bu "olması zorunlu" hakkında da doğrudur. Bu, "olması mümkün değil"i izleyenin çelişiği olur. Çünkü onu "olması imkânsız" ve "olmaması zorunlu" izler; bunun olumsuzlaması

PL64.605_2

Causa est,inquit,cur consequentia in necessariis ita redditur, quod necessarium semper impossibili contraria ratione consentit, Nam quod impossibile est esse, necessarium est non esse.Et rursus quod necesse est esse, hoc impossibile est non esse. Fit igitur contrarietas quaedam. Nam cum impossibilitas esse habet, necessitas non esse, et cum necessitas esse, impossibilitas non esse, ergo idem valet impossibilitas et necessitas,non eodem modo reddita. Sed si necessitas secundum esse, impossibilitas secundum non esse redditur, et si impossibilitas secundum esse,secundum non esse necessitas, quare idcirco evenit ista contrario modo conversio, nam ubi est impossibile esse, ibi est necesse non esse, sed impossibile esse et non possibile esse consentiunt. Igitur non possibile esse et necesse non esse consentiunt. Nulli ergo dubium est idcirco necesse non esse sequi possibilis negationem,quoniam impossibilitas quae sequitur,possibilis negationem, contraria est ei quae dicit,necesse non esse. Hoc autem ideo quia impossibilitas et necessitas idem valent (ut dixi) si contrariae proponantur. Quare quod dicitur hoc modo est. Causa autem est,inquit, cur non sequantur similiter caeteris,id est quae secundum possibile et impossibile sunt, quoniam contrarie impossibile necessario redditur idem valens, id est contrario modo reddita et pronuntiata impossibilitas necessarii idem valet. Nam si impossibile est esse, necesse est hoc non esse. Sed si necesse non esse, hoc non est possibile esse.Nullus ergo dixerit quoniam necesse est esse, sed potius quoniam necesse est non esse,tanquam si ita dixisset.Nam si impossibile est esse, necesse est hoc non esse. Sed non putandum est quoniam impossibile est esse hoc est: quod necesse est esse. Quod si rursus impossibile est non esse, hoc necesse est esse. Conversim igitur et contrarie impossibilitas necessitati redditur idem valens , id est contrario modo reddita et pronuntiata impossibilitas necessitati.Quod si impossibilitas ad possibile simili contradictione, et contradictionum conversione consequentiam reddit,idem autem valet impossibilitas et necessitas contrariae praedicata, nulli dubium est quin recte hic contraria et non opposita fuerit consequentia;an certe ita exponendum est, quoniam in consequentia impossibilis et non impossibilitas ad eas quae proponebant possibile et non possibile eam quae est non possibile ea quae dicit aliquid esse impossibile sequebatur,contrarie vero impossibilitas possibile,idem valet quod necessarium manifestum est,quoniam similiter se habet, id est eo modo quo dictum est impossibile ad consequentiam possibilis et non possibilis. Impossibile vero ei quod est non possibile,consentaneum sit, id quod e contrario idem valet, id est necessarium non esse,id sequi eam propositionem quam etiam impossibilitas sequebatur. Est autem contrariae idem valens impossibilitati ea quae est necessarium non esse,sequiturque impossibilitas eam propositionem quae est non possibile esse necessarium non esse igitur sequitur eam quae est non possibile esse, ut sit sensus hic, quoniam impossibile necessario idem potest e contrario. Similiter vero sese habet, id est eodem modo quo dictum est impossibilis consequentia ad eas quas dixi possibile et non possibile. An certe impossibile est sic poni necessarii contrario . Nam quod est necessarium esse,possibile est esse. Nam si non, negatio sequetur. Necesse enim est aut affirmare aut negare. Quare si non possibile est esse, impossibile est esse. Igitur impossibile est esse, quod necesse est esse, quod est inconveniens. At vero illud quod est possibile esse, non impossibile esse sequitur. Hoc vero illud quod est non necessarium est esse. Quare contingit quod est necessarium esse, non necessarium esse, quod sane est inconveniens. At vero neque necessarium esse sequitur ad possibife es .; e .e,nequ necessarium non esse.Illi enim utraque contingit accidere , horum autem utrumlibet verum fuerit, nondum erunt illa vera. Simul enim possibile est esse, et non esse. Si vero necesse est esse, vel non esse, non erit possibile utrumque. Relinqui ergo non necessarium non esse, sequi ad possibile esse.Hoc enim verum est et de necesse esse. Etenim fit contradictio ejus quae sequitur ad non possibile esse. Illud enim sequitur hoc quod est, impossibile esse,et necesse non esse. Cujus negatio

PL64.607*"olmaması zorunlu değil"dir. Demek ki bu çelişkiler de söylenen şekilde izler ve böyle konduğunda imkânsız bir şey çıkmaz.*

PL64.607

est, non necesse non esse. Sequuntur igitur et hae contradictiones secundum praedictum modum.Et nihil impossibile contingit sic positis.

PL64.607_2Yukarıda önermelerin dönüşümü, mümkün önermeyi zorunlunun olumsuzlaması izleyecek şekilde yapıldı. Böyle konunca, mümkün ve imkânsızların izlemesinde olduğu gibi çelişkinin çelişkiyi tersine izlemesi sonucu çıkmadı; çünkü zorunlunun çelişiği olan "olması zorunlu değil" mümkün önermeyi izliyordu, mümkünün çelişiğini ise zorunluluk değil, zorunluluğun zıttı izliyordu. Bunu değiştirmek isteyerek izlemeleri öyle kurmaya çalışıyor ki çelişki çelişkiyle benzer şekilde, tersine uyuşsun. Bunu şu gerekçeyle düzenliyor. Diyor ki: Belki de yanıldım; zorunlu ile mümkünün izlemesine mümkünden başladım, zorunludan başlamadım; bu uyuşma yanıltıcı oldu. "Olması mümkün"ü önce koydu, ona "olması zorunlu değil"i uyan olarak ekledi. Yukarıda böyleydi. Şimdi çevirip diyor ki: Acaba yanılgıya düşerek bu izlemeleri, önce "olması mümkün"ü koyup ona izleyen olarak zorunlunun "olması zorunlu değil" diyen olumsuzlamasını ekleyerek mi kurduk? Yoksa önce zorunluyu koyup zorunluluğu imkânın uyuşarak izlemesi mi doğrudur? Çünkü her zorunlu önermeyi imkân izler görünür. Biri bunu inkâr ederse, zorunluluğu imkânın olumsuzlamasının izlediğini kabul etmek zorundadır. Çünkü her şeyde ya olumlama ya olumsuzlama vardır. Şu hâlde zorunlu önermeyi imkân izlemiyorsa, imkânın olumsuzlaması izler; öyle ki "olması zorunlu olanın olması mümkün değildir" doğru bir izleme olarak söylensin. Oysa az önce, "olması mümkün değil" diyen önermeyle imkânsızlığın uyuştuğu söylendi. "Olması mümkün değil" zorunluluğu izliyorsa imkânsızlık da zorunluluğu izleyecektir. O zaman "olması zorunluysa olması imkânsızdır" doğru bir izleme olur. Ama bu olamaz. Şu hâlde imkânsızlık zorunluluğu izlemiyorsa, bir şeyin olamayacağını bildiren önerme de izlemez; demek ki "olması mümkün değil" diyen imkân olumsuzlaması zorunlu önermeyle uyuşmaz. Bu zorunlu önermeyle uyuşmuyorsa olumlama uyuşacaktır. Demek ki zorunluluğu imkân izler. Önermelerin doğru izlemesi şöyle olur: "Olması zorunluysa olması mümkündür." Ama bundan bize yine başka engeller doğar. Biri zorunlulukla mümkün önermenin uyuştuğunu söylerse, yukarıdaki sıranın önceden öğrettiği gibi imkânla "olması imkânsız değil" ve yine "olması zorunlu değil" diyen önerme de uyuştuğu için, zorunlu önermeyle "olması zorunlu değil" diyen de uyuşur; o zaman "olması zorunluysa olması zorunlu değildir" doğru bir izleme olur. Bu da imkânsızdır. Durum böyleyse, akıl kendi kendisiyle uyuşabilsin diye önermelerin izlemelerinde bir şey değiştirilmelidir. Ya baştaki söz uygunsuzdu, yani zorunlunun olumsuzlaması mümkün olumlamayı izler, "olması zorunlu değil" diyen "olması mümkün" diyeni izler demek; ya da mümkün önermenin zorunluyla uyuştuğunu düşünmekle doğru düşünmedik. Bu ikincisi çok saçmadır; kimse imkânın zorunluluğa zıt olduğunu söylemez; çünkü o zaman zorunlu olan olamaz denmiş olur. "Olması zorunluysa olması mümkündür" izlemesi doğrudur. Dolayısıyla daha çok, mümkün önermeyi zorunlunun çelişiği izlemez. Ama bunlar söylenirken, zorunluluğu imkânın izlemesinden, zorunlu olana mümkün denmesinin kastedildiği anlaşılmalıdır. Daha derin bakanlara bu konu şöyle ortaya konmuştur: Bir şeyin zorunlu olduğunu söylemek başka, mümkün olduğunu söylemek başkadır. Kendi başına mümkün olan şey hiçbir şekilde zorunlu olmaz. Çünkü zorunluysa olmaması olamaz; mümkün olan ise olmayabilir de; demek ki mümkün olan zorunlu olmayacaktır. Ama diyorum ki imkânı, zorunluluğa büsbütün zıt olan önerme de izlemez. Zorunlu önermenin zıttı "olmaması zorunlu" diyendir. Bunu imkânla uyuşturmaya kimse kalkışmaz.

PL64.607_2

Superius quidem propositionum facta conversio ita est,ut possibilem propositionem necessarii negatio sequeretur. Atque his ita positis non evenit ut contradictiones secundum contradictionem sequeretur, nec ut converso modo sequeretur quod in illis scilicet eveniebat in quibus possibilium et impossibilium consequentia considerabatur , quoniam contradictio necessarii quod est scilicet non necessarium esse,sequebatur possibilem propositionem. Possibilis vero contradictionem non consecuta est necessitas,sed contrarium necessitatis. Hoc permutare volens intendit ita constituere consequentias, ut simili modo contradictio quidem contradictioni consentiat,sed conversim.Hoc autem hac ratione disponit.Dicit enim,erravi fortasse quod necessarii et possibilis consequentiam ex possibili inchoavi, et non ex necessario,ut hac ejus consensione mentiretur, posuit enim praecedens possibile esse, eique fuit consentiens non necessarium esse.Et hoc quidem superius.Nunc autem convertit et dicit:An fortasse, inquit, errore lapsi ita has consequentias constituimus, ut primo poneremus possibile esse, huic autem adjungeremus velut consequens necessarii negationem quae diceret non necesse esse? An potius illud verum est, ut posito prius necessario necessitati possibilitas consentiens subsequatur? Videtur enim omnem necessariam propositionem possibilitas consequi.Quod si quis negat, illi confitendum est,quoniam negatio possibilis sequitur necessitatem. In omnibus enim aut affirmatio aut negatio est. Ergo si necessariam propositionem non sequitur possibilitas , possibilitatis negatio consequitur ut ita dicatur. Ergo recta consequentia ita dici, quod necesse est esse non possibile est esse.Sed dudum dictum est, quod ei propositioni quae proponeret non possibile esse impossibilitas consentiret. Sed non possibile esse consequitur necessitatem, et impossibilitas igitur consequetur necessitatem. Erit itaque recta propositionum consequentia, si necesse est esse, impossibile est esse. Sed hoc fieri non potest. Si igitur impossibilitas non sequitur necessitarem: propositio quae aliquid non posse esse denuntiat impossibilitas propositionem, necessariae propositioni possibilitatis negatio quae est non possibile essenon; quod si haec necessariae enuntiationi non consentit,consentiet affirmatio.Necessitatem igitur possibilitas consequitur.Erit ergo recta propositionum consequentia hoc modo: Si necesse est esse, possibile est esse.Sed rursus alia nobis ex his impedimenta nascuntur. Nam si quis necessitati dicat propositionem possibilem consentire quoniam possibilitati propositio quae dicit, non impossibile esse, et rursus ea quae enuntiat non necesse esse consentit quod superior ordo praedocuit, erit ut necessariae propositioni consentiat ea quae dicit, non necesse esse, erit igitur recta consequentia si necesse est esse, non necesse est esse. Sed hoc rursus est impossibile,quod si ita est,aliquid impossibile consequentiis propositionum permutandum est, ut possit ipsa sibi ratio consentire, Aut igitur illud primo inconvenienter dictum est, quod necessarii negatio affirmationem possibilem sequeretur, ut ea quae? est non necesse esse,sequatur eam quae dicit possibile esse, vel certe illud non recte sensimus possibilem propositionem ad necessariam consentire,quod quia perabsurdum est. Nullus enim dixerit necessitati possibilitatem esse contrariam, evenit enim quod necesse est, hoc fieri non posse rectaque est haec consequentia. Si necesse est esse,possibile est esse,sic ut potius contradictio necessarii propositionem possibilem non sequatur. Sed cum haec dicuntur, illud intelligi placet, quod necessitatem possibilitas sequatur, ut id quod est necesse, hoc possibile esse dicatur. Istud altius perspicientibus propositum est.Nam aliud est rem dicere esse necesse, aliud esse possibile. Illud autem quod per se possibile est, non modis omnibus fit necesse.Nam si necesse est, fieri non potest ut non sit, Quod vero possibile est, et non esse potest, igitur possibile est non erit necesse. Dico autem quia neque ea propositio sequitur possibilitatem quae necessitati omnino contraria est. Est namque necessariae propositioni contraria ea quae dicit,necesse est non esse. Hanc possibilitati consentire nullus impellet.

PL64.607_3Çünkü olmaması zorunlu olan olamaz; mümkün olan ise hem olabilir hem olmayabilir. "Olmak"a göre yüklenen önermenin zorunluluğu imkânı izlemez, çünkü imkân olmayabilir de, "olmak"a göre olan zorunlu ise olmayamaz. "Olmamak"a göre yüklenen zorunluluk da imkândan ayrılır ve onu izlemez, çünkü "olmamak"a göre söylenen zorunluluk olamaz, mümkün olan ise hem olabilir hem olmayabilir. Demek ki imkânı ne zorunluluğa karşıt olan "olması zorunlu değil" olumsuzlaması ne "olması zorunlu" diyen zorunlu olumlama ne de ona zıt olan "olmaması zorunlu" izler. Ama bu dört önerme görülecektir: "Olması zorunludur" diyen zorunlu olumlamadır; ona karşıt olan "olması zorunlu değil"dir. Zorunluluğun zıttı olan olumlama "olmaması zorunludur" diyendir; buna karşıt olan "olmaması zorunlu değildir" diyendir. Aşağıdaki şema bunu öğretir [şema kaynakta düşmüştür].

Şu hâlde imkânla ne "olması zorunlu" diyen, ne buna karşıt olan, ne de zorunluluğun zıttı olan "olmaması zorunlu" uyuşuyorsa, onunla dördüncünün, yani "olmaması zorunlu değil" diyenin uyuşması kalır. Bu dördüncü bir ölçüde zorunlulukla da uyuşur; zorunluluk ise imkânla hiç uyuşmaz. Olması zorunlu olan her şeyin hem olması mümkündür hem olmaması zorunlu değildir. "Olmaması zorunlu değil" diyen önermenin zorunlulukla uyuşmasının sebebi şudur: Zorunluluğa zıt olan

PL64.607_3

Nam quod necesse est non esse,illud non potest esse. Quod autem possibile est, illud esse et non esse potest.Necessitas ergo propositionis quae secundum esse praedicatur,idcirco non sequitur possibilitatem quod possibilitas quidem et non esse potest.Necesse vero,quae secundum esse est, non potest non esse.Rursus necessitas quae secundum non esse praedicatur, a possibilitate differt,eamque non sequitur, quod necessitas ea quae secundum non esse dicitur non potest esse. Possibile vero et esse et non esse potest.Fit igitur ut neque opposita negatio necessitatis possibilitatem sequatur,quae non necesse esse proponit, nec ipsa necessitas affirmandi quae dicit necesse esse,neque huic contraria quae dicit necesse esse non esse. Sed in his quatuor videbuntur, est enim necessaria affirmatio quae dicit, necesse est esse, huic opposita est ea quae praedicatur non necesse esse necessitati. Rursus contraria necessitati affirmatio est quae dicit necesse est non esse. Huic opponitur ea quae proponit non necesse est non esse, quod subjecta descriptio docet: Si igitur neque ea quae dicit necesse est esse,neque huic opposita quae proponit necesse est esse, nec necessitati contraria,cujus sententia est: Quoniam necesse est non esse possibilitati consentit,restat ut ei consentiat, quarta quae? dicit, non necesse est esse, quae . scilicet quarta aliquatenus etiam ipsi necessitati consentit, necessitas vero ipsi possibilitati minime. Omne enim quod necesse est esse et possibile est esse, et ut non sit non est necesse. Idcirco autem haec propositio quae dicit, non necesse est non esse, necessitati consentit, quia necessitati quidem contraria

PL64.609"olmaması zorunlu" diyendir, buna karşıt olan ise "olmaması zorunlu değil" diyendir. Dolayısıyla kendisine karşıt olan olumlamaya çelişik olan önerme onunla uyuşacaktır. Daha dikkatle bakan ve yukarıda yazılanlara büsbütün dönen kişi bunu kolayca anlar. Söylendiği gibi "olması mümkün"ü "olmaması zorunlu değil" diyen önerme izliyorsa, mümkünün olumsuzlamasını ona karşıt olan "olmaması zorunlu" diyen izler. Şu hâlde izleme şöyle olacaktır: "Olması mümkünse olmaması zorunlu değildir." Yine: "Olması mümkün değilse olmaması zorunludur." Böylece, yukarıda imkânsızlar hakkında söylendiği gibi, çelişik olarak ama tersine yapılan izleme geri gelmiştir. Burada mümkün olumlamayı, zorunluyu yıkan ama "olmamak"a konan olumsuzlama, yani "olmaması zorunlu değil" diyen önerme izler; mümkün olumsuzlamayı da "olmamak"a göre konan zorunlu olumlama izler. Demek ki burada da aynı dönüşüm vardır: Çelişki çelişkiyi izler ama tersine; olumlama olumsuzlamaya, olumsuzlama olumlamaya uyar. Bunun göz önüne gelince daha iyi anlaşılacağına inanıyoruz; bu yüzden aşağıya konan düzen konunun anlamını en açık şekilde bize hatırlatsın [şema kaynakta düşmüştür].

PL64.609

est ea quae dicit, necesse est non esse, huic vero opposita est ea quae proponit non necesse est non esse. Quare consentiet ei propositio quae contradictoria est sibimet oppositae affirmationi. Quod si quis attentius inspicit, et ad supra scriptum omnino revertitur , facile cognoscit. Si igitur possibile esse (ut dictum est) sequitur ea propositio quae dicit,non necesse est non esse,negationem possibilem sequitur huic opposita quae dicit, necesse est non esse. Erit itaque hujusmodi consequentia,si possibile est esse,non necesse est non esse. Rursus si non possibile est esse,necesse est non esse. Reversa est igitur illa consequentia quae contradictoriae quidem fiebat, sed conversim, sicut supra de impossibilibus dictum est, hic namque affirmationem possibilem negatio sequitur quae necessarium quidem destruit, sed id quod ad non esse ponitur ea scilicet quae dicit, non necesse est non esse,rursus negationem possibilem affirmatio sequitur necessaria quae secundum non esse ponitur. Est igitur hic quoque eadem conversio,ut contradictio quidem contradictionem sequatur,sed conversim, ut affirmatio negationi,negatio vero affirmationi conveniat . Melius vero hoc si sub oculis cadet liquere credimus, atque ideo apertissime sententiam rei subjectae dispositionis nos ordo commoneat.

PL64.609_2Bütün anlam budur. Sözlerin sırası ise şöyledir: Mümkün ve imkânsızların izlemesi hakkında, çelişiklerin çelişkilere tersine, yani olumlamanın olumsuzlamaya, olumsuzlamanın olumlamaya uyduğunu söyledikten sonra, aynı izlemenin zorunlularda nasıl olduğuna bakmalıyız, diyor. Zorunlular hakkında inceleyince aynı şeyi bulamıyor: Zorunlunun olumsuzlamasının imkânla uyuştuğunu söylemişti, zorunlu olumlama ise imkânın olumsuzlamasıyla uyuşmaz. Bunun sebebini verirken, imkânsızlığın zıt olarak verildiğinde zorunlulukla eşgüçlü olduğunu ileri sürüyor. Bunu düzeltmek isteyerek şöyle diyor: Yoksa zorunlunun çelişiğini böyle, yani zorunlunun olumsuzlamasının imkânla uyuştuğunu söyleyecek şekilde koymak imkânsız mıdır? Şöyle bir kuşku ekliyor: Çünkü olması zorunlu olanın, diyor, olması şüphesiz mümkündür. Yoksa, yani zorunlu olan mümkün değilse, imkânın olumsuzlaması izler. Çünkü her şeyde ya söylemek, yani olumlamak, ya da olumsuzlamak zorunludur; çünkü her şeyde ya olumlama ya olumsuzlama doğrudur. Dolayısıyla "olması mümkün değil" ise, yani olması zorunlu olan imkânsız olan "olması mümkün değil" ise, "olması mümkün değil" diyen önermeyi "olması imkânsız" diyen önerme izler ve "demek ki olması zorunlu olanın olması imkânsızdır" denecek gibi imkânsız bir şey çıkar. Ama bu uygunsuzdur; demek ki öğrettiği şudur: Zorunluluğu imkân izler. Şimdi başka bir şey ekliyor. Yukarıda mümkün önermeyle zorunlu olumlamanın olumsuzlamasının uyuştuğunu söylemişti; şimdi aynı konu hakkında bir kuşku öne sürüyor: Oysa "olması mümkün"ü "olması imkânsız değil" izler. Çünkü mümkün olan imkânsız değildir. Ama olması imkânsız olmayanın olması zorunlu değildir. "Olması imkânsız değil" imkânı izliyorsa, "imkânsız değil"i de "olması zorunlu değil" izliyorsa, mümkün önermeyi "olması zorunlu değil" dediğimiz şey izler; imkân zorunluluğu izliyorsa zorunlu olumlamayı zorunlunun olumsuzlamasının izleyeceğinden kimse kuşku duymaz. Dolayısıyla olması zorunlu olanın olması zorunlu olmamak çıkar ki bu uygunsuzdur. Şu hâlde bellidir ki mümkün olumlamayı zorunlu olumlamanın karşıtı olan olumsuzlama izlemez. Dolayısıyla yukarıda söylediğimiz gibi şu kaldırılmalıdır: Mümkün olumlamayı zorunlunun olumsuzlaması izlemesin ki zorunluluğu imkân izleyebilsin. Bu hiçbir şekilde kaldırılamayacağı için [yani imkânın zorunluluğu izlemesi], kaldırılması gereken şudur: İmkânı zorunluya karşıt olan olumsuzlama izlemesin. Demek ki "olması zorunlu değil" diyen imkânı izlemez. Bütün bunları arada söylememiş olduğu için yukarıda söylenenlere şunu ekliyor: Ama "olması mümkün"ü zorunlu izlemez; böylece hükme imkânla zorunlunun uyuşmadığını da katıyor. Yalnız bu değil, "olmaması zorunlu" dediğimiz de uyuşmaz. Ele alındığı gibi bunu kendisi daha açık gösteriyor: Ona, yani mümküne, ikisinin de, yani hem olmanın hem olmamanın başına gelmesi olumsaldır. Bunlardan, yani "olmak"a göre zorunlu ile "olmamak"a göre zorunludan hangisi doğru olursa olsun, onlar artık doğru olmaz. Bunu kendisi açıklıyor, mümkün hakkında ikisini de şöyle söyleyerek: Çünkü aynı şeyin olması da olmaması da birlikte mümkündür. "Ona ikisinin de başına gelmesi olumsaldır" dediği budur. Ama, diyor, olması ya da olmaması zorunluysa, yani olmayamıyorsa ya da olamıyorsa, ikisi birden mümkün olmaz: Olması zorunluysa olmayamaz, olmaması zorunluysa olamaz. Demek ki üç önerme, "olması zorunlu değil", "olması zorunlu", "olmaması zorunlu" imkânı izlemez. Geriye şu kalır: "Olmamak"a göre zorunlu olumlamaya karşıt olan dördüncü önerme imkânı izler; yani "olması mümkün"ü "olmaması zorunlu değil" izler. Mümkün zorunluyla uyuştuğu için bu da zorunluyla uyuşur. Çünkü bu "olması zorunlu" hakkında da doğrudur dediği budur: Olması zorunlu olanın olmaması zorunlu değildir. "Olmaması zorunlu değil" diyen bu önerme, imkânın olumsuzlamasını, yani "olması mümkün değil" diyen önermeyi izleyen olumlamanın çelişiğidir.

PL64.609_2

Omnis quidem sententia talis est. Ordo autem sermonum hujusmodi est: Postquam dixit de possibilium et impossibilium consequentia, quod contradictoria quidem contradictionibus convenirent,sed conversim,id est quod affirmatio negationi, negatio vero consentiret affirmationi. Haec eadem, inquit, consequentia quemadmodum in necessariis eveniat, videndum est. Speculatus igitur et de necessariis idem non reperit, nam cum dixisset necessarii negationem possibilitati consentire, affirmatio necessaria negationi possibilitatis non consentit. Ejusdem rei reddens causas illud arguit, quod impossibilitas necessitati idem valeret contrariae reddita. Quam rem emendare volens ita dixit: An certe, inquit, impossibile est sic poni necessarii contradictiones, ut negationem scilicet necessarii possibilitati consentire diceremus. Addidit autem dubitationem quamdam quae ita sese habet. Nam quod est, inquit, necessarium esse,illud sine dubio possibile est esse.Nam si non, id est si quod necessarium est, possibile non est,negatio possibilitatis consequitur . Necesse enim in omnibus rebus aut dicere, id est affirmare, aut certe negare, in omnibus namque rebus, aut affirmatio vera est, aut negatio, quare si non possibile est esse,id est, si hoc est non possibile esse, quod impossibile est, fiet id quod necessarium est esse. Sequitur autem propositionem quae dicit, non possibile est esse illa quae proponit, impossibile est esse, et fit aliquid impossibile ut dicatur, igitur impossibile est esse , id quod necesse est esse. Sed hoc inconveniens est, ergo id docuit quod necessitatem possibilitas sequeretur. Nunc autem aliud addit, quoniam supra dixit possibili propositioni necessariae affirmationis negationem consentire, nunc de eadem re dubitationem profert dicens: At vero illud quod possibile est esse, non impossibile esse sequitur. Nam quod possibile est, hoc non est impossibile, sed quod non est impossibile esse,non necesse est esse; ergo si non impossibile est esse, sequitur possibilitatem tatem,non impossibili autem sequitur id quod dicitur non necessarium esse, sequiturque possibile propositionem id quod dicimus non necessarium esse, nulli dubium quin si necessitatem possibilitas sequitur, sequatur affirmationem necessariam negatio necessarii.Quare contingit quod necessarium est esse,idipsum non necessarium esse, quod est inconveniens. Constat ergo quoniam affirmationem possibilem non sequitur opposita negatio necessariae affirmationi, idcirco quod illud removendum est,ut supra diximus, ne sequatur possibilem affirmationem negatio necessariae , ut necessitatem possibilitas sequatur. Quod quia fieri nullo modo potest, illud est removendum, ne possibilitatem necessariae opposita negatio subsequatur.Igitur ea quae dicit;non necesse est esse, non sequitur possibilitatem . Et quia haec omnia in medio tacuerat, supra dictis addidit: At vero neque necessarium sequitur possibile esse, hoc scilicet sententiae includens possibilitati non consentire necessarium. Nec hoc solum, sed neque illud quod dicimus necessarium non esse , hoc ut tractatum sit ipse planius monstrat. Illi enim,id est possibili utraque contingit accidere et esse scilicet, et non esse. Horum autem, id est necessarii secundum esse,et necessarii secundum non esse,si utrumlibet verum fuerit,non erunt illa vera,et hoc ipse exponit, de possibili enim utroque ita dicit. Simul enim est possibile et esse et non esse, hoc est ergo quod ait. Illi enim utraque conveniat accidere. Sin vero, inquit, necesse est esse et non esse,id est, si non potest non esse, et non poterit esse, non erit possibile utrumque, ut si esse necesse est, non poterit non esse, vel si non esse necesse sit, non poterit esse; tres igitur propositiones, non necesse esse non esse, necesse esse, necesse esse non esse,possibilitatem non sequuntur.Relinquitur ergo hoc, id est ut quarta propositio quae opponitur necessariam secundum non esse affirmationi, possibilitatem sequatur , id est non necessarium non esse sequi possibile esse; sed quia possibile consentit necessario, haec quoque consentit necessario. Namque hoc est quod dixit.Hoc enim verum est et de necessitate esse. Nam quod necesse est esse, non necesse est ut non sit; haec igitur propositio quae dicit,non necesse est non esse, contradictio ejus affirmationis est quae sequitur negationem possibilitatis,eam scilicet quae dicit non possibile esse.

PL64.609_3Mümkün olumlamayı, yani "olması mümkün"ü, "olmamak"a göre zorunlunun "olmaması zorunlu değil" diyen olumsuzlaması izlerken, mümkün olumsuzlamayı, yani "olması mümkün değil" diyen önermeyi, "olmamak"a göre konan "olmaması zorunlu" diyen olumlama izler.

PL64.609_3

Nam cum affirmationem eam quae est scilicet possibile esse sequetur necessarii secundum non esse negatio ea quae proponit non necesse est non esse. Negationem possibilem,eam scilicet quae proponit non possibile esse,sequitur affirmatio necessaria secundum non esse, quae dicit,necessarium

PL64.611Aynı önermeyi, yani imkânın olumsuzlaması olan "olması mümkün değil"i, "olması imkânsız" diyen imkânsızlık olumlaması da izler. Bu, "olması mümkün değil"i izleyenin çelişiği olur dediği budur. Mümkün olumlamayı "olmamak"a göre zorunlunun "olmaması zorunlu değil" diyen olumsuzlaması izlediğine göre, bu olumsuzlama imkânın olumsuzlamasını izleyenin çelişiğidir. Çünkü onu, yani imkânın olumsuzlamasını, "imkânsız" izler. İmkânın olumsuzlaması "olması mümkün değil" diyendir; bunu "olması imkânsız" diyen izler, onunla da "olmaması zorunlu" uyuşur. Demek ki mümkün önermenin olumsuzlamasını "olmaması zorunlu" diyen izler; bunun çelişiği ise "olmaması zorunlu değil" diyendir. Böylece çelişki çelişkiyi izler, ama tersine. Demek ki bu çelişkiler de söylenen şekilde izler derken bunu söylüyor; yani olumlama olumsuzlamayı, olumsuzlama olumlamayı izler. İzlemeler, mümkün olumlamayı "olmamak"a göre zorunlunun olumsuzlaması izleyecek, mümkünün olumsuzlamasıyla da "olmamak"a göre zorunlu olumlama uyuşacak şekilde konduğunda uygunsuz ya da imkânsız hiçbir şey çıkmaz. Bunları açıkladıktan sonra başka kuşkular ekliyor.

*Biri, "olması zorunlu"yu "olması mümkün"ün izleyip izlemediğinden kuşku duyabilir. Çünkü izlemezse çelişiği, yani "olması mümkün değil" izler. Biri bunun çelişik olmadığını söylerse "olmaması mümkün" demek zorundadır; ama ikisi de "olması zorunlu" hakkında yanlıştır. Öte yandan aynı şeyin kesilmesi de kesilmemesi de, olması da olmaması da mümkün görünür. Dolayısıyla olması zorunlu olanın olmaması olumsal olur; bu ise yanlıştır.*

PL64.611

est non esse,quam eamdem quae proponit non possibile est esse, quae est scilicet negatio possibilitatis , impossibilis affirmatio sequitur quae proponit impossibile est esse; hoc est ergo quod ait, Haec enim sit contradictio ejus quae sequitur id quod est non possibile esse. Nam cum possibilem affirmationem sequatur necessariae secundum non esse negatio quae dicit, non necesse est non esse,haec necessaria secundum non esse negatio contradictio est ejus quae sequitur negationem possibilitatis. Illud enim,id est negationem possibilitatis, sequitur id quod est impossibile. Nam cum negatio possibilitatis sit quae dicit non possibile esse, hanc sequitur ea quae dicit impossibile est esse, cui consentit ea quae dicit necesse esse non esse. Sequitur igitur possibilis propositionis negationem ea quae dicit necesse esse non esse,cujus est contradictio ea quae dicit non necesse est non esse. Fit ergo id quoque ut contradictio contradictionem sequatur, sed conversim. Quod ait per hoc cum dixit, Sequuntur igitur et hae contradictiones secundum praedictum modum,eum scilicet,ut affirmatio negationem , negatio vero sequatur affirmationem ,et nihil quidem erit vel inconveniens vel impossibile ita positis consequentiis,ut affirmationem quidem possibilem negatio necessarii secundum non esse sequatur , negationi vero possibilis affirmatio necessaria secundum non esse consentiat; quibus explicatis alias rursus adjicit dubitationes. Dubitabit autem aliquis si ad illud quod est necessarium esse,possibile esse sequatur. Nam si non sequitur, contradictio sequetur, non possibile esse, et si quis dicat non hanc esse contradictionem, necesse est ipsum dicere possibile non esse, sed utraeque falsae sunt de necesse esse. At vero rursus idem videtur esse possibile incidi, et non incidi, et esse, et non esse. Quare erit necesse esse, contingens non esse,hoc autem falsum est.

PL64.611_2Yukarıda izlemeleri, önde gelen zorunluyu imkânın izleyeceği şekilde düzenledi; şimdi aynı şey hakkında kendisi kuşku duyuyor. Biri mümkünün zorunluyla uyuştuğunu düzenlese de inkâr etse de ikisi de uygunsuz görünür. Biri imkânın zorunlulukla uyuştuğunu inkâr ederse, imkânın olumsuzlamasının zorunlu önermeye uyacağını söylemiş olur. Çünkü bir şeyin olmasının zorunlu olduğunu söyleyen önermeyle "olması mümkün" diyenin uyuştuğunu reddeden kişi, imkânın olumsuzlamasının zorunlulukla uyuştuğunu reddedemez; o zaman "olması zorunluysa olması mümkün değildir" diyen izleme tam olur, çünkü "olması zorunluysa olması mümkündür" diyen izleme yanlıştır. İmkânın olumsuzlamasının zorunlu olumlamayla uyuşması olamıyorsa, mümkün olumlamanın zorunluya uyması doğrudur. Ama bunda daha büyük bir güçlük olacaktır. Çünkü olması mümkün olan her şeyin olmaması da mümkündür. İmkân zorunluluğu izliyorsa, zorunlu olan, zorunluluğa uyan imkânın tabiatı gereği, olabilecek ve olmayabilecektir; ama bu imkânsızdır. Şu hâlde imkân zorunluluğu izlemez. İmkân zorunluluğu izlemiyorsa imkânın olumsuzlaması, yani "olması mümkün değil" izler ve az önce o yeri ele alırken belirttiğimiz sakıncalar yine doğar. Biri "olması mümkün değil" diyeni değil de "olmaması mümkün" diyeni mümkünün olumsuzlaması saymak isterse, olumsuzlamayı olumlamaya doğru sırayla uydurmamış olsa da, ki yukarıda kipli önermelerde olumsuzluğun fiillere değil kiplerin kendisine konması gerektiği söylenmiştir, yine de teslim olalım: Savunma için bazılarına faydalı görünebilecek bunu da kabul ettikten sonra kanıtın yanlış hükmünü kırarsak, doğruluk daha derinden ve sağlam kurulmuş olur. O hâlde imkânın olumsuzlaması onların istediği gibi "olmaması mümkün" diyen önerme olsun; ama bu da zorunluluğa uymaz. Biri "olması mümkün"ün zorunluyu izlemediğini söylerse, zorunluluğu hemen mümkünün çelişiği izler. Biri mümkünün çelişiği olarak "olmaması mümkün" diyeni koyar ve onun zorunlulukla uyuştuğunu düşünürse, ona göre "olması zorunluysa olmaması mümkündür" doğru bir izleme olur; ama bu olamaz. Çünkü olması zorunlu olan olmayamaz. Şu hâlde imkân zorunluluğu izlemiyorsa, ki zorunlu olan olumsal olur, çünkü mümkün ve olumsal eşgüçlüdür, imkânın olumsuzlamaları, ister "olması mümkün değil" diyen ister "olmaması mümkün" hükmünü taşıyan olsun, zorunluluğa uyar; ama ikisi de imkânsızdır. Bunlar izlemiyorsa onların olumlaması, yani imkân izler; ama yukarıda sık sık gösterdiğimiz gibi bu da olamaz. Bu soru sonraki sırada kendisi tarafından çözülecektir. Yukarıda söylenen sorunun anlamı böyle olduğuna göre, şimdi sözlerin kendisine ve sırasına bakalım. Biri, diyor, "olması zorunlu"yu "olması mümkün"ün izleyip izlemediğinden, yani imkânın zorunlulukla uyuşup uyuşmadığından kuşku duyabilir. Çünkü izlemezse, yani biri imkânın zorunluluğu izlediğini inkâr ederse, imkânın çelişiği izler. İmkân izlemiyorsa imkânın çelişiği, yani "olması mümkün değil" diyen izler; bundan çıkan imkânsızlığı atlamıştır. Bu, şudur: Zorunluluğu imkân izlemiyor, imkânın çelişiği uyuşuyorsa, "olması zorunluysa olması mümkün değildir" doğru izleme olur ki bu uygunsuzdur. Biri bunun çelişik olmadığını söylerse, yani imkânın çelişiğinin "olması mümkün değil" diyen olduğunu inkâr ederse, imkânın çelişiğinin "olmaması mümkün" diyen olduğunu söylemek zorundadır; ama ikisi de "olması zorunlu" hakkında yanlıştır. Çünkü zorunlu olanın mümkün olmaması da, zorunlu olanın olmamasının mümkün olması da olamaz. Yine aynı şeyin kesilmesi de kesilmemesi de mümkün görünür. Çünkü imkân olumlamaya

PL64.611_2

Supra consequentias ita;disposuit,ut praecedens necessarium possibilitas sequeretur,nunc de eodem ipse ambigit. Sive enim disponat consentire necessario possibile,sive quis neget, utrumque videtur incongruum . Nam si quis neget possibilitatem necessitati congruere,id dicit quoniam possibilitatis negatio necessariae propositioni conveniet. Si quis enim abnuat propositioni quae dicit aliquid necesse esse consentire eam quae proponit possibile esse,is illud abnuere non potest quin negatio possibilitatis necessitati consentiat,eritque integra consequentia, quae dicit si necesse est esse non possibile est esse,quandoquidem illa falsa est consequentia quae dicit, si necesse est esse, possibile est esse. Quod si hoc fieri non potest,ut possibilitatis negatio necessariae consentiat affirmationi,illud verum est affirmationem possibilem necessariae convenire. Sed in hoc quoque major inerit difficultas. Omne namque quod possibile est esse, possibile est et non esse. Sed si possibilitas necessitatem sequitur, erit id quod necesse est, ut possit esse et possit non esse secundum naturam scilicet possibilitatis, quae ipsi convenit necessitati; sed hoc impossibile est. Non igitur possibilitas sequitur necessitatem; quod si possibilitas necessitatem non sequitur, negatio possibilitatis sequitur ea scilicet quae est non possibile esse, evenientque ea rursus incommoda, quae dudum cum eum locum tractaremus expressimus. Quod si quis possibilem non velit esse negationem eam quae dicit non possibile esse, sed potius eam quae dicit possibilem esse non esse. Quanquam ille non recto ordine affirmationi negationem accommodet,dictum supra fit quoties cum modo propositiones dicuntur ad modos ipsos potius negationem poni oportere quam ad verba,dandae tamen manus sunt, ut cum eo quoque concesso quod ad defensionem utile aliquibus videri possit, argumentationis falsam sententiam fregerimus , penitus atque altius sit veritas constituta. Sit ergo negatio possibilitatis quam ipsi volunt,id est ea quae dicit possibile esse non esse;sed haec quoque necessitati non convenit:t. enim dicat quoniam possibile esse necessarium non sequitur, sequitur mox possibilis contradictio necessitatem: quod si quis contradictionem possibilis ponat eam quae dicit possibile non esse, eamque necessitati consentire putat, erit secundum eum recta consequentia, si necesse est esse, possibile est non esse,sed hoc fieri non potest. Quod enim necesse est esse non potest non esse; si igitur possibilitas non sequitur necessitatem , erit enim quod necesse est contingens. Possibile namque et contingens idem valent,negationes possibilitatis, sive ea quae dicit non possibile esse, sive ea cujus sententia est possibile est non esse, necessitati convenient; sed utrumque impossibile est. Quod si haec non sequuntur, sequitur ea quae est earum affirmatio,id est possibilitatis; sed hoc quoque fieri non potest,ut saepius supra monstravimus. Haec ergo hujusmodi quaestio in sequenti ordine ab ipso resolvitur. Nunc autem quoniam quaestionis supra dictae talis sensus est, verba ipsa sermonumque ordo videatur. Ait namque: Dubitabit autem, inquit, aliquis si illud quod est necessarium esse, possibile esse sequitur, id est si necessitati possibilitas consentit. Nam si non sequitur, id est si negat aliquis ut possibilitas necessitatem sequatur,contradictio consequitur possibilitatis.Nam quod possibilitas non sequitur,contradictio possibilitatis sequitur ea scilicet quae dicit non possibile esse, et praetermisit quod ex his esset impossibile. Hoc autem est ut si necessitatem possibilitas non sequatur,et contradictio possibilitatis consentiat, sit recta consequentia, si necessarium est esse, non possibile est esse, quod est inconveniens; et si quis non hanc dicat esse contradictionem , id est si quis neget possibilitatis contradictionem esse quae dicit non possibilem esse, illud certe necesse est ei dicere quod possibilitatis contradictio ea sit quae dicit possibile esse non esse, sed utraeque falsae sunt de necesse esse. Nam quod necesse est, fieri non potest ut non possibile sit. Et rursus quod necesse est, fieri non potest ut possibile sit non esse. Rursus videtur idem esse possibile incidi et non incidi. Possibilitas enim affirmationi

PL64.613ve olumsuzlamaya ortaktır: Mümkün denen şey hem olabilir hem olmayabilir. Bunun zorunlu hakkında yüklenmesi ise yanlıştır. Zorunlu varsa olmayamaz; yoksa hiçbir şekilde olumsal değildir. Biri imkânın zorunluluğu izlediğini söylerse, aynı imkân olumsalla uyuşur ve olması zorunlu olanın olmaması olumsal olur, yani olması zorunlu diye yüklenen şey olumsal olur. Olması mümkün olan olmayabiliyorsa, olmayabilen şeyin olmaması da olumsalsa, imkân zorunluluğu izlediği takdirde olumsallığın da onu izleyeceğinden kuşku yoktur. Olumsalı olumsuzlamada da söyleyebiliriz: "Olmaması olumsaldır." Şu hâlde olması zorunlu olanın olmaması olumsaldır. Bu ise yanlıştır. Sözlerin sırası öteki yerlerin hemen hepsinde olduğu gibi burada da karışık ve sıkışıktır; bazen önermelerin benzerliği, bazen eksik olan şey hükmü dolaşık ve kapalı kılar. Biri Aristoteles'in sözlerine açıklamamızın sırasını bağlar, orada benzerlik yüzünden karışık olanı açıklamamızın ayrımıyla ayırır ve Aristoteles'in sözlerinde eksik olanı buradan tamamlarsa, bütün hükmün gerekçesi aydınlanacaktır. Soruyu ortaya koyduğuna göre şimdi şu sözlerle aralıksız ele alıyor:

*Açıktır ki olabilen ya da yürüyebilen her şeyin karşıtlara gücü yetmez; bunun doğru olmadığı şeyler vardır. Önce akla göre olmayan kuvvelerde: Ateş ısıtıcıdır ve akıl dışı bir gücü vardır. Akla göre kuvveler aynıyken birçok zıt şeyin kuvvesidir; akıl dışı kuvvelerin ise hepsi böyle değildir; ama söylendiği gibi ateşin ısıtması ve ısıtmaması mümkün değildir, her zaman fiil hâlinde olan başka şeylerin de öyle. Ama bazıları akıl dışı kuvvelere göre de karşıtları birlikte kabul edebilir. Bu şu sebeple söylenmiştir: Her kuvve karşıtların kuvvesi değildir, aynı türe göre söylenenler bile.*

PL64.613

negationique communis est, namque et esse et non esse potest quod possibile esse dicitur. Hoc autem falsum est de necessario praedicari. Necessarium namque si est, non esse non poterit; si non est, nulla ratione contingit; quod si quis dicat quoniam possibilitas necessitatem sequitur,eadem possibilitas consentit contingenti, et erit necesse esse contingens non esse, id est erit contingens id quod necesse esse praedicatur. Nam si quod possibile est esse, potest non esse, quod autem potest non esse, contingit ut non sit, non dubium est quin si necessitatem possibilitas sequitur, eam sequatur quoque et contingentia; sed contingens possumus dicere in negatione, ut dicatur contingit non esse; est igitur quod necesse est esse, contingens non esse. Hoc autem falsum est, atque hic quidem ordo sermonum est, ut in aliis fere omnibus perplexus atque constrictus , alias enim similitudo enuntiationum, alias id quod deest implicitam reddit obscuramque sententiam; quod si quis Aristoteles verbis seriem nostrae expositionis annectat, et quod illic propter similitudinem confusum est , per expositionis nostrae distinctionem ac separationem disgreget; quod vero in Aristotelis sermonibus minus est, hinc compenset, sententiae ratio totius elucebit. Nunc ergo quoniam proposuit quaestionem, eam continenter exsequitur his verbis: Manifestum est autem quoniam non omne possibile vel esse vel ambulare, et opposita valet. Sed est in quibus non sit verum. Ac primum quidem in his quae non secundum rationem possunt , ut ignis calefactibilis est, et habet vim irrationabilem. Ergo secundum rationem potestates eaedem plurimorum etiam contrariorum sunt. Irrationabiles vero non omnes, sed quemadmodum dictum est, ignem non est possibile calefacere et non calefacere , neque quaecunque alia semper agunt.Alia vero possunt et secundum irrationabiles potestates simul opposita suscipere, sed hoc idcirco dictum est , quoniam non omnis potestas oppositorum est , neque quaecunque secundum eamdem speciem dicuntur.

PL64.613_2Aristoteles mümkünle zorunlunun gerekmesi hakkında kuşkuya düşmüştü: İmkân zorunlulukla uyuşmazsa uygunsuz bir sonuç çıkıyordu; imkân zorunluluğu izlerse bu kez imkânın uyuştuğu zorunluluk kendi içinde hem olmayı hem olmamayı kabul etmiş oluyordu. Şimdi bu uygunsuz ikilemi akla yatkın bir delille çözüyor. Şöyle diyor: İmkân zorunluluğu izleyince zorunluluğun tabiatını ve katılığını kırar, zorunlu olanı olumsallığa çevirir diye korkmak yersizdir. Çünkü olması mümkün olan her şeyin olmaması da mümkün değildir. Birçok şey yalnız tek bir güç taşır, olumsuzlamaya hiçbir şekilde elverişli değildir; akıl dışı fiilin meydana getirdiği imkânlar böyledir. Ateşin ısıtması mümkünse de ısıtmaması mümkün değildir; dolayısıyla bu kuvvenin karşıtlara gücü yetmez. Bir kuvvenin karşıtlara gücü yetiyorsa olmaya da olmamaya, yapmaya da yapmamaya gücü yeter. Karşıtlara gücü yetmeyen kuvve ise yalnız tek bir şeye muktedirdir, yalnız olumlamaya izin verir, olumsuzlamayı reddeder. Demek ki biri imkânın zorunlulukla uyuştuğunu kabul ederse, imkânın uyuştuğu olumsal yüzünden zorunluluğun kendisi olumsallığa dönmek zorunda kalmaz. Çünkü, diyor, her mümkün iki şeye birden güç yetiremez, yani hem olabilmeye hem olmayabilmeye. Bu yüzden her mümkün olumsallıkla uyuşmaz.

Bunu şu yollarla öğretiyor: Akla göre olmayan şeylerde, diyor, imkân olarak adlandırılan şeyin karşıtlara gücü yetmez; ateşin ısıtması akıl dışı olan bu tür bir şeydir. Çünkü ateşin neden ısıttığına dair bir akıl yoktur; tabiatça meydana gelen her şeyde böyledir. Şu hâlde kuvvesi akıl dışı olan şeylerin karşıtlara gücü yetmez: Ateş hem ısıtıp hem ısıtmamaya muktedir değildir; iki şeye de gücü yetseydi karşıtlara gücü yeterdi, çünkü ısıtmak ve ısıtmamak karşıttır. Akıl dışı kuvvelerin karşıtları yapma yeteneği yoksa, akla göre meydana gelenler karşıtların fiilini kendilerinde tutabilecektir: İradeden ve akıldan doğan her şey iki yana da güç yetirir. Tıpkı benim için hekimlik yapmanın hem mümkün hem mümkün olmaması gibi, yahut yürümenin ve yürümemenin. Çünkü herhangi bir kimsenin ruhun aklıyla ya da isteğiyle istediği şeye akıldan geliyor denir. Bütün bunlarda iki yana da, yani olumlamaya da olumsuzlamaya da, olmaya da olmamaya da gücü yeten kuvve vardır. Akıl dışı şeylere gelince, söz konusu kuvvenin karşıtlara gücünün yetmemesi yalnız bunlarda görülebilse de, her akıl dışı kuvvenin karşıtlara gücü yetmez değildir. Örneğin su hem soğuktur hem nemlidir; dolayısıyla kolayca hem soğutabilir hem ıslatabilir. Ama aynı su ısınıp sıcak suya dönüşünce soğutma gücüne sahip olmayabilir; öte yandan su olduğu sürece ıslatma gücünü yitiremez. Bu yüzden her kuvvenin karşıtlara gücü yetmez; karşıtlara gücü yeten kuvve akla uygun hareketlerde güç bulan kuvvedir. Karşıtlara gücü yetmeyen kuvve ise yalnız akıl dışı şeylerde bulunur, ama hepsinde değil; çünkü suyun soğukluğu örneğinde söylendiği gibi iki yana da gücü yeten akıl dışı kuvveler vardır.

Düşüncenin bütün gücü budur. Şimdi kelimelerin dizilişini açalım. Açıktır ki, diyor, olabilen ya da yürüyebilen her şeyin karşıtlara gücü yetmez. Bu, yürüyebilen ya da olabilen her şeyin karşıtlara, yani olmamaya güç yetiremeyeceğini sanalım diye söylenmemiştir. Metin bunu gösterir gibidir, ama kimse böyle anlamasın; şöyle söylenmiş saymak daha iyidir: "Açıktır ki, 'yürümesi mümkündür' derken sıkça kullandığımız her mümkünün karşıtlara gücü yetmez." Çünkü her kuvve olumlamaya ve olumsuzlamaya birden uymaz; yukarıda söylediğimiz gibi yalnız tek bir şeyin imkânı olanlar vardır. Şöyle dersek bu daha açık anlaşılır: "Açıktır ki sıkça olmak ve yürümek hakkında yüklediğimiz her mümkünün karşıtlara gücü yetmez." Böyle düşünen kişi metnin kelimelerinin ne anlattığını daha kolay kavrar,

PL64.613_2

Cum de possibilis et necessarii consequentia dubitasset, cumque si possibilitas necessitate consentiret, quod erat incommodum, vel si possibilitas rursus necessitatem sequeretur, necessitas ipsa cui possibilitas consentiret in se et esse et non esse susciperet, nunc incongruentem ambiguitatem rationabili argumentatione dissolvit dicens: Non vere illud metuit, ne possibilitas necessitatem consequens ipsam naturam necessitatis atque rigorem frangeret, ut id quod necesse esset, in contingentiam permutaretur. Neque enim, inquit, omne quod possibile est esse, et possibile est non esse. Sunt enim plura quae unam tantum vim continent, et ad negationem nullo modo sunt apta, ut in his possibilitatibus quas irrationabilis actus efficit. Nam cum sit possibile ignem calefacere, non est possibile ut non calefaciat. Quare haec potestas non potest opposita. Si qua enim potestas opposita potest, illa et non esse potest et esse, et facere et non facere, quae vero non potest opposita, unam rem tantum potest, quae affirmationem tantum dat, negationem vero repudiat. Si quis enim ponat possibilitatem necessitati consentire, non idcirco jam necesse est ipsam necessitatem in contingentiam verti, cui contingenti scilicet possibilitas consentit. Non enim, inquit, omne possibile utrumque potest, id est et posse esse et posse non esse. Atque ideo non omne possibile contingentia e consentit, docet autem hoc his modis: in his, inquit, quae non secundum rationem possunt, possibilitas quae esse dicitur, non valet opposita, ut ignem calefacere irrationabile est. Nulla enim ratio est cur ignis calefaciat. Omnium namque quae naturaliter fiunt nulla ratio est. Ergo haec quorum potestas irrationabilis est non possunt opposita, ut ignis non potest calefacere et non calefacere. Si enim utrumque possunt, opposita possunt. Calefacere enim et non calefacere opposita sunt. Cum ergo irrationabiles potestates opposita non habeant agendi facultatem, illa quae secundum rationem fiunt ad oppositorum actum poterunt retineri, ut quidquid ex voluntate et ratione conceptum est, ad utrumque valeat. Medicinam namque mihi exercere et possibile est, et possibile non est. Vel rursus ambulare et non ambulare. Quod enim quisquis animi ratione vel appetentia vult, hoc ex ratione venire dicitur. Et in his omnibus illa potestas est quae ad utrumque valeat, id est ad affirmationem et negationem, ut sit scilicet et non sit. In his autem quae sunt irrationabilia, lic ". tin. solis venire possit, ut ea potestas quae dicitur, non etiam possit opposita, tamen non omnis irrationabilis potestas opposita non potest, ut a qua et humida est. Ergo et frigescere potest facile et humectari, sed eadem permutata in calidam potest frigescendi vim non habere, cum non possit humectandi amittere potestatem; dum aqua sit. Quocirca non omnis potestas valet opposita, sed valet quidem opposita potestas, ea quae secundum rationabiles motus valuit. Illa vero potestas quae opposita non valet, in solis irrationabilibus invenitur, licet non in omnibus. Sunt enim irrationabiles potestates quae utrumque possunt, ut id quod dictum est de aquae frigore. Et tota quidem sententiae vis talis est. Nunc quis sit sermonum ordo explicetur. Manifestum est, inquit, quoniam non omne possibile vel esse, vel ambulare, opposita valet. Quod ita dictum esse manifestum est, non ut putaremus quod omne quod ambulat potest, vel quod esse potest, non possit opposita, id est non possit non esse. Hoc enim videtur textus ostendere, sed nemo ita intelligat, potiusque sic dictum videatur. Manifestum est quoniam non omne possibile frequenter solemus usurpare, cum dicimus possibile esse ambulare, opposita valet. Neque enim omnis potestas affirmationi negationique convenit. Sed sunt quaedam quae unum tantum possibilitas sunt, ut supra jam diximus, atque hoc apertius intelligitur si ita dicamus: Manifestum est enim quoniam non omne possibile et opposita valet, quoniam scilicet possibile frequenter et de esse et de ambulare praedicamus, hoc ita cogitans facilius quis agnoscit,

PL64.615çünkü kapalı anlamlara sabırla ve rıza göstererek destek olmak gerekir; kelimelerin hesabı öyle olmasa da söyleyenin düşüncesine bakan da budur. Bunu böylece yerine koyunca açıktır ki bütün kuvvelerin karşıtlara gücü yetmez; karşıtlara gücünün yettiğini söylemenin doğru olmadığı kuvveler vardır. Bunun örneği akıl dışı olarak, yani hiçbir akla göre olmadan güç yetiren şeylerdir; bu kuvvelerin gerekçesi verilemez, çünkü onlar tabiatlarıdır. Ateş ısıtıcıdır; bunun için bir gerekçe verilemez, çünkü bu tabiatça onda bulunur. Dolayısıyla ateşin bu kuvvesi akıl dışı olduğu için karşıtlara güç yetiremez. Akla uygun olanlar ise, ve akla uygun kuvveye göre olanlar, aynı kuvveler olarak birçok zıt şeyin de kuvvesidir. Aklın hükmettiği varlıkların tabiatı iki karşıta da elverişlidir; aynı kuvveler birçok zıt şeyin kuvvesidir. Örneğin benim için yürümek mümkünse, bu akıldan ve iradeden meydana geldiği için yürümemek de mümkündür; bu tek bir şeyin değil, çok şeyin, üstelik zıt şeylerin kuvvesidir. Yürümek ve yürümemek bir bakıma olumlama ve olumsuzlama olsa da Aristoteles burada onları zıt yerine koyuyor. Akla uygun bütün kuvvelerde bu açıktır: Bunlar birçok zıt şeyin kuvvesidir ve karşıtlara güç yetirir. Akla göre olmayanların ise kimileri karşıtlara güç yetirse de hepsi yetirmez. Suyun soğutma kuvveti vardır ve bu akıl dışıdır; ısıtıldığında onda ısıtma gibi başka bir kuvvet de bulunur. Ama bu bütün akıl dışı kuvvelerde bulunamaz; söylendiği gibi ateşin yalnız ısıtma kuvveti var görünüyor. Akıl dışı kuvvelerin ise hepsi değil sözü, yani hepsinin karşıtlara gücü yetmez sözü bunu anlatır; söylendiği gibi ateşin ısıtması ve ısıtmaması mümkün değildir. Ayrıca zıtların imkânı olmayan bütün şeyler için bir kural veriyor: Her zaman fiil hâlinde tek bir şey taşıyanlar böyledir; ateş her zaman ısıtır, güneş her zaman hareket eder, vb. Her zaman fiil hâlinde olan başka şeylerin de sözüyle bunu söylüyor. Başkaları ise, suda söylendiği gibi, akıl dışı kuvvelere göre de bazı karşıtlara güç yetirir.

Bunun, biri imkânın zorunluyla uyuştuğunu söylerse zıtlardan hiçbirinin başa gelmeyeceğini anlayalım diye söylendiğine tanıklık ediyor. Her imkânın zıtlara gücü yetmediği için, zorunlulukla uyuşan imkân zıtlara gücü yetmeyen, hep tek bir şeyi yapan imkândır. Bu şu sebeple söylenmiştir: Her kuvve karşıtların kuvvesi değildir, aynı türe göre söylenenler bile sözü bunu anlatır. Aynı türe göre söylenenler bile sözünün anlamı şudur: Mümkün denen her şey zıtların kuvvesi olamayacağı gibi, aynı türün altındakilerden de bazılarının zıtlara gücü yetmez; akıl dışı şeylerde böyledir. Bütün akıl dışı şeylerin akıl dışı olmak bakımından tek bir türü vardır, ama bunların hepsinde bile zıtlara aynı kuvve bulunamaz; yukarıda ateş için söylendiği gibi. Ateşin kuvveti akıl dışıdır, ama zıtlara geçebilecek türden değildir. Şu hâlde aynı türün altındakilerin hepsinin zıtların kuvvesi olamayacağı doğru söylenmiştir: Ateşin kuvveti öteki bütün akıl dışı kuvvelerle birlikte akıl dışı kuvvet türünün altındadır, yine de karşıtlara gücü yetmez.

Bunun bütün meseleye dokunabildiğini, ama onu kesin olarak çözemediğini önceden söylemiştik. Kuşkuyu en çok yoluna koyacak ve ikilemi karara bağlayacak olanı ise Aristoteles sözünü sürdürerek ekliyor:

*Bazı kuvveler eş adlıdır. Mümkün tek bir anlamda söylenmez. Kimi fiil hâlinde olduğu için doğrudur: Yürüdüğü için yürümesi mümkündür denir, genel olarak da mümkün denen şey zaten fiil hâlinde olduğu için olması mümkündür denir. Kimi de belki yapacağı için mümkündür: Belki yürüyeceği için yürümesi mümkündür denir. Bu kuvve yalnız hareket edebilen şeylerde bulunur, öteki ise hareket etmeyenlerde de. Her ikisinde de yürümenin ya da olmanın imkânsız olmadığını söylemek doğrudur, hem yürüyen ve yapan hakkında hem yürüyebilir olan hakkında. Demek ki böyle bir mümkünü zorunlu hakkında mutlak olarak söylemek doğru değildir, ötekini söylemek ise doğrudur. Dolayısıyla, parçayı küllî izlediğine göre, zorunlu olarak olanı olabilme izler, ama bütünüyle değil.*

PL64.615

quid ipsius textus verba denuntient, cum etiam adminiculari quis debeat obscuris sensibus patientia atque consensu, quod ad sententiam potius dicentis spectet, etsi sermonum ratio ita non habeat. Hoc ergo ita constituto manifestum est, scilicet non omnes potestates opposita valere, sed esse quasdam in quibus non sit verum dicere quoniam opposita valent, et datur exemplum in his quidem quae irrationabiliter possunt, idest non secundum aliquam rationem, quarum scilicet potestatum reddi ratio non potest, quod ipsarum sit natura, ut quoniam ignis calefactibilis est, idcirco de eo ratio reddi non potest. Hoc namque illi naturaliter adest, ut haec quidem ignis potestas non valeat opposita, licet sit irrationabiliter nabilis. Quae vero rationabiles sunt, et secundum rationabilem potestatem eaedem plurimorum etiam contrariorum sunt. Nam quibus ratio dominatur natur, ad utraque opposita natura ipsorum apta est, ut eaedem potestates sint plurimorum quae sunt contraria, ut si est mihi possibile ambulare, quoniam hoc ex ratione et voluntate fit, sit possibile non ambulare, et est hoc potestatis non unius, sed plurimorum, eorumque contrariorum: licet enim affirmatio et negatio sit quodammodo ambulare et non ambulare, tamen nunc ab Aristotele in contrarii vice disponitur, et hoc quidem in omnibus rationabilibus potestatibus planum est, eas plurimorum esse contrariorum et opposita valere. Quae vero secundum rationem non sunt, licet sint quaedam quae opposita valeant, non tamen omnia. Nam cum aqua frigefaciendi habeat potestatem quod irrationabile est, et ei rursus alia potestas calefaciendi, cum ipsa sit calefacta, sed non in omnes potestatibus irrationabilibus hoc inveniri potest - test. Ignis enim (ut dictum est) unam calefaciendi tantum videtur habere potestatem, hoc enim est quod ait: Irrationabiles vero non omnes, id est opposita valent, sed quemadmodum dictum est, ignem non est possibile calefacere et non calefacere, daturque in omnibus regula quae non sint possibilia contrariorum, ea scilicet quae semper unam rem actu continent, ut ignis semper calet, sol semper movetur, et caetera hujusmodi, quod per hoc ait quod dixit: Neque quaecunque alia semper agunt, alia vero possunt quaedam opposita, etiam secundum irrationabiliter potestates, ut dictum est de aqua. Sed hoc idcirco dictum esse testatur, ut cognosceremus nihil evenire contrariorum, si quis diceret possibilitatem necessario consentire. Cum enim non omnis possibilitas contraria valeret, ea scilicet necessitati consentit, quae contraria non valet, sed unam rem semper agit, hoc est enim quod ait: Sed hoc quidem idcirco dictum est, quoniam non omnis potestas oppositorum est, nec quaecunque secundum eamdem speciem dicuntur quod ait: Nec quaecunque secundum eamdem speciem dicuntur tale est. Non modo omne quod dicitur possibile contrariorum esse non po, sed etiam ea quae sub eadem specie sunt, quaedam contrariorum non possunt, ut ea quae sunt irrationabilium. Nam cum omnium irrationabilium in eo quod irrationabilia sunt, una sit species, tamen ne in nis quidem invenire potest ut in omnibus eadem sit contrariorum potestas, ut de igne quod supra dictumest. Nam cum ejus irratio sit potestas, non tamen talis est ut ad contraria transferatur. Recte igitur dictum est, quoniam neque quae sub eadem specie sunt poterunt omnia contrariorum esse potentia. Nam cum ignis potestas cum aliis omnibus potestatibus irrationabilibus sub ea sit specie quae irrationabilis est potestas, tamen non valet opposita. Atque hoc quidem quod attentare possit totam quaestionem, non tamen validissime dissolvere praediximus. Quod vero maxime dirigat dubitationem ambiguitatemque constituat, ipse continuata oratione addidit dicens: Quaedam vero potestates aequivocae sunt. Possibile enim non simpliciter dicitur, sed hoc quidem quoniam verum est ut in actu, ut possibile est ambulare quoniam ambulat, et omnino possibile est esse quoniam jam est actu quod dicitur possibile. Illud vero quoniam forsitan aget, ut possibile est ambulare quoniam forsan ambulabit, et haec quidem in mobilibus solis est potestas, illa vero, et in immobilibus. In utrisque autem verum est dicere non impossibile esse ambulare, vel esse, et quod ambulantia, et agit et ambulabile est. Sic ergo possibile non est verum de nece, alterum autem dicere verum est verumest. Quare quoniam partem universale. sequitur, illud quod ex necessitate est, sequitur posse esse, sed non omnino.

PL64.615_2Aristoteles'in şimdi ortaya koyduğu düşüncenin neyi kapsadığını beşinci kitapta titizlikle açıkladık; şimdi kısaca geçelim. Bu şerh emeğini açıklamak ve öğretmek için üstleniyoruz, uzatıp bıktırmak için değil. Düşüncenin bütünü şudur: Şeyler hakkında sıkça söylediğimiz "mümkün" tek anlamda söylenmez. Mümkün kuvveden türediği için kuvvenin kendisi gibi eş adlıdır. Bu şuradan bellidir: Bazı imkânlar yapıldıkları için değil, yapılmalarına hiçbir şey engel olmadığı için böyle anılır. Sağlıklı bedenli biri oturuyor olsun, engel olabilecek her şey de kaldırılmış olsun; onun yürümesi mümkündür deriz, yürüdüğü için değil, yürümesini hiçbir şey engellemediği için. Bazı imkânlar ise zaten fiil hâlinde olup yapıldıkları için böyle anılır; yürüyen biri için yürümesi mümkündür demek gibi. Şu hâlde bir fiile göre değil de yapabileceğine göre söylenen imkân, yapmaktan alıkonmamasından dolayı "kuvve"den adını alır. Zaten yapan ve fiil hâlinde olan imkânda ise fiilin kendisine imkân denir. Demek ki imkânın iki anlamı vardır: Biri kuvve hâlinde olup fiile göre olmayan imkânı gösterir, öteki fiil hâlinde olan imkânı anlatır. Zaten fiil hâlinde olan bu imkân ise ya kuvveden fiile geçmiştir ya da tabiatça her zaman fiil hâlinde olmuştur. Örneğin oturduğu için yürümeyen insan yürüyebilir, bu yüzden kuvveden fiile geçer;

PL64.615_2

Quid haec sententia contineret quam nunc Aristoteles proposuit, quinto quidem libro diligenter ex pressimus et nunc eam breviter exsequamur exsequamur. Expositionis enim causa doctrinaeque hunc secundum nos expositionis sumimus laborem, non augendi prolixitate fastidii. Talis ergo est sententia tota. Possibile quod frequenter in rebus dicimus non simpliciter dicitur citur. Atque ideo quoniam possibile a potest at et rationem est, ut ipsa quoque potestas aequivocum est. Hoc hinc manifestum est, quod quaedam possibilitates ad hoc dicuntur non quoniam aguntur, sed quoniam ut agantur nihil impedit, ut si de aliquo sano corpore omnibusque aliis quae impedire poterant remotis sedente dente, dicatur possibile esse ambulare eum, non quoniam ambulat, sed quoniam ut ambulet nihil omnino prohibet. Quaedam vero possibilitates ita dicuntur quoniam jam actu sunt atque aguntur, ut si quis de ambulante homine dicat, possibile esse eum ambulare, atque ideo ea possibilitas quae non secundum actum aliquem dicitur, sed secundum id quod posset agere, de eo quod agere non prohibetur a potestate possibilitas nomi. Haec vero quae jam agit atque in actu est, actus ipse possibilitas appellatur, Duae vero sunt significationes possibilitatis, una quae eam possibilitatem designat, quae est potes tale, quae secundum actum non sit. Altera quae eam possibilitatem significat quae actu sit. Haec autem possibilitas quae jam actu est, aut ex potestate ad actum transit, aut semper in actu naturaliter fuit, ut cum homo ex eo quod sedet non ambulat, potest ambulare, atque ideo ex potestate in actum vertitur,

PL64.617güneş ise hareket ederken asla kuvveden fiile geçmez, çünkü hiçbir zaman bu hareketi yapmamış değildir. Ateş de hiçbir zaman, şimdi ısıttığı gibi ısıtmamış değildir. O hâlde bir fiile göre söylenen imkân da kendi içinde iki tür taşır. Biri olmaması mümkün olmayan bir fiilin imkânını gösterir; asla kuvveden fiile geçmeyip tabiatça hep fiil hâlinde kalan bu imkâna zorunlu denir. Öteki ise olmaması da mümkün olandır; kuvveden fiile geçmiş olan budur ve fiil hâlindeyken zorunlu değildir. Kuvveden fiile geçen böyle bir imkân yalnız hareket edebilen şeylerde, yani cisimlerde bulunur. Cisimsiz şeylerin hareket etmediği hangi delillerle gösterilir, az sonra söyleyeceğiz. Kendi tabiatlarının keyfiyeti sayesinde her zaman fiil hâlinde kalanlar ise hem hareket edebilen şeylerde bulunur (ateşin her zaman fiil hâlinde olup hiçbir zaman kuvve hâlinde olmamış ısısı gibi) hem hareket etmeyen şeylerde; bunlar cisimsiz ve ilâhî şeylerdir. Demek ki kuvveden fiile geçen imkân yalnız bozulabilen cisimsel şeylere aittir, her zaman fiil hâlinde olan ise ilâhî şeylerle cisimlerin ortağıdır.

Bütün hesabı kısaca toparlarsak şöyle demeliyiz: İmkân eş adlıdır, birçok şeyi anlamlandırır. Bir imkân vardır ki fiil hâlinde olmadığı hâlde olabilir, bu yüzden ona imkân yüklenir. Bir başkası ise zaten fiil hâlindedir. Zaten fiil hâlinde olan bu imkân eş adlı değil, cinstir; altında şu türleri bulundurur: fiil hâlinde olup kuvveden geçmiş imkân, fiil hâlinde olup kuvveden geçmemiş imkân. Kuvveden geçmemiş olana zorunlu denir, asla dayanağını terk etmez. Kuvveden fiile geçene ise, bir gün dayanağını terk edebileceği için kuşkusuz zorunlu olmayan denir. Bu ikisine, yani hem kuvve hem fiil hâlinde imkân denen şeylere, ikisinin de imkânsız olmadığını söylersek ortak bir yükleme yapabiliriz. Yürümeyip yürüyebilen de yürümekte olan da hakkında, yapabildiklerini ya da yaptıklarını yapmalarının imkânsız olmadığını söylemek doğrudur.

İmkân kelimesinin anlamı altında iki şey bulunduğuna göre, biri fiil hâlinde olmayan imkân, öteki fiil hâlinde olan imkân, kuvveye göre söylenen imkân zorunluya uymaz ve zorunlulukla hiçbir zaman uyuşamaz. Geriye zorunluluğun fiil hâlindeki kısmın altına konması kalır. Ama bunun da kuvveden fiile geçen, zorunlu olmayan bir türü vardır; demek ki zorunluluk bunun altına da konamaz. Olması zorunlu olanın olmasının mümkün olduğunu kimse reddetmez; mümkünün altında ise kuvve hâlinde denen de vardır. Ama zorunluluk ne bu kuvvenin altına konur ne de fiil hâlinde olup dayanağını terk edebilen imkânın. Geriye onun dayanağını terk edemeyen fiilin altına konması kalır; öyle ki zorunluluk, kuvveden fiile gelmediği için fiili ve dayanağını asla terk etmeyen imkândır. Demek ki zorunluluk imkânın bir türü olacaktır, çünkü her zaman fiil hâlinde olan imkânın bulunduğu yere konmaktadır. Cins türü izlediğine, türün bulunduğu yerde cins eksik olamayacağına göre, kendi cinsi olan imkân kendi türünü, yani zorunluluğu izler, ama imkânın tamamı değil. Yalnız kuvve hâlinde olup fiil hâlinde olmayan imkân ile fiil hâlindeyken dayanağını terk edebilen imkân onu izlemez; yalnız fiil hâlindeyken dayanağından asla ayrılamayan imkân izler. Şu hâlde imkân zorunluluğu izler ve imkânsız bir sonuç çıkmaz; ama söylendiği gibi, fiil hâlinde olan ve tabiatça dayanağında olmaktan asla vazgeçmeyen imkân.

Bütün anlam budur; kelimelerin hesabı da şöyle olacaktır. Bazı kuvveler, diyor, eş adlıdır. Bunu, her kuvve eş adlı olmadığı için söylüyor, çünkü cins olan kuvve de vardır: fiile göre yüklenen kuvve. Bazı kuvvelerin nasıl eş adlı olduğunu şöyle izah ediyor: Mümkün tek bir anlamda söylenmez. Kimi fiil hâlinde olduğu için doğrudur: Yürüdüğü için yürümesi mümkündür denir, genel olarak da mümkün denen şey zaten fiil hâlinde olduğu için olması mümkündür denir. Bundan daha açık bir şey gösterilemezdi: Zaten yapılmakta olan şeye mümkün denir.

PL64.617

Sol vero cum movetur, nunquam ex potestate in actum vertitur. Neque enim aliquando hunc motum non egit. Neque ignis ut nunc non caleret, aliquando non caluit. Ergo ea rursus possibilitas quae secundum actum aliquem dicitur duas intra se species continet net, unam quae talem actum possibilitatis designet, quemque non esse non liceat, et haec dicitur necessaria quae nunquam ex potestate in actum vertitur, sed in actu naturaliter mansit; alteram vero quam liceat et non esse, quae scilicet ex potestate in actum migravit, et hoc non necessarium cum sit actu, et haec talis possibilitas quae ex potestate in actum vertitur titur, in solis mobilibus est, hoc est quae moveri possunt, haec autem sunt corporalia; incorporalia vero non moveri, quibus rationibus astruatur paulo post dicemus. Illae vero quae semper in actu propriae naturae qualitate manserunt, et in mobilibus inveniuntur niuntur, ut igni calor qui semper actu et nunquam fuerit potestate, et in his quae sunt immobilia, haec autem sunt incorporalia et divina. Quare possibilitas ea quae ex potestate in actum migravit, solorum est corruptibilium et corporalium. Ea vero quae semper actu fuit, divinis corporalibusque communis est, ut igitur tota ratio breviter attiogatur, ita dicendum est: possibilitas aequivoca est et multa significans. Est enim una possibilitas, quae ipsa quidem cum non sit in actu esse possit. Atque ideo de ea possibilitas praedicatur. Est autem alia quae jam est actu, haec autem quae jam actu est, non aequivoca est, sed genus. Habet enim sub se species eam possibilitatem quae actu quidem est, sed ex potestate migravit. Alia vero quae actu est, sed ex potestate non migravit. Et illa quidem quae ex potestate non migravit, ipsa dicitur necessaria, quae nunquam relinquit subjectum. Illa vero quae ex potestate ad actum transit, sine ulla dubitatione dicitur non necessaria. Idcirco quod poterit relinquere aliquando subjectum, sed de his utrisque, scilicet quae vel in potestate vel in actu possibilitates dicuntur, communis esse poterit praedicatio, si dicamus utrasque esse non impossibiles. Nam et qui potest ambulare cum non ambulet, et qui jam ambulat, verum est de his dicere quoniam non est impossibile eos id agere quod possunt agere vel agunt. Cum vero sub significatione possibilitatis duo sint, una possibilitas quae actu non est, alia vero quae actuest, illa possibilitas quae; secundum potestatem dicitur necessariae non accommodatur, neque aliquando necessitati poterit consentire. Restat igitur ut sub ea pluralitate necessitas ponatur quae actu est, sed ea quoque habet unam speciem perquam ex potestate in actum migrat, quae est non necessaria. Quare ne in hac quidem poni potest necessitas. Restat igitur ut quoniam id quod necesse est esse, nullus negat esse possibile. Sub possibili autem est et ea quae potestate esse dicitur. Sed necessitas non ponitur, neque sub ea potestate quae actu est et subjectum potestate relinquere, sed ponatur sub eo actu qui subjectum relinquere non potest, ut sit necessitas possibilitas quae actum et subjectum nunquam relinquat, eo quod ad actum ex potestate non venerit. Species igitur quaedam erit necessitas possibilitatis siquidem illic ponitur ubi est ea possibilitas quae; actu semper esl. Quod si speciem sequitur genus, et ubi est species, genus deesse non potest, sequitur speciem suam, id est necessitatem genus proprium, id est possibilitas, sed non omne. Ea vero possibilitas ne, non sequitur quas potestate tantum est, non etiam actu, neque ea quae cum sit actu relinquere subjectum potest, sed ea tantum quae cum actu sit nunquam poterit a subjecto discedere. Sequitur ergo possibilitas necessitatem, nihilque evenit impossibile, sed ea, ut dictum est, quae in actu sit, et nunquam in subjecto natura esse desistat. Totus quidem sensus hujusmodi est, ratio vero verborum - ita constabit. Quaedam vero, inquit, potestates aequivocae sunt, sed hoc idcirco dictum est quoniam non omnis potestas aequivoca est. Est enim potestate quae ut genus sit, ea scilicet quae secundum actum praedicatur. Quemadmodum autem quaedam potestates aequivocae sint exsequitur dicens. Possibile enim non simpliciter dicitur, et hocpar, sed hoc quidem quoniam verum est ut in actu, ut possibile est ambulare, quoniam jam ambulat, et omnino possibile est esse, quoniam jam est actu quod dicitur possibile. Hoc planius nihil potuerit demonstrari, quam si illud possibile dicitur, quod jam agitur.

PL64.617_2Çünkü biri bunun mümkün olduğunu reddederse, imkânsız olanın olduğunu ve meydana geldiğini söylemiş olur; bu ise bütün akla yatkınlığın ölçüsünü aşar. Mümkünün anlamının öteki kısmını şöyle söylüyor: Kimi de belki yapacağı için. Bunun örneğini de veriyor: yürüyeceği için yürümesi mümkündür. Demek ki zaten yapanı değil, belki yapacak olanı, yani yapmasını belki hiçbir şeyin engellemediği kimseyi kastediyor. Bu kuvve, diyor, yalnız hareket edebilen şeylerde bulunur; yani fiile göre değil, kuvveye göre söylenen kuvve. Hareket edebilenlerden, söylendiği gibi, yalnız cisimleri kastediyor. Öteki ise, yani fiil hâlinde olan, hareket etmeyenlerde de. "Hareket etmeyenlerde de" derken "de" sözünü fiil hâlindeki imkânın yalnız ilâhî şeylerde değil, ölümlü ve cisimsel şeylerde de bulunduğunu düşünelim diye ekliyor. Her ikisinde de yürümenin ya da olmanın imkânsız olmadığını söylemek doğrudur, hem yürüyen ve yapan hakkında hem yürüyebilir olan hakkında. Her iki anlama da tek bir yükleme uyabilir, diyor: Yürümekte olanın yürümesi de yürüyebilip yürümeyenin yürümesi de imkânsız değildir; "yürüyebilir" dediğimizi bu kastediyor. Yürüyebilir olan, yürümeyen ama yürüyebilendir.

Sonra şunu ekliyor: Demek ki böyle bir mümkünü zorunlu hakkında mutlak olarak söylemek doğru değildir; yani imkân eş adlı olarak yüklendiğine göre, bu mümkünü zorunlu hakkında mutlak ve küllî olarak, bütünüyle yüklemek doğru değildir. Bu şu demektir: Her mümkün zorunluyla uyuşmaz. Ötekini söylemek ise doğrudur, yani zorunlu hakkında yüklemek doğrudur: Fiile göre söylenen değişmez mümkünü. *Dolayısıyla, parçayı,*

PL64.617_2

Quod si quis possibile esse neget, hoc ait et fieri atque esse dicit quod impossibile est, sed hoc omnem modum rationabilitatis excedit. Aliam vero partem significationis possibilitatis hanc dicit. Illud vero quod forsitan aget, et dat hujus exemplum ut possibile est ambulare, quoniam ambulabit. Non ergo quod jam agit, sed quod forsitan aget, id est quod ut agat fortasse nihil prohibet. Et hoc quidem, inquit, in mobilibus solis est potestas, haec scilicet potestas quae potestate dicatur non secundum actum, Mobilia vero, ut dictum est, sola corpora dicit. Illa vero, id est, quae actu est, et in immobilibus, atque ideo addidit hoc cum dicit, et in immobilibus, ut non suspicemur in solis esse divinis actus possibilitas tatem, sed etiam in mortalibus atque corporeis. In utrisque vero verum est dicere, non impossibile esse ambulare, vel esse quod ambulat jam et quod agit et ambulabile. In utrisque, inquit, significationi' bus una praedicatio poterit convenire, ut dicamus non esse impossibile vel ambulare quod jam ambulat, vel ambulare quod potest ambulare et non ambulat, quod per hoc ait quod diximus ambulabiIe. Ambulabile enim est quod non quidem ambulat, possit tamen ambulare. His addit: Sic igitur possibile non est verum de necessario simpliciter dicere, id est, sic possibile quemadmodum aequivoce possibilitas praedicatur, non est verum de necessario simpliciter et universaliter atque omnino praedicare, hoc est non om ne, essitatem non sequitur quas potestate tantum est possibile necessario consentit. Alterum autem, id est possibile verum est, hoc est de necessaria praedicare. Illud scilicet quod secundum actum dicitur immutabile. Quare quoniam partem suam,

PL64.619yani türü, küllî, yani cins izlediğine göre, zorunlu olarak olanı, yani imkânın türünü, olabilme, yani imkân izler; ama bütünüyle değil, diyor. Çünkü fiil hâlinde yüklenip dayanağını terk edebilen imkân zorunluluğu izlemez; yalnız fiil hâlinde olup kuvveden fiile dönmeyen ve dayanağını terk edemeyen imkân izler.

Aristoteles'in söyledikleri bunlardır. İlâhî şeylerin hareket etmediğini, yalnız cisimlere hareket edebilen dendiğini göstermeyi ertelemiştik; bunu çok kısaca göstermek gerekir. Hareketin altı türü olduğu açıktır; Aristoteles Kategoriler kitabında böyle sıralamıştır, gerçi Fizik'te bunu değiştirmiştir, ama şimdi sanki tam olarak altı türmüş gibi koyalım. Akıl, ilâhî ve cisimsiz şeylerin hareketin hiçbir türüne göre hareket etmediğini açıklarsa, sırasıyla ilâhî şeylerin hareket etmediği kanıtlanmış olur. Onlar ne oluşur ne bozulur, ne artar ne azalır; ne bir yerden başka bir yere geçerler, çünkü tabiatlarının doluluğuyla her yerde bütün olarak bulunurlar ve Tanrı hakkında başka türlü düşünmek caiz değildir; ne de herhangi bir etkilenmeyle değişirler. İlâhî şeylerin tabiatı bu hareketlerin hiçbirine göre değişmiyorsa, onların asla hareket etmediği, bu altı hareketin yalnız cisimlerde görüldüğü açıktır. Bu konuda söylenebilecek birçok delilden bu kadarını tatmak yeter.

Aristoteles imkânın tamamının değil, bir kısmının zorunluyla uyuştuğunu öğretti ve hangisinin ona uyduğunu belirtti. Şimdi bunların gerekmesi hakkında, neyin önce neyin sonra konması gerektiğini de hatırlatarak ekliyor:

*Belki de zorunlu olan ve zorunlu olmayan, her şeyin olmasının ya da olmamasının ilkesidir. Ötekileri de bunların gerektirdiği şeyler olarak incelemek gerekir. Söylenenlerden açıktır ki zorunlu olarak olan şey fiil hâlindedir. Öyleyse ebedî şeyler önceyse, fiil hâlinde olanlar da kuvveden öncedir. Bazıları kuvvesiz fiil hâlindedir, birinci cevherler gibi. Bazıları kuvveyle birlikte fiil hâlindedir; bunlar tabiatça önce, zamanca sonradır. Bazıları da hiçbir zaman fiil hâlinde değildir, yalnız kuvve hâlindedir.*

PL64.619

id est speciem, id est id quod est universale, id est genus sequitur illud quod ex necessitate est, quod scilicet species est possibilitatis, sequitur posse esse, id est possibilitas, sed non, inquit, omne. Nam illa possibilitas quae in actu praedicatur et relinquere subjectum potest, non sequitur necessitatem, sed ea tantum quae cum in actu sit neque ex potestate in actum vertitur, neque poterit subjectum relinquere. Atque haec quidem quae Aristoteles dixit hujusmodi sunt. Quae vero nos distulimus, ut doceremus immobilia esse divina. Mobilia vero sola corpora vocari brevissime demonstrandum est. Sex motus species esse manifestum est, sicut in Praedicamentorum libro Aristoteles digessit, quanquam hoc in Physicis permutaverit mutaverit, sed nunc ita ponamus tanquam si omnino sex sint. Si secundum nullam motus speciem moveri divina atque incorporalia ratio declaraverit, ordine convincitur non moveri divina. Ergo quae neque generantur nerantur, neque corrumpuntur, neque crescent, neque minuuntur, neque de loco in locum transeunt, quippe quae plenitudine naturae suae ubique tota sunt, nec de Deo aliud intelligi fasest, nec rursus aliquibus passionibus permutantur. Quod si secundum nullum horum motuum divinarum rerum per muta bilis est natura, manifestum est ea omnino non esse mobilia atque sex motus hos solis corporibus evenire. Atque haec quidem de plurimis quaedeeare possunt dici rationibus atque argumentis libasse sufficiat. Nunc quoniam Aristoteles consentire necessario possibilitatem non omnem docuit, et quae ei conveniret expressit, rursus de ipsorum consequentia et quid primo et quid posterius poni debeat, memoriter subjicit dicens: Et est quidem fortasse principium quod necessarium est, et quod non necessarium est, omnium, vel esse vel non esse. Et alia ut horum consequentia considerare oportet. Manifestum est autem ex his quae dicta sunt, quoniam quod ex necessitate est, secundum actum est. Quare si priora sunt sempiterna, et quae actu sunt, potestate priora sunt, et haec quae sine potestate sunt, actu sunt, ut primae substantiae. Alia vero sunt actu cum possibilitate, quae natura quidem priora sunt, tempore vero posteriora. Alia vero nunquam sunt actu, sed potestate solum.

PL64.619_2Mümkünle zorunlunun gerekmesi hakkında ne düşündüğünü açıkladıktan sonra bunları yukarıdaki sıralamayı bir bakıma düzeltmek için ekliyor. Yukarıda mümkünden başlayıp öteki bütün önermeleri mümküne ve olumsala, bunlarla uyuşmalarına indirmişti; şimdi bunu makul olarak değiştiriyor: İmkândan değil, zorunluluktan başlamak gerekir. Yukarıdaki şemaya dikkatle bakan görür ki ilk sıraya mümkün ve olumsal konmuş, hepsinin anlamı ona bağlanmıştır. Şimdi bu değiştirilmeli görünüyor. Belki de, diyor, önermelerin gerekmesini zorunlulardan başlatmak daha doğrudur.

Bütün anlam şudur: Zorunlu şeyler ebedîdir, ebedî olanlar ise ebedî olmayan bütün öteki şeylerin ilkesidir; o hâlde zorunlu olanın bütün ötekilerden önce olduğunun görülmesi gerekir. Dolayısıyla gerekmeler de aynı şekilde kurulmalıdır: Önce zorunluluk, sonra imkân ve ötekiler konmalı, gerekmeler bu sırayla olmalıdır. Görüyorsun ya, önce "olması zorunludur" ve "olması zorunlu değildir" kondu, ikinci sırada ötekiler zorunluluğun uyuşmasına ve gerekmesine bağlandı. Her şeyin olmasının ya da olmamasının ilkesinin belki zorunlu olan olduğunu söylerken bunu kastediyor: Önermelerin incelenmesinin ilkesi zorunludan alınmalıdır; öteki önermelerin olmasını ya da olmamasını gerekmenin uyuşmasına göre o kurar. "Olması zorunludur" ilk sırada konduğu için "olmaması mümkün değildir" diyen önerme onunla uyuşur. "Olmaması mümkün değildir" diyen bu önerme olmamayı bildirir, çünkü henüz olmayan imkânı ortadan kaldırır; onun ilkesi zorunluluktur ve kuşkusuz onunla uyuşur. Yine "olması zorunlu değildir" önermesiyle "olmaması mümkündür" önermesi uyuştuğu için, bir şeyin olmasını, yani mümkünü kuran bu önermenin ilkesi "olması zorunlu değildir" önermesidir. Şu hâlde zorunluluk ister olumlu ister olumsuz konsun, ötekilerin bir tür ilkesi gibi görünür ve ötekiler bunlarla, yani zorunlularla uyuşur görünen şeyler olarak yargılanmalıdır. Ötekileri de bunların gerektirdiği şeyler olarak incelemek gerekir sözü bunu söyler.

Bunun neden böyle olduğunu ardından gösteriyor: Zorunlu olan şeyler, yukarıda sık sık gösterildiği gibi fiil hâlindedir; zorunlu olan şeyler ebedîdir; ebedî olanlar ise, kuvveleri henüz fiil hâlinde olmayan şeylerden öncedir. Demek ki fiil hâlinde olup kuvveden fiile gelmeyen şeylerin de önce olduğu açıktır. Ama kuvveden fiile gelmeyen, kendi tabiatının yapısı gereği her zaman fiil hâlinde kalan fiilden söz ediyoruz. Ateşin ısıtması, güneşin hareket etmesi vb. böyledir: Fiili asla bırakmamışlardır, fiil onlardan hiçbir zaman eksik olmamıştır, bu fiile kuvveden de gelmemişlerdir. Her zaman var olacak şeyler olduklarından, her zaman var olan şeyler ise her şeyden önce olduğundan, kendi tabiatlarına göre kuvveden de önce olacaklardır. Önce olanlar her zaman ebedîdir; aynı şekilde bunlar kuvvede değildir; fiil hâlindekilerin kuvve hâlindekilerden önce olması zorunludur.

Bundan sonra Aristoteles şeyleri şöyle bölüyor: Şeylerin kimileri kuvveden gelmeden her zaman fiil hâlindedir; bunların hiçbir kuvvesi yoktur, her zaman fiil hâlindedir. Kimileri kuvveden fiile geçmiştir; bunların fiili ve cevheri zamanca kuvveden sonra, tabiatça önce gelir. Bütün şeylerde fiil hâlinde olan, kuvve hâlinde olandan önce ve daha soyludur. Çünkü kuvve hâlinde olan hâlâ fiile koşmaktadır; bu yüzden

PL64.619_2

Postquam de possibilis et necessarii consequentia quid videretur exposuit, haec ad emendationem quodammodo superioris ordinis apponit. Et quoniam superius a possibili inchoans, caeteras omnes propositiones ad possibile et contingens, et ad eorum consensum reduxit, nunc hoc rationabiliter mutat, ut non potius a possibilitate inchoandum sit, sed a necessitate. Nam si quis advertat diligentius superiorem descriptionem, primo positum est possibile et contingens, et ad eamdem cunctorum sensus relatus est. Nunc hoc permutandum videtur. Dicit enim fortasse hoc esse rectius ut magis propositionum consequentia a necessariis inchoetur . Est autem totus sensus hujusmodi. Quoniam, inquit, necessaria sempiterna sunt, quae autem sempiterna sunt, omnium aliorum quae sempiterna non sunt principium sunt, necesse est ut id quod necessarium est caeteris omnibus prius esse videatur; ergo consequentiae eodem modo faciendae sunt, ut primum quidem necessitas, post vero possibilitas et caetera proponantur, sintque consequentiae hoc modo: Videsne igitur ut primo quidem necesse esse et non necesse esse propositum sit? secundo vero loco ad necessitatis caetera consensum consequentiamque relata sint querelatus latasint. Hoc est ergo quod dixit fortasse principium quoddam esse omnium vel esse vel non esse, id quod esset necessarium, ut a necessario speculandarum propositionum principium sumeretur, quod esse aliarum propositionum vel non esse secundum consequentiae consensum constitueret, et quoniam prius positum est necesse esse, huic consentit ea quae dicit, non possibile non esse. Istius ergo propositionum consequentia a necessariis inchoetur quae dicit, non esse possibile ut non sit, quae scilicet non esse denuntiat (tollit enim possibile quod nondum est) principium est necessitas, cui sine ulla dubitatione consentit; et rursus quoniam ei quae dicit, non necesse esse, consentit ea quae dicit, possibile esse non esse, hujus propositionis quae aliquid esse constituit, id est possibile, principium est ea propositio quae dicit, non necesse esse. Ergo sive affirmative necessitas proponatur sive neque gative, videtur quoddam principium esse caeterorum, et caetera velut his, id est necessariis consentientia judicari oportere. Et hoc est quod ait: Et alia ut horum consequentia considerare oportet. Cur autem illud eveniat, consequenter ostendit dicens: Quoniam eaquaa necessaria sunt actu sunt, ut frequenter supra monstratum est, ea vero quae necessaria sunt, sempiterna sunt, quae vero sempiterna sunt, priora sunt his quorum sunt hujusmodi potestates quae in actu nondum sunt; manifestum est quoniam et quae actu sunt, et ex potestate ad actum non veniunt, priora sunt. Sed de eo actu loquimur qui ex potestate ad actum non venit, sed semper actu propriae naturae constitutione permutaverit, ut cum ignis calet vel sol movetur et caetera hujusmodi, ita sunt ut actum nunquam reliquerint, neque ab his actus abfuerit aliquando, neque ex potestate ad hunc venerint actum. Quoniam ergo hujusmodi fuerunt ut semper essent, quae autem semper sunt, ea omnibus sunt priora, erunt etiam potestate secundum propriam naturam priora; sed quae priora sunt, semper sempiterna sunt, et rursus eadem neque sunt actu, et necesse est ut ea quae actu sunt his quae sunt potestate priora sint. Post haec fit rerum divisio ab Aristotele hoc modo: Rerum aliae sunt actu semper quae ex potestate non venerint, et istae sunt quarum nullae sunt potestates, sed semper in actu sunt. Aliae vero quae ex potestate in actum remigrarunt, quarum quidem substantia et actus secundum tempus posterior est potestate, natura vero prior. In omnibus enim illud quod est actu prius est et nobilius quam id quod potestate est. Illud enim quod potestate est adhuc ad actum festinat, et ideo

PL64.621fiil bir tür tamlıktır, kuvve ise henüz eksik bir şeydir ve ancak bir gün fiile ulaşınca tamamlanır. Tam olanın eksik olandan daha soylu ve önce olduğu açıktır. Kuvveden fiile gelen şeyler önce kuvve hâlinde, sonra fiil hâlinde olduysa, zamana bakılırsa bu şeylerin fiili kuvveden sonradır, tabiata bakılırsa aynı kuvveden öncedir. Aristoteles şunu söylüyor: Kimi şeyler imkânla birlikte hem vardır hem fiil hâlindedir, ama fiilleri zamanca kuvveden sonra, tabiatça öncedir. Kimi şeylerde ise yalnız kuvve vardır, fiil asla yoktur; sonsuz sayı gibi. Sayı sonsuza kadar artabilir, ama yüz olsun, bin olsun, on bin olsun, söylenen her sayı zorunlu olarak sonludur. Demek ki sayı fiil hâlinde asla sonsuz değildir; sonsuza kadar artabildiği için yalnız kuvve hâlinde sonsuzdur. Zaman da aynı şekildedir. Ne kadar zaman dersen de sonludur; ama zaman sonsuza kadar artabildiği için zamanın sonsuz olduğunu söyleriz, yani kuvve hâlinde sonsuz, fiil hâlinde değil. Çünkü fiil hâlinde hiçbir şey sonsuz olamaz.

Yukarıda her zaman fiil hâlinde olanlara birinci cevherler dedik; bunu, Kategoriler'de bireylere birinci cevherler dediği şekilde söylediğini sanmamalı. Burada her zaman fiil hâlinde olanlara birinci cevherler demesinin sebebi, söylendiği gibi bunların öteki şeylerin ilkesi olmasıdır; bu yüzden birinci cevherler olmaları zorunludur.

Hangi Önermelerin Daha Uygun Biçimde Zıt Sayıldığı Üzerine

*Olumlama olumsuzlamaya mı zıttır, yoksa olumlama olumlamaya, söz söze mi? Örneğin "her insan adildir" diyen önerme "hiçbir insan adil değildir" diyene mi zıttır, yoksa "her insan adildir" önermesi "her insan adaletsizdir" diyene mi? "Callias adildir", "Callias adil değildir", "Callias adaletsizdir": Bunlardan hangisi zıttır?*

PL64.621

perfectio quaedam actus est; potestas vero adhuc quiddam est imperfectum, quod tunc perficitur cum ad actum aliquando pervenitur. Quod autem perfectum est eo quod est imperfectum generosius et prius esse manifestum est. Nam si res quae ad actum suum ex potestate venerunt prius fuerunt potestate, post vero actu, ergo actus earum rerum posterior est potestate si ad tempus referamus, prior vero eadem potestate si ad naturam, et hoc est quod ait: Alias res esse quae cum possibilitate sunt et actu sunt, sed actum potestate tempore quidem posteriorem habent., natura vero priorem; quasdam autem res esse in quibus sola potestas sit, nunquam actus, ut numerus infinitus Crescere enim numerus potest infinita Quicunque vero numerus dictus sit vel centum, vel mille, vel decem millia, et caeteri, finitus esse necesse est, ergo actu numerus nunquam est infinitus. Quoniam vero potest in infi concrescere, idcirco solum potestate est infinitus. Eodem quoque modo et tempus. Quantumcunque enim tempus dixeris finitum est, sed quoniam tempus potest in infinita concrescere, idcirco dicimus tempus esse infinita finitum, quod potestate sit infinitum, non actu. Nihil enim actu poterit esse infinitum. Quod autem supra diximus quae semper actu essent primas esse substantias, non ita putandum est, primas eum substantias dicere quemadmodum in Categoriis ubi primas sub individuas dicit: hic autem primas substantias quae semperactu sunt, idcirco nominat quia, ut dictum est, quae semper actu sunt principia caeterarum rerum sunt, atque ideo primas substantias eas esse necesse est. QUAE MAGIS APTAE ENUNTIATIONES CONTRARIAE DICANTUR. Utrum autem contraria sit affirmatio negationi, an affirmatio affirmationi, et orationi, ut quae dicit, quoniam omnis homo justus est, ei quae est, nullus homo justus est, en omnis homo justus, est, ei quae est, omnis homo injustus est, ut Callias justus est, Callias justus non est, Callias injustus est, quaenam harum contraria est??

PL64.621_2Önermelerin gerekmeleri ele alınıp ince bir araştırmayla düzenlendikten sonra, ortaya öyle büyük bir fayda vaat eden bir soru çıkıyor ki bu fayda okuyanların zihnine daha ilk bakışta kendini kabul ettirir. Olumlamayı karşıt olumsuzlamanın her zaman çürüttüğü, küllî olumlamayı en çok küllî olumsuzlamanın ortadan kaldırdığı açıktır. Zıt şeyi olumlayan yoksunluk olumlamasının da o zıddın önermesini ortadan kaldırdığı bilinmiyor değildir. O hâlde sorulur: Olumlu önermeyi hangisi daha çok ortadan kaldırır, daha çok çürütür, küllî olumsuzlama mı, yoksa zıddın ya da yoksunluğun olumlaması mı? "Her insan adildir" olumlaması konmuş olsun. Bunu iki önerme ortadan kaldırır: "hiçbir insan adil değildir" diyen küllî olumsuzlama ile adaletin yoksunluğunu olumlu olarak yükleyen "her insan adaletsizdir" önermesi. Demek ki "her insan adildir" diyen olumlama hem kendi küllî olumsuzlamasıyla hem "her insan adaletsizdir" diyen yoksunluk olumlamasıyla ortadan kalkar. İkisi tarafından ortadan kaldırıldığına, ortadan kaldırılan da kaldırana zıt göründüğüne göre, tek bir önermeye iki önerme zıt olamayacağından, andığımız iki önermeden, yani küllî olumsuzlama ile yoksunluk olumlamasından hangisinin yukarıda konan küllî olumlamaya zıt olduğu araştırılmalıdır.

Bu sorunun ne kadar faydalı olduğunu şunu düşünen herkes bilir: Aristoteles bunu sorup çözmeseydi, iki şeyin tek bir şeye zıt olup olamayacağı konusunda büyük bir kuşku kalırdı; oysa bu açıkça olamaz. İki şey tek bir şeyi ortadan kaldırıyorsa, bir şeyin ikisine birden karşıt olduğundan, yahut onu ortadan kaldıran iki şeyden hangisinin daha çok zıt göründüğünün sorulması gerektiğinden kim kuşku duyardı? Zıt derken Aristoteles'in Kategoriler'de açıkladığı anlamda söylemiyoruz; yalnız bir şeyin bir şeyi, bir önermenin bir önermeyi ortadan kaldırması bakımından söylüyoruz. Sanki soru şöyledir: Küllî olumlama en çok hangisiyle ortadan kalkar, küllî olumsuzlamayla mı, yoksa yoksunluğu ya da karşıtlığın kendisinden zıddın gücünü temsil eden başka bir şeyi yükleyen önermeyle mi? Dolayısıyla şu da gözden kaçmamalıdır: Kuşku, küllî yoksunluk olumlaması ile zıttın karşıtı olan küllî olumsuzlama arasındadır. Yukarıda küllî olumlamaya küllî olumsuzlamanın zıt olduğu söylenmişti. Ama burada, söylendiği gibi, bu söylenmiyor; hangisinin şeyi daha çok ortadan kaldırdığı söyleniyor. Çünkü daha çok ortadan kaldıran, hemen hemen daha çok zıt görünecektir. Bu yüzden Aristoteles yalnız küllîleri ele almadı; biri ya Kategoriler'de ya da yukarıda küllî olumlama ve olumsuzlamadan söz ederken dile getirdiği zıtlığı kastettiğini sanmasın diye, olumlama ve olumsuzlamanın zıt olmadığı tikelleri de ekledi. Yukarıda kavradıklarımızı doğru hatırlıyorsak, zıt denenler küllî olumlama ve olumsuzlamaydı. Üstelik soruyu adil ve adaletsiz üzerine de kurdu; bunlar zıtlıktan çok meleke ve yoksunluktur. Demek ki, dediğim gibi, burada soruşturulan şudur: Hangi önerme hangi önermeyi en yakından ve en etkili biçimde yıkar, ortadan kaldırır? Bunun araştırılmasının yolu şöyledir:

*Seste olanlar ruhta olanları izliyorsa, orada da zıt şeyin kanaati zıt ise, örneğin "her insan adildir" kanaati "her insan adaletsizdir" kanaatine zıtsa, seslerdeki olumlamalar için de aynı durum zorunludur. Orada zıt şeyin kanaati zıt değilse, olumlama da olumlamaya zıt olmaz, söylenen olumsuzlama zıt olur. O hâlde hangi doğru kanaatin hangi yanlış kanaate zıt olduğu incelenmelidir: olumsuzlamanın kanaati mi, yoksa zıt şeyleri kanaat edinen mi? Şöyle diyorum: İyi hakkında "iyidir" diyen doğru bir kanaat vardır, "iyi değildir" diyen yanlış bir kanaat vardır, "kötüdür" diyen bir başkası vardır. Bunlardan hangisi doğru olana zıttır? Ve eğer biri aynıysa, hangisine göre zıttır?*

PL64.621_2

Post propositionum consequentias pertractatas et eas subtili inquisitione dispositas, illud exoritur infinita quirendum, quod magnam utilitatem ita praefert, ut quantum in eo utilitatis sit, prima quoque fronte legentium. mentibus ingeratur. Nam cum sit manifestum quoniam affirmationem opposita negatio semper oppugnet, maximeque perimat universalem affirmationem universalis negatio, quoniamque non ignoratur quod affirmatio privatoria quae contrarium affirmat ipsius quoque contrarii perimat propositionem, quaeritur quae magis perimat magisque oppugnet affirmativam tivam tivam, utrumne ea quae universalis negatioest, an ea quae contrarii, vel privationis affirmatio. Sit enim positum hanc esse affirmationem, quae proponit: omnis homo jjustus est. Hanc ergo duae perimunt propositiones, et universalis scilicet negatio quae dicit, quoniam nullus homo justus est, et ea quae privationem justitiae praedicat affirmando, ea scilicet quae dicit: omnis homo injustus est. Affirmatio igitur quae proponit ponit, omnis homo justus est, perimitur et a negatione propria universali dicit, nullus homo justus est, et ab affirmatione privatoria quae pro, omnis homo injustus est justus est Cum igitur ab utrisque perimatur, quae autem perimitur, ei quae eam perimit videtur esse contraria; quoniamque, ut dictum est, a duabus perimitur, et duae unius contrariae esse non possunt quae duarum propositionum quas supra memoravimus, id est negationis universalis et privatoriae affirmativae, contraria sit universali affirmationi superius comprehensae quaerendum est. In qua re quam sit utilis quaestio nullus ignorat, qui cogitat, quia nisi hoc ab Aristotele quaesitum enodatumque esset, magna t' illud reciperetur, u t oreretur dubitatio an duo unius possent esse contraria, quod manifeste fieri non potest - test. Nam cum duo unam rem perimant, quis esset qui dubitaret aut unam rem duabus opponi, aut, duabus unam rem perimentibus, quaeri oportere quae magna earum videretur, contrarias Contrarias autem dicimus cimus, non secundum eum modum quem Aristoteles in Praedicamentis explicuit, sed tantum ad id quod res rem vel propositio perimit propositionem, ut quasi hoc modo quaeratur modo quaeratur. Affirmatio universalis secundum quam magis perimicur, utrumne secundum eam quae universalis est negatio aut secundum eam quae vel privationem praedicat vel quodlibet aliud, quod ex ipsa oppositione vim contrarii repraesentet? Unde etiam illud latere non oportet, universale esse dubium inter universalem affirmationem privatoriam, et universalem negationem, quae esset opposita contrariae. Supra enim jam dictum est affirmationi universali negationem universalem esse contrariam Sed hic, ut dictum est, non hoc dicitur, sed illud potius quae magis perimat rem. Nam quae magis perimit ea propemodum videbitur esse magis contraria. Atque ideo non solum de universalibus proposuit, sed ne suspicaretur quis quod illam contrarietatem diceret quam vel in Praedicamentis locutus est, vel rursus supra cum de universali affirmatione et negatione loqueretur, de particularibus adjecit, quibus non erant contrariae affirmatio et negatione. Nam si recte superius comprehensa meminimus mus, affirmatio universalis et negatio esse dicebantur. Nec solum hoc, sed etiam secundum justum et injustum constituit quaestionem, quod habitus et privatio potius est quam ulla contrarietas. Quare, ut dixi, intelligendum est esse nunc in quaestione, quae propositio quam propositionem proxime efficaciusque destruat ac perimat; hujus inquirendae rei ratio existet hoc modo. Nam si ea quae sunt in voce sequuntur ea quae sunt in amina, illic autem contraria est, opinio contrarii, ut omnis homo justus est, ei quae est omnis homo injustus, etiam in his quae sunt in voce affirmationibus mationibus, necesse est similiter sese habere. Quod si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affirmatio affirmationi contraria erit, sed ea quae est dicta negatio. Qual Quare considerandum est quae opinatio vera, falsae opinationi contraria sit, utrum negationis, an certe ea quae contrariorum esse opinatur ur. Dico autem hoc modo: Est quaedam

PL64.623Araştırma şudur: Küllî olumlamaya hangisi daha çok zıttır, küllî yoksunluk olumlaması mı, küllî olumsuzlama mı? Çıkış noktası şudur: Seslerde bulunması zorunlu hemen her özellik, seslerin anlamlandırdığı kanaatlerden gelir. Şu hâlde seslerde aranması gereken şey önce kanaatlerde incelenmelidir. Seslerin anlamları kanaatlerden geldiğine göre, seslerin özelliklerinin önce kanaatlerde bulunmaması olamaz. O hâlde bunların kanaatlerde nasıl durduğu araştırılmalı, orada bulunan akla uygun biçimde seslere aktarılmalıdır.

Önce kanaatlerde şöyle soralım: Küllî yoksunluk olumlamasının kanaati, basit küllî olumlamanın kanaatine küllî olumsuzlamanın kanaatinden daha çok zıtsa, yoksunluk olumlamasının basit küllî olumlamayı küllî olumsuzlamadan daha çok ortadan kaldırdığı açıktır. Ama bunu bulamazsak da küllî olumsuzlama kanaatinin küllî olumlama kanaatini yoksunluk olumlaması kanaatinden daha çok ortadan kaldırdığını görürsek, küllî olumsuzlamanın küllî olumlamaya yoksunluk olumlamasından daha çok zıt olduğu kesinleşir. Bunu bulmak için şöyle yapmalı: Doğru bir kanaat konsun; ona karşı biri yoksunluk olumlaması, öteki küllî olumsuzlama olan iki yanlış kanaat konsun. Akıl iki yanlıştan hangisini daha yanlış bulursa, onun doğru kanaate daha çok zıt olduğunu söyleriz.

O hâlde üç kanaat olsun, biri doğru, ikisi yanlış. Doğru olan, iyi olanın iyi olduğunu düşünen kanaat olsun; Aristoteles'in "iyi hakkında iyidir diyen kanaat" dediği budur. Yanlış olanlardan biri, iyi olanın iyi olmadığını söyler; Aristoteles'in "iyi hakkında iyi değildir diyen yanlış kanaat" dediği budur. Kalan, iyi olanın kötü olduğunu düşünür; Aristoteles'in "iyi hakkında kötüdür diyen kanaat" dediği budur. Bu üçünden, biri doğru ikisi yanlış olanlardan, hangisinin doğruya daha çok zıt olduğu araştırılmalıdır.

Olumsuzlama ile yoksunluk sık sık aynı şeyi anlamlandırdığı için, özellikle hiçbir ortası bulunmayan zıtlarda, Aristoteles şunu ekliyor: Ve eğer biri aynıysa, hangisine göre zıttır? Bu şu demektir: Ortası olmayan zıtlarda olumsuzlamanın değeri yoksunluğunkiyle aynıdır. Ortası olanlarda ise yoksunluk olumlaması ile olumsuzlama aynı anlamda değildir. Ortasız zıtlar şöyle olsun: oluşmuş olmak ve oluşmamış olmak. Ortasız zıtlarda yoksunluk olumlamasının değeri olumsuzlamanınkiyle aynıdır, ortası olanlarda değildir. Birine "kötüdür" demek ile "iyi değildir" demek bir değildir: İyi olumsuzlanınca dinleyenin zihni orta bir şey düşünebilir; kötü konunca dinleyenin bütün düşüncesi zıtta toplanır. Bu yüzden aynı şeyi anlamlandırmazlar. Ama söylendiği gibi yoksunluk ya da zıtlık sık sık olumsuzlamayla uyuştuğu için, yoksunluk olumlamasından olumsuzlamanın hiç farkının olmadığı böyle önermeler bulununca, Aristoteles'e göre şu araştırılmalıdır: Doğru olumlamaya ya da kanaate hangi söyleyişe ya da kanaate göre zıt bir önerme veya kanaat meydana gelir? Çünkü bazen aynı şeyi anlamlandırsalar da önermeleri başka şekilde kullanırız: Olumsuzlamayı koyan, olan şeyin olduğunu söyler; yoksunluğu koyan, olmayan şeyin olduğunu söyler. Aynı anlam altında önermelerin başlangıcı ve yönelimi bir bakıma farklı olduğundan, hangisinin doğru önermeye daha çok zıt olduğu, doğru önermenin ruhun hangi hareketine göre daha çok ortadan kalktığı araştırılmalıdır. Ve eğer biri aynıysa, hangisine göre zıttır? sözü bunu söylüyor. Olumsuzlama ile yoksunluğun bütünüyle bir olduğunu söylemiyor; aynı oldukları yerde, yani ortasız zıtlarda söylüyor. Aynı şeyi anlamlandırdıklarında da, zıddı ya da yoksunluğu koyanlarla olumsuzlamayı koyanlar ruhun tek bir hareketine göre tek bir anlam söylemedikleri için, önermenin hangisine göre daha çok zıt olduğunu, yoksunluğu koyana göre mi, olumsuzlamayı koyana göre mi, soruyor. Bundan sonra zıtlığın tabiatının nasıl olduğunu belirtiyor.

PL64.623

opinatio vera boni, quoniam bonum est; alia vero falsa, quoniam bonum non est; alia quod malum est: quaenam ergo harum contraria est verae? Et si est una secundum quam contraria? Haec est investigatio? quae magis sit universali affirmationi contraria, utrumne privatoria universalis affirmatio, an universalis negatio. Hinc sumitur quod omnis fere proprietas, quam in vocibus necesse evenire est, ex opinionibus venit quas voces ipsae significant. Quod igitur quaerendum in vocibus est, hoc prius est in opinionibus perspiciendum. Neque enim fieri potest ut cum vocum significationes ex opinionibus veniant, quas scilicet voces ipsae significant, non prius proprietates vocum in opinionibus reperiantur. Requirendum igitur est quemadmodum se ista in opinionibus posita habeantur. tur. tur, quod in his fuerit repertum, ad voces rationabiliter transfera. Quaeratur igitur prius in opinionibus hoc modo: Si opinio privatoria universalis affirmationi magis est contraria opinioni simplicis universalis affirmationis quam opinio universalis negationis, manifestum est quoniam privatoria universalis affirmatio magis perimit universalem simplicem affirmationem, quam universalis negatio. Quod si illud magis non repererit, sed quod opinio universalis negationis opinionem universalis affirmationis magis perimat potius quam opinio privatoriae affirmationis, constat quod universalis negatio magis contraria est universali affirmationi potius quam privatoria affirmatio. Hoc autem ut inveniatur, ita faciendum est: ponatur opinio quaedam vera; contra eam duae falsae, quarum una affirmatio sit privatoria, altera universalis negatio. De duabus igitur falsis quam mendaciorem ratio invenit, eam dicimus verae opinioni magis esse contrariam. Sint igitur tres opiniones niones, una vera, duae falsae: et sit quidem vera haec quae id quod bonum est, bonum esse arbitratur, ea scilicet quam dicit Aristoteles opinionem esse boni quoniam bonum est, falsa vero una quae quod bonum est, bonum non esse dicit, ea est quam dicit Aristoteles falsa boni, quoniam non bonum. Reliqua quae id quod bonum est, malum esse arbitratur, ea est quae ab Aristotele dicta est opinio boni quoniam malum est. Ex his igitur tribus, una vera, duabus falsis, quaerendum est quae magis sit contraria verae; sed quia contingit saepe et negationem et privationem unum significare in his praesertim contrariis in quibus nulla medietas invenitur, addit: Et si est una, secundum quam contraria? Hoc autem hujusmodi est: in his contrariis in quibus nulla medietas est, idem negatio valet quod etiam privatio. In his vero in quibus est quaedam medietas, affirmatio privatoria et negatio non ejusdem significationis sunt. Age enim sint hujusmodi contraria quae sint immediata, genitum esse et ingenitum esse. In contrariis igitur immedietas idem privatoria affirmatio quod negatio vaIet In his autem quae medietatem habent non idem. Neque enim aequum est dicere quemlibet illum esse malum, et rursus non esse bonum. Nam cum bonum negatur bonum negatur, potest aliquid medium audientis animus suspicari. Cum vero malum ponitur, tota.,! audientis suspicatio in contrarium rejecta est. Atque ideo non idem significant, sed quia saepe (ut dictum est) privatio vel contrarietas negationi consentit, quoties tales quaedam propositiones reperiuntur, in quibus nihil negatione discrepet privatoria affirmationis tio, quaerendum est, ut Aristoteli videtur, secundum quam potius prolationem vel opinionem verae affirmationi vel opinioni contraria proposi vel opinio fiat. Quanquam enim interdum idem significent, alio tamen modo ipsis propositionibus utimur. Nam qui negationem ponit, id quod est dicit esse: qui vero privationem, id quod non est dicit esse. Cum igitur diversum initium et diversa intentio quodammodo sit propositionum sub eadem significatione, et quae earum magis verae propositioni contraria sit, et secundum quem motum animi magis vera propositio perimatur, quaerendum est. Hoc est enim quod ait: Et si est una, secundum quam contraria? Non enim dicit quod omnino negatio et privatio unum sunt, sed in his in quibus idem sunt, hoc est in immediatis contrariis; et quando idem significant, quoniam non secundum unum motum animi unam significationem dicunt, qui contrarium vel privationem nonunt nunt, et qui negationem secundum quam contraria magis est propositio, utrumne secundum eam quae privationem ponit, an secundum eam quae negationem. Post haec quemadmodum sit contrarietatis natura designat.

PL64.623_2Kanaatlerin zıt şeylere ait oldukları için zıt olarak tarif edildiğini düşünmek yanlıştır. Çünkü iyi hakkında "iyidir" ve kötü hakkında "kötüdür" kanaati belki aynıdır ve doğrudur, ister birden fazla ister bir olsun. Bunlar zıt şeylerdir; ama zıt şeylere ait oldukları için değil, daha çok zıt biçimde oldukları için zıttırlar.

Düşünce kısaca söylenmiş, ama aklın tam hakikatiyle dokunmuştur. Zıtlar üzerine konuşurken zıt kanaatlerin nasıl olabileceğini en başta ortaya koyuyor. Bazıları zıt şeyler hakkında bir şey düşünen kanaatlerin zıt olduğunu sanıyordu; ama bunun yanlış olduğu kanıtlanıyor. İyi ve kötü zıt olduğu için, biri iyi ve kötü hakkında bir kanaat edindi diye zıtlığın ardından gelmesi zorunlu değildir. Biri iyi hakkında "iyidir", yine kötü hakkında "kötüdür" diye kanaat edinsin. Aynı kimse iyi ve kötü hakkında, birinin iyi, ötekinin kötü olduğunu düşünse de bu kanaatler zıt değildir. İyi olanı iyi, kötü olanı kötü sanmak zıt değildir, çünkü ikisi de doğrudur. Kanaatlerin zıtlığı ise doğruluk ve yanlışlıkla tanınır. Bu tür kanaatler ancak şöyle zıt olabilir: Ruhun aynı yatkınlığından bir bakıma doğarlar, yani doğru olan bir şeyi bilen kanaatlerdir. Şu hâlde biri zıtlar hakkında bir kanaate sahipse ve zıt şeyler hakkında bir şey düşünüyorsa, kanaatlerde zıtlığın ardından gelmesi hemen zorunlu değildir. Demek ki kanaatlerin zıtlığı zıt şeylerin düşünülmesinde

PL64.623_2

Nam arbitrari contrarias opi definiri in eo quod contrariorum sunt, falsum est. Boni enim quoniam bonum est, et mali quoniam malum est, eadem est fortasse opinio et vera, sive plures, sive una sit. Sunt autem contraria ista, sed non in eo quod contrariorum sunt contraria, sed magis in eo quod contrarie. Sensus quidem breviter expedius, sed summa rationis veritate contextus est. Cumenim de contrariis disputat, quemadmodum contrariae opiniones esse possint prima fronte disponit. Arbitrabantur enim quidam contrarias esse opiniones, quae de contrariis aliquid arbitrarentur, sed hoc falsum esse convincitur. Neque enim si bonum et malum contrarium est, et aliquid de bono et malo opinetur, mox necesse est ut contrarietas subsequa. Age enim quilibet de bono opinetur quoniam bonum est, rursus de malo opinetur quoniam malum est. Cum igitur idem de bono et malo opinetur, illud quoniam bonum est, hoc quoniam malum, tamen contrariae opiniones non sunt. Neque enim contrarium est opinari id quod bonum est, bonum esse, et id quod malum est, malum esse; utraeque enim verae sunt. Opinionum autem contrarietas veritate et falsitate agnoscitur. Hoc autem modo hujusmodi opiniones contrariae esse possunt, quae de eadem quodammodo affectione animi proficiscuntur, id est opiniones cognoscentes quidquam quod verum est. Non igitur si quis contrariorum aliquam opinionem habeat, et quidquam de contrariis arbitrelur, statim necesse est subsequi in opinionibus contrarietatem. Ergo non est contrarietas opinionum in ea arbitratione quae contrariorum eat'

PL64.625ya da zıt şeyler hakkında edinilmesinde değildir. Daha çok, biri bir ve aynı şey hakkında zıt biçimde kanaat edindiğinde kanaatlerde zıtlık meydana gelir. Ortaya iyi bir şey konsun; biri bu şey hakkında zıt biçimde hem "iyidir" hem "kötüdür" diye kanaat edinirse, iyi olanı iyi sanan kanaat doğrudur, iyi olanı kötü sanan yanlıştır. Doğru ve yanlış ise zıttır. Doğruluk ve yanlışlığın ayırdığı bu kanaatlere, zıt şeylere ait olmasalar da bir ve aynı şey hakkında zıtlıkla söylendikleri için doğru olarak zıt diyoruz. Şu hâlde zıt kanaatleri zıt şeylere ait olmalarıyla değil, aynı şey hakkında zıt şeyler düşünmeleriyle tarif etmek gerektiği doğru söylenmiştir.

Kelimelerin dizilişi şöyledir. Kanaatlerin, diyor, zıt şeylere ait oldukları için, yani zıtlar hakkında bir kanaat edindikleri için zıt olarak tarif edildiğini düşünmek yanlıştır. Nasıl yanlış olduğunu kendisi açıklıyor: İyi hakkında "iyidir" ve kötü hakkında "kötüdür" kanaati belki aynıdır, yani birbirine zıt kanaatler değildir, ikisi de aynıdır. Nasıl aynı olduklarını ekliyor: ve doğrudur. Aynı olmalarının sebebi doğru olmalarıdır; zıtlık ise, söylendiği gibi, doğruluk ve yanlışlıkta bulunur. Dolayısıyla uyuşuyorlarsa doğruluk ve yanlışlıkta aynı görünürler. Sayının çokluğu da burada engel olmaz: ister birden fazla ister bir olsun, doğru oldukları bakımından aynıdırlar. Bunlar, diyor, zıt şeylerdir, yani kanaatlerin konusu olan şeyler; ama zıt şeylere ait oldukları ya da zıt şeyler hakkında düşündükleri için değil, zıt kanaatler bulunmaz; zıtlıkları bir şey hakkında zıt biçimde kanaat edinmelerinden doğar. Daha çok zıt biçimde oldukları için sözü bunu söyler. "Zıt biçimde" burada zarf yerine konmuştur; sanki "daha çok, zıt biçimde kanaat edindikleri için zıttırlar" demiştir; "bir şey hakkında" sözünü de anlarız. Çünkü bir şey hakkında değil de birçok şey hakkında zıt biçimde kanaat edinirlerse zıt olmayabilirler. Bunu dikkatle bakan herkes kolayca görür.

*Şu hâlde iyi hakkında "iyidir" kanaati vardır, başka bir kanaat "iyi değildir" der, bir de iyinin olmadığı ve olamayacağı başka bir şey olduğunu söyleyen vardır. Bunlardan hiçbiri, ne olmayanın olduğunu düşünenler ne olanın olmadığını düşünenler zıt olarak konmamalıdır (çünkü ikisi de sonsuzdur, hem olmayanın olduğunu düşünenler hem olanın olmadığını düşünenler); aldanma bulunanlar konmalıdır. Bunlar oluşların geldiği yerlerdir; oluşlar karşıtlardan gelir, öyleyse aldanmalar da.*

PL64.625

vel quae de contrariis habetur. Sed potius contrarietas in opinionibus tunc fit, quoties de una eademque re contrarie quis opinatur, ut quaelibet res sit proposita bona3de ea si quis contrario modo opinetur, quoniam bonum est, de eadem rursus quoniam malum est, opinio quae id quod est bonum esse putat vera est, altera vero quae id quod est bonum malum esse arbitratur, falsa est. Vera autem et falsa contrariae sunt. Recte igitur has opiniones, quas veritas falsitasque disjungit contrarias esse dicimus, et si non contrariorum sunt, sed de una eademque re per contrarietatem dictae. Recte igitur dictum est non oportere definire contrarias opiniones in eo quod contrariorum sint, sed potius in eo quod de eadem re contrariorum suspicentur; ordo vero sermonum talis est. Nam arbitrari, inquit, contrarias opiniones definiri in. eo quod contrariorum sint, id est, in eo quod quaedam de contrariis opinentur, falsum est. Quomodo autem falsum sit ipse declarat. Boni enim quoniam bonum est, et mali quoniam malum est, eadem fortasse est, id est non sibi, sunt contrariae opiniones, sed utraeque idemsunt. Quemadmodum autem idem sint, ipse sub, et vera. Idcirco enim idem sunt, quia verae sunt. Contrarietas autem in veritate, ut dictum est, falsitate est posita. Quare si consentiunt idem in veritate et in falsitate esse videbuntur Nec hic numerositas impediet. Sive enim plures sive una sit, in eo quod verae sunt idem sunt. Sunt autem, inquit, ista contraria id est quae in opinionibus versantur, sed non in eo quod vel contrariorum sunt, vel de contrariis arbitrantur, contrariae opiniones inveniun; sed ipsarum contrarietas inde nascitur citur quod de una re contrario modo opinantur, hoc est quod ait, sed magis in eo quod contrarie. Hic autem contrarie adverbii loco positum est tanquam si diceret: sed magis ea re contrariae suntquod contrarie opinantur contrariorum opinantur, et sub intelligimus de una scilicetre. Si enim non de una re contrarie opinentur, sed de pluribus poterunt non esse contrariae. Quod facile cauteque perspiciens unusquisque reperiet. Si ergo est boni quoniam est bonum opinatio, alia vero quoniam non est bonum, est vero et alia quoniam aliquid aliud est, quod non est, neque potest esse. Aliarum quidem nulla ponenda est, neque quaecunque esse quod non est opinantur, neque quaecunque non esse quod est(mfinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est), sed in quibus est fallacia. Hae autem sunt, ex quibus sunt generationes neraliones, ex oppositis vero sunt generationes, quare etiam fallaciae.

PL64.625_2Güçlü bir düşünceyi çok kısa sözlerle bitirdi; kısaca söylersek gücü şudur: Önermelerin zıtlığını bilmek isteyenin önce önermelerde sonsuzluğun ne olduğunu belirlemesi, sonra zıtlığın gücünü buna uydurması gerekirdi. Bütün zıtlarda bir şey bir şeye zıttır. Önermelerde bir tür sonsuzluk varsa, bu sonsuz önermeler bütünüyle tek bir önermeye zıt olamaz. Bunu alarak delilin bütün örgüsüne giriyor. Önermelerde yalnız yanlışın doğruya zıt olması değil, bütün yanlışlar arasında bir tek olup sonsuz olmayan yanlışın doğruya zıt olması beklenmelidir. Hem sonsuz sayıda yanlış önerme olabilir hem de doğruya zıt olarak akla uygun biçimde konması gereken tek bir yanlış.

Olumsuzlamanın zıt şeyi koyan olumlamadan daha çok olumlamaya zıt olduğunu ortaya koymak isteyerek şöyle diyor: Bir şey hakkında olanın olduğunu düşünen bir kanaat olabilir. O şeyin olmayan bir şey olduğunu sanan başka bir kanaat vardır. O şeyin kendinde taşıdığını taşımadığını sanan başkası vardır. Yine, o şeyin kendisinin ne olduğunu, onun öyle olmadığını sanan başkası vardır. Bu yaygın düşünce aydınlansın diye kanaat konusu olarak iyiyi örnek aldı. Biri bunun iyi olduğunu düşünürse doğru düşünür. Biri bunun iyi olmayan bir şey olduğunu sanırsa yanlış düşünür; örneğin zarar verdiğini, faydasız olduğunu, iyinin adaletsiz olduğunu sanırsa, iyi hakkında olmayan şeyleri düşünecektir ve bu yanlıştır. Yine, iyinin kendinde taşıdığını taşımadığını sanan kimse şöyle düşünecektir: İyi faydalı değildir, iyi adil değildir, iyi arzu edilmeye değer değildir; bu kimse de aldanır. Biri de iyi olanın tam kendisinin iyi olmadığını sanabilir: İyiyi olmadığı bir kötü saymaz, kendinde taşıdığı arzu edilirlikten de yoksun görmez; iyinin kendisini, yani iyinin özünü kastederek "iyi iyi değildir" diye düşünür.

Öteki bütün kanaatler sonsuzdur. Çünkü bir şeyde bulunmayan birçok yanlışı toplayıp bulunduğunu söyleyebiliriz; aynı iyi için kötüdür, çirkindir, adaletsizdir, kaçınılmalıdır, tehlikelidir diyebilirim ve iyide kimsenin bulamayacağı her şeyi sayabilirim; bunlar sonsuzdur. Yine iyinin taşıdıklarını iyide bulunmuyor diyebilirim: İyi faydalı değildir, arzu edilmeye değmez, geliştirmez; bunlar da sonsuzdur. Ama bir kanaat bir şeyin ne olduğunu ortadan kaldırıyorsa, bunu ancak bir kez yapabilir, çünkü bir şeyin kendisi birden fazla kez olumsuzlanamaz. O hâlde olmayanın olduğunu düşünen ya da iyinin kendinde taşıdığını taşımadığını düşünen öteki kanaatlerin hepsi yanlıştır, ama sonsuzca. "İyi"yi burada sanki "iyilik" der gibi kullanıyor. Biri iyiliğin kendisinin iyi olmadığını düşünürse hem yanlıştır hem belirli bir biçimde yanlıştır. Yanlışlardan belirli olan, sayıca tek olan doğrulara en yakından zıt görünür, çünkü bir şey her zaman bir şeye zıttır. Dolayısıyla olanı olumsuzlayan kanaat, şeyin kendinde taşıdığını olumsuzlayan ya da taşımadığını olumlayan kanaatten daha çok zıttır.

Bunu bitirirken dolambaçlı bir söz kullandı, sözü başka bir yöne çevirdi; bu da az karışıklık yaratmadı. Doğru kanaate sonsuz olan kanaatleri zıt olarak koymamamız gerektiğini

PL64.625_2

Validam quidem sententiam brevissimis sermonibus cIausit, cujus, ut breviter dicendum sit, haec vis est. Qui de contrarietate propositionum nosse quaerebat rebat, debebat primo quae propositionum esset infinitas constituere, atque ad eam vim contrarietatis aptare. In omnibus enim contrariis unum uni contrarietatem est. Si autem sit quaedam in propositionibus infinitas, illa tota infinitas propositionem uni propositioni contraria esse non poterit. Hoc sumendo totum textum argumentationis ingreditur. Atque non solum exspectari oportet in propositionibus quod falsa verae sit contraria, sed quod inter omnes falsas illa falsa sit verae contraria, quae una est et non infinita finita. Possunt autem esse infinitae propositiones et falsae, potest una eadem quoque falsa, quae verae contraria esse rationabiliter ponenda est. Volens ergo constituere quoniam negatio potius contraria sit affirmationi, quam ea affirmatio quae contrarium ponit, hocdicit. Potest, inquit, esse opinatio quaedam quae id quod est de unaquaque re esse opinetur. Est etiam alia quae id quod non est rem illam esse arbitretur. Est autem alia quae id quod secum habet res illa proposita non eam habere putet. Est rursus alia quae id quod est res ipsa, non eam id essearbi. Ut autem hoc pervagatum luceat exemplum sumpsit propositum de quo opinaretur aliquis, id quod est bonum. Si quis igitur hoc bonum esse opinetur, vere opinabitur. Rursus si quis hoc esse bonum quod non est bonum putet, false opinabitur, ut si quis arbitretur quoniam laedit, quoniam inutile est, quoniam bonum injustum est, is ea de bono opinabitur quae non sunt, et hoc falsumest. Rursus qui id quod in se habet bonum non habere arbitratur, is opinabitur hoc modo, bonum non estulile, bonum non est justum, bonum non est expetendum, et is quoque fallitur. Quod si quis sit qui hoc ipsum quod est bonum, non esse bonum arbitretur, utnon putetbonum neque malum esse id quod non est, neque expetendum esse id quod in se habet, sed id quod est ipsum bonum, id est ipsam boni essentiam, ita arbitretur bo non esse bonum. Caeterae igitur omnes opiniones infinitae sunt. Possumus enim per multa colligere falsa quae cum non sint de unaquaque re, ea tamen esse dicamus, ut in eo ipso bono possum dicere re, quoniam malum est, possum quia turpe, quia infinita justum, quia vita bile, quia periculosum est, et caetera quaecunque in bono nullus inveniet, et haec sunt infinitas nita. Rursus possum dice ea quae habet bonum non esse in bono, ut si dicam bonum non esse utile, bonum non esse expetendum, bonum non esse quod auget, atque haec quidem rursus infinita sunt. Sed quando id quod est aliqua res aufert opinio, hoc facere nisi semel non potest. Neque enim aliqua per id effici possunt, si quod bonum; ergo caeterae quaecunque aut id quod non est esse arbitrantur, aut id quod habet in se bonum non habere arbitrantur, falsae sunt, sed in infinitum. Bonum autem nunc ita usurpat, tanquam si dicat bonitas dicat bonum nitas. Si quis autem ipsam bonitatem non esse bonum arbitretur, is et falsus est et definito modo falsus est. Sed in falsis quae defi sunt et una numero, et magis et proxime veris videntur esse contrarietatem, una enim res semper uni rei est contraria. Quocirca haec recte magis contraria est quae negat id quod est potius quam ea quae negat, vel id quod in se habet, vel affirmat quod in se non habet. Hoc autem ut clauderet non recto sermone ususest, sed ad quiddam aliud orationem detorsit, quae res confusionem non minimam fecit. Nam cum dixisset non debere nos illas potius ponere contrarias verae opinioni quae

PL64.627söyledikten sonra, aldanma bulunanlar konmalıdır; bunlar oluşların geldiği yerlerdir diye ekledi. Bu şu düşünceyi kapsıyor: Diyor ki doğru kanaatlere, aldanmanın ilkesi olan kanaatleri zıt olarak koymak gerekir. Aldanmalar oluşların doğduğu şeylerden doğar; oluşlar ise karşıtlarda bulunur. Bu şu demektir: Her oluş, olmuş olanın değişmesinden doğar; olmuş olan olmaktan çıkmadıkça oluş olamaz. Çünkü doğan her şey bir bakıma başka bir cevher suretine dönüşür. Demek ki doğan şey, olduğu şey artık değildir, olduğundan başka bir şeydir. Aldanan da bir şeyin ne ise o olmadığını sanar. İyi olanı kötü sanan aldanır; ama iyi olmadıkça kötü olamaz. Ötekilerde de öyledir. Şu hâlde aldanma ve aldanmanın ilkesi, bir şeyin ne ise o olmadığını sanmaktır. Bu aldanma oluşların geldiği yerlerdendir. Çünkü söylediği gibi her oluş bir yitirmeden doğar: Tatlı olan beyazdan değil, tatlı-olmayandan oluşur; beyaz olan sertten değil, beyaz-olmayandan oluşur; öteki oluşlar da daha çok karşıtlardan gelir. İlk aldanma da budur. İlk aldanma oluşların geldiği yerdeyse, en tam yanlışlık ve doğru kanaate en yakın olan orada ise, bunlar da ancak karşıtlarda, yani olumlama ve olumsuzlamalarda bulunuyorsa, olumsuzlama kanaatinin, düşüncesinde zıt bir şeyi onaylayan kanaatten daha çok zıt olduğu kuşkusuzdur.

Anlam budur; kelimeler ise şöyle duruyor. Şu hâlde, diyor, iyi hakkında "iyidir" kanaati vardır, doğru olan budur; "iyi değildir" kanaati vardır, yanlış ve belirli olan budur. Bir de olmayan ve olamayacak başka bir şey olduğunu söyleyen vardır, yani olmayan bir şeyi ona yazan kanaat. Bunlardan hiçbiri, ne olmayanın olduğunu düşünenler, yani konan şeyin olmadığı bir şey olduğunu sananlar, ne olanın olmadığını düşünenler, yani konan şeyin taşıdığını kanaatlerinde olumsuzlayanlar konmamalıdır. Bunların neden zıt kanaatler olmadığını şöyle öğretiyor: Çünkü ikisi de sonsuzdur, hem olmayanın olduğunu düşünenler hem olanın olmadığını düşünenler. Hangisi konmalıdır? Aldanma bulunanlar, diyor, yani aldanmanın ilkesinin bulunduğu kanaatler. Aldanmanın ilkesi nereden gelir? Oluşların geldiği yerlerden. Oluşlar nereden gelir? Karşıtlardan. Çünkü söylendiği gibi her oluş, olmuş olan şeyin artık olmamasından, yani olumsuzlamaya yönelen şeyden gelir. Dolayısıyla, diyor, aldanma ve aldanmanın ilkesi de karşıtlarda bulunur; aldanmanın kendisinin de geldiği oluşlar nerede ise orada.

*Şu hâlde iyi olan hem iyidir hem kötü değildir; ama biri kendi başına, öteki arazî olarak. Çünkü kötü olmamak ona arız olur. Her şeyde kendi başına olan daha çok doğrudur, doğruysa yanlış da. O hâlde iyi olanın iyi olmadığını söyleyen kanaat, kendi başına olanın yanlışıdır; "kötüdür" diyen ise arazî olanın. Dolayısıyla iyi hakkında olumsuzlama kanaati, zıttın kanaatinden daha çok yanlış olacaktır.*

PL64.627

infinitae sunt, subjunxit, illud quod ait, sed in quibus est fallacia, hae autem sunt ex his ex quibus sunt et generationes. Hoc autem talem sententiam claudit: inquit, opiniones veris opinionibus opponendum esse contrarias in quibus principium est fallaciae. Fallaciae autem ex his nascuntur ex quibus etiam generationes, generationes autem in oppositis inveniuntur, hoc autem tale est. Omnis generatio ex permutatione ejus quod fuit surgit, nisi enim id quod fuit prius esse desierit, non potest esse generatio. Omne enim quod gignitur, in aliam quodammodo formam substantiae permutatur. Ergo cum non fuerit id quod fuit tunc gignitur, et est quoddam aliud quam fuerit, et qui fallitur id quod est quaelibet res non esse arbitratur. Nam qui quod bonum est malum esse putat fallitur, sed fieri aliter non potest ut sit malum nisi non sit bonum, et de caeteris eodem modo. Fallacia igitur est, et principium fallaciae, cum quis id quod est aliqua res non eam esse arbitratur. Haec autem fallacia ex his est ex quibus sunt generationes. Omnis enim generatio, ut dixit, ex detrimento surgit, ut quod fit dulce non fit ex albo, sed ex non dulci. Et rursus quod fit album non fit ex duro, sed ex: non albo, et caeterae generationes ex generationibus potius prof]-, et est prima fallacia. Quod si ibi prima fallacia, ex quibus sunt generationes, ubi integerrima falsitas est, et proxima verae opinioni, non haec autem nisi in oppositis reperiuntur, hoc est in affirmationibus et negationibus, dubium non est quin negationis opinatio magis contraria sit ei opinioni quae contrarium aliquid in arbitratione confirmat. Et sensus quidem hujusmodi est, verba autem sese sic habent. Si ergo, inquit, est boni, quoniam bonum est opinatio, quae scilicet vera est; est autem quoniam non bonum est, quae falsa est ac definita. Est vero quoniam aliquid aliud est, quod non est neque potest test esse, id est ea quae id esse ascribit quod non est; aliarum quidem omnium nulla ponenda est, neque quaecunque esse quod non est opinatur, id est quae id quod non est res proposita, eam esse putet, neque quaecunque non esse quod est, idest neque ea quae id quod habet res proposita in opinionibus negat. Cur autem ista non opinantur contrariae docet hoc modo: Infinitae enim, inquit, utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est, sed quae magis ponenda est? In quibus est, inquit quit, fallacia, id est in quibus principium fallaciae est. Principium autem fallaciae unde ducitur? ex his ducitur citur, ex quibus sunt et generationes; unde autem sunt generationes? ex oppositis. Omnis enim, ut dictum est ctumest, generatio ex eo quod non est id quod fuit, quod scilicet ad negationem vergit. Quare, in, etiam fallacia et principium fallaciae in oppositis invenitur venitur, ubi etiam generationes, ex quibus est ipsa fallacia. Si ergo quod bonum est, et bonum, et non malum est, et hoc quidem secundum se, illud vero secundum accidens. Accidit enim ei malum non esse; magis est in unoquoque vera quae secundum se est, et falsa, siquidem et vera. Ergo ea quae est quoniam non est bonum quod bonum est, ejus quae secundum se et falsa est. Illa vero quae est, quoniam malum est, ejus quae est secundum accidens. Quare magis erit falsa de bono ea quae est negationis opinio, quam ea quae est contrarii.

PL64.627_2Bütün bunları birinci şerhte çok titizlikle açıklamış olsak da, bu kitabın açıklaması kısa kalmış görünmesin diye burada da tekrar ederek açıklayacağız. Bu delilin girişi şöyledir: Diyor ki doğru bir önerme konmuşsa ve onu ortadan kaldıran birden çok yanlış varsa, bunlardan daha yanlış olan doğru önermeye daha çok zıt olacaktır. Şu hâlde birçok yanlış önerme arasında hangisinin daha yanlış olduğu araştırılmalıdır ki doğru önermeye daha çok zıt görünsün; bu da doğruluk üzerinden söylenmelidir. Bir şey doğru olarak hem kendi başına hem arazî olarak söylenebilir; ama doğruluğun tabiatını en çok taşıyan, şeyin kendisine göre söylenendir, araz olarak gelene göre söylenen değil. Biri iyi hakkında "iyidir" diye kanaat edinirse, şeyin kendisine göre doğru bir kanaate sahiptir. Biri de iyinin faydalı olduğunu düşünürse doğru düşünecektir, ama bu doğruluk iyi hakkında arazî olarak meydana gelir: Faydalı olmak iyiye arız olur. Dolayısıyla iyinin iyi olduğunu düşünen kendi başına, yani şeyin kendisine göre doğrudur; iyi olanın faydalı olduğunu düşünen ise iyinin arazıyla doğrudur. Bu yüzden iyi olanın iyi olduğunu düşünen, iyi olanın faydalı olduğunu düşünenden iyiliğin tabiatına daha yakındır. Böyleyse, şeyin kendisine göre doğru olan, arazî olarak doğru görünenden daha doğrudur.

Bunlar böyle konunca yanlışlık için de aynı şeyi söylemek gerekir. Kendi başına doğru olana zıt olan yanlış önerme, arazî olarak doğru olanı ortadan kaldırandan daha yanlıştır. Çünkü şeyin tabiatı hakkında doğru bir şey düşünen daha doğruysa, bu daha doğruyu ortadan kaldıran daha yanlış olur. Öteki kanaat doğru olmakla birlikte şeyin arazı hakkında hükmettiği için daha az doğruysa, daha az doğruyu ortadan kaldıran da daha az yanlış olur. Bunlar böyle konunca, şimdi ele alınan kanaatlerde ve önermelerde durumun nasıl olduğuna bakalım.

Örnek yukarıda söylendiği gibi aynı olsun: İyi olan hem iyidir hem kötü değildir; ama iyi olması şeyin kendisine göredir, kötü olmaması ona arız olur. Çünkü iyi olan tabiatça iyidir, kötü olmaması ise ikinci sırada ve âdeta arazî olarak böyledir. Demek ki iyi hakkında "iyidir" kanaati, iyinin tabiatına "kötü değildir" kanaatinden daha yakındır ve daha doğrudur. Böyleyse, daha doğru kanaati ortadan kaldıran, doğru olmakla birlikte daha az doğru olanı ortadan kaldırandan daha yanlıştır. Açıktır ki olumsuzlama zıt şeyi koyan olumlamadan daha yanlıştır. Çünkü olumsuzlama iyi olanın iyi olmadığını söyler, olum-

PL64.627_2

Licet haec omnia primae editionis commentario diligentissime explicuerimus, ne tamen curta expositio hujus libri esse videalur, hic quoque eadem repetens explicabimus. Est namque ingressus hujus argumentationis hujusmodi. Si, inquit, vera posita propositione plures sunt quae eam perimunt falsae, illa inter eas verae propositioni magis erit contraria, quaecunque magis est falsa. Quaerendum igitur est quae inter plures falsas propositiones magis falsa sit, ut ea verae propositioni magis videatur esse contraria, hoc autem per veritatem dicendum est. Nam cum vere et per se aliquid dici possit, et per accidens dens, illud tamen maxime veritatis naturam tenet, quod secundum rem ipsam di potius quam quod secundum accidens venit, ut si quis de bono opinetur tur, quoniam bonum est, hic secundum rem ipsam veram opinionem habet. Sin quis vero arbitre, quoniam bonum utile est, verum quidem opinabitur, sed ista veritas de bono per accidens fit boni. Accidit enim bono ut utile quoque sit. Quare illa quae bonum bonum esse arbitratur per se vera est, id est secundum ipsam rem vera est. Illa vero quae id quod bonum est, utile opinatur per accidens boni vera est. Quamobrem propinquior naturae; bonitatis est ea quae id quod bonum est, bonum esse arbitratur, quam ea quae id quod bonum est, utile: quod si itaest, verior est illa quae secundum ipsam rem vera est, potius quam ea quae secundum accidens vera esse vide. His igitur ita constitutis et de falsitate idem dicendum est. Falsa enim propositio quae illi verae contraria est,. quae vera] se est, - magis falsa est quam ea quae eam veram perimat, quae secundum accidens est. Nam si verior est ea quae de ipsa natura rei verum aliquid opinatur, illa erit magis falsa quae perimit veriorem; quod siilla, quanquam sit vera, minus tamen quia de rei accidente pronuntiat, minus quoque illa erit falsa quae minus veriorem perimit. His igitur ita constitutis, videamus nunc quemadmodum se in his ha opinionibus vel propositionibus, de quibus nunc tractatur. Idem igitur sit exemplum ut supra dictum est: id quod bonum est, et bonum est, et non malum, sed quod bonum est, secundum ipsam rem est, quod vero malum non est, accidit ei nam id quod bonum est per naturam bonum est; quod vero malum non est; secundo loco et quasi accidenter est. Ergo opinio de bono quoniam bonum est, verior est propinquior naturae? ea opinione quae est de bono, quoniam malum non est. Si igitur ita est, et ea quae veriorem opinionem perimit, magis falsa est quam ea quae veram quanquam vera sit, minus tamen est vera, manifestum est quoniam negatio magis falsior est quam affirmatio, quae contrarium ponit. Nam negationis dicit non esse bonum quod bonum est, afilrma-

PL64.629lama ise iyi olanın kötü olduğunu. İyi olanın iyi olmadığını söyleyen olumsuzlama, iyi olanın iyi olduğunu söyleyen kendi başına doğru kanaati ortadan kaldırır. İyi olanın kötü olduğunu söyleyen zıt olumlaması ise, iyi hakkında arazî olan doğru kanaati, yani iyi olanın kötü olmadığını ortadan kaldırır. Demek ki iyi olanın iyi olmadığını söyleyen kanaat, iyi olanın kötü olduğunu düşünenden daha yanlıştır. Daha yanlış olan daha çok zıtsa, olumsuzlama kanaati zıt olumlamanın kanaatinden daha çok zıttır.

Anlam açıklığa kavuştuğuna göre kelimeleri göstermek gerekir. Şu hâlde, diyor, iyi olan hem iyidir hem kötü değildir; ama biri kendi başına, yani iyi olana iyi denmesi, öteki arazî olarak, yani iyi olanın kötü olmaması. Çünkü kötü olmamak ona arız olur. Her şeyde kendi başına olan daha çok doğrudur. Çünkü her şeyin tabiatına göre olan, tabiatına göre olduğu şeye daha yakındır. Bu yüzden şeye göre doğruluk, şeye en yakın olduğu için arazî doğruluktan daha doğrudur. Her şeyde kendi başına olan daha çok doğrudur sözü bunu söyler. Bu böyleyse, yanlış da, yani kendi başına doğru olan kanaati ya da önermeyi ortadan kaldıran yanlışlık daha çok yanlıştır, çünkü kendi başına doğru olan, şeyin arazıyla doğru olandan daha doğrudur; doğruysa sözü bunu söyler. Bunu açıklayıp örnekle doğruluyor: O hâlde iyi olanın iyi olmadığını söyleyen kanaat, kendi başına olanın yanlışıdır; yani kendi başına doğru olan kanaate karşıt olandır. Bu kelimeler bunu gösterir: İyinin kendisinin iyi olmadığını söyleyen kanaat, kendi başına doğru önermenin yanlışıdır, yani karşıtıdır, çünkü yanlışlık doğruluğa karşıttır. "Kötüdür" diyen ise arazî olanın: İyi olanın kötü olduğunu sanan kanaat yanlıştır ve arazî olarak doğru olan önermeye, yani iyinin kötü olmadığını düşünene uygun düşer. Dolayısıyla iyi hakkında olumsuzlama kanaati, zıttın kanaatinden daha çok yanlış olacaktır; yani olumsuzlama zıttın olumlamasından daha çok zıttır, çünkü ikisi de iyi hakkında yüklenmişken daha yanlış bulunan olumsuzlamadır.

Ama iyiye kötü olmamanın arız olduğunu söylemesini, bir dayanağa bir şeyin arız olduğunu söylediğimiz anlamda anlamamalı; bu olamaz. Burada "arız olmak", ikinci sırada söylenmek anlamında alınmalıdır. Çünkü iyi olana asıl olarak iyi denir, ikinci sırada "kötü değildir" denir. Bu, cevherle arazın benzerliğinden alınmıştır: Her cevher asıl olarak dayanaktır, ikinci sırada ise beyaz, iki ayaklı ya da arazî olarak cevherlere gelebilecek başka bir şeydir.

*Her şey hakkında en çok yanılan, zıt kanaate sahip olandır. Çünkü zıtlar aynı şey hakkında en çok ayrılanlardır. Bunlardan biri zıtsa ve çelişiğin kanaati daha çok zıtsa, açıktır ki zıt olan bu olacaktır.*

PL64.629

vero malum esse quod bonum est; negatio quae est non esse bonum quod bonum est, illam secundum se opinionem veram perimit quae dicit bonum esse quod bonum est. Illa vero affirmatio contrarii, quae est malum esse quod bonum est, illam opinionem perimit veram quae de bono secundum accidens est, id est non malum esse quod bonum est. Constat igitur magis falsam esse opinionem quae dicit non esse bonum quod bonum est, potius quam ea quae opinatur malum esse quod bonum est. Quod si est falsior magis contraria, magis igitur contraria est negationis opinio quam contrariae affirmationis. Expedito igitur sensu, verba ipsa demonstranda sunt. Si ergo, inquit, quod bonum est, sit bonum et non sit malum, et hoc quidem secundum se, id est, ut quod bonum sit, bonum esse dicatur, illud vero secundum accidens, hoc est quod bonum est, ut malum non sit. Accidit enim ei malum non esse, magis autem in unoquoque est vera, quae secundum se esl. Nam quod secundum uniuscujusque naturam est, propinquius est ei rei cui est secundum naturam. Quocirca et veritas secundum rem, quia rei proxima est, verior est quam ea quae secundum accidens est, hoc est enim quod ait: Magis autem in unoquoque est vera quae secundum se est; quod si hoc ita est, etiam falsa, id est etiam illa falsitas est magis falsior quae illam perimit opinionem vel propositionem quae secundum severa est, siquidem illa secundum se vera verior est quam quae secundum accidens rei vera est, hoc est enim quod dicit, siquidem et vera. Hoc igitur ex ponens exemplo confirmat. Ergo ea quae est, quoniam non est bonum quod bonum est, ejus quae secundum se est falsa est, hoc est illa quae opponitur illi opinioni quae secundum se vera fuit, hoc enim haec verba demonstrant, cum dixit: Ergo ea quae est, quoniam non est bonum quod bonum est, ejus quae secundum se est, falsa est, id est quae ipsum bonum negat bonum esse, per se verae propositionis falsa est, id est opposita, falsitas enim veritati opponitur. Illa vero quae est quoniam malum est, ejus quae est secundum accidens, hoc est, illa opinio quae id quod bonum est, malum arbitratur esse, falsa est, et apta; i propositioni quae est secundum accidens vera, id est quae opinabatur bonum non esse malum. Quare magis erit falsa de bono ea quae est negationis opinio quam ea quae est contrarii, id est, magis contraria est negatio quam affirmatio contrarii. Siquidem cum sint de bono utraeque praedicatae, falsior tamen negatio reperitur. Sed quod dixit bono accidere, ut malum non sit, non ita intelligendum est quemadmodum solemus dicere, subjecto aliquid aecidere Neque enim fieri potest, sed accidere hic intelligendum est secundo loco dici, principaliter enim quod est bonum dicitur bonum. Secundo vero loco dicitur, non est malum; hoc autem tractum est a similitudine substantiae et accidentis. Unaquaeque enim substantia principaliter quidem subjecta est, secundo vero loco vel alba, vel bipeda, vel accidens, vel quidquid substantiis accidere potest test. Falsus autem est maxime circa singula qui habet contrariam opinionem. Contraria enim eorum sunt quae plurimum circa idem differunt. Quod si harum contrarii quidem e. altera, magis vero contraria est contra, manifestum est quoniam haec. erit contraria.

PL64.629_2Delilin bütün gücü, olabildiğince kısa açıklansın diye söylersek, şudur: Her doğru ya kendi başına ya arazî olarak doğrudur; bu yüzden yanlışın da ya kendi başına ya arazî olarak yanlış olması zorunludur. Kendi başına doğru olanın arazî olarak doğru olandan daha doğru olduğu kesindir. Bir şey hakkında o şeyin kendisine zıt bir kanaate sahip olan kişinin en çok yanılması zorunludur. Çünkü kanaatlerin zıtlığı, bir ve aynı şey hakkında birbirinden en uzak duran kanaatler söz konusu olduğunda vardır. Şu hâlde daha yanlış olan aynı zamanda zıt da olacaktır. Doğruluktan daha uzak olan daha yanlıştır; kanaatlerde birbirinden en çok ayrılanlar da zıttır. O hâlde kanaatlerde zıt olan en çok yanlış olandır. En çok yanlış olan ise, söylendiği gibi, kendi başına yanlış olandır, yani kendi başına doğru olan önermeyi ortadan kaldırandır; bu da olumsuzlamadır. Demek ki olumlamaya zıt olan, zıttı koyan olumlamadan çok olumsuzlamadır.

Bu kelimelerde böyle bir anlam vardır: Her şey hakkında en çok yanılan, diyor, zıt kanaate sahip olandır. Aynı şey hakkında zıt kanaate sahip olmayan kişi de yanılabilir; ama zıt bir şey düşünen daha çok yanılır. Bunun neden böyle olduğunu söylüyor: Çünkü zıtlar aynı şey hakkında en çok ayrılanlardır. En yanlış olanların zıt olarak karşıtlanmasının sebebi, zıtlığın ancak en çok ayrışan şeylerde bulunmasıdır. Bunlardan biri zıtsa, yani kendi başına yanlış olan ya da arazî olarak yanlış olan bu önermelerden birinin zıddın önermesi olması zorunluysa, çelişiğin kanaati daha çok zıtsa, yani olumsuzlama daha yanlışsa ("çelişiğin kanaati daha çok zıtsa" sözünü, sanki "çelişik daha yanlıştır, yani olumsuzlama daha yanlıştır" demiş gibi kastediyor), şu sonucu çıkarıyor: Yukarıda söylenenler böyle ise, açıktır ki zıt olan bu olacaktır, yani çelişik.

"İyi olan kötüdür" diyen kanaat ise iç içe geçmiştir. Çünkü aynı kimsenin "iyi değildir" diye de kanaat edinmesi belki zorunludur.

Zıt olanın olumsuzlama olduğunu, çünkü zıt şeyi olumlayandan daha yanlış olduğunu gösterdi; yanlışlığın ayrımıyla da konan şeyi olumsuzlayan önermenin ve kanaatin zıt olduğunu öğretti. Şimdi aynı şeyi basit ve iç içe geçmiş önerme ve kanaatlerden hareketle kanıtlamaya çalışıyor. Zıt şeyi koyan olumlamanın iç içe geçmiş olduğunu, basit olmadığını söylüyor. İç içe geçmiş olmasının sebebi şudur: İyi olanın kötü olduğunu düşünen kanaatin, iyi olanın iyi olmadığını da düşünmesi zorunludur. Çünkü bir şey iyi olmadıkça kötü olamaz.

PL64.629_2

Vis omnis argumentationis, ut brevissim est expediatur, hujusmodi est. Omne verum aut secundum se verum est, aut secundum accidens, quia necesse est etiam falsum, aut secundum se falsum esse, aut per accidens. Verum autem illud esse verius constat quod secundum se est potius quam illud quod per accidens; qui vero contrariam de re alicujus habet opinionem quam res ipsa est, necesse est ut plurimum falsus sit. Etenim contrarietas opinionum est, quoties de una eademque re longissime a se absistentes opiniones sunt. Quod igitur magis falsum est, hoc erit etiam contrarium. Illud enim quod magis a veritati abest, hoc magis falsum est, In opinionibus vero quae a se plurimum differunt, ea sunt contraria; illa igitur in opinionibus contraria est quae plurimum falsa est. Est autem ut dictum est plurimum falsa, quae secundum se falsa est, id est quae illam perimit propositionem quae secundum se vera est, haec autem negatio est; negatio igitur contraria est affirmationi potius quam ea affirmatio quae contrarium ponit. Talis igitur sensus his verbis includitur: Falsus est autem magis, inquit, circa singula qui habet contrariam opinionem. Quanquam enim possit esse quilibet falsus, etiamsi de eadem re contrariam non habeant opinionem, ille tamen magis fallitur qui contrarium aliquid opinatur. Hoc autem cur eveniat dicit:. Contraria enim eorum sunt quae plurimum circa idem differunt. Idcirco enim maxime falsa contraria oppo*nuntur, quia contrarietas non nisi in plurimum discrepantibus invenitur. Quod si harum contraria est altera, id est quod si harum propositionum vel quae per se falsa est, vel quae per accidens, unam contrarii esse necesse est, magis vero contraria contrarii, hoc est magis autem falsa negatio (hoc enim quod ait, Magis vero contraria. haec, hoc sensit tanquam si dixisset, magis vero falsa contradictionis est, id est magis vero falsa negatio est), concludit, si illa, ut dictum est superius, ita sunt, manifestum esse, quoniam haec, id est contradictionis, erit contraria. Illa vero quae est, quoniam malum est, quod bonum est, implicita est. Etenim quoniam non bonum est, necesse cesse est forte idem ipsum opinari. Postquam idcirco contrarium potius negationem monstravit esse, quod haec magis esset falsa quam ea quae contrarium affirmaret, et distinctione falsitatis contrariam esse propositionem opinionemque, quae rem propositam, negaret edocuit, nunc ex simplicibus implicitisque propositionibus opinionibusque idem nititur approbare. Dicit enimquod ea affirmatio quae contrarium ponit implicita et non sit simplex. Idcirco autem implicita est quod quae arbitratur id quod bonum est malum esse5moxillam quoque opinari necesse est id quod bonum est bonum non esse. Neque enim aliter malum esse potest, nisi bonum non sit,

PL64.631Dolayısıyla iyi olanın kötü olduğunu düşünen, iyi şeyi hem kötü sanır hem aynı şeyi iyi olmayan sanır. Demek ki iyi hakkında "kötüdür" kanaati basit değildir, çünkü içinde "iyi değildir" kanaatini taşır. İyi olanın iyi olmadığını düşünen ise "kötüdür" diye de düşünmek zorunda değildir: Bir şey iyi olmayıp kötü de olmayabilir. Bu, orta bulunabilen şeylerde geçerlidir; "belki" diye çok dikkatle bunu da ekledi.

Bunlar böyle konunca, zıttın kanaati basit olmadığından, olumsuzlamanınki ise basit olduğundan, basit kanaate karşı basit olanın zıt görünmesi zorunludur. İyi hakkında "iyidir" doğru basit kanaattir; iyi hakkında "iyi değildir" yanlış basit kanaattir. Şu hâlde iyi hakkında "iyidir" basit kanaatine, iyi hakkında "iyi değildir" diyen olumsuzlamanın basit kanaati zıt olacaktır.

Bu delilin bütün gücü buradan alınmıştır: Doğru bir önerme varsa ve onu ortadan kaldırabilecek iki önerme bulunuyorsa, biri ötekine hiç muhtaç olmadan doğru önermeyi ortadan kaldırırken öteki onsuz aynı önermeyi ortadan kaldıramıyorsa, kendi kendine yetip ötekine muhtaç olmadan konan önermeyi ortadan kaldırabilen daha çok zıt denmelidir. Oysa iyi hakkında "iyidir" doğru önermesini tek başına olumsuzlama ortadan kaldırabilir, o doğrunun yok edilmesi için "iyi değildir" diyen önerme kendi kendine yeter. "Kötüdür" diye düşünen önerme ise tek başına yetmez, ona iyi olanın iyi olmadığı önermesi de yardım etmedikçe. Zıt olan, olumsuzlamayı beraberinde sürüklediği için onu ortadan kaldırır. Açıktır ki doğru önermenin yok edilmesinde kendi kendine yeten, ona olumsuz önermenin gücü eklenmedikçe kendi kendine yetmeyenden haklı olarak daha zıt görünür.

*Ayrıca başka şeylerde de benzer durum gerekiyorsa, burada da doğru söylenmiş görünecektir. Çünkü çelişik olan ya her yerde zıttır ya hiçbir yerde. Zıddı olmayan şeylerde, doğru olanın karşıtı olan kanaat yanlıştır; örneğin insanı insan sanmayan yanılır. Bunlar zıtsa, öteki çelişikler de zıttır.*

PL64.631

Quare qui quod bonum est malum esse arbitratur, et rem bonam malum putat, et eamdem ipsam non esse bonum. Non igitur simplex est haec opinio de bono, quoniam malum est, continet enim intra se illam quoniam non est bonum. Qui vero opinatur non esse bonum quod bonum esi, non illi quoque necesse est opinari quoniam malum est. Potest enim et non esse aliquid bonum et malum non esse. Atque hoc quidem in his invenitur rebus in quibus aliqua medietas poterit inveniri, hoc quoque cautissime addidit. His igitur ita positis, quoniam contrarii opinio non est simplex, simplex vero est negationis negationis, necesse est ut contra simplicem opinionem simplex potius videatur esse contrarium. Est autem simplex opinio boni, quoniam bonum est, vera. Simplex vero boni, quoniam bonum non est, falsa. Simplici igitur opinioni de bono, quoniam bonum est, simplex erit contraria negationis, quae est boni, quoniam non est bonum. Tota vero vis hujus argumentationis hinc tracta. est: quoties vera est quaedam propositio, et duae quae eam perimere possint, si una earum nihil indigens alterius veram propositionem perimat, reliqua vero praeter alteram eamdem propositionem perimere non possit, illa magis dicenda contraria est, quae sibi sufficiens nec reliqua indigens propositam propositionem perimere valet; veram autem propositionem de bono quoniam bonum est, sola negatio perimere potest test. et ad illius verae interitum est sibi ipsa sufficiens quae dicit, quoniam bonum non est. Illa vero quae opinatur malum essesibi sola non sufficiet, nisi illa quoque ei auxilietur, quae est id quod bonum est bonum non esse. Idcirco enim contraria illam aufert, quia secum negationes trabit, manifestum est hanc quae ad verae propositionis interitum sibi ipsa sufficit, recte magis contrariam videri quam quae sibi ipsa non sufficit, nisi ei vis negativae propositionis addatur. Amplius si etiam similiter in aliis oportet se habere, et hic videbitur bene esse dictum Aut enim ubique ea quae est contradictio, aut nusquam Quibus vero non est contrurium, de his, quidem est falsa ea quae est verae opposita, ut qui hominem non putat hominem, falsus est. Si ergo hae contrariae sunt, etiam aliae quae sunt contradictiones,

PL64.631_2Bu önermeler hakkında söylediğimiz, diyor, her yerde bulunuyorsa, söylediğimiz sağlam olmalıdır. Çünkü kimi önermelerde olumsuzlamaların, kimilerinde zıt şeyi koyan olumlamaların zıt olması inandırıcı değildir. Bu bütün önermelerde ve çelişiklerde bulunuyorsa, yani zıt şeyi koyandan çok çelişik, yani olumsuzlama zıtsa, bu hesabın her yerde geçerli olduğundan kuşku yoktur. Zıt şeyi koyan önerme başka yerlerde olumsuzlamadan daha çok zıtsa, burada da durumun öyle olmadığı açıktır. Zıtlığın bulunabildiği yerde kuşku, hangisinin zıt olduğundadır: zıt şeyi olumlayan mı, konan şeyi olumsuzlayan mı? O hâlde kuşku bulunmayan şeylerde durumun nasıl olduğu incelenmelidir. Zıtlığın bulunmadığı şeylerde, örneğin cevherlerde, kuşku yoktur, çünkü burada zıt olan yalnız olumsuzlamalardır. İnsan hakkında "insandır" kanaatine "insan değildir" kanaati karşıtsa, zıtlığın bulunduğu başka şeylerde de zıtlığın yerini olumsuzlamanın tuttuğu açıktır. Zıtlığın bulunduğu şeylerde, iyi ve kötüde olduğu gibi, iyi olanın iyi olduğunu sanan kanaate iyiyi olumsuzlayan değil de kötüyü tutan kanaat zıt olsaydı, zıtlığın hiç bulunmadığı şeylerde de olumsuzlama zıt olmamalıydı. İnsan hakkında konuşurken, zıddı olmadığı için olumsuzlama zıttır, iyi hakkında konuşurken zıddı olduğu için olumsuzlama değil de zıttı koyan önerme zıttır demek ne işe yarar? Olumsuzlama nereye dönerse dönsün her yerde kendi gücünü korumalıdır.

Aristoteles'in söylediği, kısaca açıklarsam, şudur: Başka yerlerde olumsuzlama zıtsa, burada da olumsuzlamanın zıt olduğu açıktır. Başka yerlerde zıt değilse, yukarıda koyduklarında da zıt değildir. Ama zıtlığın bulunmadığı yerlerde çelişik zıtlığın yerini tutuyorsa, zıtlığın bulunduğu şeylerde de aynı yeri olumsuzlama tutacaktır. Bunu şu sözlerle açıkladı: Ayrıca başka şeylerde de benzer durum gerekiyorsa, burada da doğru söylenmiş görünecektir. Çünkü bütün başka şeylerde böyle olması zorunluysa, yukarıda söylenenlerde de durum böyledir ve söylenen pek iyi söylenmiş görünecektir. Çünkü çelişik olan ya her yerde zıttır ya hiçbir yerde; bir yerde zıt bulunup başka yerde bulunmaması olmaz. Zıddı olmayan şeylerde, yani hiçbir zıtlığın bulunmadığı cevherlerde (bunu, iyi hatırlıyorum, bize Kategoriler öğretti), doğru olanın karşıtı olan kanaat yanlıştır; yani bunlarda doğru kanaate karşıt yanlış kanaat bulunur, ama bunun hangisi olduğu açıktır. Çünkü zıtlığın olmadığı yerde zıddın değil çelişiğin zıtlık olduğu bellidir: İnsanı insan sanmayan yanılır. Doğru önermenin tek zıtlığı burada budur. Bunlar zıtsa, öteki çelişikler de zıttır: Zıtlığı olmayan şeylerde olumsuzlamalar zıtsa (çünkü bazı şeylerin zıt olması zorunludur), bir zıtlığın bulunduğu bütün başka şeylerde de, iyi ve kötüde olduğu gibi, zıtlığın yerini olumsuzlama tutar.

Ayrıca iyi hakkında "iyidir" ile iyi-olmayan hakkında "iyi değildir" benzer durumdadır, bunlara ek olarak iyi hakkında "iyi değildir" ile iyi-olmayan hakkında "iyidir". O hâlde iyi-olmayan hakkında "iyi değildir" diyen doğru kanaate hangisi zıttır? "Kötüdür" diyen değil, çünkü bazen ikisi birlikte doğru olur; oysa doğru hiçbir zaman doğruya zıt değildir. İyi-olmayan bir şey kötü olabilir, bu yüzden ikisi birlikte doğru olabilir. "Kötü değildir" diyen de değil, çünkü bu da doğrudur, bunlar da birlikte olabilir. Geriye iyi-olmayan hakkında "iyi değildir" diyene, iyi-olmayan hakkında "iyidir" diyenin zıt olması kalır; çünkü bu yanlıştır. Dolayısıyla iyi hakkında

PL64.631_2

Quod de his, iuquit, propositionibus dicimus si hoc in omnibus invenitur, firmum debet esse quod dicimus. Neque enim verisimile est in aliis quidem propositionibus - negationes esse contrarias. In aliis vero affirmationes, quae contrarium ponunt. Sed si hoc in omnibus propositionibus invenitur et contradictionibus bus, ut contradictio potius contraria sit, id est negatio quam quae contrarium habet, nihil est dubium quin haec ratio consistat in omnibus Sin vero in aliis ea quae contrarium ponit magis contraria. est quam negatio ponit magis contraria.. Hic quoque ita sese manifestum est non habere, ubi enim inveniri po contrarietas, in his dubitatio est quaenam sit contraria, utrumne ea quae contrarium affirmat, an ea quae id quod propositum est negat. Ergo in his in qui dubium non est quemadmodum sit hoc speculandum est. Dubium autem non est in his in quibus non est contrarietas ut in substantiis. Hic enim solae sunt contrariae negatio. Si ergo huic contrariae opinioni quae est de homine quoniam homo est, illa opponitur quae est de homine quoniam homo non est, manifestum est in aliis quoque in quibus contrarietas invenitur, locum contrarietatis negationem potius obtinere.- Nam si in his in quibus contrarietas est, ut in bono vel malo, manifestum est non potius illam esse contrariam quae: bonum negaret, quam illam quae malum obtineret, ei quae id quod bonum est bonum esse arbitretur, nec in his eam contrariam esse oporteret in quibus contrarietas nulla est. Quid enim attinet cum de homine dicimus, quod contrarium non habet ibi esse negationem cootrariam, cum vero de bono quod contrarium habet ibi non esse; sed potius eam quae contrarium poneret? Quocunque enim vertitur negatio, suam vim in omnibus servare debet. Quod ergo dicitur ab Aristotele, ut breviter explicem, talc estsi in aliis negatio est contraria, hic quoque negationem esse contrariam manifestum est. Quod si in aliis minime, in his quoque quae supra posuit, sed in quibus contrarietas non invenitur nituI, contradictio contrarietatis locum tenet, et his igitur in quibus est contrarietas eumdem locum negationem alium tenebit, quod his verbis explicuiL: Amplius, si etiam in aliis similiter oportet se habere, et hic videbitur bene esse dictum. Nam si in omnibus alii? ita se habere necesse est, etio nis quw supra dicta sunt ita sese habet, et id quod dictum est optime dictum esse videbitur. Aut enim ubique ea quae; est contradictionis tionis, aut nusquam alicubi quidem contrariam reperiet. Alicubi vero minime, quibus vero non est contraria, ut in substantiis in quibus nulla est contrarietas. Hoc enim nos, bene memini, praedicamenta docuerunt: de his est quidem falsa ea quae est opposita verae, id estin his invenitur quidem opposita falsa opinio verae opinioni, sed quae sit ista manifestum est tumest. Nam ubi nulla contrarietas est, liquet contrariam dic esse contrarietatem, ut qui hominem non putat hominem, falsus est. Hoc enim sola contrarietas verae propositionis invenitur. Si ergo hae contraria illae aliae quae sunt contradictionis, id est si in his quae contrarietatem non habent, negationes sunt contrariae (necesse est enim aliquas esse contraria, in aliis omnibus etiam in quibus est aliqua contrarietas , ut bono et malo, negatio locum obtinet contrarietatis. Amplius, similiter se habent boni quoniam bonum est, et non boni quoniam non bonum est, et ad has, boni quoniam non bonum est, et non boni quoniam bonum est. Illi ergo quae non boni quoniam non bonum est, verae opinioni quaenam est contraria? Non en1m ea quae dicit quoniam malum est, simul enim aliquando erunt verte. Nunquam autem vera verae contraria est. Est enim quiddam non bonum, malum, quare contingit simul esse veraAt vero nec illa quae est quoniam non malum, veras enim et hsec, simul enim et h ae c runt. Relinquitur ergo ei quae est non bonum, quoniam non bonum est, contraria suotret, ea quae est non boni quoniam bo est; falsa enim hac. Quare et ea qua

PL64.633"iyi değildir" diyen de iyi hakkında "iyidir" diyene zıt olacaktır.

Yukarıda söylenen her şeyi orantıya dayanan daha güçlü bir delille yeniden doğruluyor. Orantı şeylerin birbirine benzerliğidir. Dört şey konsun, ikisi önde gelen, ikisi izleyen olsun ve birinci ikinciye nasıl ise üçüncü de dördüncüye öyle olsun; bu durumda birincinin üçüncüye durumunun, ikincinin dördüncüye durumu gibi olması zorunludur. Bunu sayılarla kısaca ve kolayca anlarız. Birinci sayı 2, ikincisi 6, yeniden başlayınca üçüncüsü 4, dördüncüsü 12 olsun. Burada önde gelenler iki ve dört, izleyenler altı ve on ikidir. İkinin altıya oranı dördün on ikiye oranı gibidir: İki altının üçte biri olduğu gibi dört de on ikinin üçte biridir. Dolayısıyla bir önde gelen kendi izleyenine nasıl ise öteki önde gelen de öteki izleyene öyledir; önde gelen önde gelene nasıl ise izleyen de izleyene öyledir. İki, önde gelen dördün yarısıdır; altı da on ikinin yarısıdır. Demek ki her orantıda şuna bakılır: Konan dört şeyden birinci ikinciye nasıl ise üçüncü dördüncüye öyleyse, birinci üçüncüye nasıl ise ikinci de dördüncüye öyle olacaktır.

Sayıların bu orantısı önermelerin gücüne ve tabiatına aktarılsın. Biri önde gelen, öteki izleyen iki birinci önerme olsun; biri önde gelen, öteki benzer şekilde izleyen başka iki önerme daha olsun ve bunlarda bir benzerlik bulunsun. Birinci "iyi hakkında iyidir" olsun, onu "iyi hakkında iyi değildir" izlesin. Yine önde gelen üçüncü "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" olsun, onu izleyen dördüncü "iyi-olmayan hakkında iyidir" olsun.

Bunlarda orantıların benzerliğinin ne olduğuna bakılsın. Birinci "iyi hakkında iyidir" ikinci "iyi hakkında iyi değildir"e nasıl ise, üçüncü "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" de dördüncü "iyi-olmayan hakkında iyidir"e öyledir. Çünkü "iyi hakkında iyidir" doğru, "iyi hakkında iyi değildir" yanlış önerme olduğu gibi, "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" de doğru, "iyi-olmayan hakkında iyidir" yanlış önermedir. Durum böyleyse, "iyi hakkında iyidir" kanaati "iyi hakkında iyi değildir" kanaatine nasıl ise, "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" kanaati de "iyi-olmayan hakkında iyidir" kanaatine öyledir. Birinci üçüncüye nasıl ise ikinci de dördüncüye öyle olacaktır. O hâlde "iyi hakkında iyidir" ile "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" ikisi de doğru olarak nasıl duruyorsa, "iyi hakkında iyi değildir" ile "iyi-olmayan hakkında iyidir" de ikisi de yanlış olarak öyle durur. Onlar birlikte doğru olduğu gibi bunlar da birlikte yanlıştır; dolayısıyla birinci üçüncüye nasıl ise ikinci dördüncüye öyledir.

Bu orantı gösterildikten sonra aynı önermeler sıra değiştirilerek düzenlensin. Birinci kanaat "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" olsun, onu "iyi hakkında iyidir" izlesin; bunların altında önde gelen üçüncü "iyi-olmayan hakkında iyidir", izleyen dördüncü "iyi hakkında iyi değildir" olsun.

PL64.633

quoniam non bonum est, ei quae est boni quoniam bonum est. Quaecunque superius dicta sunt, ea rursus vahdiore per proportionem argumentatione confirmat. Proportio autem est rerum inter se invicem similitudo. Si igitur positae sint res quatuor, quarum duae sint praecedentes, reliquae sequentes, et sic se habeat prima ad secundam quemadmodum tertia ad quartam, necesse est ita se habere primam ad tertiam quemadmodum fuerit secunda ad quartam. Hocenim ipsum breviter facillimeque numeris agnoscimus. Sit enim primus numerus 2, secundus 6 rursus inchoantibus, tertius 4, quartus 12.1n his igitur praecedentes quidem sunt duo et quatuor, sequentes vero sex et duodecim. Sicut autem duo ad sex, ita quatuor ad duodecim. Nam sicut duo senarii tertia pars est, ita quaternarius duodenarii tertia pars est. Quocirca sicut quaternarius praecedens ad sequentem, ita alius praecedens ad alium sequentem erit, et ut praecedens ad praecedentem, ita sequens ad sequentem; sed ad quatuor qui sunt praecedentes duo medietas est, et sex igitur ad duodecim medietas est. Ergo in omni proportione hoc respicitur, dum est, quodsi de quatuor propositis rebus sicut prima est ad secundam, ita tertia ad quartam, erit ut prima ad tertiam, ita secunda ad quartam. Ista igitur numerorum proportio ad propositionem vim naturamque transferatur, sintque duae propositiones primae quarum una praecedens, altera sequens, et aliae rursus duae quarum una praecedens, altera similiter sequens, et in his sit aliqua similitudo. Si enim prima boni quoniam bonum est, hanc sequitur boni, quoniam non bonum est. Rursus sit praecedens tertia non boni quoniam non bonum est, hanc autem sequens quarta non boni, quoniam bonum est. Perspiciatur igitur in his quaesit similitudo proportionum. Est enim ut prima boni, quoniam bonum est ad secundam boni, quoniam bonum non est, ita tertia non boni quoniam bonum non est, ad quartam non boni quoniam bonum est. Nam sicut boni quoniam bonum est vera propositio est, falsa autem boni quoniam non est bonum, ita quoque non boni quoniam non est bon um, vera propositio est, falsa autem non boni quoniam est bonum. Quod si ita est et eodem modo sese habet opinio boni quoniam bonum est, ad opinionem quae est boni quoniam bonum non est, quemadmodum etiam opinio non boni quoniam non bonum est, ad opinionem non boni quoniam bonum est et quemadmodum se habet prima ad tertiam, ita sese habebit secunda ad quartam. Quemadmodum sese habet igitur boni quoniam bonum est, ad eam quae est non boni quoniam non bonum est, cum utraeque sint verae, ita sese habet opinio boni quoniam non est ad opinionem non boni quoniam bonum est, quod ipsae quoque utraeque sunt falsae; nam sicut istae simul verae, itaillae simul falsae, quocirca ut est prima ad terliam, ita secunda ad quartam. Ostensa igitur hac proportione immutato ordine eaedem disponantur, sed sit prior opinio ea quae est non boni quoniam bonum non est, eaque sequatur boni quoniam bonumest, et sub his praecedens tertia non boni quoniam bonum est, quarta sequens bon quoniam bonum non est.

PL64.633_2Yukarıda gösterildiği gibi, "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" kanaati "iyi hakkında iyidir" kanaatine nasıl ise, "iyi-olmayan hakkında iyidir" kanaati de "iyi hakkında iyi değildir" kanaatine öyledir. Onlar birlikte doğru olduğu gibi bunlar da birlikte yanlıştır ve orantı aynıdır. Dolayısıyla birinci olan "iyi-olmayan hakkında iyi değildir", üçüncü olan "iyi-olmayan hakkında iyidir"e nasıl ise, ikinci "iyi hakkında iyidir" de dördüncü "iyi hakkında iyi değildir"e öyle olacaktır. Şu hâlde birincinin üçüncüye durumunu araştırmalı, buradan ikincinin dördüncüye durumunu görmeliyiz.

Diyorum ki iyi olmayanın iyi olmadığını düşünen kanaate, iyi olmayanın iyi olduğunu düşünen kanaat zıttır. Çünkü iyi olmayanı iyi olmayan sanan kanaate karşı, iyi olmayanı kötü sanan kanaat zıt olsun. Bu olamaz: Zıt kanaatler hiçbir zaman birlikte doğru değildir, oysa bunlar birlikte doğru olabilir. Biri, iyi olmayan baba katlini iyi olmayan sanır ve aynı baba katlini, tabiatça iyi olmadığı için, kötü sanırsa iki kanaatte de doğru düşünür. Demek ki iyi olmayanı iyi olmayan sanan kanaat, iyi olmayanı kötü sanana zıt değildir. Yine aynı kanaate, iyi olmayanın kötü olmadığını düşünen kanaat zıt olarak konsun. Bu da zıt değildir, çünkü iyi olmayan bir şey kötü de olmayabilir. İyi olmayan her şey hemen kötü değildir; bazı şeyler iyi olmadığı gibi kötü de olmaz. Biri, kendi başına iyi olmayan, boşu boşuna duran bir taşı iyi olmayan sanarsa doğru düşünür; kendi başına iyi olmayan aynı taşı kötü değil sanırsa kanaatine hiçbir yanlışlık karışmaz. Dolayısıyla "iyi-olmayan hakkında iyi değildir", hem "iyi-olmayan hakkında kötüdür" hem "iyi-olmayan hakkında

PL64.633_2

Utigitur superius demonstratum est, ita sese habet opinio non boni quoniam non bonum est, ad eam opinionem quae estboni quoniam bonum est, quemadmodum non boni quoniam bonum est, ad eam quae est boni quoniam non bonum est. Ut enim illae simul verse, ita hae simul falsae eademque proportio est. Quocirca erit sicut prima quae est non boni quoniam non bonum est ad tertiam eam quae est non boni quoniam bonum est, ita erit secunda boni quoniam bonum est, ad quartam boni quoniam non est bonum. Requirendum igitur est quemadmodum sit prima ad tertiam, ut ex eo speculemur, quemadmodum sit secunda ad quartam. Dico enim quoniam huic opinioni quae arbitratur non esse bonum quod bonum est, quoniam contra illam est quae arbitratur id quod bonum non est bonum esse. Age enim si potius est contra eam opinionem quae id quod bonum non est, bonum putat, sit ea quae id quod bonum non est, malum putat; sed hoc fieri non potest. Contrariae enim opiniones simul nunquam verae sunt, possunt autem simul hae esse verae. Si quis enim parndicium quod non esl bonum putet non esse bonum, idem quoque parricidium quod per naturam non et bonum malum putet, vere utraque opinione arbitratur. Igilur non est contraria opinio ea quae id quod bonum non est non bonum putet, ei quas id quod bonum non est malum arbitratur. Rursus ponatur eidem opinioni de non bono quoniam non est bonum, contraria ea quae arbitratur id quod non est bonum non esse malum. Id quoque contrarium nonest. Fieri enim potest ut id quod bonum non est, nec malum sit. Neque enim omnia quaecunque bonum non sunt mala sunt statim, sed est ut bona quidem non sint, tamen nec mala sint. Si quis enim lapidem nequidquam jacentem quod per se bonum non est, non bonum esse putat, vere arbitretur, idem ipsum lapidem quod per se bonum non est, si non malum putet, nihil ejus opinioni falsitas incurrit. Quare quoniam ea quae est non boni quoniam non bonum est, et cum ea quae est non boni quoniam malum est, etcum ea quae est non boni quoniam non est

PL64.635kötü değildir" kanaatiyle birlikte bazen doğru bulunduğundan, hiçbirine zıt değildir. Geriye ona "iyi-olmayan hakkında iyidir" kanaatinin, yani iyi olmayanın iyi olduğunu düşünen kanaatin zıt olması kalır. Demek ki "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" kanaati "iyi-olmayan hakkında iyidir" kanaatine zıttır. Oysa burada "iyi-olmayan hakkında iyidir" kanaati "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" kanaatine nasıl ise, "iyi hakkında iyidir" kanaati de "iyi hakkında iyi değildir" kanaatine öyledir. Birinci ve üçüncü zıttır. Öyleyse ikinci ve dördüncü, orantının benzerliğine göre, hiç kuşkusuz zıttır.

Bu daha basit olarak şöyle de anlaşılabilir: "İyi hakkında iyidir" kanaati ile "iyi-olmayan hakkında iyi değildir" kanaati doğruluk bakımından benzerdir; "iyi hakkında iyi değildir" ile "iyi-olmayan hakkında iyidir" de yanlışlık bakımından benzerdir. Yanlışlardan biri doğrulardan birine zıt bulunursa, kalan yanlış da kalan doğruya zıt olacaktır; bunu yalnız benzerlik sağlar. Yukarıda açıkladığımız gibi tek bir yanlışın tek bir doğruya zıt olduğu gösteriliyor: İyi olmayanın iyi olduğunu söyleyen, iyi olmayanın iyi olmadığını düşünene zıttır. Şu hâlde geriye, iyi olanın iyi olmadığını düşünenin, iyi olanın iyi olduğunu düşünene zıt olması kalır. Bundan çıkan sonuç şudur: Doğru olumlamaya, zıt şeyi koyan olumlamadan çok olumsuzlama zıttır.

Karışık düşünce söylediğimiz yollarla çözüldü; kelimelerin dizilişi ise şöyledir. Ayrıca, diyor, iyi hakkında "iyidir" ile iyi-olmayan hakkında "iyi değildir" benzer durumdadır, ikisi de doğrudur; bunlara ek olarak iyi hakkında "iyi değildir" ile iyi-olmayan hakkında "iyidir", ikisi de yalancıdır. O hâlde iyi-olmayan hakkında "iyi değildir" diyen doğru kanaate hangisi zıttır? (Bu bir soru tarzında söylenmiştir.) "Kötüdür" diyen değil, çünkü bazen birlikte doğru olabilirler; bu ise zıtlarda bulunamaz. Oysa doğru hiçbir zaman doğruya zıt değildir. Nasıl birlikte doğru olabilirler? İyi-olmayan bir şey kötü olabilir, bu yüzden ikisi birlikte doğru olabilir. "Kötü değildir" diyen de değil, bunlar da birlikte olabilir, yani bazen, özellikle iyi ile kötü arasındaki şeylerde, birlikte doğru olabilirler. Geriye iyi-olmayan hakkında "iyi değildir" diyene, ki doğrudur, iyi-olmayan hakkında "iyidir" diyenin zıt olması kalır; bu yanlıştır ve onunla birlikte doğru bulunamaz. Sonra yukarıda konan benzerliğe dönerek iyi hakkında "iyi değildir" diyenin iyi hakkında "iyidir" diyene zıt olduğunu söylüyor. Yukarıda söylenenlere dikkatle bakan, ne düşüncenin bütününün durumunda ne dizilişinde yanılır.

*Açıktır ki olumlamayı küllî koysak da fark etmez; ona küllî olumsuzlama zıt olacaktır. Örneğin iyi olan her şeyin iyi olduğunu düşünen kanaate, iyi olan şeylerden hiçbirinin iyi olmadığını düşünen kanaat zıttır.*

PL64.635

malum, vera aliquoties invenitur, neutri contraria est. Restat igitur ut ei sit contraria opinio non boni quoniam bonum est, quae opinatur id quod non est bonum bonum esse; haec autem est, non boni quoniam bonum est, quoniam opinatur id quod non est bonum bonum esse. Contraria igitur est non boni quoniam non bonum est, ei quae est non boni quoniam bonum est. Sed hic ita sese habet opinio non boni quoniam bonum est, ad opinionem non boni quoniam non bonum est, quemadmodum opinio boni quoniam bonum est, ad eamdem opinionem quae est boni quoniam non bonum est. Sed prima tertiaque contrariae. Secunda igitur quartaque secundum similitudinem proportionis sunt sine ulla dubitatione contrariae. Potest vero et simplicius intelligi hoc modo, si boni quoniam bonum est opinio. et non boni quoniam non bonum est opinio, similes secundum veritatem sunt, boni autem quoniam non est bonum, et rursus non boni quoniam bonum est, ipsae quoque similes secundum falsitatem sunt, si una falsarum uni verarum opinionum inventa fuerit, contraria erit reliqua falsa, reliquae verae contraria, quod sola efficit similitudo. Ostenditur autem una falsa uni verae, quemadmodum supra exposuimus, contraria, hoc est ea quae dicit quod non est bonum esse bonum ei quae arbitratur id quod non est bonum non esse bonum. Relinquitur igitur ea quae arbitratur id quod bonum est non esse bonum contraria esse ei quae opinatur id quod bonum est esse bonum. Qua in re colligitur negationem potius quam contrarium ponentem affirmationem verae affirmationi esse contrariam. Perplexa igitur sententia his modis quibus diximus expedita est, sed se sic habet ordo sermonum. Amplius, inquit, similiter se habet boni quoniam bonum est, et non boni quoniam non bonum est, quae utraeque verae sunt, et super has boni quoniam non bonum est, et non boni quoniam bonum est, quae sunt utraeque mendaces. Illi ergo quae est non boni quoniam non bonum est verae opinioni quaenam est contraria?(hoc quasi interrogativo modo dictum est,) Non eaquae dicit quoniam malum est dicit quoniam malum est, quoniam simul aliquando esse poterunt verae, hoc autem in contrariis non potest inveniri; nunquam enim verae vera contrariae est, quemadmodum autem fieri potest utsimul sintverce, quoniam est quiddam non bonum malum, quare contingit simul veras esse. At vero nee illaquaa est quoniam non malum. Simul enim et hae erunt, id est possunt aliquando simul esse verae, in his praesertim rebus quae inter bonum malumque sunt. Relinquitur ergo ei quae est non boni quoniam non bonum est, quae verae est contraria, ea quae est non boni quoniam bonum est, quae falsa est et simul vera non potest inveniri, Quare ad similitudinem superius positam revertitur ut dicat, eam quae est boni quoniam non bonum est, contrariam ei quae est boni quoniam bonum est. Quod si quis ea quae superius dicta sunt, diligentius intuetur, nec in totius sententiae statu nec quidquam in ordine fallitur. Manifestum est autem quoniam nihil interest, nec si universaliter ponamus affirmationem; huic universalis negatio erit contraria ut opinioni quae opinatur quoniam omne quod est bonum bonum est, ea quae. est quoniam nihil horum quae bona sunt bonum est.

PL64.635_2Yukarıdaki delilde her şeyi belirsiz önermeler üzerinden açıkladı. Ama biri belirli önermelerde hesabın aynı olamayacağını, bunlarda fark bulunabileceğini sanabileceği için, kendisinin yukarıda belirsiz önermelerde yaptığı ispatın kuşkusuz belirli olan küllî önermelerde yapılmasının fark etmediğini ekliyor. Biri belirli önermeleri belirsizlerin yukarıdaki düzenine göre düzenleyip söylenen şekilde incelerse, küllî olumlama kanaatine küllî olumsuzlama kanaatinden başka bir zıt bulamaz. Belirli ve belirsiz önermeler arasında tek fark, belirsizlerin belirlemesiz, belirlilerin ise küllîlik ya da tikellik belirlemesiyle olmasıdır. Olumlamayı küllî koysak da fark etmez sözü bunu söylüyor: Küllî olumlamaya küllî olumsuzlama zıt olacaktır; iyi olan her şeyin iyi olduğunu düşünen küllî olumlama kanaatine, iyi olan şeylerden hiçbirinin iyi olmadığını düşünen küllî olumsuzlama kanaati zıttır. Bunun neden böyle olduğunu gösteriyor:

Çünkü iyi hakkında "iyidir" kanaati, iyi küllî alınırsa, iyi olan her ne ise onun iyi olduğunu düşünen kanaatle aynıdır. Bu ise iyi olan her şeyin iyi olduğunu söyleyenden farklı değildir. İyi-olmayan hakkında da benzer şekilde.

Belirsiz önermeyi adım adım küllînin benzerine götürdü. Diyor ki belirsiz önerme her ne ise, ona konuşmada alıştığımız "her ne ise" sözü eklenirse küllî olur; şeye olumlamada "her" yükleyen önermeden hiç farkı kalmaz. Örneğin iyi hakkında "iyidir" kanaatine ya da önermesine "her ne" eklenirse, yani "iyi her ne ise iyidir" denirse, "her iyi iyidir" diye düşünen kanaatten farkı kalmaz. Dolayısıyla yukarıdaki ispatın gücü belirsiz önermelerde ne ise küllîlerde de odur. Bunlar biraz ayrılır, ama fark keyfiyete ve önermenin gücüne değil, kemiyete bağlıdır, çünkü küllîlik kemiyete aittir.

Anlam budur; kelimeler ise şöyledir. Yukarıda önermenin belirsiz ya da küllî olmasının fark etmediğini önermişti. Neden fark etmediğini şöyle söylüyor: Çünkü iyi hakkında "iyidir" kanaati, yani belirsiz olumlama, iyi küllî alınırsa, yani iyi küllî olarak söylenirse, iyi olan her ne ise onun iyi olduğunu düşünen kanaatle aynıdır, yani iyi olan her neyse iyi olduğunu düşünen kanaatten ayrılmaz. Böyle bir kanaat ise açıkça küllî olarak konan "iyi olan her şey iyidir" önermesinden farklı değildir. İyi-olmayan

PL64.635_2

In superiori argumentatione omnia de infinitis explicuit. Sed quoniam fortasse aliquis poterat suspicari " cari " non eamdem rationem esse posse in his propositionibus quae sunt dennitfe, atque in his aliquid interesse utrum eadem demonstratio eis quae definitae sunt, eveniret, hoc addit, nihil interesse utrum eamdem demonstrationem quam ipse superius in pro po. sitionibus. indefinitis fecit, quisquam faciat in universalibus quae jam sine dubio definitae sunt. Si quis enim secundum indefinitarum propositionum superiorem dispositionem definitas disponat, easque secundum praedictum modum speculetur, non aliam universalis affirmationis opinioni contrariam reperiret, quam eam quae universalis negationis opinio. Nihil enim interest inter indefinitas definitasque propositiones positiones, nisi quod indefinitae quidem sine determinatione natione, definitae vero cum argumento determinationis sUnl, vel universalitatis vel particularitatis: hoc est enim quod ait, nihil interest nec si universaliter ponatur affirmatio, universali namque affirmationi universalis contraria erit negatio, ut opinioni quae opinatur quoniam omne quod est bonum bonum est, quae scilicet est universalis affirmationis, ea fit contrariae quae est quoniam nihil eorum quae bona sunt bonum est: hoc est opinio est opinio universalis negationis; hoc autem cur fiat ostendit. Nam ea quae est boni quoniam bonum est, si u sit bonum, eadem est ei quae opinatur id quod bonum est, quoniam bonum est. Hoc autem nihil differt ab eo quod est, quoniam omne quod est bonum bonum est. Similiter autem et in non bono. Gradatim indefinitam propositionem ad similitudinem universalis adduxit, dicit autem quaecunque fuerit indefinita propositio; ei si quod in sermone solemus dicere quidquid addatur universalis fit, ut nihil omnino distet ea quae ad rem in affirmatione omne praedicat, ut ea opinio vel propositio quae est de bono quoniam bonum est, huic si addatur quidquid quid, ut ita dicamus, quid bonum est bonum est, nihil differt ab ea quae opinatur, omne bonum bonum est. Quare eadem vis est superioris de monstra tionis in propositionibus indefinitis quae etiam in universalibus quae paululum quiddam distant, sed non ad qualitatem, nec ad vim propositionis, sed ad quantitatem refertur. Universalitas enim quantitati opponitur. Et sensus quidem homini est, verba vero sic sunt. Superius proposuerat nihil interesse an indefinita esset propositio an universalis. Cur autem nihil intersit hoc modo dicit. Nam ea quae est boni quoniam niambonum est, id est indefinita affirmatio, si u sit bonum, id est si bonum universaliter proferatur feratur, eadem est ei quae opinatur quidquid bonum est quoniam bonum est, id est, nihil discrepat ab ea opinione quae opinatur quidquid bonum est bonum esse; hujusmodi autem opinio nihil differt ab ea quae aperte universaliter proponitur, quae est, omne quod est bonum bonum est. Similiter autem et in non

PL64.637hakkında da benzer şekilde, yani aynı hesapla iyi-olmayanı da söyleriz. İyi-olmayanı öyle düşünen önerme ya da kanaat, ona küllîlik eklenirse, açıkça küllî olarak konan "iyi olmayan her şey iyi değildir" önermesinden farklı değildir.

Dolayısıyla kanaatte durum böyleyse ve seste olan olumlama ve olumsuzlamalar ruhta olanların işaretleriyse, açıktır ki olumlamaya aynı şey hakkındaki küllî olumsuzlama zıttır: "Her iyi iyidir" ya da "her insan iyidir" önermesine "hiçbiri" ya da "hiç kimse" diyen zıttır; çelişik olan ise "her değil" ya da "herkes değil" diyendir.

Yukarıda bütün delilleri iyi üzerinden yürüttü, şimdi sorunun bütün gücünü sonuca bağlıyor. Yukarıda olumsuzlama ve olumlamaların zıtlıklarını kanaatlerden hareketle tartmak gerektiğini önceden söylemişti. Şimdi kanaatlerde zıt olanın küllî olumsuzlama olduğunu bulduğu için aynı şeyi önermelere bağlıyor; önermelerin ses olduğu ve anlamlı olarak ruhun etkilenmelerini gösterdiği açıktır. Kitabın başında anlamlı seslerin ruhun etkilenmelerini gösterdiğini gerçeğe uygun olarak öğretmişti. Şimdi kanaatlerde küllî olumlamaya, ona zıt şeyi olumlayandan çok küllî olumsuzlamanın zıt bulunduğunu kanıtlayacak gibi, seslerde de aynı şeyin çıktığını düşünüyor: Küllî olumlamaya, zıt şeyi koyan olumlama değil, küllî olumsuzlama zıttır; olumlama küllî iken tikel olumsuzlama bulunan önermeler ise çelişiktir.

Bu çok tam söylenmiştir, kelimelerde de bir yanılgı yoktur. Ama biz öteki yerlerde olduğu gibi kuşkulu hiçbir şey bırakmadan kelimelerin anlamını ve dizilişini de izleyelim. Diyor ki: Dolayısıyla kanaatte durum böyleyse, yani zıt şeyi koyan olumlamadan çok olumsuzlama kanaati olumlama kanaatine zıt bulunuyorsa, (ve seste olan olumlama ve olumsuzlamalar ruhta olanların işaretleriyse; çünkü seste olumlama ve olumsuzlama olduğu gibi, ruh kendi düşüncesinde bir şeyi olumladığında ya da olumsuzladığında kanaatte de vardır. Bunu başka bir yerde daha titizlikle açıklayacağız. O hâlde sesteki olumlama ve olumsuzlamalar ruhtaki olumlama ve olumsuzlamaların işaretleri olduğuna göre), açıktır ki olumlamaya aynı şey hakkındaki küllî olumsuzlama zıttır. "Aynı şey hakkında" sözünü, ayrı ayrı olan olumlama ve olumsuzlamalara zıt demeyelim diye ekledi; olumlama ve olumsuzlamanın bir ve aynı şey hakkında olduğunu, birinin küllî olarak olumlaması, ötekinin küllî olarak olumsuzlaması gerektiğini söylüyor. Bunların örnekleri şunlardır: "Her iyi iyidir" ya da "her insan iyidir" önermesine "hiçbiri", yani "hiçbir iyi iyi değildir" diyen zıttır, ya da "hiç kimse", yani "hiçbir insan iyi değildir" diyen. Çelişik olan ise ya "herkes değil", yani "her insan iyi değildir", "her insan iyidir" diyene karşı; ya da "her değil", yani "her iyi iyi değildir", "her iyi iyidir" diyene karşı. Demek ki yukarıda koyduğu önermelerde, "her insan adildir" diyen olumlamaya "hiçbir insan adil değildir" diyen, "her insan adaletsizdir" diyenden daha çok zıttır.

*Açıktır ki doğru doğruya zıt olamaz, ne kanaat ne çelişik. Çünkü zıtlar karşıt olanlar hakkındadır. Aynı şeyler hakkında aynı kimsenin doğru söylemesi mümkündür; ama aynı şeyde zıtların aynı anda bulunması mümkün değildir.*

PL64.637

bono, id est non bonum eadem ratione dicimus. Ea., namque propositio vel opinio quae opinatur non bonum essesi ei addatur universalitas, nihil differt ab ea quae universaliter aperte proponitur,! quae est, omne quod bonum non est non est bonum. Quare si in opinione sic se habet: sunt autem hae quae sunt in voce affirmationes et negationes notae eorum quae sunt in anima. Manifestum est quoniam affirmationi contraria quidem negatio est circa idem universalis, ut ei quae est quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus est, ea quae est quoniam nullum vel nullus. Contradictoriae autem quoniam non omne aut non omnis. Superius omnes argumentationes ad bonum tollit, redigitque ad conclusionem omnem quaestionis vim. Supra enim negationes et affirmationes earumque contrarietates de opinionibus pensare oportere praedixerat. Nunc vero quoniam in opinionibus reperit illam contrariam esse quae esset universalis negatio, idem refert ad propositiones quas manifestum est quoniam voces sunt et significative animi passiones designare. In principio enim libri significativas voces passiones animae monstrare veraciter docuit nunc ea velut probaturus quoniam in opinionibus illa contraria universali affirmationi reperta esset, quae esset universalis negatio potius quam ea quae contrariam universali affirmationi affirmaret, idem quod arbitratur in vocibus provenire, hoc est, affirmationi universali non affirmationem contrariam rem ponentem, sed universalem negationem esse contrariam, contradictorias vero eas quae cum affirmatio universalis esset particularis negatio inveniretur. Atque hoc quidem plenissime dictum est, nec aliquis in verbis error est, sed nos ut caetera nihil ambiguum relinquentes, ipsorum quoque verborum sensum eorumque ordinem pro sequimur. Ait enim: Quare si in opinione se sic habet, id est quod opinio negationis contraria invenitur opinioni affirmationis, potius quam contrarium ponens affirmatio (Sunt autem hae quae sunt in voce affirmationes et negationes notae earum quae sunt in anima. Nam sicut in voce affirmatio et negatio est, ita quoque etiam in opinione, cum ipse animus in cogitatione sua aliquid affirmat, aut aliquid negat, quod nos alio loco diligentius expediemus, ergo quoniam affirmationes et negationes quae sunt voce, notae earum sunt affirmationum vel negationum quse sunt in anima), manifestum est quoniam est affirmationi contraria quidem negatio circa idem universalis, circa idem autem addidit ne disjunctim affirmationes et negationes contrarias diceremus, sed ait affirmationem et negationem esse de una eademque re, et illam quidem universaliter affirmare, illam vero universaliter negare Earum autem haec sunt exempla ut ei quae est quoniam omne bonum bonum est, vel quoniam omnis homo bonus est, ea quae est quoniam nullum, id est nullum bonum bonum est, contraria est, vel quae, nullus, hocest nullus homo, bonus est. Contradictoria autem aut, non omnis, id est non omnis homo bonus est, contra eam quae dicit, omnis homo bonus est, aut, non omne, hoc est non omne bonum bonum est; contra eam quae dicit, quoniam omne bonum bonum est. Constat igitur in his propositionibus quas supra posuit magis esse contrariam affirmationi quae dicit, omnis homo justus est, eam quae dicit, nullus homo justus est, potius quam eam quae dicit, omnis homo injustus est. Manifestum est autem quoniam et veram verae non contingit esse contrariam, nec opinionem, nec contradictionem. Contrariae enim sunt quae circa opposita sunt. Circa eadem autem contingit verum dicere eumdem. Simul autem non contingit eidem inesse contrariam.

PL64.637_2Bundan sonra kitabı şu inceleme ve ispatla bitiriyor: İki doğru önermenin zıt olmadığı herkesçe doğru ve açık olsa da bunu göstermeye çalışıyor. Bu delilin girişi şöyledir: Zıt olan şeyler karşıttır. Karşıtlar aynı şeyde aynı anda bulunamaz. Şu hâlde zıtlar aynı şeyde aynı anda bulunamaz. Hakkında aynı anda doğru bir şey söylenebilen şeyler aynı şeyde aynı anda bulunabilir. Aynı şeyde aynı anda bulunamayan şeyler hakkında ise olumlama ve olumsuzlama aynı anda doğru önermeler olamaz. Ama zıtlar aynı şeyde aynı anda bulunamaz. Şu hâlde birlikte doğru söyleyenler zıt değildir. Çünkü hakkında olumlama ve olumsuzlamanın birlikte doğru olabildiği şeyler aynı şeyde birlikte bulunur. Dolayısıyla birlikte doğru olanlar zıt değildir.

Anlam budur; kelimeler ise şöyle durur. Açıktır ki, diyor, doğru doğruya zıt olamaz, yani iki doğru önerme zıt olamaz, ne kanaat ne çelişik. Doğru kanaat doğru kanaate zıt değilse, kanaatlerden gelen çelişik hiç zıt olmaz. Burada zıtlık yerine "çelişik" dedi, çünkü söz konusu olan çelişik değildi. Çünkü zıtlar karşıt olanlar hakkındadır, yani her zıt karşıttır. Aynı şeyler hakkında aynı kimsenin doğru söylemesi mümkündür; çünkü olumsuzlama ve olumlama yalnız aynı şeyde aynı anda bulunması mümkün olan şeyler hakkında birlikte doğru olabilir. Ama aynı şeyde zıtların aynı anda bulunması mümkün değildir. Sonuç şudur: Hakkında olumlama ve olumsuzlamanın birlikte doğru olduğu şeyler aynı şeyde birlikte bulunabilir, zıtlar ise aynı şeyde aynı anda bulunamaz; o hâlde birlikte doğru olanlar zıt olamaz.

Emeğimiz de artık sakin bir limana varmış bulunuyor. Sanırım bu kitabın tam bilgisine ilişkin hiçbir şey geride kalmadı. Konuyu özen ve titizlikle tamamlamışsak, bu ilimleri kavrama arzusu duyanlara faydamız dokunmuştur. Bu kitabın en kapalı düşüncelerini çözme amacımızı yeterince gerçekleştiremediysek de, kimseye zarar vermeyecek olan emeğimize, gerekmese de, dil uzatan çıkacaktır.

PL64.637_2

Post haec libri terminum expedit in ea speculatione et demonstratione, per quam licet verum sit manifestumque omnibus duas propositiones veras non esse contrarias, tamen id ipsum monstrare conatur. Est autem hujus argumentationis ingressus hujusmodi: ea quae sunt contraria, opposita sunt. Opposita vero non possunt eidem simul inesse. Contraria igitur eidem simul inesse non possunt. De quibus autem simul aliquid verum dici potest, illa simul eidem inesse possunt. Quae vero simul eidem inesse non possunt, de his simul verae propositiones, affirmatio et negatio esse non possunt. Sed contraria simul eidem inesse non possunt. Quae igitur simul verum dicunt, contrariae non sunt. Idcirco quoniam de quibus affirmatio et negatio simul verae esse possunt, illa simul eidem insunt. Quocirca quae simul verae sunt contrariae non sunt. Sensus quidem hic est, verba autem sic conslant. Manifestum est autem, inquit quit, quoniam et veram verae non contingit esse contrariam, id est duas veras propositiones non posse esse contrarias, nec opinionem, nec contradictionem. Si opinio non est vera verae contraria, multo magis nec contradictio quae ex opinionibus venit. Contradictionem autem hic pro contrarietate posuit. De ea enim non agebatur. Contrariae enim sunt quae circa opposita sunt, id est omne contrarium est oppositum. Circa autem eadem contingit verum eumdem dicere, idcirco quod de his solis et negatio et affirmationi verae simul esse possunt, quae eidem simul esse contingit, simul autem eidem non contingit inesse contraria, ut concludatur quoniam de quibus et affirmatio et negatio simul verae sunt, ea eidem simul inesse possunt, contraria vero simul eidem inesse non possunt; quae ergo simul verae sunt, non possunt esse contraria. Noster quoque labor jam tranquillo constat portu. Nihil enim (ut arbitror) relictum est quod ad plenam hujus libri notitiam pertineret. Quare si rem propositam studio diligentiaque perfecimus, er: his qui harum refert scientia complectendarum cupiditate tenebuntur. Sin vero minus id effecimus, quod nobis probaturus fuit, ut obscurissimas hujus libri sententias enodaremus, labori nostro nihil ut alii nocituro, et si non oportebit, obloquitur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…