II. Kitap
1Bölüm I. Bütün Eşitsizliğin Eşitliğe Nasıl İndirildiği
Önceki kitapta, eşitsizliğin bütün cevherinin kendi cinsinin önderi olan eşitlikten nasıl çıktığını anlattık. Ama şeylerin unsurları neyse, her şey öncelikle onlardan bileşir ve çözülünce yine onlara çözülür. Nitekim boğumlu sesin unsurları harflerdir; heceler onlardan bileşerek ilerler ve sonunda yine onlara varır. Musikide ses de aynı güce sahiptir. Evreni dört cismin oluşturduğunu da biliyoruz. Çünkü "her şey yağmurdan, topraktan ve ateşten doğar"; son çözülme de bu dört unsuradır. O hâlde bütün eşitsizlik türlerinin eşitlik sınırından çıktığını gördüğümüze göre, bütün eşitsizliği, kendi cinsinin bir unsuru olarak yine eşitliğe çözelim.
Bu da üç kuralla olur ve çözme sanatı şudur: Eşit olmayan ama orantılı konmuş herhangi üç terim verilsin; yani orta terimin birinciye oranı, son terimin ortaya oranıyla aynı güçte olsun; bu, ister katlılarda, ister üst-parçalılarda, ister üst-çokparçalılarda, ister bunlardan doğanlarda, yani katlı üst-parçalılarda ya da katlı üst-çokparçalılarda olsun. Yöntem tektir ve şüphesizdir. Dediğimiz gibi eşit orantılarla dizilmiş üç terim alalım. Daima uçtaki küçük terimi ortadan çıkaralım. Bu terimin kendisini birinci terim yapalım, ortadan kalanı ikinci. Verilen üçüncü toplamdan bir birinciyi ve ortadan kalan iki ikinciyi çıkaralım; üçüncü toplamdan kalanı üçüncü terim yapalım. Böyle yapınca toplamların daha küçük bir ölçüye indiğini, karşılaştırmaların ve orantıların daha ilkesel bir bağıntıya döndüğünü görürsün: Dört katlı orantı önce üç katlıya, sonra iki katlıya, sonra eşitliğe döner. Üst-parçalı bir-dörttebirli önce bir-üçtebirliye, sonra bir-buçukluya, en son eşit üç terime döner.
Bunu örnek olarak yalnız katlı orantıda öğreteceğiz; becerikli kişi öteki eşitsizlik türlerinde de deneyince aynı kuralların aklı ona yardım eder. Birbirine dört katlı üç terim konsun: 8, 32, 128. Ortadan küçüğü, yani 32'den 8'i çıkar; 24 kalır. Birinci terim olarak 8'i, ikinci olarak ortadan kalanı, yani 24'ü koy; iki terim 8 ve 24 olsun. Üçüncüden, yani 128'den, bir birinciyi, yani 8'i ve kalan iki ikinciyi, yani iki kere 24'ü çıkar; 72 kalır. Terimler böyle konunca dört katlıdan eşitliğe daha yakın orantıya, üç katlıya inilmiş olur: 8, 24, 72. Bunlarda aynısını yaparsan karşılaştırma iki katlıya döner. Birinciyi küçüğe eşit koy: 8. İkinciden birinciyi çıkar: 16 kalır. Üçüncüden, yani 72'den, birinciyi, yani 8'i ve iki ikinciyi, yani iki kere 16'yı çıkar; 32 kalır. Böyle konunca bağıntı iki katlı orantılara iner: 8, 16, 32. Bunlarda aynısını yaparsak her şeyi eşitlik toplamlarına süzeriz. Birinciyi küçüğe eşit koy: 8. 16'dan 8 çıkar; 8 kalır. Üçüncüden, yani 32'den birinciyi, yani 8'i ve iki ikinciyi, yani iki 8'i çıkarınca 8 kalır. Böyle konunca karşımıza ilk eşitlik çıkar, aşağıdaki küçük toplamların öğrettiği gibi: 8, 8, 8.
Buradan diğer eşitsizlik türlerine yönelen de aynı uygunluğu şaşmadan bulur. O hâlde hiç tereddüt etmeden şunu söylemeliyiz: Kendi başına duran kemiyetin ilkesi ve unsuru nasıl birim ise, bir şeye göre olan kemiyetin anası da eşitliktir. Gösterdik ki ilk doğuş ondan, son çözülme yine ona doğrudur.
CAPUT PRIMUM. Quemadmodum ad aequalitatem omnis inaequalitas reducatur. Superioris libri disputatione digestum est quemadmodum tota inaequalitatis substantia a principe sui generis aequalitate processerit. Sed quae rerum elementa sunt, ex eisdem principaliter omnia componuntur, et in eadem rursus resolutione facta resolvuntur. Ut quoniam articularis vocis elementa sunt litterae, ab eis est syllabarum progressa conjunctio, et in easdem rursus terminatur extremas, eamdemque vim obtinet sonus in musicis. Jamvero mundum 4 corpora non ignoramus efficere. Namque (ut ait) ex imbri terraque omnia gignuntur et igni; sed in haec rursus ejus 4 elementa fit postrema resolutio. Ita igitur, quoniam ex aequalitatis margine cunctas inaequalitatis species proficisci videmus, omnis a nobis inaequalitas ad aequalitatem rursus, velut ad quoddam elementum proprii generis resolvatur. Hoc autern trina rursus imperatione colligitur, eaque resolvendi ars. Datis quibuslibet tribus terminis, inaequalibus quidem, sed proportionaliter constitutis, id est, ut eamdem medius ad primum vim proportionis obtineat quam qui est extremus ad medium in qualibet inaequalitatis ratione, vel in multiplicibus, vel in superparticularibus, vel in superpartientibus, vel in iis quæ ex his procreantur, hoc est multiplicibus superparticularibus, vel multiplicibus superpartientibus, eadem atque una ratione indubitata constabit. Propositis enim tribus (ut dictum est) terminis, æquis proportionibus ordinatis, ultimum semper medio detrahamus, et ipsum quidem ultimum, primum terminum collocemus, quod de medio relinquitur, secundum. De tertia vero pro positorum terminorum summa auferemus unum primum, et duos secundos eos qui de medietate relicti sunt, et id quod ex tertia summa relinquitur, tertium terminum constituemus. Videbis igitur hoc facto, in minorem modum summas reverti, et ad principaliorem habitudinem comparationes proportionesque reduci, ut si sit quadrupla proportio, primo ad triplam, inde ad duplam, inde ad aequalitatem usque remeare. Et si sit superparticularis sesquiquartus, primo ad sesquitertium, inde ad sesquialterum postremo ad tres aequales terminos redire. Hoc autem nos exempli gratia in multiplici tantum proportione docebimus. Solertem vero, in aliis quoque inaequalitatis speciebus id experientem, eadem ratio praeceptorum juvabit. Constituantur enim tres ad se termini quadrupli. Aufer igitur ex medio minorem, id est ex triginta duobus, octonarium, relinquuntur 24, et primum octonarium terminum pones, secundum vero, quod reliquum fuerit ex medio, id est 24, ut sint hi duo termini, 8 et 24. De tertio vero, id est 128, aufer unum primum, id est 8, et duos secundos qui sunt reliqui, id est bis 24, et relinquuntur 72. His dispositis terminis, ex quadruplis propinquior aequitati proportio, tripla redacta est. Sunt enim termini: Ex his autem ipsis idem si feceris, ad duplum rursus comparatio remeabit. Pone enim primum minori æquum, id est 8, et ex secundo aufer primum, 16 relinquentur. Sed ex tertio, id est ex 72, aufer primum, id est 8, et duos secundos, id est bis 16, et erit reliqua pars 32. Quibus positis, ad duplas proportiones habitudo redigitur. Idem vero ex his si fiat, rem omnem ad aequalitatis summas eliquabimus. Pone enim primum minori aequum, id est 8, et aufer ex 16 octonarium, remanent 8, quibus dispositis, ex tertio, id est 32, sumptis primo, id est 8, et duobus secundis, id est duobus octonariis, supersunt 8. Quibus dispositis, prima nobis aequalitas cadit, ut subjectae summulae docent. Hinc igitur si quis ad alias inaequalitatis species animum tendat, eamdem convenientiam intitubanter inveniet. Quare pronuntiandum est, nec ulla trepidatione dubitandum, quod quemadmodum per se constantis quantitatis unitas principium et elementum est, ita et ad aliquid relatæ quantitatis aequalitas mater est. Demonstravimus enim quod hinc et ejus procreatio prima foret, et in eam rursus postrema solutio est.
33Bölüm II. Her Sayının Aynı Orantıdan Kaç Sayının Önüne Geçebileceğinin Bulunması; Tablosu ve Açıklaması
Bu konuda derin ve şaşılacak bir inceleme vardır; Nikomakhos'un dediği gibi "düşünceyle söylenen bir teorem" (ennoiophaton theōrēma) ⟦?⟧ ortaya koyar, Platon'un Timaios'taki ruhun doğuşuna ve armoni ilminin aralıklarına da yarar. Orada üç ya da dört bir-buçukluyu, istenen kadar bir-üçtebirli orantıyı ve bir-dörttebirli karşılaştırmayı, verilen sıraya göre, sık sık ardışık uzatmamız istenir. Bu iş her zaman pek büyük zahmetle, çoğu kez de sonuçsuz olmasın diye, kaç sayıda kaç üst-parçalı olabileceğini şöyle araştırmalıyız.
Bütün katlılar, birimden kaçıncı yerde bulunuyorlarsa o kadar kendine benzer orantının önderi olur. "Kendine benzer" sözüm şudur: Yukarıda dendiği gibi, iki katlının katlılığı daima bir-buçukluları, üç katlı bir-üçtebirlilerin, dört katlı bir-dörttebirlilerin önderidir. Birinci iki katlının bir tek bir-buçuklusu olur, ikincinin iki, üçüncünün üç, dördüncünün dört; aynı ilerleyiş bu sırayla sonsuza kadar gider. Birimden uzaklığın eşit yeri asla orantıların sayısını aşamaz ve ondan eksik kalamaz.
Birinci iki katlı 2'dir; yalnız bir bir-buçukluyu, yani 3'ü alır. Çünkü 2, 3 ile karşılaştırılınca bir-buçuklu orantı verir. 3'ün yarısı olmadığı için bir-buçuklu oranla karşılaştırılacak başka sayı yoktur. 4, ikinci iki katlıdır; o hâlde iki bir-buçuklunun önüne geçer. Ona 6 karşılaştırılır; 6'nın yarısı olduğu için 6'ya da 9 karşılaştırılır; iki bir-buçuklu olur: 4'e 6, 6'ya 9. 9'un yarısı olmadığından bu karşılaştırmanın dışında kalır. Üçüncü iki katlı 8'dir; 3 bir-buçuklunun önüne geçer: Ona 12, 12'ye 18, 18'e 27 karşılaştırılır. 27'nin ise yarısı yoktur. Sonrakilerde de aynı şeyin olması zorunludur; onları kendi düzenleriyle aşağıya koyduk. Birimden sayılan iki katlı yerine eşit olan son sayının yarılara bölünüp kesilememesi, insanî değil âdeta tanrısal bir kuruluşla incelemelerde hep karşımıza çıkar.
Genişlik [kaynakta tablo düşmüştür; metne göre kuruldu]:
| 2 | 4 | 8 | 16 |
|---|---|---|---|
| 3 | 6 | 12 | 24 |
| 9 | 18 | 36 | |
| 27 | 54 | ||
| 81 |
Aynı şey üç katlılarda da olur; onlardan bir-üçtebirliler doğar. Birinci üç katlı 3'tür; bir bir-üçtebirlisi vardır, yani 4. 4'ün üçte biri bulunamaz, bu yüzden 4'ün bir-üçtebirlisi (epitritos) yoktur. İkinci üç katlı 9'dur; kendisine göre bir-üçtebirli olarak 12'yi alır. 12'nin üçte biri olduğu için ona bir-üçtebirli orantıyla 16 karşılaştırılır; 16 üçte birle bölünemez. Üçüncü üç katlı 27'nin bir-üçtebirlisi 36'dır; bu da aynı orantıyla 48 ile karşılaştırılır. Buna 64 eklenirse yine aynı orantının gücünü tamamlar. 64'ü artık hiçbir bir-üçtebirliye uygulayamazsın, çünkü üçte biri yoktur. Bu bütün üç katlılarda bulunur: Aynı orantının son sayısının önünde, ilkinin birimden uzaklığı kadar sayı vardır. Üstünde, ilkinin birimden sırası kadar aynı orantıdan sayı bulunduran son sayının, karşılaştırılan sayıyı aynı orantıya götürecek parçası bulunamaz. Üç katlının tablosu şudur:
| 3 | 9 | 27 |
|---|---|---|
| 4 | 12 | 36 |
| 16 | 48 | |
| 64 |
Dört katlının tablosu da şu surettedir; öncekilerden öğrenerek buraya gelen hiç tereddüt etmez, öteki katlılarda da aynı uygunluğu görür.
| 4 | 16 | 64 |
|---|---|---|
| 5 | 20 | 80 |
| 25 | 100 | |
| 125 |
Buradan, daha önce gösterildiği gibi, katlıların üst-parçalılardan önce geldiği de açıktır: İki katlılar bir-buçukluları, üç katlılar bir-üçtebirlileri, bütün katlılar bütün üst-parçalıları sırayla doğurur. Burada şaşılacak bir şey daha vardır: İlk genişlik iki katlıysa, altındaki ardışık satırlar sırayla konmuş olarak genişlik dizisine göre iki katlı olur. İlk sıra üç katlıysa alttaki sıralar da,
CAPUT II. De inveniendo in unoquoque numero quot numeros ejusdem proportionis possit praecedere, eorumque descriptio, descriptionisque expositio. Est autem quaedam in hac re profunda et miranda speculatio, et (ut ait Nicomachus) ἐννοιόφατον θεώρημα perficiens, et ad Platonicam in Timaeo animae generationem, et ad intervalla harmonicae disciplinae. Ibi enim jubemur perducere atque extendere tres vel quatuor sesquialteros, vel quotlibet sesquitertias proportiones, et sesquiquartas comparationes, eas quæ secundum propositum ordinem, saepe continuas jubemur extendere. Ne autem hoc, labore quodam semper quidem maximo, frequentius inferaci fiat, hac nobis ratione, in quot numeris quanti possint esse superparticulares investigandum est. Omnes enim multiplices, tantarum similium sibimet proportionum principes erunt, quoto ipsi loco ab unitate discesserunt. Quod autem dico, sibimet similium; tale est, ut dupli semper multiplicitas (ut superius dictum est) sesquialteros creet, et triplex sit dux sesquitertiorum, quadruplus sesquiquartis. Primus ergo duplex unum solum habebit sesquialterum, secundus duos, tertius tres, quartus quatuor, et secundum hunc ordinem eadem fit in infinitum progressio. Neque unquam fieri potest ut vel superet proportionum numerum, vel ab eo sit diminutior aequabilis ab unitate locatio. Primus ergo duplex est binarius numerus, qui unum solum sesquialterum recipit, id est ternarium. Binarius enim contra ternarium comparatus sesquialteram efficit proportionem. Ternarius vero, quoniam medietatem non recipit, non est alter numerus ad quem in ratione sesquialtera comparetur. Quaternarius vero numerus, secundus duplex est, hic ergo duos sesquialteros praecedit. Est enim ad ipsum quidem comparatus senarius numerus, ad senarium vero, quoniam medietatem habet novenarius, et sunt duo sesquialteri, ad 4 scilicet 6, ad sex vero 9. Novenarius vero, quoniam medietate caret, ab hac comparatione seclusus est. Tertius vero duplex est 8, hic ergo 3 sesquialteros antecedit. Comparatur enim ad ipsum duodenarius numerus, ad duodenarium 18, ad 18 rursus 27. At vero 27 medio carent. Idem quoque in sequentibus evenire necesse est quod nos cum propria ordinatione subdidimus. Semper enim hoc, divina quadam nec humana constitutione speculationibus occurrit, ut quotienscunque ultimus numerus invenitur, qui loco duplicis ab unitate sit par, talis sit ut in medietates dividi secarique non possit. Idem contingit etiam in triplicibus, ex illis enim sesquitertii procreantur. Nam quoniam primus triplex est ternarius numerus, habet unum sesquitertium, id est 4. Cujus quaternarii tertia pars non potest inveniri, atque ideo hic epitrito caret. Secundus vero, qui est novem, habet ad se duodenarium numerum sesquitertium. Duodenarius autem, quoniam habet tertiam partem, in sesquitertia proportione comparatur ad eum numerus sedecim, qui tertiae partis sectione solutus est. Viginti septem autem, quoniam tertius est triplex, habet ad se sesquitertium triginta sex, et hic rursus ad quadraginta octo eadem proportione comparatur. Cui si sexaginta quatuor appositi fuerint, eamdem rursus vim proportionis explebunt. Quos sexaginta quatuor ad nullum sesquitertium rursus aptabis, quoniam parte tertia non tenentur. Atque hoc in cunctis triplicibus invenitur, ut extremus ejusdem proportionis numerus, tantos ante se praecedentes habeat, quanto primus eorum ab unitate discesserit. Et qui tot super se ejusdem proportionis habuerit numeros, quotus ab: unitate primus eorum jacet, ejus pars qua illi comparatus numerus, possit eamdem facere proportionem, inveniri nequeat. Et triplicis quidem haec est descriptio: At quadrupli secundum hanc formam descriptio est, ad quam scilicet, qui a prioribus instructus accesserit, nulla ratione trepidabit, et de caeteris quidem multiplicibus, eamdem convenientiam pernotabit. Hinc quoque perspicuum est, superparticularium (quemadmodum prius ostensum est) primos esse multiplices. Siquidem duplices sesquialteros, triplices sesquitertios, et cuncti multiplices cunctos in ordinem superparticulares creant. Est etiam in his hoc quoque mirabile. Namque ubi prima latitudo fuerit duplex, et sub eisdem qui sunt versus continui alternatim positi, secundum seriem latitudinis duplices erunt. Si vero fuerint triplices et inferiores ordines,
33_2kendi terimlerinde üç katlı çarpımla birbirini geçer; dört katlıda dört katlılar olur. Bu sonsuza kadar sürdürülen incelemede yanılmaz. Hepsinin köşe sayıları da zorunlu olarak katlı olur: İki katlıların köşeleri üç katlı, üç katlıların dört katlı, dört katlıların beş katlıdır ve aynı değişmez sıra gereği her şey birbiriyle uyuşur. Bunlar açıklandıktan sonra söz, eserin sonraki akışına dönsün.
tripla se in suis terminis multiplicatione superabunt. At in quadrupla, quadrupli, atque hoc infinita ductum speculatione non fallit. Angulares autem omnium multiplices evenire necesse est. Erunt autem duplicium quidem triplices, triplicium quadruplices, quadruplorum vero quincupli, et secundum eamdem ordinis incommutabilem rationem, sibimet cuncta consentient, quibus expositis, ad sequentem operis seriem competens disputatio convertatur.
3Bölüm III. Katlı Aralığın, Ortaya Konan Hangi Üst-Parçalı Aralıklardan Oluştuğu ve Bulma Kuralı
Üst-parçalının ilk iki türü birleşirse katlılığın ilk türü doğar. Her iki katlı, bir-buçuklu ile bir-üçtebirliden bileşir ve her bir-buçuklu ile bir-üçtebirli birlikte iki katlıyı verir. Çünkü 3, 2'nin bir-buçuklusu, 4, 3'ün bir-üçtebirlisidir; 4 ise 2'nin iki katıdır:
2, 3, 4 (bir-buçuklu, bir-üçtebirli)
Böylece bir-buçuklu ve bir-üçtebirli bir iki katlıyı bileştirir. Bir yarım ile iki katı olan sayı varsa, iki katlı ile yarısı arasında, bir uca bir-buçuklu, öbür uca bir-üçtebirli olan bir orta bulunabilir. İki yana 6 ve 3, yani iki katlı ve yarısı konur, ortaya 4 yerleştirilirse, 3'e bir-üçtebirli, 6'ya bir-buçuklu oran taşır:
3, 4, 6 (bir-üçtebirli, bir-buçuklu)
Demek ki iki katlının bir-buçuklu ve bir-üçtebirliden bileştiği, bu iki üst-parçalı türün iki katlıyı, yani katlı kemiyetin ilk türünü doğurduğu doğru söylenmiştir.
Yine katlının ilk türü olan iki katlı ile ilk üst-parçalı olan bir-buçukludan, katlının sıradaki türü, yani üç katlı bileşir. 12, 6'nın iki katıdır; 18, 12'ye göre bir-buçukludur ve 6'ya göre üç katlıdır.
6, 12, 18 (iki katlı, bir-buçuklu; uçlar üç katlı)
Aynı 6 ve 18 konup ortaya 9 yerleştirilsin. 9, 6'ya göre bir-buçukludur, 18'in alt-iki katlısıdır; 18 de 6'nın üç katıdır.
6, 9, 18 (bir-buçuklu, iki katlı; uçlar üç katlı)
Demek ki üç katlı orantı, iki katlı ile bir-buçukludan doğar ve çözülünce yine bunlara döner. Bu üç katlı sayı, yani katlının ikinci türü, üst-parçalının ikinci türüne eklenirse hemen dört katlının sureti örülür ve yukarıda gösterdiğimiz biçimde tabiî bir bölünmeyle yine aynı parçalara çözülür:
3, 9, 12 (üç katlı, bir-üçtebirli; uçlar dört katlı)
Dört katlı ile bir-dörttebirli birleşirse hemen beş katlı olur:
4, 16, 20 (dört katlı, bir-dörttebirli; uçlar beş katlı)
Beş katlı bir-beştebirliyle birleşirse altı katlı orantı oluşur:
5, 25, 30 (beş katlı, bir-beştebirli; uçlar altı katlı)
Böylece bu ilerleyişle katlılığın bütün türleri, sıralamanın düzeninde hiçbir değişiklik olmadan doğar: İki katlı, bir-buçukluyla üç katlıyı; üç katlı, bir-üçtebirliyle dört katlıyı; dört katlı, bir-dörttebirliyle beş katlıyı doğurur; ötekiler de aynı biçimdedir, bu sürekliliği hiçbir son engellemez.
CAPUT III. Quod multiplex intervallum ex quibus super particula ribus medietate posita, intervallis fiat, ejusque inveniendi regula. Si igitur duas primae superparticularis species conjungantur, prima species multiplicitatis exoritur. Omnis autem duplex ex sesquialtero sesquitertioque componitur, et omnis sesquialter et sesquitertius duplicem jungunt. Nam ternarius, sesquialter est duorum, quatuor vero, sesquitertius ternarii, sed 4 duplus duorum. Sic igitur sesquialter et sesquitertius unum duplicem componunt. At vero si fuerit medietas et duplus, inter duplicem et medium potest una medietas talis inveniri, quæ ad alteram extremitatem sesquialtera sit, ad alteram sesquitertia. Altrinsecus enim positis senario et ternario, id est duplici et medietate, si quaternarius in medio collocetur, ad ternarium numerum sesquitertiam continet rationem, ad senarium vero sesquialteram. Recte igitur dictum est, et duplicem a sesquialtero sesquitertioque conjungi, et has duas superparticularis species duplicem procreare, id est primam speciem multiplicis quantitatis. Rursus ex prima multiplicis specie, id est ex duplici, et prima superparticulari, id est sesquialtera, continens multiplicis species, id est tripla conjungitur. Namque 12 senarii numeri duplus est, decem vero et octo, ad duodenarium sesquialter. qui ad senarium numerum triplus est. Et positis eisdem, 6 et 18, novenarius in medietate ponatur, erit ad senarium sesquialter, qui ad 18 subduplus est, et ad senarium 18 triplus est. Ex duplici igitur et sesquialtero, triplex ratio proportionis exoritur, et in eas rursus resolutione facta revocatur. Si autem hic, id est triplus numerus, qui est species secunda multiplicis secundæ speciei superparticularis aptetur, quadrupli continuo forma contexitur, et in easdem rursus partes naturali partitione solvetur, secundum modum quem superius demonstravimus. Si vero quadruplus sese ac sesquiquartus agglomerent, quincuplus continuo fiet: Et si quincuplus cum sesquiquinto, mox sescupli proportio conjugabitur. Atque ita secundum hanc progressionem cunctæ multiplicitatis species sine ulla rati ordinis permutatione nascentur. Ita vero ut duplus cum sesquialtero triplicem creet, et triplus cum sesquitertio, quadruplum quadruplus cum sesquiquarto, quincuplum, et cæteri eodem modo, ut nullus hanc continuationem finis impediat.
34Bölüm IV. Geometrik Şekillerde Görülen, Kendi Başına Duran Kemiyet; Bütün Büyüklüklerin Ortak Yapısı34CAPUT IV. De per se constante quantitate, quæ in figuris geometricis consideratur; communis ratio omnium magnitudinum.
CAPUT IV. De per se constante quantitate, quæ in figuris geometricis consideratur; communis ratio omnium magnitudinum.
Bir şeye göre incelediğimiz kemiyet hakkında şimdilik bu kadarı yeter. Şimdi sırası gelince, kendi başına duran ve bir şeye bağlanmayan kemiyetten söz edeceğim; bunlar, sonra yine bir şeye göre olan kemiyeti ele alırken işimize yarayacak. Çünkü matematik incelemesi, ispatların sırayla birbirine dayanmasını bir bakıma sever.
Şimdi söz, geometrik şekillerle, onların alanlarıyla ve boyutlarıyla ilgili sayılara gelecek: doğrusal sayılara, üçgen ve kare sayılara ve yalnız düzlem boyutunun gösterdiği ötekilere, ayrıca eşit olmayan kenarlardan birleşenlere; bir de cisim sayılara, yani küplere, küresel ve piramit sayılara, tuğlalara, kirişlere ve kamalara. Bunların hepsi aslında geometrinin kendine özgü incelemesine girer. Ama geometri ilminin kendisi aritmetikten, sanki bir kökten ve anadan çıktığı gibi, şekillerinin tohumlarını da ilk sayılarda buluruz. Nitekim daha önce göstermiştik: Aritmetik ortadan kalkarsa bütün ilimleri yok eder, ötekilerin yokluğu ise onu sarsmaz.
Şunu da bilmek gerekir: Bugün de insanların toplamları göstermek için yazdığı bu sayı işaretleri tabiatça kurulmuş değildir. Beş sayısını gösteren V işaretini, on sayısını gösteren X işaretini ve bunlar gibi ötekileri tabiat koymamış, kullanım uydurmuştur. Beşi, onu ya da başka bir sayıyı bu işaretlerle kısaca yazmak istediler ki birimleri göstermek isteyen her seferinde o kadar çubuk çizmesin. Biz ise bir şey göstermek istediğimizde, özellikle bu tablolarda, düzenli çubuk çokluğunu koymaktan yüksünmeyiz. Beşi göstermek isteyince beş çubuk yapar, şöyle çizeriz: 1 1 1 1 1. Yedi için de o kadar, on için de öyle; çünkü her sayıyı içinde kaç birim varsa o kadar birimle göstermek, işaretlerle göstermekten daha tabiîdir.
Birim noktanın yerini tutar: Aralığın ve uzunluğun başlangıcıdır, kendisi ise ne aralık ne uzunluk kabul eder. Tıpkı nokta gibi: Nokta çizginin ve aralığın başlangıcıdır, kendisi ise ne aralık ne çizgidir. Noktanın üstüne nokta konursa, nasıl ki hiçliği hiçliğe eklersen bir şey olmaz, hiçbir aralık oluşmaz. Hiçliklerden doğan hiçbir şey yoktur. Aynı oran eşitliklerde de geçerlidir: Kaç tane eşit terim olursa olsun, birinciden ikinciye olan, ikinciden üçüncüye olana eşittir; ama birinci ile ikinci, ikinci ile üçüncü arasında uzunluk ya da alan aralığı yoktur. Üç 6'yı şöyle koyarsan: 6, 6, 6; birinci ikinciye nasılsa ikinci de üçüncüye öyledir. Ama birinci ile ikinci arasında fark yoktur; 6 ile 6'yı hiçbir aralık ayırmaz.
Birim de kendisiyle çarpılınca aynı şekilde hiçbir şey doğurmaz. Bir kere bir, kendisinden başka bir şey doğurmaz. Aralıktan yoksun olan, aralık doğurma gücünü de taşımaz. Öteki sayılarda ise bu görülmez: Her sayı kendisiyle çarpılınca kendisinden daha büyük bir sayı verir, çünkü aralıklar çarpılınca daha geniş bir alana yayılır. Aralıksız olanın ise kendisinden fazlasını doğurma gücü yoktur.
Bu ilkeden, yani ilk birimden, her şeyin uzunluğu büyür; bu uzunluk 2 sayısının başlangıcından bütün sayılara açılır. İlk aralık çizgidir; iki aralık uzunluk ve genişlik, yani çizgi ve yüzeydir; üç aralık uzunluk, genişlik, yükseklik, yani çizgi, yüzey ve cisimliktir. Bunların dışında başka aralık bulunamaz. Ya tek aralık vardır, yani uzunluk; ya bir şey iki aralıkla yayılır, uzunluğu ve genişliği olur; ya da uzunluk, yükseklik ve genişlikle sayılarak üç aralık boyutuna uzanır. Bunun ötesinde hiçbir şey bulunmaz; öyle ki altı hareketin suretleri de aralıkların tabiatına ve sayısına uyar. Çünkü bir aralık kendinde iki hareket taşır, böylece üç aralıkta altı hareket toplanır: Uzunlukta ön ve arka, genişlikte sol ve sağ, yükseklikte yukarı ve aşağı.
Cisim olan her şeyin uzunluğu, genişliği ve yüksekliği olması zorunludur; bu üçünü içinde taşıyan her şeye de kendi adıyla cisim denir.
Hæc quidem de quantitate quam secundum ad aliquid speculamur, ad præsens dicta sufficiant. Nunc autem in hac sequentia, quaedam de ea quantitate quae per seipsam constat, neque ad aliquid refertur, expediam, quae nobis ad ea prodesse possunt, quae post hæc rursus de relata ad aliquid quantitate tractabimus. Amat enim quodammodo; matheseos speculatio alterna probationum ratione constitui. Nunc autem nobis de his numeris sermo futurus est, qui circa figuras geometricas et earum spatia dimensionesque versantur, id est de linea ribus numeris, et de triangula ribus vel quadratis, caeterisque quos sola pandit plana dimensio, nec non de inaequali laterum compositione conjunctis. De solidis etiam, id est cubis et sphaericis vel pyramidicis, laterculis etiam vel tignulis et cuneis, quae omnia quidem geometricæ propriæ considerationis sunt. Sed sicut ipsa geometricae scientia ab arithmetica velut quadam radice ac matre producta est, ita etiam ejus figurarum semina in primis numeris invenimus. Planum siquidem fecimus quod omnes disciplinas hæc interempta consumeret, quas minime constituta infirmaret. Hoc autem cognoscendum est quod hæc signa numerorum posita, quae nunc quoque homines in summarum designatione describunt, non naturali institutione formata sunt; ut enim quinarii subjectam notulam signant de v. vel denarii, quam descripsimus de x, et alias hujusmodi, non natura posuit, sed usus affinxit. Quinque enim vel decem, vel quotlibet alios illis notulis pro compendio notare voluerunt, ne quotiens unitates quis monstrare vellet, totiens ei virgulae ducerentur. Nos autem quotienscunque aliquid monstrare volumus, in his præsertim formulis, ordinatarum virgularum multitudinem non gravamur apponere. Cum enim quinque volumus demonstrare, facimus quinque virgulas, ducimusque eas hoc modo, 1 1 1 1 1, et cum 7 totidem, et cum 10 nihilominus quia naturalius est quemlibet numerum quantas in se retinet, tot unitatibus designare quam notulis. Est igitur unitas vicem obtinens puncti, intervalli, longitudinisque principium, ipsa vero nec intervalli, nec longitudinis capax, quemadmodum punctum principium quidem lineae est atque intervalli, ipsum vero nec intervallum nec linea. Neque enim punctum puncto superpositum ullum efficit intervallum, velut si nihil nulli jungas. Nihil enim est quod ex nullorum procreatione nascatur. Eadem quippe etiam circa aequalitates proportio manet. Nam si quotlibet fuerint termini pares, tantum quidem est a primo ad secundum, quantum a secundo ad tertium. Sed inter primum et secundum, vel secundum et tertium, nulla est intervalli longitudo vel spatium. Si enim tres senarios ponas hoc modo 6, 6, 6, quemadmodum primus est ad secundum, sic est secundus ad tertium. Sed inter primum et secundum nihil interest, 6 enim et 6 nulla spatii intervalla disjungunt. Ita etiam unitas in seipsa multiplicata nihil procreat. Semel enim in unum nihil aliud ex se gignit quam ipsa est. Nam quod intervallo caret, etiam vim gignendi intervalla non recipit, quod in aliis numeris non videtur evenire. Omnis enim numerus in seipsum multiplicatus alium quemdam efficit majorem quam ipse est, idcirco quoniam intervalla multiplicata majore sese spatii prolixitate distendunt. Id vero quod sine intervallo est, plus quam ipsa est, pariendi non habet potestatem. Ex hoc igitur principio, id est unitate prima omnium longitudo succrescit, quae a binarii numeri principio in cunctos sese numeros explicat, quoniam primum intervallum linea est, duo vero intervalla sunt longitudo et latitudo, id est linea et superficies. Tria ergo intervalla sunt, longitudo, latitudo, altitudo, id est linea, superficies atque soliditas. Praeter haec autem alia intervalla inveniri non possunt. Aut enim unum intervallum erit quod longitudo est, aut aliquid quod duobus intervallis expositum est, ut si qua res longitudinem habeat et latitudinem, vel trina intervalli dimensione porrigitur, si longitudine, altitudine, latitudineque censetur, supraque adeo nihil inveniri potest, ut ipsorum sex motuum formæ ad intervallorum naturas et numerum componantur. Unum enim intervallum duos in se continet motus, ut in tribus intervallis sex sese motuum summa conficiat hoc modo. Est enim in longitudine ante et retro, in latitudine sinistra et dextra, in altitudine sursum ac deorsum. Necesse est autem ut quidquid fuerit solidum corpus, hoc habeat longitudinem, latitudinemque et altitudinem, et quidquid haec tria in se continet, illud suo nomine solidum vocetur.
34_3Bu üçü her cismin çevresinde ayrılmaz bir birleşmeyle bulunur ve cisimlerin tabiatında kurulmuştur. Bu yüzden bir aralıktan yoksun olan cisim değildir. Yalnız iki aralık taşıyana yüzey denir: Her yüzey yalnız uzunluk ve genişlikle sınırlanır ve burada da aynı çevirme geçerlidir: Yüzey olan her şeyin uzunluğu ve genişliği vardır, bunları taşıyan da yüzeydir. Bu yüzeyi cisim bir aralık boyutuyla geçer; o da çizgiyi bir aralıkla geçer. Çizgi uzunluğun tabiatını taşır, genişlikten yoksundur. Çizgi bir tek aralığın tabiatını aldığı için yüzey onu bir aralıkla, cisim iki aralıkla geçer. Nokta ise çizgiye bir başka aralıkla yenilir, yani çizgide kalan uzunlukla. Demek ki nokta çizgiden bir aralıkla, yüzeyden iki aralıkla, cisimden üç aralık boyutuyla geride kalır. O hâlde noktanın, hiçbir cisim büyüklüğü ve aralık boyutu olmadan, uzunluktan, genişlikten ve derinlikten yoksun olarak, bütün aralıkların ilkesi olduğu ve tabiatça bölünemez olduğu kesindir. Yunanlar buna atomon der, yani parçası bulunamayacak kadar küçülmüş ve en küçük olan.
Demek ki nokta ilk aralığın ilkesidir, ama aralık değildir; çizginin başıdır, ama henüz çizgi değildir. Aynı biçimde çizgi de yüzeyin ilkesidir, ama yüzey değildir; ikinci aralığın başıdır, ama ikinci aralığı taşımaz. Aynı şey yüzey için de geçerlidir: Üç aralıklı cismin tabiî başlangıcını alır, kendisi ise üç aralık boyutuna uzanmaz, hiçbir kalınlıkla cisimleşmez.
Haec enim tria circa omne corpus inseparabili conjunctione versantur, et in natura corporum constituta sunt. Quare quidquid uno intervallo caret, illud corpus solidum non est. Nam quod duo sola intervalla retinet, illud superficies appellatur. Omnis enim superficies sola longitudine et latitudine continetur, et hic eadem illa conversio remanet. Omne enim quod superficies est, longitudinem et latitudinem retinet, et quod haec retinet, illud est superficies. Haec autem superficies uno tantum intervallo solidi corporis dimensione superatur, quae uno rursus intervallo lineam vincit, quae longitudinis naturam retinens, latitudinis expers est. Quæ linea eo quod unius est intervalli sortita naturam, a superficie uno intervallo, a soliditate duobus spatiis vincitur. Punctum igitur alio rursus intervallo a linea vincitur, ipsa scilicet quæ reliqua est longitudine. Quare si punctum uno quidem intervallo a linea supergreditur, idem a superficie vincitur duobus, tribus vero intervalli dimensionibus a soliditate relinquitur, constat punctum ipsum sine ulla corporis magnitudine vel intervalli dimensione, cum et longitudinis et latitudinis et profunditatis expers sit, omnium intervallorum esse principium, et natura insecabile, quod Græci atomon vocant, id est ita diminutum atque parvissimum, ut ejus pars inveniri non possit. Est igitur punctum primi intervalli principium, non tamen intervallum, et lineae caput, sed nondum linea. Sicut linea quoque superficiei principium est, sed ipsa superficies non est, et secundi intervalli caput est, secundum tamen intervallum ipsa non retinet. Idem quoque et in superficiei rationem cadit, quae et ipsa solidi corporis et triplicis intervalli naturale sortitur initium, ipsa vero nec trina intervalli dimensione distenditur, nec ulla crassitudine soli datur.
35Bölüm V. Doğrusal Sayı
Sayıda da böyledir: Birim, kendisi doğrusal sayı olmadığı hâlde, uzunluğa yayılan sayının başlangıcıdır. Doğrusal sayı bütün genişlikten yoksun olduğu hâlde, genişlik alanına uzanan sayının başlangıcını oluşturur. Sayıların yüzeyi de kendisi cisim olmadığı hâlde, yükseklik eklenince cismin başı olur. Bu şu örneklerle daha açık olur. Doğrusal sayı, 2'den başlayarak, daima birim eklenerek aynı tek hat üzerinde açılan kemiyet yığınıdır; aşağıya koyduğumuz gibi: 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10.
CAPUT V. De numero lineari. Sic etiam in numero unitas quidem cum ipsa linearis numerus non sit, in longitudinem tamen distenti numeri principium est. Et linearis numerus cum ipse totius latitudinis expers sit, in aliud tamen spatium latitudinis extenti numeri sortitur initium. Superficies quoque numerorum cum ipsa solidum corpus non sit, addita tamen altitudini solidi corporis caput est. Hoc autem planius his exemplis liquebit. Linearis numerus est a duobus inchoans, adjecta semper unitate in unum eumdemque ductum quantitatis explicata congeries, ut est id quod subjecimus.
36Bölüm VI. Düzlem Doğrusal Şekiller ve Bunların İlkesinin Üçgen Oluşu
Sayılarda düz yüzey, üçten başlanıp şekle genişlik eklendiğinde ve ardışık doğal sayıların çokluğuyla açılar genişlediğinde bulunur: Birincisi üçgen sayı, ikincisi kare, üçüncüsü beş açılı olan, Yunanların beşgen dediği sayı, dördüncüsü altı açıyla kapanan altıgendir; beşincisi yedigen, altıncısı sekizgendir, yani 7 ya da 8 açının sınırıyla genişleyenlerdir. Ötekiler de aynı biçimde, düzlem şekil çiziminde, doğal sayıya göre tek tek açılarını artırır.
Bunlar 3 sayısından başlar, çünkü genişliğin ve yüzeyin ilkesi yalnız 3'tür. Bu, geometride daha da açık görülür. İki doğru çizgi bir alan kuşatmaz; üçgen, kare, beşgen, altıgen ya da daha çok açılı bir şekilde merkezden her açıya çizgiler çekilirse, şekil kaç açılıysa o kadar üçgene bölünür. Böyle çekilen çizgiler kareyi 4, beşgeni 5, altıgeni 6, yedigeni 7 üçgene, ötekileri de açılarının sayısınca üçgene ayırır; aşağıdaki çizimdeki gibi. Üçgen şekli böyle bölünce başka şekillere değil yalnız kendine çözülür; üç üçgene ayrılır. Bu şekil genişliğin önderidir, öyle ki öteki bütün yüzeyler buna çözülür; kendisi ise hiçbir ilkeye borçlu olmadığından, başka bir genişlikten başlangıç almadığından kendine çözülür. Aynı şeyin sayılarda da olduğunu eserin sonraki sırası gösterecek.
CAPUT VI. De planis rectilineis figuris, quodque earum principium sit triangulus. Plana vero superficies in numeris invenitur, quotiens a tribus inchoatione facta addita descriptionis latitudine, sequentium se naturalium numerorum multitudine anguli dilatantur, ut sit primus triangulus numerus, secundus quadratus, tertius qui sub quinque angulis continetur, quem pentagonum Graeci nominant; quartus hexagonus, id est qui sex angulis includitur; quintus heptagonus, sextus ogdogonus, id est qui 7 vel 8 angulorum terminis dilatantur, et caeteri eodem modo singillatim per naturalem numerum angulos augeant, in plana scilicet descriptione figurarum. Hi vero idcirco a ternario numero inchoant, quod latitudinis et superficiei solus ternarius principium est. In geometrica quoque idem planius invenitur. Duæ enim lineæ rectae spatium non continent, et omnis triangularis figura, vel tetragoni, vel pentagoni, vel hexagoni, vel cujuslibet qui pluribus angulis continetur, si a medietate per singulos angulos lineæ producantur, tot eam dividunt triangula, quot ipsam figuram angulos habere contigerit. Quadratum enim ita ductæ lineae in 4, pentagonum in 5, hexagonum in 6, heptagonum in 7, et caeteros in suorum angulorum modo mensuraque per triangulos partiuntur, ut est subjecta descriptio. At vero triangula figura cum eam quis ita diviserit, in alias figuras non resolvitur nisi in seipsam, in tria enim triangula dissipatur. Adeo haec figura princeps est latitudinis, ut caeterae omnes superficies in hanc resolvantur, ipsa vero quoniam nullis est principiis obnoxia, neque ab alia latitudine sumpsit initium, in sese ipsa resolvatur. Idem autem et in numeris fieri sequens operis ordo monstrabit.
37Bölüm VII. Üçgen Sayıların Dizilişi
İlk üçgen sayı, yüzey konumuna göre, yani üçgen çizimle, yalnız üç birime dağılan sayıdır. Bundan sonra kenarlarının eşitliğini koruyanlar üç kenar alanına ayrılır.
CAPUT VII. Dispositio triangulorum numerorum. Est igitur primus triangulus numerus qui solis tribus unitatibus dissipatur, secundum superficiei positionem, triangula scilicet descriptione, et post hunc quicunque aequalitatem laterum, in trina laterum spatia segregant.
38Bölüm VIII. Üçgen Sayıların Kenarları
İlerleyiş bu biçimde sonsuzdur; bütün eşkenar üçgenler sırayla doğar. Hepsinin ilki olarak birimden doğanı koyarlar; öyle ki birim, fiilen ve eylemde değil, kendi gücüyle üçgendir. Çünkü bütün sayıların anası ise, ondan doğan sayılarda bulunan her şeyi tabiî bir güçle içermesi zorunludur. Bu üçgenin kenarı birimdir. Fiilen ve eylemde ilk üçgen olan 3'ün kenarı, birim büyüyerek 2 sayısı olur. Çünkü güç ve kudret hâlindeki ilk üçgenin, yani birimin kenarı birimdir; fiildeki ilk üçgenin, yani 3'ün kenarı ise Yunanların dyas dediği ikiliktir. Fiilde ve eylemde ikinci üçgen olan 6'nın kenarlarında, doğal sayı büyüyerek 3 bulunur. Üçüncünün, yani 10'un kenarı 4'tür; dördüncünün, yani 15'in kenarı 5, beşincinin 6'dır ve bu sonsuza kadar böyledir.
CAPUT VIII. De lateribus triangulorum numerorum. Ad hunc modum infinita progressio est, omnesque ordine trianguli aequilateri procreabuntur, et primum omnium ponent, id quod ex unitate nascitur, ut hæc vi sua triangulus sit, non inde etiam opere atque actu. Nam si cunctorum est mater numerorum, quidquid in iis qui ab ea nascuntur numeris invenitur, necesse est ut ipsa naturali quadam potestate contineat, et hujus trianguli latus est unitas. Ternarius vero qui primus est opere et actu ipso triangulus, crescente unitate binarium numerum latus habebit. Vi enim et potestate primi anguli, id est unitatis, unitas latus est, actu vero et opere trianguli primi, id est ternarii dualitas, quam Graeci dyada vocant. Secundi vero trianguli qui opere atque actu secundus est, id est senarii, crescente naturali numero in lateribus ternarius invenitur. Tertius vero, id est denarii, quaternarius latus continet, et quarti vero, id est 15, quinarius latus tenet, et quinti senarius. Idemque usque in infinitum.
39Bölüm IX. Üçgen Sayıların Doğuşu
Üçgenler, doğal kemiyet sayılarla dizilir ve sonrakilerin çokluğu öncekilere daima eklenirse doğar. Doğal sayı şöyle dizilsin: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Bunlardan ilk sayıyı, yani birimi alırsam, güç ve kudret hâlindeki, henüz fiilen ve eylemde olmayan ilk üçgeni bulurum. Buna doğal dizideki ikinci sayıyı, yani 2'yi eklersem fiilen ve eylemde ilk üçgen, yani 3 doğar. Buna doğal sayıdan üçüncüyü eklersem fiilde ve eylemde ikinci üçgen doğar: 1 ile 2'nin üstüne üçüncüyü, yani 3'ü eklersem 6 çıkar ki ikinci üçgendir. Buna sıradaki 4'ü eklersem 10 çıkar ki fiilde üçüncü üçgendir. Bunları kenarlar boyunca yukarıdaki şekle göre dizersen, bütün üçgen sayıları hiçbir şüpheye düşmeden görürsün. Öncekilere en son eklediğin sayının içinde kaç birim varsa, oluşan üçgenin kenarında o kadar birim olur. Fiilde ilk üçgen olan 3'ü, birime 2 ekleyerek yapmıştık; bunun kenarında 2 vardır. Bunlara 3'ün kemiyetini ekleyerek 6'yı elde ettik; kenarında yalnız üç birim bulunur. Ötekilerin hepsinde de aynı şey geçerlidir: Öncekilere kaç birimli sayı eklersen, kenarları o kadar birimden oluşur.
CAPUT IX. De generatione triangulorum numerorum. Nascuntur autem trianguli disposita naturali quantitate numerorum, si prioribus semper multitudo sequentium congregetur. Disponatur enim naturalis numerus hoc modo: Ex his igitur si primum numerum sumam, id est unitatem, habeo primum triangulum, qui est vi et potestate, nondum etiam actu nec opere. Huic si secundum aggregavero, qui in naturali numerorum dispositione descriptus est, id est binarium, primos mihi triangulus opere et actu nascitur, id est ternarius. Si vero huic tertium ex naturali numero adjecero, secundus mihi opere et actu triangulus procreatur. Super unum enim et duo si tertium, id est ternarium, aggregavero, senarius extenditur, secundus scilicet triangulus. Huic vero si consequentem quaternarium superposuero, denarius explicatur, qui est tertius actu triangulus, quos per latera disponens, ad superioris descriptionis exemplar, cunctos triangulos numeros sine ullius dubitationis erroribus pernotabis, et quantas ultimus numerus in se unitates habet, quem superioribus aggregabis, tot ipse qui fit triangulus unitates habebit in latere. Nam ternarium, qui est primus actu triangulus, adjecto binario unitati feceramus; at hic duos habet in latere, et senarium his adjecta ternarii quantitate produximus, cujus latus soli tres continent, et idem in aliis cunctis quot unitates habentem numerum superioribus aggregabis, tot unitatibus ejus latera continebuntur.
40Bölüm X. Kare Sayılar
Kare sayı da genişliğe yayılır; ama önceki şekil gibi üç değil, dört açıyla. O da eşit kenarların boyutuna uzanır. Bunlar şunlardır: 1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100.
CAPUT X. De quadratis numeris. Quadratus vero numerus est qui etiam ipse quidem latitudinem pandit, sed non in tribus angulis ut superior forma, sed quatuor. Ipse quoque se quali laterum dimensione porrigitur. Sunt autem hujusmodi:
41Bölüm XI. Karelerin Kenarları
Bunlarda da kenarların büyümesi doğal sayıya göre olur. Güç ve kudret hâlindeki ilk kare, yani birimin kenarında bir vardır. Fiilde ilk olan ikincisinin, yani 4'ün kenarlarında iki vardır. Üçüncüsü, yani eylemde ikinci olan 9, kenarında üç bulundurur. Hepsi aynı sırayla ilerler.
CAPUT XI. De eorum lateribus. Sed in his quoque secundum naturalem numerum, laterum augmenta succrescunt. Primus enim vi et potentia quadratus, id est unitas, unum habet in latere. Secundus vero, qui actu primus, id est 4, duobus per latera positis continetur. Tertius vero, id est novem, qui secundus est opere, tribus in latere positis aggregatur. Et ad eamdem sequentiam cuncti procedunt.
42Bölüm XII. Karelerin Doğuşu ve Yine Kenarları
Bu sayılar doğal sayının dizilişinden doğar; ama önceki üçgenler gibi sırayla birbirine eklenerek değil, daima bir sayı atlanarak: Sıradaki sayı önceki ya da öncekilerle toplanırsa sıralı kareleri meydana getirir. Doğal sayı şöyle dizilsin: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bunlardan 1'e bakarsam güç hâlinde ilk kare doğmuş olur. Birden 2'yi bırakıp üçüncüyü eklersem ikinci kare oluşur: 2'yi bırakıp 1'e 3'ü eklersem 4 karesi çıkar. Yine ortadaki 4'ü bırakıp aynı biçimde 5'i eklersem üçüncü kare, yani 9 doğar; çünkü 1, 3 ve 5, 9 eder. 6'yı atlayıp bunlara 7'yi eklersem toplam 16'ya büyür; bu dördüncü karenin çokluğudur. Bu doğuşun sureti kısaca şöyle görünsün: Doğal sayı dizilip bütün tekler birbirine eklenirse kareler dizisi örülür.
Burada tabiatın şu inceliği ve şu değişmez düzeni de vardır: Her kare, kendi birleşmesi için kaç sayı toplanmışsa kenarında o kadar birim taşır. İlk kare bir sayıdan olduğu için kenarında bir vardır. İkincisi, yani 4, iki terimden, 1 ve 3'ten doğduğu için kenarı 2 ile örülür. 9 üç sayıdan doğduğu için kenarı 3'le kuşatılır. Aynısı ötekilerde de görülebilir.
CAPUT XII. De quadratorum generatione, rursusque eorum lateribus. Nascuntur autem tales numeri ex naturalis numeri dispositione, non quemadmodum superiores trianguli, ut ordinatis ad se invicem numeris congregentur, sed uno semper intermisso, qui sequitur, si cum superiori vel superioribus colligatur, ordinatos ex se quadratos efficiet. Disponatur enim naturalis numerus hoc modo: Ex his igitur si unum respiciam, primus mihi natus est potestate quadratus. Quod si uno relicto priori tertium junxero, secundus mihi quadratus efficitur. Nam si uni relicto binario ternarium apposuero, quaternarius mihi quadratus exoritur. Quod si rursus, relicto medio quaternario, quinarium similiter aggregavero, quadratus mihi tertius, id est novenarius procreatur. Unus enim et 3 et 5 novem colligunt. At vero si his, intermisso senario, septenarium jungam, tota in 16 ejus summa concrescit, id est quarti quadrati numerositas. Et ut breviter hujus forma procreationis appareat, si cuncti impares sibimet apponantur, collocato scilicet naturali numero, quadratorum ordo texetur. Est etiam in his haec naturæ subtilitas et immobilis ordinatio, quod tot unitates unusquisque quadratorum retinebit in latere, quanti fuerint numeri ad conjunctionem propriam congregati. Nam in primo quadrato, quoniam ex uno fit, unus est in latere. In secundo, id est quaternario, quoniam ex uno et tribus procreatur, qui duo sunt termini, binario latus texitur, et in novenario, quoniam tribus numeris procreatur, latus ternario continetur. Atque idem in aliis videri licet.
43Bölüm XIII. Beşgenler ve Kenarları
Beşgen sayı, birimlerle genişliğine çizilince, bütün kenarları eşit boyutla dizilmiş beş açıyla kuşatılan sayıdır. Bunlar şunlardır: 1, 5, 12, 22, 35, 51, 70. Kenarları da aynı biçimde büyür. Güç hâlindeki ilk beşgenin, yani 1'in kenarının yerini aynı 1 tutar. Fiilde ve eylemde ilk beşgen olan 5'in kenarlarında 2 vardır. Üçüncüsü, yani 12, kenarında üçle büyür. Dördüncüsü, yani 22, kenarında 4 sayısının kemiyetiyle yayılır. Ötekilerde de, doğal sayıda birimin ilerleyişine göre, önceki şekillerdeki gibi artışlar uzar.
CAPUT XIII. De pentagonis eorumque lateribus. Pentagonus vero numerus est qui ipse quidem in latitudinem secundum unitatem descriptis quinque angulis continetur, cunctis scilicet lateribus aequali dimensione dispositis. Sunt autem hi: Eodem quoque modo eorum latera succrescunt. Nam primi potestate pentagoni, id est unius, idem unus spatium lateris tenet. Secundi vero quinarii, qui est actu ipso atque opere; primus pentagonus, bini per latera fixi sunt. Tertius vero, id est 12, tribus in latus auctus est. Quartus 22, 4 numerorum in latere quantitate distenditur. Atque idem in caeteris secundum unitatis progressionem, in naturali scilicet numero, secundum superiorem figurarum incrementa tenduntur.
44Bölüm XIV. Beşgenlerin Doğuşu
Genişliğe yayılıp beş açı açan bu sayılar da doğal sayının kendi üzerine yığılmış kemiyetinden doğar; ancak daima iki sayı araya bırakılır, önceki ya da öncekilere eklenecek sayı ötekini 3 ile geçer. Birimden sonra 2 ve 3 atlanıp 4 eklenirse, ki 4 birimi 3 ile geçer, 5 beşgeni doğar. 4'ten sonra 5 ve 6 atlanıp 7 eklenirse 12 beşgeni doğar; çünkü 1, 4 ve 7 sayıları 12 eder. Bu ötekilerde de olur: 10, 13, 16, 19, 22, 25 öncekilerin hepsine eklenirse, yukarıdaki biçimde ve yukarıdaki tabloya göre beşgenler doğar.
CAPUT XIV. De generatione pentagonorum. Nascuntur autem hi numeri qui extensi in latitudinem, quinque angulos pandunt, ab eadem naturalis numeri quantitate in sese coacervata, ita ut duobus semper interjectis numeris superiori vel superioribus, vincens ternario eum cui jungendus est aggregetur. Namque unitate, intermissis duobus et tribus, si quatuor jungas, qui tribus ipsam superent unitatem, quinarius pentagonus procreabitur. Post 4 vero si, intermisso quinario et senario, 7 aggreges, duodenarium pentagonum procreabis. Namque 1 et 4 et 7 numeri 12 explebunt. Hoc etiam in aliis fiet. Nam si 10, vel 13, vel 16, vel 19, vel 22, vel 25 superioribus cunctis adjunxeris, eodem: quo superius modo pentagoni fient, secundum superiorem descriptionem.
45Bölüm XV. Altıgenler ve Doğuşları
Altı açıyla kuşatılan altıgenlerin ve 7 kenarla kuşatılan yedigenlerin kenar artışları şöyle olur. Üçgen sayının tabiatında ve doğuşunda, doğal dizide birbirini izleyen ve birbirini yalnız birle geçen sayıları ekliyorduk. Kare sayıların doğuşu, bir sayı atlanarak bağlanan, birbirini 2 ile geçen sayılardan oluyordu. Beşgenin tabiatı, araya iki sayı bırakılmış, birbirini 3 ile geçen sayılardandı. Altıgenlerin, sekizgenlerin, 9 ya da 10 kenarlıların ya da istenen sayıda başka şekillerin artışı da buna uygun ilerleyişle olur. Beşgende iki sayı atlayıp birbirini 3 ile geçenleri eklediğimiz gibi, altıgende de üç sayı atlayıp birbirini 4 ile geçenleri ekleriz. Bunların kökleri ve temelleri şunlardır: 1, 5, 9, 13, 17; bunlar birleşince bütün altıgenler doğar: 1, 6, 15, 28, 45. Aynı sırayla ilerlenir; altı açılıların suretleri bunlardan doğar. Bunları, yukarıdaki biçimde yazıp kendi sıralarında görürsün.
CAPUT XV. De hexagonis eorumque generationibus. Hexagoni autem, qui sex angulis, et heptagoni, qui 7 rursus lateribus continentur, secundum hunc modum eorum laterum augmenta succrescunt. Namque in trianguli numeri natura procreationeque ipsos numeros jungebamus, qui sese in naturali dispositione sequerentur, et se tantum unitate transirent; quadrati vero numeri, id est tetragoni procreatio, fiebat ex numeris qui uno intermisso copulabantur, cum se binario superarent; pentagoni vero natura fuit ex duobus interpositis relictisque qui se ternario vincerent. Secundum quoque talia augmenta hexagonorum, vel octogonorum, vel 9 laterum figura, vel 10, vel quotlibet aliorum, competenti progressione conficitur. Ut enim in pentagono, duobus intermissis eos jungebamus qui se ternario superarent, ita nunc in hexagono, tribus intermissis eos jungemus qui se quaternario transeant, et erunt quidem eorum radices et fundamenta, ex quibus junctis omnes hexagoni nascuntur. Et ad eumdem ordinem consequentes, atque ab his sexangulorum formæ nascuntur. Quos ad superiorem modum, scilicet descriptos, in propriis ordinibus pernotabis.
46Bölüm XVI. Yedigenler ve Doğuşları; Bütün Şekillerin Doğuşunu Bulmanın Ortak Kuralı ve Tablo
Yedi açının şekli, aynı ilerleyiş sırasıyla, altı açılı şekilden bir sayı fazla atlanıp öncekine eklenince doğar. Araya dört sayı konup birbirini 5 ile geçenler eklenirse hemen yedigen doğar. Bunların kökleri ve, yukarıda dendiği gibi, temelleri şunlardır: 1, 6, 11, 16, 21. Onlardan kurulanlar da şunlardır: 1, 7, 18, 34, 55. Dokuz açılı suret de aynı sırayla doğar; öyle ki ilk sayıları da eşit bir ilerleyişle ayrılır. İlk yüzey şekli olan üçgendeki sayılar birbirini, bunların tabiatını ve şeklini tamamlayarak yalnız birle geçer. İkinci olan karede birleşen sayılar birbirini 2 ile, beşgende 3 ile, altıgende 4 ile, yedigende 5 ile geçer; bunun sonu yoktur. Aşağıdaki suretlerin tablosu bunu öğretecek.
CAPUT XVI. De heptagonis eorumque generationibus, et communis omnium figurarum inveniendæ generationis regula, descriptionisque. Septem vero angulorum figura est, cum ad eumdem ordinem progressionis uno plus quam in sex angulorum figura numero intermisso superiori conjunxeris. Nam si quatuor interpositis, qui sese quinario vincant, aggregaveris, heptagoni continuo figura nascetur, ut hi numeri sint eorum radices, et (ut superius dictum est) fundamenta. Qui vero ex his constant hi sunt. Novem vero angulorum secundum eumdem ordinem forma procreatur, ita ut secundum aequalem progressionem primi quoque eorum numeri distent. Nam in triangulo qui sunt numeri, quæ prima superficiei figura est, uno sese tantum numeri praecedunt, qui scilicet eorum naturam descriptionemque perficiunt. In tetragono vero qui secundus est, duobus sese juncti numeri vincunt, et in pentagono 3, et in hexagono 4, et in heptagono 5, hujusque rei nullus est modus. Hoc autem nos subjectarum formarum descriptiones docebunt.
48Bölüm XVII. Şekilli Sayıların Sırayla Tablosu
Daha çok açıyla kuşatılan başka suretlerin kemiyetlerini de aynı biçimde yazmak mümkündür. Ama göz önüne konan şey daha kolay akılda kaldığı için, sözü edilen şekillerin çokluğu aşağıdaki tabloya konsun [kaynakta tablo düşmüştür; metne göre kuruldu]:
| Üçgenler | 1 | 3 | 6 | 10 | 15 | 21 | 28 | 36 | 45 | 55 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kareler | 1 | 4 | 9 | 16 | 25 | 36 | 49 | 64 | 81 | 100 |
| Beşgenler | 1 | 5 | 12 | 22 | 35 | 51 | 70 | 92 | 117 | 145 |
| Altıgenler | 1 | 6 | 15 | 28 | 45 | 66 | 91 | 120 | 153 | 190 |
| Yedigenler | 1 | 7 | 18 | 34 | 55 | 81 | 112 | 148 | 189 | 235 |
Bölüm XVIII. Şekilli Sayıların Hangi Şekilli Sayılardan Oluştuğu ve Üçgen Sayının Bütün Ötekilerin İlkesi Olduğu
Durum böyle olduğuna göre, buradan ne çıktığını araştıralım. Üçgenlerin altında tabiî sırayla dizilen bütün kareler, üstlerindeki üçgenlerden doğar ve karenin şekli onların toplanmasıyla kurulur. 4 karesi 1 ve 3'ten, yani üstündeki iki üçgenden olur. 9, 3 ve 6'dan olur; ikisi de üçgendir. 16, 6 ve 10'dan, 25, 10 ve 15'ten olur. Karelerin sonraki sırasında da aynı şey sabit ve değişmez bulunur.
Beşgenlerin toplamları, üstündeki kare ile yandaki üçgenden kurulur. 5 beşgeni, üstündeki 4 karesi ile üçgenler sırasındaki 1'den toplanır. 12 beşgeni, üstündeki 9 karesi ile ikinci üçgen 3'ten doğar. 22, 16 kare ve 6 üçgenden, 35, 25 ve 10'dan doğar ve sırayla bakan için hiçbir zıtlık engel olmaz.
Altıgenleri dikkatle incelersen aynı üçgenlerden ve üstlerindeki beşgenlerden doğduklarını görürsün. 6 altıgeni, 5 beşgeni ile üçgen sırasında bulunan 1'den doğar. 15 altıgeninin kökeni de 12 beşgeni ile 3 üçgeninden başkası değildir. 28 altıgeninin hangi önceki sayılardan doğduğunu öğrenirsen 22 beşgeni ve 6 üçgeninden başkasını bulamazsın. Ötekilerde de böyledir.
Yedigenlerin doğuşu da bu doğuş sırasını reddetmez: Üstlerindeki altıgenlerden ve uzakta duran üçgenlerden doğarlar. 7 yedigeni, 6 altıgeni ile güç hâlindeki 1 üçgeninden doğar; 18 yedigeni, 15 altıgeni ile 3 üçgeninden birleşir; 34, 28 altıgeni ile 6 üçgeninden. Bunu hepsinde engelsiz bulabilirsin. Görüyor musun, hepsinin ilki olan üçgen bütünün toplamlarını yapıyor ve hepsinin doğuşuna karışıyor?
CAPUT XVIII. Qui figurati numeri ex quibus figuratis numeris fiant atque quod triangulus numerus omnium reliquorum principium sit. His igitur ita sese habentibus, quid in hac re sit consequens investigemus. Omnes enim tetragoni qui sub triangulis sunt naturali ordinatione dispositi, ex superioribus triangulis procreantur, illorumque collectione quadrati figura componitur. Quatuor enim tetragonus fit ex uno et tribus, id est ex duobus superioribus triangulis. Novem vero, ex tribus et 6, sed utrique sunt trianguli. At 16 ex 6 et 10, et 25 ex 10 et 15. Idemque in sequenti ordine quadratorum constans atque immutabile reperitur. Pentagonorum vero summae conficiuntur ex uno super se tetragono, et altrinsecus triangulo constituto. Namque 5 pentagonus, ex quatuor super se posito tetragono, et ex uno qui in triangulorum ordine ponitur, aggregatur. Duodecim vero pentagonus, ex novenario super se quadrato, et tribus secundo triangulo nascitur. Viginti duo vero ex 16 et 6, quadrato scilicet atque triangulo, et 35 ex 25 et 10, et in ordinem ad eumdem modum intuentem nulla cunctatio contrarietatis impediet. At vero si hexagonos librata examinatione perspicias, ex eisdem triangulis et super se positis pentagonis procreantur. Namque sex hexagonus ex quinario pentagono et uno qui est in triangulorum ordine dispositus nascitur. Nec alia est origo 15 hexagoni, nisi ex duodenario pentagono et ternario triangulo. Quod si 28 rursum hexagonum ex quibus superioribus nascatur addiscas, nullos invenies nisi 22 pentagonum senariumque triangulum. Atque hoc in caeteris. Nec hunc genituræ ordinem heptagonorum procreatio refutabit. Namque ex super se hexagonis, et ex eminus positis triangulis procreantur. Septem enim heptagonus nascitur ex senario hexagono, et uno potestate triangulo, 18 vero heptagonus ex 15 hexagono et ternario triangulo conjungatur, et 34 ex 28, scilicet hexagono et senario triangulo, atque hoc in cunctis inoffensum reperire licet. Videsne igitur ut primus omnium triangulus cunctorum summas efficiat, et omnium procreatio nibus misceatur?
49Bölüm XIX. Şekilli Sayıların Tablosuyla İlgili Bir İnceleme
Bunların hepsi genişliğe göre karşılaştırılırsa, yani üçgenler karelerle, kareler beşgenlerle, beşgenler altıgenlerle, bunlar yedigenlerle, şüphesiz birbirini üçgenlerle geçer. 3 üçgenini 4 ile, 4 karesini 5 ile, 5 beşgenini 6 altıgeniyle, 6'yı 7 yedigeniyle karşılaştırırsan birbirlerini ilk üçgenle, yani yalnız birimle geçerler. 6'yı 9 ile, 9'u 12 ile, 12'yi 15 ile, 15'i 18 ile farkları bulmak için karşılaştırırsan birbirlerini ikinci üçgenle, yani 3 ile geçerler. 10'u 16 ile, 16'yı 22 ile, 22'yi 28 ile, 28'i 34 ile karşılaştırırsan üçüncü üçgenle, yani 6 ile geçerler. Bunun sonraki hepsinde de görüldüğü doğru olarak kaydedilir: Hepsi birbirini üçgenlerle geçer. Bu yüzden, sanırım, bütün suretlerin ilkesinin ve unsurunun üçgen olduğu tam olarak ispat edilmiştir.
CAPUT XIX. Pertinens ad figuratorum numerorum descriptionem speculatio. Hi vero omnes si ad latitudinem fuerint comparati, id est trianguli tetragonis, vel tetragoni pentagonis, vel pentagoni hexagonis vel hi rursus heptagonis, sine aliqua dubitatione triangulis, sese superabunt. Namque si ternarium triangulum quaternario, vel; quaternarium tetragonum quinario, vel quinarium pentagonum senario hexagono, vel senarium septenario heptagono compares, primo se triangulo, id est sola transeunt unitate. At vero si senarius contra novenarium, vel hic contra 12, vel hic contra 15, vel 15 contra 18 pro inveniendis differentiis comparentur, secundo se triangulo, id est ternario, superabunt. Decem vero ad 16, et 16 ad 22, et 22 ad 28, et 28 ad 34 si componas, tertio se triangulo vincent, id est senario. Atque hoc rite notabitur in aliis cunctis sequentibus esse perspectum, omnesque se triangulis antecedent. Quare perfecte, ut arbitror, demonstratum est omnium formarum principium elementumque esse triangulum.
50Bölüm XX. Cisim Sayılar
Buradan cisim şekillere yol daha kolaydır. Sayıların düzlem şekillerinde kemiyetin gücünün tabiî olarak ne yaptığı önceden bilindiği için, cisim sayılara geçmekte hiç tereddüt olmaz. Sayıların uzunluğuna genişlik görünsün diye bir başka aralık, yani yüzey eklediğimiz gibi, şimdi genişliğe de bazen yükseklik, bazen kalınlık, bazen derinlik denen şeyi ekleyen, sayının cismini tamamlar.
CAPUT XX. De numeris solidis. Hinc vero ad figuras solidas facilior via est. Præcognito enim quid in planis numerorum figuris vis ipsa quantitatis naturaliter operetur, ad solidos numeros non erit ulla cunctatio. Sicut enim longitudini numerorum aliud intervallum, id est superficiem, ut latitudo ostenderetur, adjecimus, ita nunc latitudini si quis addat eam quae alias altitudo, alias crassitudo, alias profunditas appellatur, solidum numeri corpus explebit.
51Bölüm XXI. Piramit: Düzlem Şekillerin İlkesi Üçgen Olduğu Gibi Cisim Şekillerin İlkesi; ve Türleri
Düzlem şekillerde üçgen sayı nasıl ilkse, cisimlerde de piramit denen şekil derinliğin ilkesi görünür. Çünkü sayılardaki bütün belirli şekillerin ilk başlangıcını bulmak gerekir. Piramit kimi zaman üçgen, kimi zaman kare, kimi zaman beşgen tabandan yükseğe doğru çıkar ve sonraki açıların çokluğuna göre tek bir tepe noktasına yükselir. Bir üçgen konup dizilir, üç açısından birer doğru çizgi dikilir ve bu üçü, tepeleri tek bir orta noktada birleşecek biçimde eğilirse piramit olur. Üçgen tabandan çıktığı için kenarlarında üç üçgenle kapanır. Şöyle: a, b, c üçgeni olsun. Bu üçgenin üç açısından çizgiler dikilir ve bir noktaya, d'ye dönerse, d noktası düzlemde olmayıp havada olacak biçimde, bu çizgiler dikilip tepe noktasında d'yi yapar. Taban tek bir a, b, c üçgeni olur; kenarlarda üç üçgen vardır: a, d, b üçgeni, b, d, c üçgeni ve üçüncü olarak c, d, a üçgeni.
CAPUT XXI. De pyramide quod ea sit solidarum figurarum principium, sicut triangulus planarum et de speciebus Videtur autem quemadmodum in planis figuris triangulus numerus primus est, sic in solidis qui vocatur pyramis profunditatis esse principium. Omnium quippe ratarum in numeris figurarum necesse est invenire primordia. Est autem pyramis alias a triangula basi in altitudinem sese erigens, alias a tetragona, alias a pentagona, et secundum sequentium multitudines angulorum ad unum cacuminis verticem sublevata. Posito enim triangulo atque disposito, si per tres angulos singulæ rectæ lineae stantes ponantur, hæque tres inclinentur ut ad unum medium punctum vertices jungant, fit pyramis. Quae cum a triangula basi profecta sit, tribus triangulis per latera concluditur hoc modo: Sit a, b, c, triangulum, si huic igitur triangula per tres angulos erigantur lineæ, et ad unum punctum convertantur, quod est d, ita ut d punctum non sit in plano sed pendens, illæ scilicet lineae ad ipsum erectae verticem, et quodammodo cacumen d facient, et erit basis a, b, c unum triangulum, per latera vero, tria triangula, id est unum triangulum a, d, b, aliud vero b, d, c, tertium vero c, d, a.
52Bölüm XXII. Karelerden ve Öteki Çok Açılı Şekillerden Çıkan Piramitler
Piramit kare tabandan çıkar ve çizgileri tek bir tepeye yönelirse, kenarlarında dört üçgen, tabanda ise üzerine şeklin oturduğu tek bir kare bulunur. Beşgenden beş çizgi yükselirse piramit yine beş üçgenle kapanır; altıgenden yükselirse altı üçgenle. Piramidin oturduğu şekil kaç açılıysa kenarlarında o kadar üçgenle kapanır; aşağıdaki tablolarda açıkça görüldüğü gibi: kareden piramit, beşgenden piramit, altıgenden piramit, yedigenden piramit, sekizgenden piramit.
CAPUT XXII. De his pyramidis quae a quadratis vel a caeteris multiangulis figuris proficiscuntur. Item si a tetragona basi proficiscatur, et ad unum verticem ejus lineae dirigantur, erit pyramis quatuor triangulorum per latera, uno tantum tetragono in basi posito, super quam figura ipsa fundata est, et si a pentagono surgant quinque lineæ, quinque rursus pyramis triangulis continebitur, et si ab hexagono, sex triangulis nihilominus, et quantoscunque angulos habuerit figura super quam pyramis residet, tot ipsa per latera triangulis continetur, ut in subjectis descriptionibus palam est. Pyramis ex tetragono Pyramis ex pentagono Pyramis ex hexagono Pyramis ex ogdogono Pyramis ex heptagono
53Bölüm XXIII. Cisim Sayıların Doğuşu
Bu tür piramitlere şöyle ad verilir: İlk piramit üçgenden, ikinci piramit kareden, üçüncü piramit beşgenden, dördüncü piramit altıgenden, beşinci piramit yedigenden. Öteki sayılarda da böyledir. Çünkü doğrusal sayıların, birden başlayıp sonsuza kadar gidenler olduğunu söylemiştik: 1, 2, 3, 4, 5, 6. Bunlar sırayla ve aralıklarla birbirine birleşince yüzeyler doğuyordu: 1 ile 2'yi birleştirince ilk üçgen, yani 3 doğuyordu; bunlara üçüncüyü, yani 3'ü ekleyince 6 üçgeni çıkıyordu. Bunlardan sonra kareler bir sayı atlanarak, beşgenler iki, altıgenler üç, yedigenler dört sayı bırakılarak doğuyordu. Şimdi cisimlerin doğuşu için tabiatça şekillenmiş yüzeyler bize kaynak olacak. Üçgenden piramit yapmak için üçgenleri, kareden piramit için kareleri, beşgenden olanlar için beşgenleri birleştirmeliyiz; altıgen ya da yedigenden olanlar da ancak altıgenlerin ya da yedigenlerin birleşmesiyle doğar.
Güç hâlinde ilk üçgen birimdir; onu aynı zamanda kudret hâlinde piramit diye koyacağız. İkinci üçgen 3'tür; onu birinciyle, yani birimle birleştirirsem 4 sayılık piramit derinliği büyür. Bunlara üçüncüyü, yani 6'yı birleştirirsem 10 sayılık piramit yüksekliği doğar. Bunlara 10'u eklersem 20 sayılık piramit gelir. Ötekilerin hepsinde de birleşme kuralı aynıdır.
Üçgenler: 1, 3, 6, 10, 15, 21. Üçgenlerden piramitler: 1, 4, 10, 20, 35, 56.
Bu birleşmede zorunlu olarak, birleşen sayıların sonuncusu sanki taban olur; çünkü hepsinden geniş bulunur. Ondan önce birleşen sayıların daha küçük olması gerekir; ta ki düzenli azalma birime varsın, o da âdeta nokta ve tepe yerini alsın. 10 piramidinde 6'nın üstüne 3 ve 1 eklenmiştir: 6, 3'ün kemiyetini geçer, 3 de 1'i çoklukça geçer; 1 ise ilerleyişin son terimine çarpar. Doğuşlarını dikkatle araştırırsan ötekilerde de aynı kural görülür.
Kareden çıkan piramitler de karelerin üst üste konmasıyla doğar. Bütün kareler yazılsın: 1, 4, 9, 16, 25, 36. Bu dizilişten ilk birimi alırsam birim güç ve kudret hâlinde piramit olur, henüz fiilen ve eylemde değildir. Üstüne kareyi, yani 4'ü koyarsam kenarlarında yalnız iki sayı bulunan 5 sayılık piramit doğar. Bunlara sıradaki 9'u eklersem kenarlarında üç birim bulunan 14 sayılık piramit sureti olur. Bunun üstüne sıradaki 16 karesini koyarsam 30 sayılık piramit sureti çıkar. Bütün bu piramitlerde, içlerinde kaç sayı kemiyeti toplanmışsa kenarlarında o kadar birim bulunur. İlk piramit olan birimin kenarında yalnız bir, yani kendisi vardır. 1 ve 4'ten kurulan 5'in kenarlarında 2 vardır; üç sayıdan bileşen 14'ün kenarında 3 sayısı konur. Piramitlerin bu doğuşunu aşağıdaki tablo gösterir:
Kareler: 1, 4, 9, 16, 25, 36. Karelerden piramitler: 1, 5, 14, 30, 55, 91.
Öteki çok açılılardan çıkan suretler de aynı biçimde daha yüksek toplamların alanlarına uzanır. Her çok açılı suret, kendi cinsinden şeklin birimin üstüne konmasıyla, birden başlayarak piramitlerin şekillerini kurmak üzere sonsuza kadar ilerler. Üçgen suretlerin öteki şekillerin ilkesi olduğu da buradan görünmek zorundadır: Hangi tabandan çıkarsa çıksın, kareden, beşgenden, altıgenden, yedigenden ya da bunlara benzer herhangi birinden, her piramit tepeye kadar yalnız üçgenlerle kuşatılır.
CAPUT XXIII. Solidorum generatio numerorum Dicuntur autem hujusmodi pyramides hoc modo: Prima pyramis de triangulo, secunda pyramis de tetragono, tertia pyramis de pentagono, quarta pyramis de hexagono, quinta pyramis de heptagono. Idem in cæteris constat numeris. Nam quoniam lineares numeros esse diximus qui ab uno profecti in infinitum currerent, ut sunt: His autem ordinatim compositis, et in se invicem cum distantia junctis, superficies nascebantur, ut si unum et duo jungeres, primus triangulus nasceretur, id est 3, et cum his adjungeremus tertium, id est ternarium, senarius triangulus rursus occurreret, et post hos, tetragoni, uno intermisso, pentagoni vero duobus, hexagoni tribus, heptagoni, relictis quatuor, nascebantur. Nunc vero ad solidorum corporum procreationem, ipsae nobis superficies naturaliter figuratae provenient, et ad faciendas quidem pyramidas a triangulo ipsi nobis trianguli componendi sunt. Ad procreandas vero pyramidas a tetragono, tetragoni, ad eas vero quae sunt a pentagono, pentagoni copulandi sunt, et illae quæ sunt ab hexagono vel heptagono, non nisi hexagonorum vel heptagonorum copulatione nascentur. Primus ergo potestate triangulus, unitas est, eamdemque etiam ponemus virtute pyramidem; secundus vero triangulus est ternarius, quem si cum primo conjunxero, id est cum unitate, quaternaria mihi profunditas pyramidis excrescit. At vero si iis tertium senarium junxero, denaria pyramidis procreabitur altitudo. His si denarium junxero, 20 numerorum pyramis veniet, atque ita in cunctis aliis eadem ratio copulationis est. In hac igitur conjunctione necesse est ut semper qui ultimus sit conjugatorum numerorum, is quasi quodammodo basis sit. Cunctis enim latior invenitur; et qui ante ipsum numeri conjunguntur, minores esse necesse est, usque dum ad unitatem detractio rata perveniat, quae puncti quodammodo et verticis obtineat locum. Namque in 10 pyramide super sex additi sunt 3 atque unus, qui senarius superat ternariam quantitatem, ipsi vero tres unum pluralitate transcendunt, qui unus extremum terminum progressionis offendit. Similis quoque ratio in caeteris prospici potest, si eorum procreationes diligentius volueris perscrutari. Illae vero quae sunt a tetragono pyramides, eadem tetragonorum super se compositione nascuntur. Descriptis enim cunctis tetragonis, id est: si unitatem primam ex hac dispositione praesumam, erit mihi potestate et vi pyramis ipsa unitas, nondum etiam opere atque actu. At si huic tetragonum superponam, id est 4, nascetur pyramis quinque numerorum quae duobus tantum numeris per latera positis continetur. Sin vero his sequentes 9 adjecero, fiet mihi 14 numerorum forma pyramidis, quae per latera tribus unitatibus concludatur. Atque huic si sequentem tetragonum 16 superponam, tricenaria mihi pyramidis forma producitur. In his quoque omnibus pyramidibus tot erunt unitates per latera quantae in se fuerint numerorum aggregatæ quantitates. Nam unitas, quae prima pyramis est, unum solum id est seipsam, gerit in latere. Quinque vero quae constant ex 1 et 4, duobus per latera designatur, et 14, quae ex tribus numeris compositis fit, ternario numero in latere posito constituitur. Hanc autem pyramidum generationem monstrat subjecta descriptio: Et ad eumdem modum cunctae a cæteris multiangulis profectae formae, in altioris summae spatia producuntur. Omnis enim multorum angulorum forma, ex sui generis figura unitati superposita, ab uno ingredientibus ac pyramidum constituendas figuras usque in infinita progreditur. Et ex hoc equidem apparere necesse est triangulas formas caeterarum figurarum esse principium, quod omnis pyramis a quacunque basi profecta, vel a quadrato, vel a pentagono, vel ab hexagono, vel ab heptagono, vel a quocunque similium, solis triangulis usque ad verticem continetur.
54Bölüm XXIV. Kesik Piramitler
Kesik piramidin, iki kez, üç kez, dört kez kesik piramidin ve sayı eklenişine göre sonrakilerin ne olduğunu bilmek gerekir. Tam piramit, herhangi bir tabandan çıkıp piramitlerin güç ve kudret hâlinde ilki olan birime varandır. Herhangi bir tabandan çıkan yükseklik birime varmazsa kesik denir. Uca ve noktaya varmayan böyle bir piramide bu ad haklı olarak verilir. Şöyledir: 16 karesine 9 ve buna 4 eklenip birim eklenmeden bırakılırsa piramit şeklidir; ama tepe noktasına kadar yükselmediği için kesik denir. Tepesinde birim olan bir nokta değil, tabanın açılarına göre uzanmış ve en son eklenmiş sayı olan bir yüzey bulunur. Taban kare ise daima kare azalmayla çıkar; beşgen ise aynı biçimde; altıgen ise son yüzey de altıgen olur. Demek ki kesik piramitte yüzey tabanın açı sayısı kadar açılı olur.
Piramit yalnız birime ve uca varmamakla kalmaz, tabanının cinsinden fiilde ve eylemde ilk çok açılıya da varmazsa iki kez kesik denir: 16 karesinden çıkıp 9'da biten ve 4'e büyümeyen gibi. Kaç kare eksikse piramide o kadar kez kesik deriz. İlk kare olan birim eksikse kesik olur, Yunanlar buna koluron der. İki kare, yani birim ile sıradaki eksikse iki kez kesik denir, Yunanlar dikoluron der. Üç kare eksikse üç kez kesik denir, Yunanlar trikoluron der. Kaç kare eksikse piramit o kadar kez kesik sayılır. Bunu yalnız kareden çıkan piramitte değil, her çok açılıdan çıkan bütün piramitlerde görebilirsin.
CAPUT XXIV. De curtis pyramidis. Scire autem oportet quae sunt curtæ pyramides, vel quae bis curtae, vel quae ter curtae, vel quater, et deinceps secundum numerorum adjectionem. Perfecta enim pyramis est quæ, a qualibet basi profecta, usque ad primam vi et potestate pyramidum pervenit unitatem. Sin vero, a qualibet basi profecta, usque ad unitatem altitudo illa non venerit, curta vocabitur. Recteque hujusmodi pyramis tali nuncupatione signatur, si usque ad extremitatem punctumque non venerit. Haec autem est, ut siquis 16 tetragono adjiciat 9, atque huic 4, et ab ulterioris sese adjectione unitatis suspendat, pyramis quidem figura est, sed quoniam usque ad cacumen verticis non excrevit, curta vocabitur, et habebit summi tatem non jam punctum quod unitas est, sed superficiem, quod est quilibet numerus secundum basis illius angulos porrectus, atque ultimus aggregatus. Nam si tetragona fuerit basis, quadrata diminutione semper ascendit, et si pentagona basis similiter, et si hexagona, illa quoque ultima superficies erit hexagona. Ergo in curta pyramide, tot erit angulorum superficies quot fuerit basis. Si vero illa pyramis non solum ad unitatem extremitatemque non pervenit, sed nec ad primum quoque opere et actu multi angulum ejus generis cujus fuerit basis, bis curta vocabitur, ut si, a 16 tetragono proficiscens, usque in 9 terminum ponat, neque ex crescat ad 4, et quotcunque tetragoni defuerint, totiens eam curtam esse dicemus. Ut si unitas defuerit primus quadratus, curtam, quam Graeci koluron vocant. Si vero duobus tetragonis deficit, id est unitate et eo qui sequitur, vocatur bis curta, quam Graeci dikoluron appellant. Quod si tribus tetragonis, ter curta dicitur quam Graeci tricoluron nominant, et quotcunque tetragoni fuerint minus totiens illam pyramidam curtam esse proponimus. Hoc autem non solum a tetragono pyramidis, sed in omnibus ab omni multi angulo progredientibus speculari licet.
55Bölüm XXV. Küpler, Kirişler, Tuğlalar, Kamalar, Küresel Sayılar ve Paralel Yüzlüler
Eşit biçimde büyüyen ve kendi çok açılı kökünden ilerleyen piramit suretli cisimler hakkında konuştuk. Cisimlerin başka bir düzenli bileşimi daha vardır: küp, kiriş, tuğla, kama, küre ya da paralel yüzlü denenler. Bunlar yüzeylerin karşı karşıya durduğu ve sonsuza uzatılınca asla kesişmediği şekillerdir. Kareler sıraya dizildiğinde,
CAPUT XXV. De cubis, vel asseribus, vel laterculis, vel cuneis, vel sphæricis et parallelipipedis numeris. Ac de solidis quidem quae pyramidis formam obtinent aequaliter crescentibus, et a propria velut radice multi anguli figura progredientibus, dictum est. Est alia rursus quaedam corporum solidorum ordinabilis compositio, eorum qui dicuntur cubi vel asseres, vel laterculi, vel cunei, vel sphæræ, vel parallelipipedi, quæ sunt quotiens superficies contra se sunt, et ductæ in infinitum nunquam concurrent. Dispositis enim in ordinem tetragonis.
55_2bunlar yalnız uzunluk ve genişlik almış, yükseklikten yoksun kaldıkları için, kenarları bir kez daha çarpılırsa eşit bir derinlik kazanır. 4 karesinin kenarında iki vardır ve iki kere ikiden doğmuştur; çünkü iki kere iki dört eder. Bu kenardaki iki sayısını eşit biçimde çarparsan küp sureti doğar: İki kere iki kere iki 8 eder; ilk küp budur. 9 karesinin kenarında 3 vardır ve 3'ün kendisiyle çarpımından olmuştur; bir kenar çarpımı daha eklersen kenarları eşit bir başka küp büyür: Üç kere üç kere üç, 27 küpünü verir. 4'ten olan 16 dört kez büyürse kenarları eşit boyutta 64 küpü oluşur. Sonraki kareler de aynı biçimde çarpılarak büyür.
Küpün kenarında, kendisinden doğduğu ilk karede kaç birim varsa o kadar birim olması zorunludur. 4 karesinin kenarında yalnız iki sayı olduğu için 8 küpünde de iki vardır. 9 karesi kenarında üç birimle şekillendiği için 27 küpünün kenarı da yalnız 3'tür. 16 karesinin kenarı dört birim olduğundan 64 küpü kenarında o kadar birim taşır. Bu yüzden güç ve kudret hâlindeki küpün, yani birimin kenarında bir vardır.
Her kare, dört açılı ve o kadar kenarlı tek bir yüzeydir. Karenin yüzeyinden, kenarıyla çarpılarak cisim derinliğine büyüyen her küpün 6 yüzeyi olur; her birinin düzlüğü o önceki kareye eşittir. 12 kenarı vardır; her biri önceki karenin kenarına eşittir ve yukarıda gösterdiğimiz gibi o kadar birimlidir. 8 açısı vardır; her biri, küpün doğduğu önceki karelerdeki gibi üç açıyla kuşatılır.
Demek ki aşağıdaki surette yazılmış tabiî sayıdan alttaki kareler doğar, alta yazılmış bu karelerden de küpler büyür:
| Doğal sayı | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Kareler | 1 | 4 | 9 | 16 | 25 | 36 |
| Küpler | 1 | 8 | 27 | 64 | 125 | 216 |
Her küp eşit kenarlı karelerden çıktığı için bütün parçalarıyla eşittir: Uzunluk genişliğe, ikisine de yükseklik denktir; altı yönde, yukarı, aşağı, sağ, sol, ön ve arkada kendine eşit olması zorunludur. Buna karşıt ve zıt olan da olmalıdır: Ne uzunluğu genişliğine ne bu ikisi derinliğe eşit olan, bütün boyutları eşit olmayan, cisim şekli olsa bile küpün eşitliğinden pek uzak olan sayı. Bunlar iki kere üç kere dört, üç kere dört kere beş ve benzeri, eşit olmayan basamaklarla eşit olmayarak büyüyen sayılardır. Bu surete Yunanca skalēnos denir, biz basamaklı diyebiliriz, çünkü basamaklar gibi küçük ölçüden büyüğe çıkar. Yunanların bazıları aynı şekle sphēniskos der, biz de kama diyebiliriz. Çünkü bir şeyi sıkıştırmak için kama yapanlar genişliği, uzunluğu, yüksekliği gözetmez; işlerine geldiği kadar yüksekliği azaltır ya da kalınlığı artırır. Bu yüzden bunların çoğu zaman bütün yönlerde eşit olmaması gerekir. Kimileri bunlara bōmiskos der, yani küçük sunaklar; Nikomakhos'un dediği gibi Yunanistan'ın İonia bölgesinde bunlar, yükseklik genişliğe, genişlik uzunluğa uymayacak biçimde yapılırdı. Başka adlarla da anılır, ama şimdi bunları saymayı gereksiz görüyoruz.
Eşit alanlara uzanan küpler ile sözünü ettiğimiz basamaklı dağılımla dizilmiş bu suret arasında ortalar bulunur: Ne bütün yönlerde eşit ne bütün yönlerde eşitsizdirler. Yunanlar bunlara parallelepipedos der; Latincede bu ad tek kelimeyle kurulamaz. Yine de daha çok kelimeyle söyleyelim: Bu ad, yüzeyleri karşılıklı konmuş olan şekle verilir.
quoniam hi solam longitudinem latitudinemque sortiti sunt, et altitudine carent, si per latera solam unam multiplicationem recipiant, aequalem provehunt profunditatem. Nam quatuor tetragonus, duos habet in latere, et natus est ex bis duobus. Bis enim duo quatuor faciunt. Hos ergo duos ex ipsius latere si multiplices aequaliter, cubi forma nascetur. Nam si bis binos bis facies, octonaria quantitas crescit, et est primus hic cubus. Novem vero tetragonus, quoniam:3 habet in latere, et factus est ex tribus in se multiplicatis, si enim unam lateris multiplicationem adjunxeris, rursus alius cubus aequali laterum forma tione crescit. Ter enim tres si tertio duxeris, 27 cubi figura producitur. Et 16, qui est ex 4, si quater augescat, sexaginta quatuor cubus pari laterum dimensione crassabitur, et sequentes quidem tetragoni, secundum eumdem modum, multiplicatione facta, provehuntur. Tot autem necesse est unitates cubus habeat in latere, quot habuit primus ille tetragonus ex quo ipse productus est. Nam quoniam 4 tetragonus duos tantum numeros habet in latere, duos quoque habet octonarius cubus, et quoniam novem tetragonus tribus per latus unitatibus figurabatur, solo ternario 27 cubi latus urgetur. Et quoniam 16 tetragonus quatuor unitatum latus habebat, totidem 64 cubus in latere gestabit unitates. Quare etiam vi et potestate cubi, quod est unitas, unus erit in latere. Omnis enim tetragonus una quidem superficies est quatuor angulorum, totidemque laterum. Omnis autem cubus qui ex tetragonorum superficie in pro fundi tatem corporis crevit, per tetragoni scilicet latus multiplicatus, habebit quidem superficies 6,'quarum singula planitudo tetragono illi priori aequalis est. Latera vero 12, quorum unumquodque singulis his quæ superioris fuere tetragoni aequum est, et, ut superius demonstravimus, tot unitatum est. Angulos vero 8, quorum singulus sub tribus hujusmodi continetur, quales priores fuere tetragoni unde cubus ipse productus est. Ergo ex naturaliter profuso numero, qui in subjecta forma descripti sunt, subjecti tetragoni nascuntur, et ex his tetragonis qui subnotati sunt cubi provehuntur. Et quoniam omnis cubus ab æquilateris quadratis profectus, æquus ipse omnibus partibus est, nam et latitudini longitudo, et his duobus compar est altitudo, et secundum sex partes, id est sursum, deorsum dextera, sinistra, ante, post, sibi aequalem esse necesse est: huic oppositum contrariumque esse oportebit, qui neque longitudinem latitudini, neque hæc duo profunditati gerat aequalia, sed cunctis inaequalibus, quamvis solida figura sit, ab aequalitate cubi longissime distare videatur. Hi autem sunt, ut si quis faciat bis tres quater, vel ter quater quinquies, et alia hujusmodi, quæ per inaequales spatiorum gradus inaequaliter provehuntur. Hæc autem forma Graeco nomine scalenos vocatur, nos vero gradatam possumus dicere, quod a minore modo velut gradibus crescat ad majus. Vocant autem eamdem figuram Graeci quidam spheniscon, nos autem cuneum possumus dicere. Etenim quos ad quamlibet illam rem constringendam cuneos formant, neque latitudinis, neque longitudinis, neque altitudinis habita ratione, quantum commodum fuerit, tantum vel altitudini minuitur, vel crassitudini profunditatis augetur. Atque ideo hos plerumque necesse est omnibus partibus inaequalibus inveniri. Quidam vero hos bomiscos vocant, id est quasdam arulas quae in Ionica Graeciae regione (ut ait Nicomachus) hoc modo formatæ fuerunt, ut neque altitudo latitudini, neque hæc longitudini convenirent. Vocatur autem aliis quibusdam nominibus, quae nunc prosequi supervacuum judicamus. Igitur cubi aequalibus spatiis se porrigentibus et hujus formæ, quam diximus, gradata distributione disposita, medietates sunt, quæ neque cunctis partibus aequales sunt, neque omnibus inaequales, quos Graeci parallelepipedos vocant. Latini nomen hoc ita uniformiter compositum habere non possunt. Ut tamen idem pluribus dictum sit, ea namque hoc nomine vocatur figura, quæ alternatim positis latitudinibus continetur.
57Bölüm XXVI. Bir Kenarı Uzun ve Önden Uzun Sayılar ve Doğuşları
Yunanların heteromēkēs dediği suretlere biz "bir kenarı uzun" diyebiliriz; bu sayıyı şöyle tanımlamak gerekir: Bir kenarı uzun sayı, genişliğine çizilince dört kenarlı ve dört açılı olan, ama kenarları eşit olmayıp daima biri öbüründen bir eksik olan sayıdır. Kenarlar kenarlara, hepsi hepsine eşit değildir, uzunluk genişliğe de eşit değildir; dediğimiz gibi bir yan ötekinden büyük olunca küçüğü yalnız birle geçer.
Doğal sayıyı sıraya dizip ikinciyi birinciyle, ikinciyi üçüncüyle, üçüncüyü dördüncüyle, dördüncüyü beşinciyle çarparsan, yani hepsi yalnız birim fazlasıyla çarpılırsa, bir kenarı uzun sayılar doğar. Doğal sayı dizilsin: 1, 2, 3, 4, 5, 6. Bir kere ikiyi yapan 2 bulur; iki kere üçü yapan 6, üç kere dördü yapan 12, dört kere 5'i yapan 20 bulur ve aynı sıra böyle sürer. Böyle olan bütün sayılar bir kenarı uzundur; aşağıdaki tablo öğretir. Bu tabloda, çarpılarak bir kenarı uzun sayıları doğuran sayılar üste yazılmış, doğanlar alta konmuştur:
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|
| 2 | 6 | 12 | 20 | 30 | 42 |
Bölüm XXVII. Önden Uzun Sayılar ve "Bir Kenarı Uzun" Adının Açıklaması
Çarpılanlar yalnız birle ayrılıyorsa yukarıda yazılan sayılar ortaya çıkar. Ama üç kere yedi, üç kere beş gibi başka bir sayıyla ayrılıyor ve kenarları yalnız birimle ayrılmıyorsa, bu sayıya bir kenarı uzun değil önden uzun denir. Pythagoras'ta ve onun bilgeliğinin mirasçılarında "öteki" yalnız 2'ye verilirdi. Ötekiliğin ilkesinin bu olduğunu söylerlerdi. Aynı olanı, daima kendine benzer ve uyumlu olan tabiatı ise yalnız ilk ve doğmamış birimde görürlerdi. 2 sayısı birimden farklı olan ilk sayıdır, çünkü birimden ilk ayrılandır; bu yüzden ötekiliğin ilkesidir, çünkü o ilk ve daima aynı cevherden yalnız birle ayrılır. Bu sayılara haklı olarak bir kenarı uzun denir, çünkü kenarları birbirini yalnız bir birim eklenmesiyle geçer.
Ötekiliğin 2 sayısında kurulmasının yerinde olduğunu gösteren delil şudur: Doğru konuşma kuralını ihmal etmeyenler "öteki" kelimesini ancak ikiden biri için kullanır. Ayrıca tek sayının yalnız birimle tamamlandığı, çift sayının yalnız ikilikle, yani 2 ile tamamlandığı gösterilmişti: Ortası 1 olan her sayı tektir; ortası 2 olan sayı ise çiftliği alıp iki eşit parçaya ayrılır. Bu yüzden şöyle demek gerekir: Tek sayı, birimden şekillendiği için aynı olanın, kendi tabiatında duranın, değişmez cevherin paydaşıdır; çift sayı ise ikilikten tamamlandığı için ötekinin tabiatıyla doludur.
CAPUT XXVII. De ante longioribus numeris, et de vocabulo numeri parte altera longioris. Ergo si ab unitate tantum discrepent qui multiplicantur, descripti superius numeri protendentur. Si vero aliquo numero, ut ter septem, vel ter quinque, vel aliquando modo alio, et non eorum latera sola discrepent unitate, non vocabitur hic numerus parte altera longior, sed antelongior. Alterum enim apud Pythagoram vel sapientiae ejus haeredes, nulli alii nisi tantum binario ascribebatur. Hunc alteritatis principium esse dicebant. Eamdem autem naturam, et semper sibi similem consentientemque, nullam aliam nisi primaevam ingeneratamque unitatem. Binarius autem numerus, primus est unitate dissimilis idcirco quod primus ab unitate disjungitur, atque ideo alteritatis cujusdam principium fuit, quod ab illa prima et semper eadem substantia, sola tantum est unitate dissimilis. Merito ergo dicentur hi numeri parte altera longiores, quod eorum latera unius tantum sese adjecta numerositate praecedunt. Argumentum est autem alteritatem in binario numero juste constitui, quod non dicitur alterum nisi e duobus ab his in quos bene loquendi ratio non negligitur. Amplius quod impar numerus, sola unitate perfici monstratus est, par vero sola dualitate, id est solo binario numero. Nam cujuscunque medietas est unus, ille impar est, cujus vero 2, hic paritate recepta in gemina aequa disjungitur. Quare dicendum est imparem numerum, ejusdem atque in sua se natura tenentis, immutabilisque substantiae esse participem, idcirco quod ab unitate formetur, parem vero, alterius plenum esse naturae idcirco quod a dualitate completur.
59Bölüm XXVIII. Karelerin Teklerden, Bir Kenarı Uzun Sayıların Çiftlerden Oluşması
Birden başlayarak tekler sıraya konur, altlarına 2'den başlayarak çiftler yazılırsa, teklerin toplanması kareleri, çiftlerin toplanması yukarıdaki bir kenarı uzun sayıları verir. Karelerin tabiatı böyledir: Birimin paydaşı olan, yani aynı ve değişmez cevherden olan teklerden doğarlar ve bütün parçalarına eşittirler; çünkü açılar açılara, kenarlar kenarlara, genişlik uzunluğa denktir. Bu yüzden bu sayıların aynı tabiatın ve değişmez cevherin paydaşı olduğunu söylemeliyiz. Çiftliğin doğurduğu bir kenarı uzun sayıların ise öteki cevherden olduğunu söyleyeceğiz. 1, 2'den nasıl yalnız birle ötekiyse, bunların kenarları da birbirinden yalnız birle ötekidir ve yalnız bir birimle ayrılır.
O hâlde 1'den başlayan bütün tekler ve altlarına 2'den başlayan bütün çiftler dizilsin. Tek sırasının önderi birimdir; tekliğin etkeni ve bir bakıma suretidir. Aynı ve değişmez cevherden o kadardır ki kendisini çarpsa da, düzlemde ya da derinlikte, başka herhangi bir sayıyı kendisiyle çarpsa da önceki kemiyetin suretinden ayrılmaz. Bir kere bir yaparsan, bir kere bir kere bir yaparsan, iki kere bir, üç kere bir, dört kere bir yaparsan ya da başka bir sayıyı çarparsan, çarpılan sayı kendi kemiyetinden ayrılmaz. Bu başka sayıda bulunamaz.
Çift sırasının önderi 2'dir. İkilik hem çiftlik sırasında bulunur hem de bütün ötekiliğin ilkesidir. Kendisini genişliğine ya da derinliğine çarpsa ya da bir sayıyı kendi kemiyetine katsa, hemen başka bir sayı doğar. İki kere iki, iki kere iki kere iki, iki kere 3, iki kere 4, iki kere 5 yaparsan ya da başka herhangi bir sayıyı çarparsan, buradan doğan sayı ilkinden başka bulunur.
Yukarıdaki dizilişin ilk sırasından bütün kareler şöyle doğar: 1'e bakarsan güç hâlinde ilk karedir. 1'i 3 ile toplarsan 4 karesi doğar. Buna 5'i eklersem 9 karşıma çıkar. Buna 7'yi eklersem 16 karesinin sureti belirir. Aynısını ötekilerde yaparsan bütün karelerin uygun biçimde doğduğunu görürsün. Çiftlik sırası olan ikinci sıradan ise bütün bir kenarı uzun sayılar oluşur. İlk 2'ye bakarsam, bir kere ikiden olan bu sayı karşıma çıkar. 2'ye sıradaki 4'ü eklersem yine bir kenarı uzun olan 6 doğar, yani iki kere üç. Buna sıradaki 6'yı eklersem üç kere dörtten olan 12 sureti doğar. Bunu sürekli yapan, bu sayıların hepsinin uygun sırayla doğduğunu görür. Aşağıdaki suret bu tabloyu gösterir:
| Kökler | 1 | 3 | 5 | 7 | 9 | 11 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Kareler | 1 | 4 | 9 | 16 | 25 | 36 |
| Kökler | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 |
| Bir kenarı uzun | 2 | 6 | 12 | 20 | 30 | 42 |
Bölüm XXIX. Tuğlaların Doğuşu ve Tarifleri
Yukarıda tuğla dediğimiz sayılar da cisim şekillerdir ve şöyle olur: Uzunluk ve genişlik eşit alanlara uzanır, bunlara daha küçük bir yükseklik eklenir: Üç kere üç kere iki olan 18 ya da dört kere dört kere iki gibi; yani uzunluk ve genişlik eşit, yükseklik onlardan küçük olur. Şöyle tanımlanırlar: Tuğlalar, eşitlerin eşit biçimde daha küçüğe çarpılmasından olur. Kirişler de cisim şekillerdir, ama eşitlerden eşit biçimde daha büyüğe çarpılarak olur. Genişlik uzunluğa eşit, yükseklik onlardan büyükse bu şekillere biz kiriş, Yunanlar dokis deriz: Dört kere dört kere dokuzdan doğan sayılara kiriş denir. Yukarıda kama dediğimiz sphēniskoslar eşit olmayanların eşit olmayan biçimde çarpılmasından, eşit olmayanlarla büyür. Küpler ise eşitlerden eşit biçimde eşitlerle çıkar.
CAPUT XXIX. De generatione laterculorum, eorumque diffinitione. Quos autem superius laterculos diximus, quæ sunt et ipsae quidem solidæ figuræ, hoc modo fiunt. Quotiens aequalibus spatiis in longitudinem latitudinemque porrectis, minor his additur altitudo. Ut sunt hujusmodi 3 ter bis, qui sunt 18, vel 4 quater bis, vel alio quolibet modo, ut his in longitudinem, latitudinemque æquis, minor altitudo ducatur. Hi definiuntur hoc modo: Laterculi sunt, qui fiunt ex aequalibus aequaliter in minus. Asseres vero et ipsae quidem figuræ sunt solidæ, sed hoc modo ut ex aequalibus aequaliter ducantur in majus. Nam si aequa fuerit latitudo longitudini, et major sit altitudo, illae figurae a nobis asseres, a Græcis docides nominantur, ut si quis hoc modo faciat 4 quater novies, qui inde procreantur asseres nominati sunt. Sphenisci vero, quos cuneolos superius appellavimus, hi sunt qui, ex inaequalibus in aequaliter ducti, per inaequalia crevere; cubi vero, qui ex aequalibus aequaliter per aequalia producti sunt.
60Bölüm XXX. Dairesel ve Küresel Sayılar
Küplerden, kübik kemiyetin kenarı hangi sayıdan başlamışsa yüksekliğin ucu da aynı sayıda bitecek biçimde çıkanlara dairesel ya da küresel sayı denir: 5 ya da 6'dan çıkan çarpımlar gibi. Beş kere beş 25 eder; 5'ten çıkar ve 5'te biter. Bunu yine beşle çarparsan sonu yine 5'e varır: Beş kere 25, 125 eder. Bunu yine beşle çarparsan ucu 5 sayısında biter. Bu sonsuza kadar hep olur. Aynı şey 6'da da görülebilir.
Bu sayılara dairesel ya da küresel denmesinin sebebi, tıpkı küre ya da daire gibi daima kendi başlangıçlarına dönerek oluşmalarıdır. Daire, bir nokta konup bir başkası uzağa sabitlendikten sonra uzakta sabitlenen noktanın, ilk noktadan eşit uzaklıkta dolaşması ve hareket ettiği yere dönmesidir. Küre, çapı sabit kalarak yarım dairenin dolaşması ve hareketinin başladığı yere dönmesidir. Birim de güç ve kudret hâlinde dairedir ya da küredir; çünkü noktayı kaç kez kendisiyle çarparsan başladığı yerde biter. Bir kere bir yapsan bir döner; bunu yine bir kere yapsan aynıdır. Bir çarpım olursa yalnız düzlüğü verir ve daire olur. İkinci olursa hemen küre tamamlanır, çünkü ikinci çarpım daima derinliğin etkenidir. 5 ve 6'dan birkaç suret aşağıya yazdık:
5, 25, 125, 625
6, 36, 216, 1296
CAPUT XXX. De circularibus vel sphæricis numeris. Ipsorum vero cuborum quanticunque fuerint ita ducti, ut a quo numero cubicæ quantitatis latus coeperit, in eumdem altitudinis extremitas terminetur, numerus ille cyclicus vel sphaericus appellatur, ut sunt multiplicationes quae a quinario vel senario proficiscuntur. Nam quinquies quinque, qui fit 25, ab 5 progressus, in eosdem 5 desinit, Et si hos rursum quinquies ducas, in eosdem 5 eorum terminus veniet. Quinquies enim 25 fiunt 125, et si hos rursus quinquies ducas, in quinarium numerum extremitas terminabitur. Atque hoc usque in infinitum idem semper evenit. Quod in senario quoque convenit considerari. Hi autem numeri idcirco cyclici vel sphærici vocantur, quod sicut sphæra vel circulus in proprii semper principii reversione formantur. Est enim circulus posito quodam puncto et alio eminus defixo, illius puncti qui eminus fixus est se qualiter distans a primo puncto circumductio, et ad eumdem locum reversio unde moveri coeperat. Sphæra vero est semicirculi, manente diametro, circumductio et ad eumdem locum reversio unde prius coeperat ferri. Unitas quoque, virtute et potestate, ipsa quoque circulus vel sphæra est; quoties enim punctum in se multiplicaveris, in seipsum unde coeperat terminatur. Si enim faciat semel unum, unus redit, et si hoc rursus semel, idem est. Igitur si una fuerit multiplicatio, solam planitudinem reddit, et fit circulus. Si secunda, mox sphæra conficitur. Et enim secunda multiplicatio, effectrix semper est profunditatis. Ex 5 igitur et 6, paucas hujusmodi formas sub scripsimus:
61Bölüm XXXI. Aynı Tabiat Denen ve Öteki Tabiat Denen Şeylerin Tabiatı; Hangi Sayıların Hangi Tabiata Bağlı Olduğu
Cisim şekiller hakkında şimdilik bu kadarı yeter. Şeylerin tabiatını yakın gerekçelerle araştıran ve matematik tartışmasında yetişen kişiler, her şeyin kendine özgü olanını pek ince ve ustaca belirttiler; bütün şeylerin tabiatlarını ikiye bölerek şu incelemeyle dağıttılar. Her şeyin cevheri, derler, daima kendine özgü bağıntıda kalan ve hiçbir biçimde değişmeyen tabiattan ve değişken hareket almış tabiattan oluşur. O ilk değişmez tabiata aynı cevherin tabiatı, buna ise öteki tabiat derler, çünkü ilk hareketsiz tabiattan ayrılarak ilk öteki olur. Bu şüphesiz birime ve 2'ye aittir: 2, birden ayrılan ilk sayı olarak öteki olmuştur.
Bütün tek sayılar birimin türüne ve tabiatına göre şekillendiği ve bunların toplanmasından kareler oluştuğu için, aynı cevherin paydaşı olduğu iki yönlü söylenir: Kareler hem eşitlikten şekillenir hem de teklerin toplanmasından doğar. Çiftler ise 2 sayısının suretleri olduğu için ve onların toplanıp tek yığın olmasından bir kenarı uzun sayılar doğduğu için, 2 sayısının tabiatı uyarınca aynı cevherin tabiatından ayrılmış ve öteki tabiatın paydaşı sayılırlar. Çünkü karelerin kenarları eşitlikten ilerleyip kendi genişliklerinin çevresini eşitliğe doğru uzatırken, bunlar bir eklenerek kenar eşitliğinden ayrılmış, dolayısıyla farklı ve bir bakıma birbirine göre öteki kenarlarla birleşmiştir.
Demek ki bu dünyadaki şeylerin bunlardan birleştiğini biliyoruz. Çünkü bir şey ya kendine özgü, değişmez ve aynı cevherdendir: Tanrı, ruh, zihin ya da kendi tabiatının cisimsizliğiyle mesut olan her ne ise öyle; ya da değişebilir ve değişken tabiattandır, cisimlerde şüphesiz gördüğümüz gibi. Bu yüzden şimdi şunu göstermeliyiz: Sayının bütün türleri ve bütün bağıntıları, ister bir şeye göre olan kemiyette, katlılar, üst-parçalılar ve öbürleri gibi, ister kendi başına düşünülen kemiyette, yukarıdaki tartışmada anlattığımız suretler gibi olsun, karelerin ve bir kenarı uzunların bu ikili tabiatıyla biçimlenir. Böylece evren nasıl değişmez ve değişebilir cevherden birleşmişse, her sayının da değişmezlikle tamamlanan karelerden ve değişebilirliğe pay alan bir kenarı uzunlardan birleştiği ispat edilsin.
Önce Yunanların promēkēs dediği, yani önden uzun sayılar ile heteromēkēs dediği, yani bir kenarı uzun sayılar ayrılmalıdır. Bir kenarı uzun sayı, kenarına yalnız birim eklenerek büyüyen sayıdır: İki kere üç olan 6, üç kere dört olan 12 ve benzerleri gibi. Önden uzun sayı ise kenarlarını birim farkı değil başka bir sayı farkı ayıran iki sayının kapsadığı sayıdır: Üç kere 5, üç kere 6, dört kere 7 gibi. Uzunluğu bir bakıma daha uzun bir ölçüye yayıldığı için haklı olarak önden uzun denir. Bir kenarı uzun sayılara neden böyle dendiği yukarıda söylendi. Kareler, genişlikleri uzunluğa eşit olduğu için, pek uygun biçimde kendi uzunluğunun ya da aynı genişliğin sayıları diye anılır: İki kere 2, üç kere 3, dört kere 4 ve ötekiler. Bir kenarı uzun sayılar ise aynı uzunlukla uzanmadıkları için, bir bakıma öteki uzunlukta olduklarından, bir kenarı uzun denir.
CAPUT XXXI. De natura rerum quae dicitur ejusdem naturæ, et de ea quae dicitur alterius naturae, et qui numeri cui naturæ conjuncti sunt. Ac de solidis quidem figuris, hæc ad præsens dicta sufficiant. Qui autem de natura rerum propinquis investigantes rationibus, quique in matheseos disputatione versati, quid in quaque re esset proprium, subtilissime peritissimeque ediderunt, hi rerum omnium naturas in gemina dividentes, hac speculatione distribuunt. Dicunt enim omnes omnium rerum substantias constare ex ea quae propriae suaeque semper habitudinis est, nec ullo modo permutatur, et ea scilicet natura quae variabilis motus est sortita substantiam. Et illam primo immutabilem naturam, unius ejusdemque substantiæ vocant, hanc vero alterius, scilicet quod a prima illa immobili discedens prima sit altera. Quod nimirum ad unitatem pertinet, et ad dualitatem, qui numerus primus ab uno discedens, alter factus est. Et quoniam cuncti secundum unitatis speciem naturamque impares numeri formati sunt, quoque ex his coacervatis tetragoni fiunt, duplici modo ejusdem substantiæ participes esse dicuntur, quod vel ab aequalitate formantur tetragoni, vel coacervatis in unum numeris imparibus procreantur. Illi vero qui sunt pares, quoniam binarii numeri formæ sunt, quique ex his coacervati collectique in unam congeriem, parte altera longiores numeri nascuntur, hi secundum ipsius binarii numeri naturam, ab ejusdem substantiæ natura discessisse dicuntur, putanturque alterius naturae esse participes, idcirco quoniam cum latera tetragonorum ab aequalitate progressa, in aequalitatem propriæ latitudinis ambitum tendant, hi adjecto uno ab aequalitate laterum discesserunt, atque ideo dissimilibus lateribus et quodammodo alteris a se conjunguntur. Quare nobis notum est, quod ex his ea quae sunt in hoc mundo, conjuncta sunt. Aut enim propria; immutabilis, ejusdemque substantiæ est, quod Deus, vel anima, vel mens est, vel quodcunque propriæ naturae incorporalitate beatur, aut mutabilis, variabilisque naturae, quod corporibus indubitanter videmus accidere. Unde nunc nobis monstrandum est, hac gemina numerorum natura, quadratorum scilicet et parte altera longiorum, cunctas numeri species cunctasque habitudines, vel relatae ad aliquid quantitatis, ut multiplicium vel superparticularium et cæterorum, vel ad seipsam consideratae, ut formarum quas dudum in superiore disputatione descripsimus informari, ut quemadmodum mundus ex immutabili, mutabilique substantia, sic omnis numerus ex tetragonis, qui immutabilitate perficiuntur, et ex parte altera longioribus, qui mutabilitate participant, probetur esse conjunctus. Ac primo quidem distribuendum est, qui sunt hi quos promecas vocant, id est anteriore parte longiores, vel qui quos heteromekeis, id est parte altera longiores. Est enim parte altera longior numerus quicunque unitate tantum lateri crescit adjecta, ut sunt 6 scilicet bis 3, vel 12 tres quater, et consimiles. Anteriore vero parte longior est qui sub duobus numeris hujusmodi continetur, quorum latera non possidet unitatis differentia, sed aliorum quorumcunque numerorum, ut ter 5, vel ter 6, vel quater 7. Quodammodo enim longitudine in prolixiorem modum porrecta, merito anteriore parte longior dicitur. Cur autem parte altera longiores numeri dicantur, supra jam dictum est. Quadrati vero quoniam aequam latitudinem longitudini gerunt, propriae longitudinis vel ejusdem latitudinis aptissime vocabuntur, ut bis 2, ter 3, quater 4, et caeteri. Parte altera vero longiores, quod non eadem longitudine tendantur, alterius quodammodo longitudinis, et parte altera longiores vocantur.
62Bölüm XXXII. Her Şeyin Aynı Tabiattan ve Öteki Tabiattan Oluştuğu ve Bunun İlk Önce Sayılarda Görüldüğü
Kendi tabiatında ve cevherinde hareketsiz olan her şey sınırlı ve belirlidir; çünkü hiçbir değişmeyle başkalaşmaz, hiçbir zaman var olmaktan çıkmaz, hiçbir zaman önceden olmadığı bir şey olamaz. Böyle olan yalnız birimdir ve birimle biçimlenen şeylerdir; bunlara kavranabilir, belirli ve aynı cevherden denir. Bunlar da ya kareler gibi eşitlerden büyüyen ya da birimin biçimlendirdiği sayılar, yani teklerdir. 2 sayısı ile bütün bir kenarı uzun sayılar ise sınırlı cevherden ayrıldıkları için değişken ve sonsuz cevherden diye adlandırılır.
Demek ki her sayı birbirinden çok uzak ve birbirine zıt şeylerden, yani teklerle çiftlerden oluşur. Birinde kararlılık, ötekinde kararsız değişkenlik; birinde hareketsiz cevherin sağlamlığı, ötekinde hareketli bir başkalaşma; birinde belirli bir katılık, ötekinde çokluğun sonsuz yığını vardır. Bunlar zıt oldukları hâlde bir bakıma tek bir dostluk ve akrabalık içinde birbirine karışır, o birimin biçimlendirmesi ve yönetimiyle sayının tek bedenini meydana getirir.
Şu hâlde bu evren ve şeylerin bu ortak tabiatı üzerine akıl yürütenlerin bütün evrenin cevherini ilk olarak böyle bölmeleri ne faydasız ne de düşüncesizceydi. Platon, Timaios'ta evrendeki her şeyi aynı tabiattan ve öteki tabiattan diye adlandırır: Birinin kendi tabiatında kaldığını, bölünmez, birleşmemiş ve bütün şeylerin ilki olduğunu; ötekinin bölünebilir olduğunu, kendi düzeninin durumunda hiç kalmadığını düşünür. Philolaos da "Var olan her şey ya sonsuz ya sınırlı olmak zorundadır" der. Bununla, var olan her şeyin bu ikisinden, yani sonsuz ve sınırlı varlıktan oluştuğunu, şüphesiz sayıya benzer biçimde oluştuğunu göstermek ister. Çünkü sayı birden ve ikiden, tekten ve çiftten birleşir. Bunların eşitliğe ve eşitsizliğe, aynıya ve ötekiye, belirli ve belirsiz cevhere ait olduğu açıktır. Zıtlardan oluşan her şeyin bir armoniyle birleştiği ve düzenlendiği de boşuna söylenmemiştir; çünkü armoni, çok şeyin birleşmesi ve birbirine uymayanların uyuşmasıdır.
CAPUT XXXII. Quod omnia ex ejusdem natura et alterius natura consistunt, idque in numeris primum videri. Omne autem quidquid in propria natura substantiaque est immobile, terminatum definitumque est, quippe quod nulla variatione mutetur, nunquam esse desinat, nunquam possit esse quod non fuit. At hæc unitas sola est, et quae unitate formantur, comprehensibilis et determinatæ et ejusdem substantiae esse dicuntur. Ea vero sunt, quae vel ab æqualibus crescunt velut quadrati, vel quos ipsa unitas format, id est, impares. At vero binarius et cuncti parte altera longiores, qui a finita substantia discesserunt, variabilis infinitæque substantiæ nominantur. Constat ergo numerus omnis ex his quae longe disjuncta sunt atque contraria, ex imparibus scilicet et paribus. Hic enim stabilitas, illic instabilis variatio; hic immobilis substantiae robur, illic mobilis permutatio; hic definita soliditas, illic infinita congeries multitudinis. Quae scilicet, cum sint contraria, in unam tamen quodammodo amicitiam cognationemque miscentur, et illius unitatis informatione atque regimento, unum numeri corpus efficiunt. Non ergo inutiliter neque improvide qui de hoc mundo, deque hac communi rerum natura ratiocinabantur, hanc primam totius mundi substantiae divisionem fecerunt. Et Plato quidem in Timaeo ejusdem naturae, et alterius nominat, quidquid in mundo est, atque aliud in sua natura permanere putat individuum inconjunctumque et rerum omnium primum, alterum divisibile et nunquam in proprii statu ordinis permanens. Philolaus vero: Necesse est, inquit, omnia quae sunt vel infinita vel finita esse. Demonstrare scilicet volens omnia quæcunque sunt ex his duobus consistere, aut ex infinita, scilicet esse, aut ex finita, ad numeri sine dubio similitudinem. Hic enim ex uno et duobus, et impari atque pari conjungitur. Quae manifesta sunt æqualitatis atque inæqualitatis, ejusdem atque alterius, definitæ atque indefinitae esse substantiæ. Quod videlicet non sine causa dictum est, omnia quae ex contrariis consisterent, harmonia quadam conjungi atque componi. Est enim harmonia, plurimorum adunatio, et dissentientium consensio.
63_2Bölüm XXXIII. Bütün Orantı Bağıntılarının, Aynı ve Öteki Sayının Tabiatından, Yani Kareden ve Bir Kenarı Uzundan Oluştuğu
Şimdi sıraya, kareleri ve bir kenarı uzunları meydana getiren çiftleri ve tekleri değil, onların toplanıp bir araya getirilmesinden çıkan karelerle bir kenarı uzunların kendilerini dizelim. Böylece bunlar arasında öyle bir uyum ve sayının öteki kısımlarını doğurmaya yönelik öyle bir dostluk göreceğiz ki, şeylerin tabiatının bunu bütün şeylerde sayının suretinden almış görünmesi boşuna değildir. Öyleyse biri birden başlayan bütün karelerin, öteki 2 sayısından başlayan bütün bir kenarı uzunların iki satırı olsun:
| Kareler | 1 | 4 | 9 | 16 | 25 | 36 | 49 | 64 | 81 | 100 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bir kenarı uzunlar | 2 | 6 | 12 | 20 | 30 | 42 | 56 | 72 | 90 | 110 |
Birinci kareyi birinci bir kenarı uzunla karşılaştırırsan iki kat kemiyeti bulursun; bu, katlılığın ilk türüdür. İkinciyi ikinciyle karşılaştırırsan bir-buçuklu kemiyetin bağıntısı çıkar; üçüncüyü üçüncüyle karşılaştırırsan bir-üçtebirli orantı doğar; dördüncüyü dördüncüyle karşılaştırırsan bir-dörttebirli, beşinciyi beşinciyle karşılaştırırsan bir-beştebirli orantı çıkar. Buradan istediğin kadar uzağa ilerlesen üst-parçalıların kuralını tam ve aksamadan bulursun. Öyle ki ilk iki katlı orantıda fark yalnız birimdir, çünkü 2 birden daima yalnız birimle ayrılır. Bir-buçuklu orantıda fark 2, bir-üçtebirlide 3, bir-dörttebirlide 4'tür ve böyle devam eder. Farklar söz konusu olduğunda, üst-parçalı suretlere göre ilerleyiş yalnız bir eklenerek büyür ve tabiî sayı dizisini açar.
İkinci kareyi birinci bir kenarı uzunla, üçüncüyü ikinciyle, dördüncüyü üçüncüyle, beşinciyi dördüncüyle karşılaştırırsan yukarıdaki tabloda gösterdiğimiz orantıların yine aynen meydana geldiğini görürsün:
| Kareler | 4 | 9 | 16 | 25 | 36 |
|---|---|---|---|---|---|
| Bir kenarı uzunlar | 2 | 6 | 12 | 20 | 30 |
Ama burada farklar birimden değil 2 sayısından başlar ve aynı hesapla sonsuza kadar ilerler. İkinci sayı birincinin iki katı, üçüncü ikincinin bir-buçuklusu, dördüncü üçüncünün bir-üçtebirlisi olur; yukarıda gösterilen uyum aynen geçerlidir.
Ayrıca kareler birbirinden tek sayılarla, bir kenarı uzunlar çift sayılarla ayrılır:
| Tek farklar | 3 | 5 | 7 | 9 | 11 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Kareler | 1 | 4 | 9 | 16 | 25 | 36 |
| Çift farklar | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 | |
| Bir kenarı uzunlar | 2 | 6 | 12 | 20 | 30 | 42 |
Birinci ve ikinci karenin arasına birinci bir kenarı uzunu koyarsak, bu her ikisiyle tek bir orantıda birleşir: İki yanda da iki katlılık bulunur. İkinci ve üçüncü karenin arasına ikinci bir kenarı uzunu koyarsan, her ikisine karşı bir-buçuklu karşılaştırmanın sureti kurulur. Üçüncü ve dördüncü karenin arasına üçüncü bir kenarı uzunu yerleştirirsen bir-üçtebirli tür doğar. Bunu hepsinde yaparsan bütün üst-parçalı türleri bularak hayran kalırsın. Ötekilerde de aynı tarzda bakmak gerekir.
Yine yukarıda yazılan karelerden ikisi, yani birinci ve ikinci, alınıp toplanır, aralarındaki bir kenarı uzunun iki katı da eklenirse kare meydana gelir. 1 ile 4 toplanınca 5 eder; aralarındaki bir kenarı uzun olan 2'nin iki katı 4'tür; bunlar toplanınca şüphesiz 9 çıkar, bu da karedir. Yukarıda bu tarzda dizdiğimiz öteki sayılarda da aynı şeyin geçerli olduğu anlaşılır.
Bunu tersine çevirirsen, yani birinci ve ikinci bir kenarı uzunun arasında, sırada ikinci ama fiilen birinci olan kare dururken, iki bir kenarı uzunu toplayıp aradaki kareyi iki katına çıkarırsan yine kare çıkar. Birinci ve ikinci bir kenarı uzun olan 2 ile 6'nın arasına, sırada ikinci, fiilen birinci kare olan 4 konur; 2 ile 6 toplanınca 8 eder; ortadaki 4'ün iki katı yine 8'dir; bu da yukarıdakiyle toplanınca 16 karesini ortaya koyar.
| Kare | 1 | 4 | 9 | 16 |
|---|---|---|---|---|
| Bir kenarı uzun | 2 | 6 | 12 | |
| Çıkan kare | 9, 3'ten | 25, 5'ten | 49, 7'den |
| Bir kenarı uzun | 2 | 6 | 12 | 20 |
|---|---|---|---|---|
| Kare | 4 | 9 | 16 | |
| Çıkan kare | 16, 4'ten | 36, 6'dan | 64, 8'den |
Şuna da daha az hayranlık duymamak gerekir: İki yanda iki kare, ortada bir bir kenarı uzun bulunduğunda kendi tabiatları gereği doğan kare daima tek sayıdan doğar. Yukarıda 1, 4 ve 2'nin iki katından 9 karesi oldu; bu 3'ten doğar, çünkü üç kere üç 9 eder ve 3 tek sayıdır. Sıradaki, 4, 9 ve 6'nın iki katından birleşen 25 karesi de 3'ten hemen sonra gelen tek sayı 5'ten doğar; çünkü beş kere beş 25 eder ve 5, 3'ten sonraki tek sayıdır. Sonrakinde de aynı hesap vardır: 9, 16 ve 12'nin iki katından çıkan 49 karesi, 5'ten hemen sonraki tek sayı 7'den olur; çünkü yedi kere yedi 49 eder.
İki yanda iki bir kenarı uzun ortadaki bir kareyi kuşattığında ise bunlardan çıkan bütün kareler çift sayılardan doğar. 2 ve 6 bir kenarı uzunlarıyla 4'ün iki katından oluşan 16 karesi 4'ten, yani çift sayıdan doğar, çünkü dört kere dört 16'dır. Sonraki sırada 6, 12 ve 9'un iki katından 36 olur; bu da hemen sonraki çift sayı olan 6'dan çıkar.
Horum igitur si primum compares primo dupli quantitas invenitur, quae est prima multiplicitatis species. Si vero secundum secundo, hemiolii quantitatis habitudo producitur. Si tertium tertio, sesquitertia proportio procreatur. Si quartum quarto, sesquiquarta, et si quintum quinto, sesquiquinta. Et hinc superparticularium normam in quodvis longissimum spatium progrediens integram inoffensamque reperies. Ita ut in prima dupli proportione unitatis solius sit differentia. Duo namque ab uno sola semper discrepant unitate. In sesquialtera vero duorum est differentia, in sesquitertia trium, in sesquiquarta 4, et deinceps, secundum superparticulares formas numerorum, quod ad differentias attinet, uno tantum crescit adjecto numerum explicans naturalem. Tetragoni. Altera parte longiores. Sin vero secundum tetragonum primo parte altera longiori compares, et tertium secundo, et quartum tertio, et quintum quarto, easdem rursus proportiones effici pernotabis quas in superiore forma descripsimus. Sed hic differentiae ab unitate non inchoant, sed a binario numero in infinitum per eosdem calculos progrediuntur. Eritque secundus primi duplus, tertius secundi sesquialter, quartus tertii sesquitertius, secundum eamdem convenientiam quae superius demonstrata est. Tetragoni. Altera parte longiores. Rursus quadrati invicem imparibus differunt, parte altera longiores, paribus. Differentiae impares. Quadrati. Differentiae pares. Parte altera longiores. At vero si inter primum et secundum tetragonum, primum parte altera longiorem ponimus, ad utrosque eos una proportione conjungitur. In utrisque enim proportionibus dupli multiplicitas invenitur. Sin vero inter secundum tertiumque tetragonum, secundum parte altera longiorem ponas, sesquialterae comparationis ad utrosque forma componitur. Et si inter tertium et quartum tetragonum, tertium parte altera longiorem constituas sesquitertia species nascetur, et idem si in cunctis feceris, cunctas super particulares species invenire miraberis. Et ad eumdem modum in caeteris convenit intueri. Rursus si ponantur duo tetragoni ex superius descriptis, id est primus et secundus, et in unum colligantur, et medius eorum parte altera longior bis multiplicetur, tetragonus fit. Namque unus et 4, si jungantur, 5 faciunt, eorum binarius parte altera longior si bis ducatur, quatuor faciunt, qui juncti, 9 sine ulla dubitatione conficient, qui est numerus quadratus. Et ad eumdem modum in aliis hoc modo dispositis numeris, quos supra descripsimus, idem constat intelligi. Si vero convertas, et inter duos primum et secundum parte altera longiores secundus est, sed actu et opere primus, ex duobus parte altera longioribus congregatis, et bis multiplicato medio tetragono, rursus tetragonus conficitur. Namque inter 6 et binarium numerum. qui sunt primus et secundus parte altera longiores, si ponatur quaternarius ordine secundus, primus actu tetragonus, et conjungantur duo et sex, faciunt 8. Tum si bis ducantur medii, quatuor faciunt rursus octonarium, qui cum superioribus juncti, sedecim tetragonum pandunt. tetragonus a tribus tetragonus a quinque tetragonus a septem tetragonus a quatuor tetragonus a sex tetragonus ab octo Illud quoque non oportet minore admiratione suscipere, quod secundum proprias naturas, ubi altrinsecus duo tetragoni stant, et unus parte altera longior in medio ponitur, tetragonus qui nascitur, ille semper ab impari procreatur. Nam ex superioribus, uno et 4 et bis multiplicato binario, factus est novenarius tetragonus, qui scilicet a tribus procreatur. Ter enim tres 9 faciunt, qui ternarius impar est numerus. Et sequens qui ex quatuor et 9, et bis multiplicato senario conjunctus, est 25 tetragonus, et ipse ex impari quinario nascitur continenti post ternarium. Quinquies enim quinque 25 procedunt, et quinarius post ternarium impar est numerus. Et in sequenti quoque eadem ratio est. Nam qui ex 9 et 16 et bis ducto 12 quadratus 49 producitur, ille a septenario impari fit post quinarium continenti. Septies enim septem 49 creant. At vero ubi duo altrinsecus parte altera longiores unum medium tetragonum claudunt, omnes ex his qui fiunt tetragoni, a paribus producuntur. Nam qui ex duobus et 6 parte altera longioribus et quaternario bis multiplicato, 16 tetragonus factus est, ille a quaternario numero, id est pari, producitur. Quater enim quatuor 16 sunt. Et in sequenti quoque ordine ubi ex senario et duodecim, et bis in suam summam ducto novenario, 36 fiunt, ex continenti pari senario copulantur.
63_3Çünkü altı kere altı 36 eder. 12, 20 ve 16'nın iki katından çıkan 64 karesi de aynı hesaba girer: Bu, 6'dan hemen sonraki 8'den doğar, çünkü sekiz kere sekiz 64 karesini oluşturur. Aynı şeyi ötekilerde de yaparsan hesabın düzeni şaşmaz.
Sex enim sexies 36 restituunt. Nec minus in eamdem rationem cadet, ex 12 et 20 et bis 16 factus 64; tetragonus. Hic enim ex octonario continenti post senarium nascitur. Octies enim octo 64 tetragonum jungunt. Et in aliis quoque secundum eumdem modum si idem facias, rationis ordo non discrepat.
65Bölüm XXXIV. Suretlerin Bütün Hesabının Karelerden ve Bir Kenarı Uzunlardan Oluştuğu
Bütün suretlerin ilerleyişinin bu ikisinden doğmuş görünmesi de daha az dikkate değer değildir. Yukarıda öğrettiğimiz gibi, toplanınca bütün öteki suretleri meydana getiren üçgenler, bu ikisinin birleşmesinden, sanki unsurlardan doğarcasına doğar. İlk kare olan 1 ile ilk bir kenarı uzun olan 2'den 3 üçgeni birleşir. 2 ile 4'ten, yani ikinci kareden, 6 üçgeni doğar. 4 ile 6'dan da 10 üçgeni doğar. Üçgenlerin bütün hesabı aynı sırayla yürür. Şimdi kareler ile bir kenarı uzunları dönüşümlü olarak dizelim. Daha iyi görülsünler diye önce iki satıra koyduk, sonra birbirine karıştırdık, ardından bunlardan doğan üçgenleri yazdık:
| Kareler | 1 | 4 | 9 | 16 | 25 |
|---|---|---|---|---|---|
| Bir kenarı uzunlar | 2 | 6 | 12 | 20 | 30 |
| Dönüşümlü dizilmiş | 1 | 2 | 4 | 6 | 9 | 12 | 16 | 20 | 25 | 30 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Üçgenler | 3 | 6 | 10 | 15 | 21 | 28 | 36 | 45 | 55 |
Bölüm XXXV. Karelerin Bir Kenarı Uzunlardan, Bir Kenarı Uzunların Karelerden Nasıl Oluştuğu
Her kareye kendi kenarı eklenir ya da ondan çıkarılırsa bir kenarı uzun sayı olur. 4 karesine 2 eklenir ya da ondan 2 çıkarılırsa, eklemekle 6, çıkarmakla 2 elde edilir; ikisi de bir kenarı uzun şekildedir. Ötekiliğin gücü işte bu kadar büyüktür. Çünkü her sonsuz ve belirsiz kudret, eşitliğin tabiatından ve kendini kendi sınırları içinde tutan cevherden ayrılınca ya fazlalaşarak büyür ya da azalarak küçülür.
CAPUT XXXV. Quemadmodum quadrati ex parte altera longioribus, vel parte altera longiores ex quadratis fiunt. Omnis vero tetragonus si ei proprium latus addatur, vel eodem rursus dematur, parte altera longior fit. Namque 4 tetragono si quis duo jungat, vel duo detrahat, 6 addendo perficiet et duo detrahendo, at uterque figuram continet parte altera longiorem, quae, scilicet magna, est alteritatis vis. Omnis enim infinita et indeterminata potentia, ab aequalitatis natura, et a suis se finibus continenti substantia discedens, aut in majus exuberat, aut in minora decrescit.
66Bölüm XXXVI. Birimin Her Şeyden Önce Aynı Cevherden Olduğu, İkinci Olarak Tek Sayıların, Üçüncü Olarak Karelerin; 2'nin Her Şeyden Önce Öteki Cevherden Olduğu, İkinci Olarak Çift Sayıların, Üçüncü Olarak Bir Kenarı Uzunların
Demek ki birinci sırada birim kendine özgü, değişmez cevherden ve aynı tabiattandır; ilk 2 ise ötekiliğin ve değişmenin ilkesidir. İkinci sırada bütün tek sayılar birimle akrabalıkları yüzünden aynı ve değişmez cevhere pay alır; çiftler ise 2 sayısıyla ortaklıkları yüzünden ötekiliklere karışmıştır. Karelerin de aynı tarzda düşünülmesi gerektiği açıktır: Bileşimleri ve birleşmeleri teklerden olduğu için onların değişmez tabiatla birleşik olduğunu söyleyeceğim. Bir kenarı uzunlar ise çiftlerin birleşmesinden doğdukları için ötekiliğin değişkenliğinden hiç ayrılmazlar.
CAPUT XXXVI. Quod principaliter ejusdem quidem sit substantiæ unitas, secunda vero loco impares numeri, tertio quadrati, et quod principaliter dualitas alterius sit substantiae, secundo vero loco pares numeri, tertio parte altera longiores. Constat igitur primo quidem loco, unitatem propriae immutabilisque substantiae ejusdemque naturæ, dualitatem vero primam, alteritatis mutationisque esse principium. Secundo vero loco, omnes impares i numeros propter unitatis cognationem, ejusdem atque immutabilis substantiae esse participes, pares vero ob binarii numeri consortium, alter ita tibus esse permixtos. Tetragonos quoque ad eumdem modum considerari manifestum est. Nam quod eorum compositio et conjunctio ex imparibus fit, immutabili eos naturæ pronuntiabo conjunctos. Quod vero parte altera longiores es copulatione parium, procreantur, nunquam ab alteritatis varietate separantur.
67Bölüm XXXVII. Kareler ve Bir Kenarı Uzunlar Dönüşümlü Dizildiğinde Fark ve Orantıda Nasıl Uyuştukları
Şuna da bakmak gerekir: Aynı kareler ve bir kenarı uzunlar birbirine dönüşümlü olarak karışacak biçimde dizilirse, aralarında öyle bir bağ vardır ki bazen orantıları ortak olup farkları ayrılır, bazen farkları eşit olup orantıları ayrılır. Şimdi yukarıdaki kareleri ve bir kenarı uzunları birden başlayarak sıraya dizelim:
| 1 | 2 | 4 | 6 | 9 | 12 | 16 | 20 | 25 | 30 | 36 |
|---|
Bu tabloda en çok şuna bakmalı: Kare olan 1 ile 2 arasında iki katlı orantı vardır, 2 ile 4 arasında da iki katlı. Demek ki bu kare bir kenarı uzunla, bu da sonraki kareyle aynı orantıyla birleşir, ama farkları aynı değildir: 2 ile 1 arasındaki fark yalnız birimdir, 4 ise 2'den 2 kadar ayrılır. Sonra 2'yi 4'le karşılaştırırsan orantı iki katlıdır; 4'ü 6'yla karşılaştırırsan bir-buçuklu bağıntıyı görürsün. Burada orantılarda ayrılırlar, farklarda eşittirler; çünkü 4, 2'den ve 6, 4'ten aynı 2 kadar uzaktır.
Sonrakilerde hesap yine ilk baştaki gibidir: Orantı aynıdır, farklar aynı değildir. 4'ün 6'ya ve 6'nın 9'a oranı bir-buçukludur; ama 6, 4'ü 2 ile, 9 ise 6'yı 3 ile aşar. Sonrakilerde de aynı hesap görülür; hep dönüşümlü olarak bir aynı orantılar farklı farklarla, bir de sıra değişince aynı farklar farklı orantılarla bulunur.
Kareler ve bir kenarı uzunlar ayrıldıkları yerlerde daima tabiî sayı dizisine göre birbirini aşar; yalnız tabiî sayının ilerleyişi ikişer kez tekrarlanan toplamlarla olur. Buna şaşmamak gerekir, çünkü karelerin ve bir kenarı uzunların toplamlarını birinci ve ikinci orantılara göre biz çiftlemekteyiz.
| Sayılar | 1 | 2 | 4 | 6 | 9 | 12 | 16 | 20 | 25 | 30 | 36 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Farklar | 1 | 2 | 2 | 3 | 3 | 4 | 4 | 5 | 5 | 6 |
Aynı farklar şaşılacak biçimde bütünden sonraki parçalara doğru ve yukarıda büyüdükleri aynı birimlerle ilerler. 1 ile 2 arasında yalnız birim vardır; bu, eşit olduğu birimin bütünü, 2'nin ise yarısıdır. Aynı şekilde 2 ile 4 arasında yalnız 2 vardır; bu, 2'nin bütünü, 4'ün yarısıdır. 4 ile 6 arasında yine 2 vardır; bu, 4'ün yarısı, 6'nın üçte biridir. Sonra gelen, 6 ile 9 arasında duran 3, 6'nın yarısı, 9'un üçte biridir. Yine 9'un üçte biri olan 3, 12'nin dörtte biridir. Tablonun sonuna kadar parçaların böyle çiftlenerek, tıpkı toplamların karşılaştırması da çiftlendiği gibi, eşit biçimde ilerlediğini görürsün.
CAPUT XXXVII. Alternatim positis quadratis, et parte altera longioribus, qui sit eorum consensus, in differentia et in proportione. Illud igitur perspiciendum est, quod si idem tetragoni et parte altera longiores disponantur, ita ut alternatim sibi permixti sint, tanta in his est conjunctio, ut alias sibi in eisdem proportionibus communicent, discrepent autem differentiis. Alias vero differentiis pares sint, proportionibus distent. Disponantur enim in ordinem iidem illi superiores tetragoni, et parte altera longiores ab uno. Ergo in superiore formula hoc maxime intuendum est. Namque inter unum, qui est tetragonus, et 2, dupla proportio est, inter 2 et 4: dupla. Hic ergo tetragonus, cum parte altera longiore, atque hic cum sequente tetragono, eodem proportione junguntur, differentiis vero non iisdem. Namque duorum atque unius sola unitas differentia est, sed iidem duo a quaternario solo binario relinquuntur. Rursus, si 2 ad 4 speculeris, dupla est proportio: si quatuor ad sex, habitudinem sesquialteram recognosces. Hic ergo in proportionibus discrepant, in differentiis pares sunt. Namque et quatuor a duobus, et 6 a quatuor, eodem binario distant. In sequentibus etiam eodem modo sicut in primis fuit, ratio constat. Nam eadem proportio est differentiis non eisdem. Nam 4 ad 6 et 6 ad 9, sesquialtera proportione junguntur, 6 autem quaternarium duobus, 9 vero senarium tribus praetereunt. In sequentibus etiam eadem ratio speculabitur, et semper alternatim, nunc quidem eaedem proportiones, alix differentiæ sunt, nunc autem, ordine permutato, iisdem differentiis aliae proportiones. Semperque in quibus differunt, secundum naturalis numeri ordines tetragoni et parte altera longiores sese superabunt, tantum quod geminatis summulis naturalis numeri fit progressio. Quod mirum videri non debet, nos enim ipsas summas tetragonorum et parte altera longiorum geminamus ad primas secundasque proportiones. Differentiæ. Eædem quoque differentiæ, mirabilem in modum a toto per sequentes partes, et per easdem unitates quibus superius creverunt, progrediuntur. Namque inter unum et duo tantum unitas intercedit, quæ unitatis cui æqualis est totum est, binarii vero, medietas. Eodem modo inter 2 et 4 tantum duo sunt, qui binarii totum sunt, quaternarii medietas. Inter quaternarium vero et senarium iidem duo sunt, ad quaternarium medietas, ad senarium pars tertia. Tres vero qui sequuntur, qui inter 6 et 9 constituti sunt medii, sunt quidem senarii dimidium, pars vero tertia novenarii. Et rursus ternarius, qui novenarii tertia pars est, duodenarii quarta est, et ad eumdem modum usque. in finem descriptionis, geminatis hujusmodi partibus. sicut ipsa quoque summarum comparatio geminata est, aequas partium progressiones aspicies.
68Bölüm XXXVIII. Karelerin Aynı Tabiattan Olduğunun Kanıtı
Bütün karelerin teklerle akraba olduğunun en açık işareti şudur: Birden başlayan her dizilişte, ister iki katlılarda ister üç katlılarda, tabiatın düzeni öyle örülmüştür ki kare ancak tek sırada bulunur. Sayıları önce iki katlı, sonra üç katlı olarak sıraya dizelim:
| 1 | 2 | 4 | 8 | 16 | 32 | 64 | 128 | 256 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 3 | 9 | 27 | 81 | 243 | 729 | 2187 | 6561 |
İki satırda da birinci sayılara bakarsan, her birinin kare olduğunu ve ilk oldukları için tek sırada durduklarını görürsün. Üçüncü sıraya bakarsan 4 ve 9'u görürsün; biri 2'den çıkar, ötekini 3 yaratır ve ikisi de tek sıradadır. Sonra beşinci sıraya bakarsan 16 ve 81'i görürsün; biri 4'ten doğar, ötekini 9 yaratır. Dokuzuncu sıraya bakarsan 256 ve 6561 karelerini görürsün; üstteki 16'dan, alttaki 81'den olur. Bunu sonsuza kadar yapmak istesen de hiç aksamadan aynı şey çıkar.
CAPUT XXXVIII. Probatio, quadratos ejusdem esse naturae. Illud autem apertissimum signum est, omnes tetragonos imparibus esse cognatos, quod in omni dispositione ab uno, vel in duplicibus, vel in triplicibus talis naturæ ordo conseritur, ut nunquam nisi secundum imparem locum tetragonus inveniatur. Disponamus enim in ordinem numeros, primo quidem duplos, deinde triplos. Si igitur in utrisque versibus primos aspicias, singulos quos invenis, quoniam tetragoni sunt, in impare loco sunt constituti, quoniam primi sunt. Si vero tertium locum respexeris, 4 et 9 notabis, quorum hic a duobus proficiscitur, illum ternarius creat, qui sunt loco impari constituti. Quintum deinde si videas locum, 16 et 81 respicies, sed unus a quaternario nascitur, alterum novenarr. is creat. Et si nonum locum rursus aspicias, tetragonos pernotabis 256, 6561, quorum superior fit a 16, inferior vero ab 81. Idem, si in infinitum facere libeat, indiscrepanter incurrit.
70Bölüm XXXIX. Küplerin Teklerden Doğdukları İçin Aynı Cevhere Pay Aldıkları
Küpler üç aralıkla yükselmiş olsalar da eşit çarpım yüzünden değişmez cevhere pay alırlar ve aynı tabiatın ortaklarıdır. Yalnız teklerin toplanmasıyla ortaya çıkarlar, çiftlerinkiyle asla. Birden başlayarak bütün tekler dizilirse, bunlar toplanınca küp şekillerini açığa çıkarır. Bunlardan birincisi olan 1, güç ve kudret hâlinde ilk küpü yapar. Sonra gelen ikisi, yani 3 ve 5 toplanınca ikinci küpü, yani 8'i meydana getirir. Sonra gelen üçü, yani 7, 9 ve 11 toplanınca üçüncü küp olan 27'yi yapar. Sonraki dördü dördüncüyü, sonraki beşi beşinciyi yapar. Böylece küp sırada kaçıncıysa, o kadar tek sayı toplanır. Aşağıdaki tablo bunu daha özenle öğretir:
| Tekler | 1 | 3, 5 | 7, 9, 11 | 13, 15, 17, 19 | 21, 23, 25, 27, 29 |
|---|---|---|---|---|---|
| Küpler | 1 | 8 | 27 | 64 | 125 |
Bölüm XL. Orantılılıklar
Bunlar hakkında bu kadarı yeter. Şimdi konu, orantılar hakkında tartışarak aritmetiğe girişi, musiki incelemeleri, astronominin incelikleri, geometri düşüncesinin gücü ya da eskilerin metinlerini anlamak için bize faydalı olabilecek birkaç şeyle güzelce bitirmemizi gerektiriyor. Orantılılık, iki, üç ya da istenen sayıda orantının tek bir şeyde toplanmasıdır. Ortak bir tarif verelim: Orantılılık, aynı kemiyetlerde ve farklarda kurulu olmasalar bile iki ya da daha çok orantının benzer bağıntısıdır. Fark, sayılar arasındaki kemiyettir. Orantı, iki terimin birbirine karşı bir bağıntısı ve adeta bir kapsayışıdır. Orantıların bileşiminden meydana gelen şey orantılıdır; çünkü orantılar birleşince orantılılık olur.
En küçük orantılılık üç terimde bulunur; daha çok terimde de olur, ama daha uzun olur. 2'nin 1'e, iki terim olduğu için, iki katlı orantısı vardır; 4'ü 2'yle karşılaştırırsan burada da orantı iki katlıdır. Bu üç terime sürekli olarak bakarsan iki orantıdan orantılılık olur: 1'in 2'ye, 2'nin 4'e oranı. Söylendiği gibi orantılılık, orantıların toplanması ve bire indirilmesidir. Daha uzun terimlerde de olur: O 4'e 8'i, buna 16'yı, buna 32'yi, sonra gelen iki katlıları eklersen, hepsinde iki katlı orantılardan iki katlı orantılılık olur.
Şu hâlde bir ve aynı terim etrafındaki iki terimle, birine önder, ötekine yoldaş olacak biçimde ilişirse, buna sürekli orantılılık denir: 1, 2, 4 gibi. Bunlarda orantının eşitliği vardır: 4'ün 2'ye oranı neyse 2'nin 1'e oranı da odur; yine 1'in 2'ye oranı neyse 2'nin 4'e oranı da odur. Sayının kemiyetine göre de aynı şekildedir: 3, 2'yi ne kadar aşıyorsa 2 de 1'i o kadar aşar; 1, 2'den ne kadar küçükse 2 de 3'ten o kadar küçüktür.
Bir terim birine, başka bir terim başka birine bağlanırsa bu bağıntıya ayrık denir. Orantının eşitliğine göre 1, 2, 4, 8 sayıları böyledir: 2'nin 1'e oranı neyse 8'in 4'e oranı da odur. Çevirerek söylersek: 1'in 2'ye oranı neyse 4'ün 8'e oranı da odur. Yer değiştirerek söylersek: 4'ün 1'e oranı neyse 8'in 2'ye oranı da odur. Sayının kemiyetine göre ise 1, 2, 3, 4 sayıları böyledir: 1, 2'den ne kadar küçükse 3 de 4'ten o kadar küçüktür; 2, 1'i ne kadar aşıyorsa 4 de 3'ü o kadar aşar. Karışık olarak da: 1, 3'ten ne kadar küçükse 2 de 4'ten o kadar küçüktür; 3, 1'i ne kadar aşıyorsa 4 de 2'yi o kadar aşar.
CAPUT XL. De proportionalitatibus. Et de his quidem sufficienter dictum est. Nunc res admonet, quædam de proportionibus disputantes, quae nobis vel ad musicas speculationes, vel ad astronomicas subtilitates, vel ad geometricas considerationis vim, vel etiam ad veterum lectionum intelligentiam prodesse possint, arithmetica introductione commodissime terminare. Est igitur proportionalitas, duarum vel trium vel quotlibet proportionum, assumptio ad unum atque collectio. Ut autem communiter definiamus: Proportionalitas est duarum vel plurium proportionum similis habitudo, etiamsi non eisdem quantitatibus et differentiis constitutae sint. Differentia vero est, inter numeros quantitas. Proportio est duorum terminorum ad se invicem quædam habitudo, et quasi quodammodo continentia. Quorum compositio quod efficit, proportionale est. Ex junctis enim proportionibus proportionalitas fit. In tribus autem terminis minima proportionalitas invenitur. Fit etiam in pluribus, sed longior, ut binarius ad unum, quoniam duo sunt termini, duplam obtinet proportionem sin vero quatuor contra 2 compares, et hic quoque dupla proportio est, quos tres terminos si continue consideres, ex duabus proportionibus fit proportionalitas. Et est proportionalitas, unum ad duo, et duo ad quatuor. Est enim proportionalitas, ut dictum est, collectio proportionum in unumque redactio. Fit etiam et in longioribus. Nam si quatuor illis octo velis adjungere, et his 16, et his 32, et deinceps duplus qui sequuntur, fit in omnibus dupla proportionalitas ex proportionibus duplis. Igitur quoties unus atque idem terminus, ita duobus circum se terminis communicat, ut ad unum dux sit, ad alium comes, hæc proportionalitas continua vocatur, ut unus, duo, quatuor. Est enim aequalitas in his proportionis, et quemadmodum sunt 4 ad 2, sic sunt duo ad unum. Et rursus, quemadmodum unus ad duo, sic duo ad quatuor. Et secundum quantitatem quoque numeri, eodem modo est. Quantum enim tres superant binarium, tantum binarius unitatem, et quantum unus a duobus minor est, tantum binarius a ternario superatur. Sin vero alius ad unum refertur terminus, alius vero ad alium, necesse est habitudinem disjunctam vocari. Ut ad:æqualitatem quidem proportionis sunt, 1, 2, 4, 8; sic enim sunt quemadmodum duo ad unum, si octo ad quatuor, et conversim, quemadmodum unus ad duo, sic quatuor ad octo. Et permutatim, quemadmodum quatuor ad unum, sic octo ad binarium. Secundum quantitatem vero numeri, ut sunt 1,2, 3,4; quantum enim unus a duobus vincitur, tantum ternarius a quaternario superatur. Et quantum duo unum vincunt, tanto ternarium quaternarius transit. Permixtim etiam, quanto unus tribus minor est, tanto binarius quaternario, vel quanto ternarius unitatem superat tanto binarium transgreditur quaternarius.
71Bölüm XLI. Eskilerde Hangi Orantılılıkların Bulunduğu, Sonrakilerin Hangilerini Eklediği
Pythagoras'ın, Platon'un, Aristoteles'in ilmine ulaşmış, en eskilerce de bilinip kabul edilmiş üç orta şunlardır: aritmetik, geometrik, armonik orta. Bunlardan sonra üç orantı bağıntısı daha vardır; adları yoktur, dördüncü, beşinci ya da altıncı diye anılırlar ve yukarıda sayılanların karşıtıdırlar. Sonrakiler ise Pythagoras'ın hoşuna giden 10 sayısının mükemmelliği yüzünden, bu orantılılıklarda on'un kemiyetinin bedenini kurmak için dört orta daha eklediler. Önceki beş bağıntı ve karşılaştırma da bu sayıya göre betimlenmiştir: Önder dediğimiz beş büyük orantıya, yoldaş dediğimiz küçük terimleri uydurmuştuk.
Aristoteles'in ve ondan önce Arkhytas'ın on kategori betimlemesinde de Pythagorasçı on'un bulunduğu buradan bellidir. Pythagoras'ın en gayretli takipçisi Platon da o tartışmaya göre böler; Pythagorasçı Arkhytas da Aristoteles'ten önce, bazılarına şüpheli gelse de, bu on kategoriyi koymuştur. Uzuvların on parçası da oradan gelir; hepsini izlemeye gerek olmayan başka pek çok şey de oradan gelir.
CAPUT XLI. Qua apud antiquos proportionalitas fuerit et quas posteri addiderint. Confessae quidem et apud antiquiores notæ, qua? que ad Pythagorae vel Platonis vel Aristotelis scientiam pervenerunt, hae tres; medietates sunt arithmetica, geometrica, harmonica. Post quas proportionum habitudines, tres aliae sunt quae sine nomine quidem feruntur, vocantur autem quarta, quinta, vel sexta, quæ superius dictis oppositae sunt. At vero posteri propter denarii numeri perfectionem, quod erat Pythagorae complacitum, medietates alias quatuor addiderunt, ut in his proportionalitatibus, denarias quantitatis corpus efficerent. Secundum quem numerum et priores quinque habitudines comparationesque descriptæ sunt, ubi quinque majoribus proportionibus, quos vocavimus duces minores aptavimus alios terminos quos comites diximus. Inde etiam in Aristotelica atque Archytae prius 10 praedicamentorum descriptione, Pythagoricum denarium manifestum est inveniri. Quandoquidem et Plato studiosissimus Pythagorae secundum eam disputationem dividit, et Archytas Pythagoricus ante Aristotelem (licet quibusdam sit ambiguum) decem hæc prædicamenta constituit. Inde etiam 10 membrorum particulae, inde alia permulta quæ omnia persequi non est necesse.
72Bölüm XLII. Önce Aritmetik Denen Orantılılık Üzerine Konuşulması Gerektiği
Şimdi orantılılıklar ve ortalar üzerine konuşmalıyız. Önce, orantının eşitliğini bir yana bırakarak, kurulan terimlerin bağıntılarını kemiyetin eşitliğine göre koruyan ortayı ele alacağız. Bu orta, terimlerin birbirinden ayrıldığı kemiyetlerde bulunur ve onlarda incelenmelidir. Terimlerin farkının ne olduğu yukarıda tarif edildi. Bunun aritmetik orta olduğunu sayıların hesabı açıklayacaktır, çünkü onun orantısı sayının kemiyetindedir.
Terimlerin bu çeşit bağıntısını, yani aritmetik olanı, öteki bütün orantılılıkların önüne koymamızın sebebi nedir? Önce, sayıların tabiatının kendisi ve tabiî kemiyetin gücü bize bunu en başta sunar. Biraz sonra gösterileceği gibi, bu tür orantıları ve terimlerin farklarına ait olanları ilkin tabiî sayı dizisinde tanırız. Sonra, önceki kitapta tartışırken ortaya çıktığı gibi, aritmetiğin gücü geometriden ve musikiden daha eskidir; o varsa bunlar da birlikte gelir, ama o kaldırılırsa bunlar da ortadan kalkar. Bu yüzden, orantının incelenmesinde değil de sayının farkında bulunan ortadan başlarsak tartışma düzenli ilerler.
CAPUT XLII. Quod primum de ea quæ vocatur arithmetica proportionalitate dicendum est. Nunc vero de proportionalitatibus, deque medietatibus dicendum est. Et primum quidem de ea medietate tractabimus, quæ secundum quantitatis æqualitatem, neglecta proportionis parilitate, constitutorum terminorum habitudines servat. In his autem quantitatibus medietas ista versatur, inque his speculanda est, in quibus a seipsis termini differunt. Quid autem esset differentia terminorum superius definitum est. Hanc autem esse arithmeticam medietatem, numerorum ipsa ratio declarabit, quoniam ejus proportio in numeri quantitate consistit. Quae igitur causa est, hujusmodi terminorum habitudinem, id est arithmeticam, cunctis aliis proportionalitatibus anteponere? Primum quod hanc nobis in principio ipsa numerorum natura, et vis naturalis quantitatis opponit. Hujusmodi enim proportiones quæque ad terminorum differentias pertinent, ut paulo post demonstrabitur, in naturalis primum numeri dispositione cognoscimus. Deinde, quod superiore libro disputantibus nobis apparuit, arithmeticam vim geometrica atque musica esse antiquiorem, et quod illata has simul inferret, sublata vero perimeret. Quare ordine disputatio progreditur, si ab ea prius inchoandum sit medietate, quæ in numeri differentia, non in proportionis speculatione versatur.
73Bölüm XLIII. Aritmetik Orta ve Özellikleri73CAPUT XLIII. De arithmetica medietate ejusque proprietatibus.
CAPUT XLIII. De arithmetica medietate ejusque proprietatibus.
Üç ya da istenen sayıda terim konduğunda, dizilen bütün terimler arasında eşit ve aynı fark bulunursa buna aritmetik orta deriz. Burada orantının eşitliği bir yana bırakılır, yalnız terimlerin ve farkların incelenmesi gözetilir: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 gibi. Bu tabiî sayı dizisinde terimlerin farklarına sırayla bakan kimse, aritmetik ortaya göre terimlerin birbirinden eşit ölçüde ayrıldığını görür. Farklar eşittir, ama orantı ve bağıntı aynı değildir. İnceleme üç terimde yapılırsa buna sürekli orantılılık denir. Burada önder biri, yoldaş başka biriyse, öbür yanda ikisi de başkaysa, buna ayrık orta denecektir. Yalnız üç terimde sürekli ortaya göre ya da dört veya başka sayıda terimde ayrık ortaya göre baksan, terimlerin farklarını daima aynı görürsün; yalnız orantılar değişir. Bunu birinde öğrenen kimseden öbürlerinin hesabı gizli kalmaz.
Sürekli orta 1, 2, 3 olsun. Burada 1, 2'den ve 2, 3'ten birer birimle uzaktır; farklar aynıdır, orantılar başkadır: 2, 1'in iki katı, 3, 2'nin bir-buçuklusudur. Ötekilerde de aynısını görürsün. Karıştırıp bazılarını atlayarak seçer ve incelemeni bunlar üzerinde yaparsan yine aynı sonuç çıkar. Eşit sayıda terim atlarsan, yani önceki dizide terimler birbirini geçerse, birer atladığında fark yalnız 2 olur; ikişer atladığında 3, üçer atladığında 4 olur. Böylece aradığımız terim farkı, atladığın sayıdan bir fazla olur. Üç terimde birer sayı bırakılırsa arada daima 2 bulunur:
| Terimler | 1 | 3 | 5 |
|---|---|---|---|
| Farklar | 2 | 2 | |
| Atlananlar | 2 | 4 |
Görüyor musun, tabiî sayı dizisinde terimler 2 ve 4 atlanarak birbirini geçince, 1 ile 3 ve 3 ile 5 karşılaştırıldığında farkta yalnız 2 kalıyor. Aynı gözlem ayrık dizide de geçerlidir:
| Terimler | 1 | 3 | 5 | 7 |
|---|---|---|---|---|
| Farklar | 2 | 2 | 2 | |
| Atlananlar | 2 | 4 | 6 |
Bu izleri takip eden kimseyi hiçbir yanılgı bu benzerlikten ayıramaz. İkişer atlarsan fark 3, üçer atlarsan 4, dörder atlarsan 5 olur; sürekli orantılarda da ayrıklarda da böyledir. Terimler eşit farklarla dağılmış olsa da orantının keyfiyeti aynı olmaz. Bunu çevirip orantının aynı keyfiyeti aynı farklarla gelmeyecek biçimde koyarsan, böyle bir orantılılığa aritmetik değil geometrik denir.
Bu ortanın özelliği şudur: İnceleme üç terimde yapılırsa ve uçlar toplanırsa, uçların arasında duran sayı yalnız yerce değil kemiyetçe de orta olur. 1, 2, 3 konursa 1 ile 3, 4 eder; ikisinin arasındaki 2 de 4'ün yarısıdır. Ortayı iki katına çıkarırsan uçların toplamına eşit olur, çünkü iki kere iki dört eder. Dizi ayrıksa, iki ucun toplamı iki ortadan da aynen çıkar: 1, 2, 3, 4 varsa, 1 ile 4, 5 eder; ortadaki 2 ile 3 de yine aynı 5'i yapar.
Buna sağlam bir özellik daha bağlıdır: Bu dizilişin bütün terimleri kendilerine karşı nasılsa, farklar da farklara karşı öyledir; çünkü her terim kendine eşittir, farklar da farklara eşittir.
Daha ince olan şunu ise bu bilgide usta olan birçok kişi, Nikomakhos dışında, daha önce hiç görmemiştir: Sürekli ya da ayrık her dizilişte iki uçla kapsanan sayı, ortanın meydana getirdiği sayıdan, terimler arasında duran iki farkın çarpımı kadar küçüktür. 3, 5, 7 terimlerini koyalım. 3'ü 7 kez artırırsak 21 olur. Orta terimi, yani 5'i kendisiyle çarparsan beş kere beş 25 eder. Bu sayı uçların topladığı sayıdan 4 fazladır; bu 4'ü de farklar yapar. Çünkü 3, 5 ve 7 arasında ikişer sayı vardır; bunları birbiriyle çarparsan 4 eder, çünkü iki kere iki dörttür. Demek ki bu çeşit dizilişte uçların kapsadığı sayının, ortadan çıkan sayıdan, farkların birbiriyle çarpımı kadar küçük olduğu doğru söylenmiştir.
Arithmeticam medietatem vocamus, quoties vel tribus vel quotlibet terminis positis, aequalis atque eadem differentia inter omnes dispositos terminos invenitur. In qua, neglecta proportionis aequalitate, terminorum tantum differentiarumque speculatio custoditur, ut 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. In hac enim naturalis numeri dispositione, si quis continuatim differentias terminorum curet aspicere, secundum arithmeticam medietatem, æqua terminorum inter se discrepantia est. Æquales enim sunt differentiae, sed eadem proportio atque habitudo non est. Si igitur in tribus terminis consideratio sit, continua proportionalitas dicitur. Sin vero hic alius dux et alius comes, illic vero utrique sint alii, vocabitur disjuncta medietas. Si igitur in tribus tantum terminis secundum continuam medietatem conspexeris, vel in quatuor, vel in quolibet aliis secundum disjunctam, easdem semper differentias terminorum videbis, tantum solis proportionibus permutatis. Id si in uno quis noverit, reliqua eum ratio non latebit. Si continua medietas 1, 2, 3. Hic unus a duobus, et duo a tribus, solis tantum singulis distant, et sunt eaedem differentise, proportiones vero aliae. Namque duo ad unum duplus est, tres ad duo, sesquialter, et in cæteris idem videbis. Sin autem permiscens et aliquos praeteriens eligas, et in his aliquam speculationem ponas, idem poterit evenire. Nam si aequales terminos intermittas, et sese in priore dispositione prætereant, si singulos intermittas, solius binarii notabitur differentia, sin vero duo prætereas, ternarii, si tres, quaternarii, et ad eumdem modum uno plus quam intermiseris, erit illa quam quaerimus differentia terminorum. Namque si in tribus terminis singuli relinquantur, binarius semper intererit. Videsne ut cum superius in naturalis numeri dispositione se termini singulis praeterirent praetermissis duobus et 4, unus ad tres, et 3 ad quinarium comparati, binarium solum in differentia retinuerint. Nec non etiam in disjuncta eadem versabitur observatio. Differentiae. Intermissi. Talibus igitur vestigiis insistentem, nullus ab eadem similitudine error abducet. Namque si duos intermittas, ternarius differentiam continebit, si tres, quaternarius, si quatuor, quinarius, seque in continuis proportionibus atque disjunctis. Qualitas autem proportionis eadem non erit, quamvis sint æquis termini differentiis distributi. Quod si conversim ponantur, ut non eisdem differentiis eadem qualitas proportionis eveniat, geometrica talis proportionalitas, non arithmetica nominatur. Est autem pro. prium hujus medietatis, quod si in tribus terminis speculatio sit, compositis extremitatibus, illa summa quæ inter extremitates est, non loco tantum, verum etiam fit quantitate medietas. Ut si ponantur 1, 2, 3, unus et tres quatuor reddunt. Duo, vero qui medius inter utrosque est, quaternarii medietas invenitur. Quod si bis medietatem ducas, aequus erit extremitatibus. Bis enim duo, quatuor creant. Sin vero disjuncta sit, quod fit ex utrisque extremitatibus compositis, hoc ex duabus medietatibus redditur. Si enim sunt 1, 2, 3, 4, unus et quatuor quinarium creant, duo et tres medii in eumdem rursus quinarium surgunt. Continua Est illi hoc quoque solida proprietate conjunctum, quod quemadmodum sunt omnes termini hujusmodi dispositionis ad seipsos, ita sunt differentiæ ad differentias constitutæ. Namque omnis terminus sibi ipsi æqualis est, et differentiæ differentiis sunt aequales. Illud quoque subtilius, quod multi hujus disciplinae periti, nisi Nicomachus nunquam antea perspexerunt, quod in omni dispositione, vel continua, vel disjuncta, quod continetur sub duabus extremitatibus, minus est eo numero qui es medietate conficitur, tantum quantum possunt duae sub se differentiæ continere, quae inter ipsos sunt terminos constitutae. Ponamus enim tres terminos hujusmodi 3, 5, 7. Si igitur tres septies augeantur, in 21 numerum cadunt. Quod si medium terminum, id est 5, in semetipsum multiplicaveris, quinquies quinque faciunt 25. Et hic numerus ab eo quem extremitates colligunt, quaternario major est, quem scilicet differentiæ conficiunt. Inter 3 enim et 5 et 7 bini inter sunt, quos si in sese multiplices, 4 reddunt, bis enim duo, quatuor fiunt. Recte igitur dictum est, in hac hujusmodi dispositione quod continetur sub extremitatibus, minus esse illo numero qui fit ex medietate, tantum quantum differentiæ in se multiplicatae restituunt.
73_3Bu dizilişin eskilerce de çok iyi bilinen dördüncü özelliği şudur: Bu orantılılıkta ya da ortada, küçük terimlerde büyük orantılar, büyük terimlerde küçük karşılaştırmalar bulunması zorunludur. 1, 2, 3 dizilişinde küçük terimler 1 ve 2, büyükler 2 ve 3'tür; 2, 1'in iki katı, 3 ise 2'nin bir-buçuklusudur; iki katlı orantı da bir-buçukludan büyüktür. Armonik ortada ise bunun tersi olur: Küçük terimlerde küçük orantılar, büyüklerde orantının büyük kemiyeti korunur. Aritmetik ile armonik ortanın arasında ise geometrik orantılılığın orta olduğu görülmüştür; o, büyük terimlerde de küçük terimlerde de orantılılıkta sayıların keyfiyetlerini eşit tutar. Büyükle küçüğün arasında eşitlik ortanın yerini tutar. Aritmetik orta hakkında bu kadarı yeter.
Quartum vero proprium hujusmodi dispositionis no. tatur, quod antiquiores quoque habuere notissimum, quod in hac proportionalitate vel medietate, in minoribus terminis majores proportiones, in majoribus minores comparationes necesse est inveniri. Namque in dispositione hac 1, 2, 3, minores sunt termini 1 et 2, majores 2 et 3, et 2 ad unum duplus est, 3 vero ad 2 sesquialter, sed major est proportio dupli quam sesquialtera, In harmonica autem medietate, econtrario evenire contingit. In minoribus enim terminis minores proportiones, in majoribus major proportionis quantitas custoditur. Harum vero medietatum, id est arithmeticæ atque harmonicæ, geometrica proportionalitas media esse notata est, quae vel in majoribus vel in minoribus terminis, aequas numerorum qualitates in proportionalitate custodit. Inter majus vero et minus aequalitas loco ponitur medietatis. Et de arithmetica quidem medietate satis dictum est.
74Bölüm XLIV. Geometrik Orta ve Özellikleri74CAPUT XLIV De geometrica medietate ejusque proprietatibus.
CAPUT XLIV De geometrica medietate ejusque proprietatibus.
Şimdi bundan sonra gelen geometrik ortayı ele alalım. Yalnız buna, ya da en çok buna orantılılık denebilir, çünkü burada büyük terimlerde de küçük terimlerde de inceleme terimlerin aynı orantılarına dayanır. Burada orantı daima eşit tutulur, sayının kemiyeti ve çokluğu ise aritmetik ortanın tersine bir yana bırakılır: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64 gibi; ya da üç katlı orantıda 1, 3, 9, 27, 81 gibi; ya da sayıların açılımı dört katlı, beş katlı ya da herhangi bir katlılıkta kurulmuş olsun. Bunlardan istediğin kadar terim alırsan geometrik ortayı tamamlarlar: Önceki sonrakine nasılsa sonraki de ötekine öyledir. Karıştırarak yapsan da aynı olur. 2, 4 ve 8 terimleri konursa, 8'in 4'e oranı neyse 4'ün 2'ye oranı da odur. Bunu çevirirsen 2'nin 4'e oranı neyse 4'ün 8'e oranı da o olur.
| 2 | 4 | 8 |
|---|---|---|
| iki katlı | iki katlı |
Dört terimde de, 2, 4, 8, 16 gibi, birincinin üçüncüye, yani 2'nin 8'e oranı neyse ikincinin dördüncüye, yani 4'ün 16'ya oranı da odur; çünkü iki orantı da dört katlıdır. Çevirirsek dördüncünün ikinciye oranı neyse üçüncünün birinciye oranı da odur. Bu ayrık olarak da mümkündür: Birincinin ikinciye, yani 2'nin 4'e oranı neyse üçüncünün dördüncüye, yani 8'in 16'ya oranı da odur. Çevirirsek ikincinin birinciye, yani 4'ün 2'ye oranı neyse dördüncünün üçüncüye, yani 16'nın 8'e oranı da odur. Hepsinde bunu kesin bir incelemeyle görürsün.
| 2 | 4 | 8 | 16 |
|---|---|---|---|
| iki katlı | iki katlı | ||
| dört katlı (2 ile 8) | dört katlı (4 ile 16) |
Bu ortanın özelliği şudur: Bu orantılılığa göre her dizilişte terimlerin farkları, ait oldukları terimler arasındaki orantının aynısıyla birbirine karşı durur. Terimler birbirine göre iki katlıysa farklar da iki katlı, üç katlıysa farklar da üç katlıdır; herhangi bir katlılık varsa, ilk bakışta terimlerde bulunan katlılık farklarda da bulunur. Aşağıdaki tablo bunu gösterir:
| İki katlı farklar | 1 | 2 | 4 | 8 | 16 | 32 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| İki katlı terimler | 1 | 2 | 4 | 8 | 16 | 32 | 64 |
Şu hâlde kimse şüphe edemez: Bütün terimler iki katlı olduğu gibi farkları da iki katlıdır. Hatta farklarda bir terim eksik olmak üzere üst sıra, farkları kendisine ait olan alttaki terimlerin hemen hepsini geri verir.
Başka bir özellik daha vardır: Her büyük terim küçükle karşılaştırılınca farkı o küçük terimin kendisidir. 2, 1'den birimin kendisi kadar ayrılır, 4, 2'den 2'nin kendisi kadar, 8, 4'ten 4'ün kendisi kadar; sonra gelen büyükler de, sayıca geçtikleri küçüklerden o küçüklerin kendisi kadar ayrılır. Bu, iki katlı orantıda böyledir. Orantılar üç katlıysa büyük terim küçükten, küçük terimin iki katı kadar ayrılır: 1, 3, 9 varsa, 3, 1'den 2 kadar ayrılır, bu da küçük terim olan birimin iki katıdır; 9, 3'ten 6 kadar ayrılır, bu da 3'ün iki katıdır. Bütün ötekilerde de böyle bir hesap bulunur. Dört katlıysa büyük terim küçükten, küçük terimin üç katı kadar uzaktır; beş katlıysa dört katı, altı katlıysa beş katı kadar. Yani büyük sayı küçüğü, küçük terimlerin büyüklerle karşılaştırılmasındaki kattan bir eksik kat kadar aşar.
| İki katlı farklar | 1 | 2 | 4 | 8 | |
|---|---|---|---|---|---|
| İki katlı terimler | 1 | 2 | 4 | 8 | 16 |
| Üç katlı farklar | 2 | 6 | 18 | 54 | |
|---|---|---|---|---|---|
| Üç katlı terimler | 1 | 3 | 9 | 27 | 81 |
| Dört katlı farklar | 3 | 12 | 48 | 192 | |
|---|---|---|---|---|---|
| Dört katlı terimler | 1 | 4 | 16 | 64 | 256 |
Bu orantılılık öteki bütün üst-parçalılarda ya da üst-çokparçalılarda da bulunur ve hepsinde şu özellik korunur: Sürekli orantıda, üç terim varsa, uçların çarpımı ortanın kendisiyle çarpımından çıkar. 2, 4, 8 varsa, iki kere 8'den çıkan sayı dört kere 4'ten de çıkar. Dört terimli ayrık orantıda da iki ucun çarpımı iki ortanın çarpımından oluşur: 2, 4, 8, 16 varsa, iki kere 16'dan çıkan sayı dört kere 8'den de çıkar.
Bize en büyük ve en kesin örnek, bütün eşitsizlik türlerinin eşitlikten aktığını söylediğimiz yer olsun. Orada katlıların, üst-çokparçalıların, üst-parçalıların ya da ötekilerin birleşiklerinin hepsinde geometrik orantılılık korunur ve yukarıda saydığımız bütün özellikleri taşır. Bu ortanın dördüncü özelliği de şudur: Büyük terimlerde de küçük terimlerde de orantılar daima eşittir. 2, 4, 8, 16, 32, 64 konursa hepsinin arasında iki katlı orantı vardır.
Nunc vero qua hanc sequitur geometrica medietas expediatur, quae sola vel maxime proportionalitas appellari potest, propterea quod in ea eisdem proportionibus terminorum, vel in majoribus vel in minoribus speculatio ponitur. Hic enim æqua semper proportio custoditur, numeri quantitas multitudoque negligitur contrarie quam in arithmetica medietate, ut sunt 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64. Vel in tripla proportione 1, 3, 9, 27, 81. Vel si quadrupla, vel si quincupla, vel si in quamlibet multiplici tatem numerorum sit constituta distensio. In his enim quotlibet terminos sumpseris, explebunt geometricam medietatem, quemadmodum ante prior ad sequentem, ita sequens ad alium. Et rursus, si permixte facias, idem erit. Si enim ponantur tres termini 2, 4 et 8, quemadmodum sunt 8 ad 4, ita 4 ad 2. Atque hoc si convertas, quemadmodum sunt 2 ad 4, ita erunt 4 ad 8. Dupla Dupla Vel si in quatuor terminis, ut sunt 2 et 4, 8 et 16, quemadmodum est primus ad tertium, id est 2 ad 8, sic erit secundus ad quartum, id est 4 ad 16. Utraque enim proportio quadrupla est. Et conversim, quemadmodum quartus est ad secundum, ita tertius notatur ad primum. Hoc vero etiam disjuncte licet. Nam quemadmodum est primus ad secundum, id est 2 ad 4, sic tertius ad quartum, id est 8 ad 16; et conversim, quemadmodum secundus ad primum, id est 4 ad 2, ita quartus ad tertium, id est 16 ad 8, idque in omnibus rata consideratione perspicies. Dupla Dupla Quadrupla Habet autem proprium hujusmodi medietas, quod in omni dispositione secundum hanc proportionalitatem terminorum differentiæ in eadem proportione contra se sunt, qua fuerint ipsi termini quorum sunt ipsæ differentia?. Sive enim dupli contra se sint termini, duplae erunt etiam differentiae sive tripli triplae, sive secundum quamlibet multiplici tatem, eadem in differentiis multiplicitas erit, quam prima consideratio invenit in terminis, ut subjecta descriptio monet. Differentiæ duplæ. Termini dupli. Nulli igitur dubium esse potest, quod cum omnes termini dupli sint, ita differentiae quoque eorum terminorum duplae esse videantur, ut uno minus termino in differentiis, omnes pene dispositos subter terminos quorum sunt ipsae differentiae, superior ordo reddiderit. Est etiam aliud proprium, quod omnis ad minorem major terminus comparatus ipsum minorem retinet differentiam. Namque binarius ad unitatem ipsa unitate differt, et quaternarius binario ipso binario, et octonarius quaternario ipso quaternario, et deinceps majores alii ipsis minoribus ab eisdem ipsis differunt quos numerositate praetereunt. Et hoc quidem in duplici proportione cadit. Sin vero sint triplices proportiones, major terminus a minore termino, duplicato minore termino differt. Ut si sint 1, 3, 9, tres ab uno, binario differunt, in quem unitas, id est minor terminus duplicatus exundat, et 9 a tribus senario differunt, quem ternarius duplicatus educit. Et in aliis cunctis ejusmodi ratio reperietur. Sin vero quadruplices sint, triplicato minore termino, major terminus a minore distabit. Et si quincupli, quadruplicato, et si sexcupli, quincuplicato, et una minus multiplicatione quam est ipsa minorum ad majores comparatio terminorum, minorem numerus major exsuperat. Differentiae duplae. Termini dupli. Differentiae triplæ. Termini tripli. Differentiae quadruplæ. Termini quadrupli. Haec autem proportionalitas et in aliis omnibus, vel superparticularibus, vel superpartientibus, invenitur, hujusmodi proprietate in omnibus conservata, ut in continua proportione, quod fit sub extremitatibus si tres fuerint termini, hoc a medietate multiplicata consurgat. Si enim sint 2, 4, 8, quod fit ex bis 8, idem fit ex quater 4. Vel si sint in quatuor terminis disjuncta proportio, quod fit sub utrisque extremitatibus, id duarum medietatum multiplicatione concrescat. Ut si sint 2, 4, 8, 16, quod fit ex bis 16, id ex quater 8 reddatur. Exemplar autem nobis maximum certissimumque sit illud ubi ex aequalitate diximus omnes inaequalitatis species fundi. Illic enim, in omnibus vel multiplicibus, vel superpartientibus, vel superparticularibus, vel in caeteris conjunctis, geometrica proportionalitas custoditur, has omnes proprietates quas supra diximus continens. Quarta vero est proprietas hujusce medietatis, quod vel in majoribus vel minoribus terminis aequales semper proportiones sunt. Namque si ponantur 2, 4, 8, 16, 32, 64, inter hos omnes dupla proportio est.
75Bu orantılılık, birden başlayarak dönüşümlü dizilen bir kenarı uzunlar ve karelerden ikişerli orantılarda da görülür; katlılığın ilk bağıntısından, yani iki katlıdan bütün üst-parçalı bağıntılara ve orantılara doğru koşar. Bu, aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:
| 1 | 2 | 4 | 4 | 6 | 9 | 9 | 12 | 16 | 16 | 20 | 25 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| iki katlı | bir-buçuklu | bir-üçtebirli | bir-dörttebirli |
Bölüm XLV. Ortaların Hangi Yönetim Biçimleriyle Karşılaştırıldığı
Bu yüzden aritmetik orta, azınlığın yönettiği devlete benzetilir, çünkü onun küçük terimlerinde orantı büyüktür. Musiki ortasına soyluların devleti derler, çünkü büyük terimlerde orantılılık daha büyük bulunur. Geometrik orta ise bir bakıma halka ait ve şehrin eşitliğinden doğmuştur; çünkü büyük terimlerde de küçük terimlerde de hepsinin eşit orantılılığıyla kurulur ve hepsinin arasında, orantılarda eşit hakkı koruyan ortanın bir denkliği vardır.
CAPUT XLV. Quæ medietates, quibus rerum publicarum statibus comparentur. Atque ideo arithmetica quidem ei reipublicae comparatur quæ paucis regitur, idcirco quod in minoribus ejus terminis major proportio sit. Musicam vero medietatem optimatum dicunt esse rempublicam, ideo quod in majoribus terminis major proportionalitas invenitur. Geometrica medietas, popularis quodammodo et ex aequalitate civitatis est. Namque vel in majoribus, vel in minoribus, aequali omnium proportionalitate componitur, et est inter omnes paritas quaedam medietatis aequum jus in proportionibus conservantis.
76Bölüm XLVI. Düzlemlerin Orantılılıklarda Tek Ortayla Birleştiği, Cisim Sayıların Arasına İki Orta Konduğu
Bundan sonra Platon'un, Timaios'un evrenin kuruluşunu anlatan kısmında kolay kolay kimsenin içine giremeyeceği bir akıl yürütmeyle ele alınan, pek faydalı bir konuyu açıklamanın zamanıdır. Hiçbir yükseklikle büyümeyen bütün düzlem şekiller tek bir geometrik ortayla sürdürülür; onları birleştirecek başka bir orta bulunamaz. Bu yüzden bunlarda yalnız iki aralık vardır: Birinciden ortaya ve ortadan üçüncüye. Küpler ise yalnız iki orta alır; üçüncüsü, yani geometrik orantıya göre bir üçüncüsü, bulunamaz. Bundan dolayı cisim suretlerin üç aralığı olduğu söylenir: Birinciden ikinciye, ikinciden üçüncüye ve üçüncüden dördüncüye; bu sonuncusu son uzaklıktır. Şu hâlde doğrusal ve düzlem şekillerin iki aralıkla, cisim şekillerin üç aralıkla kapsandığı söylenir.
İki kare olsun, 4 ve 9. Bunların arasına aynı orantıyla yalnız bir orta konabilir: 6, 4'ün bir-buçuklusu, 9 da aynı şekilde 6'nın bir-buçuklusudur. Bu şundan olur: İki karenin birer kenarı, 6 ortasını meydana getirir. 4 karesinin kenarı 2, 9'unki 3'tür; bunlar çarpılınca 6 olur, çünkü iki kere üç 6'dır. İki kare verildiğinde ortalarını bulmak istersek her zaman kenarlarını çarpmalıyız; bundan doğan sayı ortadır.
Küpler, 8 ve 27 gibi, olursa aralarına aynı orantıyla yalnız iki orta konabilir: 12 ve 18. 12 ile 8 ve 27 ile 18 birbirine bir-buçuklu orantıyla bağlanır. Bunlarda da kenarların hesabı aynıdır: Orta, kendisine yakın küpten iki kenar, karşıda duran küpten bir kenar toplar. Öteki ortada da aynıdır. İki küpü ve aralarına yukarıda söylediğimiz iki ortayı koyalım: 8, 12, 18, 27. 8'in kenarı 2'dir, çünkü iki kere iki kere iki 8 eder. 27 küpünün kenarı 3'tür, çünkü üç kere üç kere üç 27 eder. 8'in yanındaki orta olan 12, yakınındaki 8'den iki kenar, öbür yanda duran 27 küpünden bir kenar alır: İki kere iki kere üç 12 eder. 18 de aynı hesapla yakınındaki 27 küpünden iki kenar, öbür yandaki 8'den bir kenar toplar: Üç kere üç kere iki 18 eder.
Genel olarak şuna bakmalı: Kare kareyi çarparsa şüphesiz kare çıkar. Bir kenarı uzun kareyi ya da kare bir kenarı uzunu çarparsa asla kare değil, daima önden uzun sayı çıkar. Yine küp küpü çarparsa küp sureti meydana gelir. Bir kenarı uzun küpü ya da küp bir kenarı uzunu çarparsa asla küp doğmaz. Bu, tek ile çiftin benzerliğine göredir: Çift çifti çarparsa daima çift doğar, tek teki çarparsa hep tek doğar; tek çifti ya da çift teki çarparsa daima çift çıkar. Bu, Platon'un Devlet kitaplarında filozofun Musaların ağzından naklettiği, "evlilik" denen yerin okunmasıyla daha kolay anlaşılır. Şimdi üçüncü ortaya dönmeliyiz.
CAPUT XLVI. Quod superficies una tantum in proportionalitatibus medietate jungantur, solidi vero numeri duabus medietatibus in medio collocantur. Post hæc igitur tempus est ut expediamus nunc quiddam nimis utile in Platonica quadam disputatione, quæ in Timaei cosmopoeia haud facili cuiquam vel penetrabili ratione versatur. Omnes enim planae figurae quæ nulla altitudine crescunt, una tantum medietate geometrica continuantur, alia quae jungat non potest inveniri; unde duo tantum in his intervalla sunt constituta, a primo scilicet ad medium, et a medio ad tertium. Si vero fuerint cubi, duas tantum habebunt medietates, ubi tertia inveniri non poterit. secundum geometricam scilicet proportionem. Unde formae solidae tria intervalla dicuntur habere. Est enim unum intervallum a primo ad secundum, et a secundo ad tertium, et a tertio ad quartum, quae est scilicet postrema distantia. Rectæ igitur et planae figurae duobus intervallis et solidae tribus contineri dicuntur. Sint enim duo tetragoni, 4 scilicet et 9, horum igitur unus tantum medius in eadem proportione constitui potest. Namque senarius ad 4 sesquialter est, et 9 ad senarium eodem modo sesquialter. Hoc autem idcirco evenit, quod singula latera, singulorum tetragonorum efficiunt senariam medietatem. Namque quaternarii tetragoni latus binarius est, novenarii ternarius; hi ergo multiplicati senarium perfecerunt. Bis enim tres senarius est. Et quotienscunque, datis duobus tetragonis, eorum medietatem volumus invenire, latera eorum multiplicanda sunt, et qui ex his procreabuntur, medietas est. Si autem cubi sint, ut 8 et 27, duae tantum inter hos eadem proportione medietates constitui queunt, 12 scilicet et 18, namque 12 ad 8, et 18 ad 27, sesquialtera tantum proportione junguntur. In his quoque eadem laterum ratio est. Namque ex uno cubo qui propinquior est, una medietas duo latera colligit; ex alternatim vero posito, unum. In alia quoque medietate idem est. Ponantur enim duo cubi, et in medio eorum duæ medietates quas superius diximus, 8, 12, 18, 27, octonarii igitur latus est binarius, bis enim bini bis octonarium. fecerunt. Ternarius vero 27 cubi latus est. Ter enim tres ter 27 restituunt. Medietas igitur quae juxta octonarium est, id est 12, mutuatur duo latera ex propinquo sibi octonario. et aliud unum latus ex altrinsecus posito 27 cubo. Bis enim bini ter 12 pandunt. Et 18 eadem ratione duo latera a propinquo sibi 27 cubo colligit, et unum ab altrinsecus posito octonario. Tres enim ter bis 18 concludunt. Hoc autem universaliter speculandum est, si tetragonus tetragonum multiplicet, sine dubio tetragonus provenit. Sin vero parte altera longior tetragonum multiplicet, vel tetragonus parte altera longiorem, nunquam tetragonus, sed semper antelongior crescit. Rursus si cubus cubum multiplicaverit, cubi forma conficitur. Si vero parte altera longiorem cubum, vel cubus parte altera longiorem, nunquam cubus procreabitur, hoc scilicet secundum similitudinem paris atque imparis. Par enim parem si multiplicet, semper par nascitur, et impar imparem si multiplicet, impar continuo procreatur. Si vero impar parem, vel si par imparem multiplicet, par semper exoritur. Hoc autem facilius cognoscitur ex lectione Platonis in libris de Republica, eo loco qui nuptialis dicitur, quem ex persona Musarum philosophus introducit. Sed nunc ad tertiam medietatem redeundum est.
77Bölüm XLVII. Armonik Orta ve Özellikleri77CAPUT XLVII. De harmonica medietate ejusque proprietatibus.
CAPUT XLVII. De harmonica medietate ejusque proprietatibus.
Armonik orta ne aynı farklarla ne eşit orantılarla kurulan, en büyük terim en küçük terime nasılsa, en büyükle ortanın farkı da ortayla en küçüğün farkına öyle duran ortadır. 3, 4, 6 ya da 2, 3, 6 gibi. 6, 4'ü kendi üçte biri, yani 2 kadar aşar; 4 ise 3'ü kendi dörtte biri, yani 1 kadar aşar. 6, 3'ü kendi yarısı, yani 3 kadar, 3 de 2'yi kendi üçte biri, yani birim kadar geçer. Bu yüzden bunlarda ne terimlerin orantısı aynıdır ne farklar. Ama en büyük terim en küçük terime nasılsa, en büyükle ortanın farkı da ortayla sonuncunun farkına öyledir. 3, 4, 6 orantısında büyük terim 6, en küçük terim 3'ün iki katıdır; en büyükle ortanın, yani 6 ile 4'ün farkı olan 2 de ortayla sonuncunun, yani 4 ile 3'ün farkı olan birimin iki katıdır. Bu, aşağıdaki tabloda da gösterilir:
| İki katlı farklar | 1 | 2 |
|---|---|---|
| İki katlı uç terimler | 3 | 6 |
| Üç katlı farklar | 1 | 3 |
|---|---|---|
| Üç katlı uç terimler | 2 | 6 |
Söylendiği gibi, bu ortanın özelliği aritmetik ortanın tersidir. Onda küçük terimlerde orantı büyük, büyüklerde küçüktü; bunda ise büyük terimlerde orantı büyük, küçüklerde küçüktür. 3, 4, 6 dizilişinde 3 ile 4 karşılaştırılınca bir-üçtebirli bağıntı, 6 ile 4 karşılaştırılınca bir-buçuklu bağıntı çıkar; yarım, üçte biri aştığı için bir-buçuklu orantı da bir-üçtebirliden büyüktür. Şu hâlde geometrik orantı, büyük terimlerde orantının küçük, küçüklerde büyük olduğu orta ile büyüklerde büyük, küçüklerde küçük olduğu orta arasında, haklı olarak bir orta ve gerçek anlamda bir orantılılık sayılır. Çünkü gerçek orantılılık, bir bakıma ortanın yerini tutarak büyük terimlerde de küçük terimlerde de orantıların eşit karşılaştırmalarını içeren orantılılıktır.
Geometrik orantının iki uç arasında bir bakıma orta oluşunun bir işareti de şudur: Aritmetik orantıda orta terim küçüğü kendi aynı parçasıyla geçer, büyük tarafından da aynı parçasıyla geçilir; ama bu parça küçüğün bir, büyüğün başka bir parçasıdır. Aritmetik diziliş 2, 3, 4 olsun. 3, 2'yi kendi üçte biri, yani 1 kadar geçer; 4 de onu yine kendi üçte biri, yani 1 kadar geçer. Ama 3 küçüğü küçüğün aynı parçasıyla yenmez, büyük de onu büyüğün aynı parçasıyla yenmez: Küçüğü, yani 2'yi 1 kadar, yani 2'nin yarısı kadar aşar; 4'ten ise 1 kadar geride kalır, bu da 4'ün dörtte biridir. Demek ki bu çeşit ortada orta terimin küçüğü ve büyüğe karşı kendi aynı parçasıyla aştığı ve aşıldığı, ama küçüğün ve büyüğün aynı parçalarıyla aşmadığı ve aşılmadığı doğru söylenmiştir.
Armonik orta orantılara ters biçimde sahiptir. Bu orantıda orta terim küçüğü kendi aynı parçasıyla yenmez, büyük tarafından da aynı parçasıyla aşılmaz; ama küçüğü küçüğün hangi parçasıyla aşıyorsa, büyük tarafından da büyüğün aynı parçasıyla aşılır. 2, 3, 6 armonik dizilişinde 3, 2'yi kendi üçte biri kadar yener; aynı 3'ü 6, 3'ün bütün kemiyeti, yani 3 kadar aşar. Yine aynı 3, küçüğü küçüğün yarısı, yani 1 kadar yener; büyük terim de onu büyüğün yarısı, yani 3 kadar yener, çünkü 6'nın yarısı 3'tür.
Geometrik ortada ise orta terim küçüğü kendi aynı parçalarıyla yenmez, büyük tarafından da öyle yenilmez; küçüğü küçüğün, büyüğü büyüğün aynı parçasıyla da aşmaz. Ama orta terim küçüğü kendi hangi parçasıyla aşıyorsa, büyük terim de ortayı kendi o parçasıyla yener. Yani orta ve uç, orta ve öbür ucu, kendi eşit parçalarıyla aşar. 4, 6, 9 dizilişinde orta terim 6, 4'ü kendi üçte biri, yani 2 kadar aşar; 9 da 6'yı kendi üçte biri, yani 3 kadar yener.
Armonik ortanın başka bir özelliği daha vardır: İki uç toplanıp orta ile çarpılırsa, iki ucun birbiriyle çarpımının iki katı çıkar. Terimler 3, 4, 6 olsun. 3 ile 6'yı toplarsan 9 edersin; bu 4 ile çarpılınca 36 olur.
Harmonica autem medietas est quae neque eisdem differentiis, nec aequis proportionibus constituitur, sed illa in quaquemadmodum maximus terminus ad parvissimum terminum ponitur; sic differentia maximi et medii contra differentiam medii atque parvissimi comparatur. Ut si sint 3, 4, 6, vel si 2, 3, 6. Senarius enim quaternarium sua tertia parte superat, id est duobus; quaternarius vero ternarium sua quarta parte supervenit, id est uno; et senarius ternarium sua medietate, id est tribus, ternarius vero binarium sua parte tertia, id est unitate transcendit. Quare in his neque eadem proportio terminorum est, neque sunt eaedem differentiae. Est autem quemadmodum maximus terminus ad parvissimum terminum, sic differentia maximi et medii ad differentiam medii atque postremi. Namque in hac proportione, quae est, 3, 4, 6, major terminus, id est senarius ad parvissimum terminum ternarium duplus est, et differentia maximi et medii, id est senarii et quaternarii, duo scilicet ad differentiam medii et ultimi, id est quaternarii atque ternarii, quæ est unitas, dupla perspicitur. Sed hoc quoque subjecta descriptione monstratur: Differentiae duplæ. Differentiae triplae. Termini dupli Termini tripli Habet autem proprietatem, quemadmodum dictum est, contrariam arithmeticæ medietati. In illa enim, in minoribus terminis major erat proportio, in majoribus minor; in hac vero, in majoribus quidem terminis major est proportio, in minoribus vero minor. Namque in hac dispositione 3, 4, 6, tres ad quatuor comparati sesquitertium habitudinem, sex vero ad quatuor sesquialteram reddunt; sed major est proportio sesquialtera a sesquitertia, tantum quantum pars tertia medietate transcenditur. Juste igitur medietas quaedam geometrica proprieque esse proportionalitas judicatur, scilicet inter eam ubi in majoribus terminis minor est proportio, et minoribus major, et inter eam ubi in majoribus major est, in minoribus minor. Illa est enim vere proportionalitas quae, medietatis quodammodo locum obtinens, et in majoribus et in minoribus, aequalibus proportionum comparationibus continetur. Hoc quoque signum est, duarum extremitatum mediam esse quodammodo geometricam proportionem. Namque in arithmetica proportione, medius terminus eadem sua parte, et minorem praecedit et a majore præceditur, sed alia parte minoris, alia vero parte majoris. Sit enim arithmetica dispositio 2, 3, 4. Ternarius igitur numerus binarium tertia sua parte praecedit, id est uno, et a quaternario tertia sua parte praeceditur, id est uno. At vero ternarius non eadem parte minoris minorem vincit, vel majoris a majore superatur. Namque minorem, id est binarium, uno superat, id est ipsius medietate binarii, a; quaternario vero uno relinquitur, quae pars quaternarii quarta est. Recte igitur dictum est medium terminum in hujusmodi medietate eadem sui parte et minorem vincere et a majore superari, sed non eisdem partibus, vel minoris minorem transgredi, vel majoris a majore transcendi. Contrarie harmonica medietas proportiones habet. Namque non eadem parte sua, medius terminus in hac proportione vel minorem vincit, vel a majore superatur, sed eadem parte minoris minorem superat, qua parte majoris a majore superatur. In hac enim dispositione harmonica, quae est 2, 3, 6, ternarius binarium tertia sui parte vincit, idem ternarius a senario tota sui quantitate superatur, id est tribus. Idemque ipse ternarius, medietate minoris vincit minorem, id est uno, et medietate majoris a majore termino vincitur, id est tribus. Senarii enim medietas ternarius est. In geometrica vero medietate, neque eisdem suis partibus medius vel vincit minorem, vel a majore vincitur, neque eadem parte vel minoris minorem superat, vel majoris a majore relinquitur, sed qua parte sua medius terminus minorem superat, eadem parte sua major terminus medium vincit. Quod est ut medietas atque extremitas, aequalibus medietatem et extremitatem reliquam suis partibus supervadant. In hac enim dispositione, quae est 4, 6, 9, tertia sui parte medius senarius quaternarium superat, id est duobus, et tertia sui parte rursus novenarius senarium vincit, id est tribus. Habet autem aliam proprietatem harmonica medietas, ut cum duas extremitates in unum redactas, medietas multiplicaverit, dupla quantitas colligitur, quam si se multiplicent duae extremitates. Sint enim hi termini 3, 4, 6. Si igitur ternarium et senarium jungas, novenarium facies, qui per quaternarium ductus 36 efficit.
77_3Uçlar birbiriyle çarpılırsa, üç kere altıdan 18 olur; bu da önceki toplamın yarısıdır.
Quod si se ipsae extremitates multiplicent, et fiant tres sexies, 18 conficiunt, quod est prioris summae dimidium.
78Bölüm XLVIII. Anlatılan Ortaya Neden Armonik Dendiği
Buna neden armonik orta dediğimizi düşünmek gerekebilir. Sebebi şudur: Aritmetik diziliş kemiyetleri yalnız eşit farklarla böler, geometrik diziliş terimleri eşit orantıyla birleştirir. Armonik orta ise bir bakıma bir şeye göre olan bir incelemeyle, orantının incelemesini ne yalnız terimlerde ne yalnız farklarda, ikisinde ortaklaşa yürütür. Çünkü uç terimler birbirine nasılsa, büyükle ortanın farkının ortayla sonuncunun farkına karşı da öyle olmasını arar. Bir şeye göre olan incelemenin armoniye özgü olduğunu birinci kitapta şeylerin bütünün bölümünde gösterdik.
Yunanların symphōnia dediği musiki uyumlarının orantılarını da neredeyse yalnız bu ortada, hem de sık sık bulursun. Başta gelen ve bir bakıma unsur gücünde olan diatessaron uyumu, 4'ün 3'e oranı gibi epitritos orantısında kuruludur ve bu çeşit armonik ortalarda bulunur. Şöyle armonik orta terimleri olsun: Birinin uçları iki katlı, öbür dizilişin uçları üç katlı. 6, 3'ün iki katıdır; öbür dizilişte aynı 6, 2'nin üç katıdır. Bunların farklarını alıp birbiriyle karşılaştırırsak epitritos orantı çıkar ve buradan diatessaron uyumu çınlar. 3 ile 6 arasında 3, 2 ile 6 arasında 4 vardır; bunlar karşılaştırılınca bir-üçtebirli orantı olur.
Aynı ortada, bir-buçuklu bağıntının verdiği diapente uyumu da kurulur. Aşağıda yazılı iki dizilişte, iki katlıda 6, 4'ün bir-buçuklusu, üç katlıda 3, 2'nin bir-buçuklusudur; ikisinden de diapente uyumu birleşir.
| 3 | 4 | 6 | 2 | 3 | 6 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 4 ile 6: bir-buçuklu, diapente | 2 ile 3: bir-buçuklu, diapente |
Bundan sonra aşağıdaki tabloda olduğu gibi iki katlıdan olan diapason uyumu gelir:
| 3 | 4 | 6 |
|---|---|---|
| 3 ile 6: iki katlı, diapason |
Üç katlı dizilişte de bir-buçuklu ve iki katlı hesabı koruyarak diapente ve diapason uyumu birlikte kurulur. Aşağıdaki tablo bunu öğretir:
| 2 | 3 | 6 |
|---|---|---|
| 2 ile 3: bir-buçuklu, diapente | 3 ile 6: iki katlı, diapason | 2 ile 6: üç katlı, diapente ve diapason |
Üç katlı iki uyumu, yani diapente ile diapason'u içerdiği için, bu üç katlı dizilişin farklarında yine aynı üç katlıyı buluruz. Şöyle:
| Farklar | 1 | 3 |
|---|---|---|
| Terimler | 2, 3 | 3, 6 |
İki katlı dizilişte ise büyük terim, ortayla arasındaki farkın üç katıdır; küçük terim de ortanın küçüğe karşı farkının üç katıdır:
| Farklar | 1 | 2 | |
|---|---|---|---|
| Terimler | 3 | 4 | 6 |
Diapason uyumu iki katlı orantıdan doğduğu için iki kere iki kat gibi olan ve bis diapason denen en büyük uyum da armonik ortanın bu birleşimine girer. İki katlı orantıda orta terim, küçükle kendi arasındaki farkın dört katıdır:
| Fark | 1 | |
|---|---|---|
| Terimler | 3 | 4 |
Uçları üç katlı olan dizilişte de büyük fark küçük farkın dört katıdır ve bis diapason uyumunu verir. 2, 3, 6 dizilişinde uçların, yani 6 ile 2'nin farkı 4'tür; küçük fark, yani 3 ile 2'nin farkı 1'dir. 4, 1'den dört kat ilişkisiyle büyüktür; bu karşılaştırma bis diapason uyumunu taşır.
CAPUT XLVIII. Quare dicta sit harmonica medietas ea quae digesta est. Considerandum forsitan videatur cur hanc harmonicam medietatem vocemus. Cujus haec ratio est, quoniam arithmetica dispositio æquas tantum per differentias dividit quantitates, geometrica vero terminos æqua proportione conjungit. At vero harmonica ad aliquid quodammodo relata consideratione, neque solum in terminis speculationem proportionis habet, neque solum in differentiis, sed in utrisque communiter. Quærit enim ut quemadmodum sunt ad se extremi termini, sic majoris ad medium differentia, contra differentiam medietatis ad ultimum. Ad aliquid autem, considerationem harmoniae proprie esse, in primi libri rerum omnium divisione monstravimus. Ipsarum quoque musicarum consonantiarum quas symphonicas nominat proportiones, in hac pene sola medietate frequenter invenias. Namque symphonia diatessaron, quae princeps est et quodammodo vim obtinens elementi, constituta scilicet in epitrita proportione, ut est quaternarius ad ternarium, in ejusmodi harmonicis medietatibus invenitur. Sint enim ejusmodi harmonicae medietatis termini quorum extimi dupli sint, et rursus alia hujusmodi dispositio quorum extimi tripli. Senarius igitur ad ternarium duplus est. Idem autem in alia dispositione, senarius ad binarium triplus. Horum igitur si differentias colligamus et ad se invicem comparemus, epitrita proportio colligitur, unde diatessaron symphonia resonabit. Inter 3 enim et 6 ternarius est, et inter binarium et senarium quaternarius, qui, sibimet comparati, sesquitertiam efficient proportionem. In eadem quoque medietate et diapente symphonia componitur, quam sesquialtera habitudo restituit. Nam in utrisque dispositionibus his quae subjectae sunt, in duplici senarius ad quaternarium sesquialter est, in triplici ternarius ad binarium, ex quibus utrisque, diapente symphonia conjungitur. diapente sesquialtera diapento Post hanc autem diapason consonantia, quæ fit ex duplici, ut est in subjecta formula. Duplex Diapason In triplici quoque dispositione, simul diapente et diapason symphonia componitur, servans sesquialteram et duplicem rationem: quod subjecta descriptio docet. Sesquialtera Diapente Duplex Diapason i Triplex Diapente et diapason. Et quoniam triplus duas continet consonantias, diapente scilicet, et diapason, in hujus triplicis positione in differentiis eumdem rursus triplum reperiemus, secundum subter descriptum modum. Triplus diapente et diapason. Termini. In dupla vero dispositione, major terminus ad medii termini contra se differentiam, triplus est, et rursus minor terminus ad medii contra minorem terminum comparati differentiam, triplus est. Differentiae. Termini. Illa autem maxima symphonia quæ vocatur bis diapason, velut bis duplum, quoniam diapason symphonia ex duplici proportione colligitur, huic se juncturae harmonicæ medietatis interserit. Nam in duplici proportione, medius terminus ad minoris suique differentiam quadruplus invenitur. Differentia. Termini. In triplicibus quoque extremitatibus, major differentia ad minorem differentiam quadrupla est, et bis diapason symphoniam emittit. Namque in dispositione 2, 3, 6, extremorum differentia est, id est senarii et binarii, 4; minor vero differentia, id est ternarii et binarii, unus; 4 autem uno quadrupla major est relatione, quæ comparatio bis diapason consonantiam tenet. Quadruplus bis diapason.
79Bölüm XLIX. Geometrik Armoni
Bazıları bu tür ortaya, bu orantılılık geometrik armoniyle daima akraba olduğu için armonik der; geometrik armoni dedikleri de küptür. Küp uzunluktan genişliğe yayılmış ve yüksekliğin yığınına doğru öyle büyümüştür ki, eşitlerden çıkıp eşitlere varmış, baştan başa kendisiyle uyumlu olarak eşit biçimde büyümüştür. Geometrik armoni olan bu orta bütün küplerde görülür. Her küpün 12 kenarı, 8 köşesi, 6 yüzü vardır. Bu düzen ve diziliş armoniktir. 6, 8, 12 dizilsin. Burada büyük terim en küçüğe nasılsa, büyükle ortanın farkı da en küçük farka öyledir:
| İki katlı farklar | 2 | 4 | |
|---|---|---|---|
| İki katlı terimler | 6 | 8 | 12 |
Çünkü 12, 6'nın iki katıdır; 12 ile 8'in farkı 4, 8 ile 6'nın farkı 2'dir; 4 ile 2 karşılaştırılınca iki katlı oranla ayrılır. Yine orta olan 8 küçüğü kendi bir parçasıyla geçer, büyük tarafından kendi başka bir parçasıyla geçilir; ama küçüğü, küçüğün hangi parçasıyla aşıyorsa büyük tarafından da büyüğün o parçasıyla aşılır. Uçlar toplanıp orta olan 8 ile çarpılırsa, yalnız uçların çarpımından çıkan sayının iki katı olur.
Bu dizilişte bütün musiki uyumlarını buluruz. 8'in 6'ya oranı diatessaron'dur, çünkü orantı bir-üçtebirlidir. 12'nin 8'e oranı diapente'dir, çünkü diapente uyumu bir-buçuklu denen karşılaştırmada bulunur. İki katlıdan doğan diapason, 12 ile 6'nın bileşiminden çıkar. Üç katlının hesabını taşıyan diapason ve diapente, uçların farkının küçük farka oranından olur: 12 ile 6'nın farkı 6'dır, küçük fark ise 8 ile 6'nın farkı, yani 2'dir; 6, 2'nin üç katıdır ve diapason ile diapente uyumu birlikte çınlar. Dört katlıdan olan daha büyük bis diapason uyumu ise orta terim 8'in, 8 ile 6 arasındaki farka oranında görülür. Bu yüzden böyle bir orantılılığa armonik orta denmesi yerinde ve uygundur.
CAPUT XLIX. De geometrica harmonia. Vocant autem quidam harmonicam hujusmodi medietatem, idcirco quod semper haec proportionalitas geometricæ harmoniae cognata est, harmoniam autem geometricam, cubum dicunt. Ita enim ex longitudine in latitudinem distentus est, et in altitudinis cumulum crevit, ut ex æqualibus proficiscens, ad æqualia perveniens aequaliter totus sibi conveniens creverit. Haec autem medietas, in omnibus cubis quae est geometrica harmonia perspicitur. Omnis enim cubus habet latera 12, angulos 8, superficies 6. Hic autem ordo et dispositio harmonica est. Disponantur enim 6, 8, 12; hic ergo quemadmodum est major terminus ad parvissimum, ita differentia majoris et medii ad parvissimam comparatur. Differentiae duplae. Dupli termini. Perpensi namque 12 ad sex dupli sunt, differentia vero 12 et octonarii quaternarius est, octonarii vero et senarii duo, dupla autem ratione distabunt duobus quatuor comparati. Rursus octonarius, qui medietas est, alia sua parte minorem præcedit, et alia sua parte a majore præceditur, eadem autem parte minoris minorem superat qua parte majoris a majore superatur. Rursus si extremitates in unum redigantur et a medietate octonario multiplicentur, duplus erit ab eo numero quem solae extremitates multiplicatae perfecerint. Omnes autem in hac dispositione symphonias musicas invenimus. Diatessaron quidem est octo ad sex, quoniam proportio sesquitertia est. At diapente, 12 ad 8, quoniam ea quae sesquialtera comparatio dicitur, in ea diapente consonantia reperitur. Diapason vero, quæ ex duplici nascitur, ex 12 ad sex compositione producitur. Diapason vero et diapente, quae triplicis obtinet rationem, fit ab extremitatum differentia, ad differentiam minorem. Namque duodenarii et senarii sex differentia est; minor vero est differentia octonarii et senarii, id est 2. Qui senarius ad binarium triplus est, et diapason simul et diapente consonantia sonant. Illa vero major consonantia quæ est bis diapason, quæ ex quadruplo fit in medii termini, id est octonarii, et ejus differentiae comparatione perspicitur, quae inter octonarium senariumque reperitur. Quare proprie atque convenienter hujusmodi proportionalitas harmonica medietas appellatur. CAPUT L. Quemadmodum constitutis altrinsecus duobus terminis, arithmetica, geometrica, et harmonica inter eas medietas alternetur, atque de eorum generationibus.
79_2Bölüm L. İki Yanda İki Terim Konduğunda Aritmetik, Geometrik ve Armonik Ortanın Aralarında Nasıl Değiştiği ve Bunların Oluşları
Musikicilerin âdetidir: Kaval verildiğinde uçtaki delikler yerinde durur, ortadaki delikleri değiştirir, birini açıp ötekini parmaklarıyla kapatarak farklı sesler çıkarırlar; ya da iki yanda gerili iki tel varken, musikici ortadaki telin sesini sıkarak inceltir, gevşeterek kalınlaştırır. Biz de öyle yapmalıyız: İki sayı verildiğinde, uçlar yerinde kalırken aranan ortanın doğru ve kendine özgü konumu oraya buraya taşınıp değişiyormuş gibi görünsün diye, araya bazen aritmetik, bazen geometrik, bazen armonik ortayı koymayı deneyelim.
Bunu iki yana konan terimlerde, ister çift ister tek olsunlar, yapabiliriz. Aritmetik ortayı koyduğumuzda yalnız farkların hesabı ve eşitliği korunur; geometrik ortayı koyduğumuzda orantıların sabit bağı gözetilir; armonik orta olduğunda farkların karşılaştırması terimlerin orantısından ayrılmaz.
Önce uçlar çift olsun; bu ortaların hepsi aralarına örülecek: 10 ve 40. Önce aritmetik orta uydurulsun. Aralarına 25'i koyarsam aritmetik orantı, farkların kemiyeti değişmeden korunarak olur: 10, 25, 40. Görüyorsun, sayılar birbirini 15 kadar geçiyor. Yukarıda aritmetik ortaya uyduğunu söylediğimiz özelliklerden hiçbirinin bu dizilişe yabancı olmadığını görürsün. Her terim kendisine karşı nasılsa, kendine eşit olduğu için, farklar da eşit oldukları için birbirlerine karşı öyledir. Büyük terim ortayı ne kadar geçiyorsa orta da küçüğü o kadar yener. Uçların toplamı ortanın iki katıdır. Küçük terimlerin orantısı büyük terimler arasındaki karşılaştırmadan büyüktür. Uçların çarpımından çıkan sayı, ortanın kendisiyle çarpımından çıkan sayıdan, farkların çarpımı kadar küçüktür. Ayrıca orta, büyük tarafından kendi aynı parçasıyla yenilir ve küçüğü kendi aynı parçasıyla aşar; ama küçüğü küçüğün, büyüğe karşı büyüğün aynı parçasıyla geçmez. Bütün bu özellikler yalnız aritmetik ortaya aittir. Okur yukarıda söylenenleri hatırlarsa böyle olduğunu şüphesiz anlar.
Yine aynı 10 ile 40'ın arasına 20'yi koyarsam, aritmetik orta ortadan kalkar ve hemen bütün özellikleriyle geometrik orta doğar. 10, 20, 40 dizilişinde büyük ortaya nasılsa orta da uca öyledir. Uçların kapsadığı sayı, ortanın kendisiyle çarpımından çıkan sayıya eşittir. Farkları da terimlerin orantısıyla aynı orantıdadır. Orantılarda terimlere göre artma ve eksilme yoktur; büyük terimlerin orantısı küçük terimlerin orantısından ayrılmaz.
Armonik ortayı eklemek istersem, iki ucun arasına 16 sayısını koymalıyım: 10, 16, 40. Bu dizilişte bütün armonik özellikleri tanımak mümkündür. En büyük terim en küçüğe hangi orantıyla bağlanıyorsa farklar da birbirine aynı orantıyla karşılaştırılır. Orta, büyük tarafından büyüğün hangi parçasıyla yeniliyorsa, küçüğü de küçüğün aynı parçasıyla geçer; ama kendi aynı parçalarıyla ne büyük tarafından yenilir ne küçüğü geçer. Büyük terimlerde orantı büyük, küçüklerde küçüktür. Uçlar toplanıp ortanın kemiyetiyle çarpılırsa, yalnız uçların çarpımından çıkan sayının iki katı meydana gelir.
Bu çift terimler için ortaya konmuştur. Tekler verilirse, 5 ve 45 gibi, araya uydurulan 25 aritmetik orantıyı ve ortayı kurar. 5, 25, 45 olursa terimler birbirini aynı sayı kemiyetiyle aşar ve aritmetik ortanın yukarıda söylenen bütün özelliği bu terimlerde korunur. Araya 15'i koyarsam, 5, 15, 45 olur, terimler birbirine eşit orantılar korunarak geometrik ortaya döner. İki terimin arasına 9'u koyarsam, 5, 9, 45 olur ve armonik orta meydana gelir: En büyük sayı en küçüğü hangi miktarla geçiyorsa, büyük fark da küçük farkı o oranla yener. Bu tür ortaları hangi yöntemle bulabileceğimizi açıklamalıyız.
Nos autem praestare debemus, quatenus quemadmodum dato calamo, extremis foraminibus manentibus musicis mos est, ut medium foramen permutantes, atque aliud aperientes, aliud digitis occludentes, diversos emittant sonos, vel cum duabus altrinsecus protensis chordis, medii nervi sonum musicus vel astringendo tenuat, vel remittendo gravat, ita quoque datis duobus numeris, nunc quidem arithmeticam, nunc vero geometricam, nunc autem harmonicam medietatem experiamur inserere, ut rectum propriumque medietatis nomen sit, quod manentibus extremitatibus huc atque illuc ferri permutarique videatur. Poterimus autem hanc in duobus altrinsecus positis terminis, vel paribus vel imparibus permutare, ita ut cum arithmeticam ponimus medietatem differentiarum tantum ratio aequalitasque servetur. Cum vero geometricam, rata se proportionum junctura custodiat. Sin autem harmonica fiat differentiarum comparatio, ab terminorum proportione non discrepet. Et sint quidem primo pares positæ quædam extremitates, inter quas has omnes medietates oporteat inter nec tere, 10 et 40. Prius igitur arithmetica medietas aptetur. Inter hos ergo si 25 posuero, erit mihi arithmetica proportio differentiarum quantitate immutabiliter custodita, in hujusmodi scilicet dispositione 10, 25, 40. Vides enim ut quindenae sese summulae quantitate transcendant. Omnesque proprietates, quas supra diximus in medietate arithmetica convenire ab hac hujusmodi dispositione non reperies alienas. Namque quemadmodum unusquisque eorum terminus ad seipsum est, quoniam sibi aequalis est, ita sunt ad se invicem differentiae quoniam sibi sunt æquales, et quanto major terminus medium transit, tanto medius vincit minorem. Et extremitatum aggregatio duplex est medietate, et minorum terminorum proportio major est illa comparatione, quas inter majores terminos continetur. Et tanto minor est numerus qui fit ex multiplicatis extremitatibus, ab eo qui fit ex multiplicata medietate, quantum eorum differentiae multiplicatae restituunt. Illud quoque quod medietas eadem sui parte et a majore vincitur, et minorem ipsa supervenit, non eadem autem parte minorem transit, vel majoris a majore relinquitur, quae omnes scilicet proprietates non alterius nisi arithmeticae medietatis sunt. Quod si superius dicta meminerit lector, ita esse indubitanter intelliget. Rursus si inter eosdem 10 et 40 viginti constituam, statim geometrica medietas cum suis proprietatibus cunctis exoritur, arithmetica medietate pereunte. In hac enim dispositione 10, 20, 40, quemadmodum est major ad medium sic medius ad extremum. Et quod continetur ab extremitatibus, æquum est ei quod a multiplici medietate completur. Differentia quoque eorum in eadem sunt proportione qua termini. Crementum vero et imminutio proportionum secundum terminos nulla est, sed majorum terminorum proportio a minorum terminorum proportione non discrepat. Si vero harmonicam medietatem conjungere velim, 16 mihi numerus inter extremitates utrasque ponendus est, ut sit hoc modo 10. 16, 40. Nunc igitur licet in hujusmodi dispositione omnes harmonicas proprietates agnoscere; qua enim maximus ad parvissimum terminus proportione jungitur, eadem proportione differentiæ ad se invicem comparantur. Et quibus partibus majoris a majore medius vincitur, eisdem partibus minoris prset. erit minorem. Suis vero non eisdem vel a majore vincitur, vel transit minorem. Et in majoribus terminis major est proportio, in minoribus minor. Et si in unum extremitates redigantur, et medietatis quantitate concrescant, duplus inde conficitur numerus ab eo qui ex solis multiplicatis extremitatibus procreatur. Atque hoc quidem in terminis paribus constitutum est. At vero si impares proponantur, ut sunt 5 et 45, aptatus medius 25, arithmeticam proportionem medietatemque constituit. Nam si sint 5, 25, 45, eadem sese numerorum quantitate termini transgredientur, et omnis superius dicta proprietas arithmeticæ medietatis in his terminis custoditur. Sed si 15 numerum medium ponam, ut sint, 5, 15, 45, in geometricam medietatem termini relabuntur, aequalibus terminorum ad se invicem proportionibus custoditis. Novem vero si inter utrosque terminos ponam, ut sint 5, 9, 45, fit harmonica medietas, ut qua summa maximus numerus parvissimum praecedit, eadem major differentia minorem differentiam vincat. Qua vero disciplina hujusmodi medietates reperiri possimus, expediendum est.
79_3İki terim verildiğinde aritmetik orta kurmak gerekirse, iki uç toplanmalı, bu birleşmeden çıkan sayı ikiye bölünmeli; bölmeden elde edilen sayı uçların arasına konunca aritmetik ortayı meydana getirir. 10 ile 40'ı toplarsam 50 eder, bunu ikiye bölersem 25 çıkar. Bu, aritmetik orantıya göre orta terim olur. Ya da büyüğün küçüğü aştığı sayıyı ikiye böler, bunu küçüğün üzerine ekler, buradan çıkanı ortaya koyarsan aritmetik orta biçimlenir. 40, 10'u 30 kadar aşar; bunu ikiye bölersen 15 olur; bunu küçüğün, yani 10'un üzerine koyarsan 25 doğar; bunu ortaya koyarsan aritmetik ortanın düzeni biçimlenir.
Geometrik hesabı ararsan, iki ucun kapsadığı sayının kare kenarını bul ve bunu ortaya koy. 40 ile 10'un kapsadığı sayı 400'dür; 10'u 40 ile çarparsan bu sayı çıkar. Bu 400'ün kare kenarını ara: 20'dir, çünkü yirmi kere 20, 400 eder. Bulunan kare kenarını orta yapacaksın. Ya da verilen terimlerin aralarında koruduğu orantıyı böl ve kalanı orta terim yap: 40, 10'un dört katıdır; dört katı bölersen iki kat yaparsın, yani 20'yi; çünkü 20, 10'un iki katıdır. Bunu ortaya koyarsan geometrik ortayı verir.
Armonik ortayı şöyle bulursun: Terimlerin farkını küçük terimle çarp, sonra terimleri topla; farkla küçük terimden çıkan sayıyı bu toplama uygula. Bunun genişliğini bulunca küçük terime ekle, çıkanı orta terim olarak koy. 10 ile 40'ın farkı 30'dur; bunu 10 ile, yani küçükle çarparsan, on kere 30, 300 edersin. Bu 300'ü iki terimin toplamına, yani 50'ye uygula: Elli kere altı eder ve genişlik 6 bulunur. Bunu küçük terime eklersen 16 eder. Bu sayı 10 ile 40 arasına konunca armonik orantıyı ve ortayı korur.
Datis duobus terminis, si arithmeticam medietatem constituere oportebit, utraque est extremitas conjungenda, quodque ex ea copulatione colligitur dividendum, isque numerus qui ex divisione redactus est, arithmeticam medietatem inter extremitates locatus efficiet: ut 10 et 40 si junxero efficiunt 50, quos si dividam, 25 redduntur. Hic erit medius terminus secundum arithmeticam proportionem. Vel si illum numerum quo major minorem superat dividas, eumque minori super ponas, quodque inde concrescit medium ponas, arithmetica medietas informatur. Nam 40 denarium tricenario superat; quem si dividas 15 fiunt; hunc si minori, id est denario, superposueris, 20 et 5 nascentur; quem si medium constituas, arithmeticae medietatis ordo formatur. Geometricam vero si rationem vestiges, ejus. numeri qui sub utrisque extremitatibus continetur, tetragonicum latus inquire, et hunc medium pone. Nam sub 40 et denario numero 400 continentur. Si enim denarium in 40 multiplices, hic numerus crescit. Horum igitur quadringentorum require tetragonicum latus, hi sunt 20. Vicies enim 20, 400 efficiuntur. Repertum ergo latus quadratum, medium constitues. Vel si eam proportionem quam inter se dati termini custodiunt dividas, et id quod relinquetur medium terminum ponas. Namque 40 ad denarium quadruplus est. Igitur quadruplum si dividas, duplum facies, qui est scilicet 20. Nam 20 ad denarium duplus est. Hunc si medium constituas, medietatem geometricam perferet. Harmonicam vero medietatem, tali modo reperies: differentiam terminorum in minorem terminum multiplica, et post junge terminos, et juxta eum qui inde confectus est, committe illum numerum qui ex differentiis et termino minore productus est. Cujus cum latitudinem inveneris, addas eam minori termino, et quod inde colligitur medium terminum pones, 10 enim et 40, 30 sunt; quem si multiplicas in denarium, id est in minorem, decies 30, oportet 300 efficias. Quos 300 juxta eum committe qui ex junctis utrisque confectus est, id est juxta 50, facient enim quinquagies senos, et invenitur latitudo senarius. Hunc igitur si minori termino addas, facient 16, et hic numerus medius constitutus inter 10 et 40, harmonicam proportionem medietatemque servabit.
80Bölüm LI. Armonik ve Geometrik Ortaya Zıt Üç Orta
Bunlar eskilerce bulunup kabul edilmiş ortalardır. Bunları daha uzun ve daha açık işledik, çünkü eskilerin metinlerinde en çok bunlar geçer ve onları anlamanın neredeyse bütün faydası bunlara bağlıdır. Ötekilerin üzerinden hızla geçiyoruz, çünkü okumalarımızda bize pek yaramazlar, yalnız 10 sayısının kemiyetini doldurmaya yararlar. Gizli kalmasınlar, bazılarınca bilinmez olmasınlar diye açıklıyoruz. Bunlar, köklerini aldıkları yukarıdaki ortaların zıttı gibi görünür; çünkü bunlar da onlardan kurulmuştur.
Dördüncü orta, armonik ortanın karşıtı gibi görünür: Üç terim konduğunda en büyük terim en küçüğe nasılsa, küçüklerin farkı da büyüklerin farkına öyledir. 3, 5, 6 olsun. 6, 3'ün iki katıdır. Bu dizilişin küçükleri 5 ve 3, büyükleri 6 ve 5'tir. Küçüklerin, yani 5 ile 3'ün farkı 2, büyüklerin, yani 5 ile 6'nın farkı 1'dir; 2 ile 1 karşılaştırılınca iki kat eder. Demek ki en büyük terim en küçüğe nasılsa, küçük terimlerin farkı da büyüklerin farkına öyledir:
| İki katlı farklar | 2 | 1 | |
|---|---|---|---|
| İki katlı uç terimler | 3 | 5 | 6 |
Bu ortanın armonik ortanın karşıtı ve bir bakıma zıddı olduğu şundan bellidir: Onda en büyük terim en küçüğe nasılsa büyük terimlerin farkı da küçüklerin farkına öyleydi; burada ise tersidir. Bu ortanın özelliği şudur: En büyük terimle ortanın kapsadığı sayı, ortayla en küçüğün kapsadığının iki katıdır; çünkü altı kere beş 30, beş kere üç 15 eder.
Öteki iki orta, yani beşinci ve altıncı, geometrik ortanın zıddıdır ve karşıtı görünür. Beşinci orta şudur: Üç terimde orta terim küçük terime nasılsa, bunların farkı da ortayla büyüğün farkına öyledir. 2, 4, 5 dizilişinde 4, 2'nin iki katıdır; 4 ile 2 arasında 2, 4 ile büyük terim, yani 5 arasında 1 vardır; 2 de 1'in iki katıdır:
| İki katlı farklar | 2 | 1 | |
|---|---|---|---|
| İki katlı sayılar | 2 | 4 | |
| 5 |
Bu orantının geometrik ortaya zıt yanı şudur: Onda büyük terim küçüğe nasılsa büyüklerin farkı da küçüklerin farkına öyleydi; burada ise tersine, küçük terimler birbirine nasılsa küçük terimlerin farkı da büyüklerin farkına öyledir. Bu dizilişin özelliği de şudur: Büyük terimle ortanın kapsadığı sayı, iki ucun kapsadığının iki katıdır; beş kere dört 20, beş kere 2 ise 10 eder, 20 de 10'un iki katıdır.
Altıncı orta şudur: Üç terim konduğunda büyük terim ortaya nasılsa, küçük terimlerin farkı da büyüklerin farkına öyledir. 1, 4, 6 dizilişinde en büyük terim ortanın bir-buçuklusudur; küçüklerin, yani 1 ile 4'ün farkı 3, büyüklerin, yani 4 ile 6'nın farkı 2'dir.
| Bir-buçuklu farklar | 3 | 2 | |
|---|---|---|---|
| Terimler | 1 | 4 | 6 |
3 ile 2 karşılaştırılınca orantının bir-buçuklu bağıntısı çıkar. Bu orta da beşinci gibi, farkların orantısı küçük terimlerden büyük terimlere çevrildiği için geometrik ortanın zıddıdır.
CAPUT LI. De tribus medietatibus quse harmonicae et geometricae contrariae sunt. Hæ quidem sunt apud antiquiores inventæ probatæque medietates, quas idcirco longius enodatiusque tractavimus, quod hae maxime in antiquorum lectionibus inveniuntur, et ad omnem pene vim cognitionis eorum versatur utilitas. Caeteras autem praetereundo transcurrimus, idcirco quod non multum nobis in lectionibus prosunt, sed tantum ad implendam denarii numeri quantitatem. Quæ, ne lateant neve sint aliquibus ignoratae, depromimus. Videntur enim hæ supradictis medietatibus esse contrariae, ex quibus originem trahunt. Ex his enim etiam istæ sunt constitutae. Est autem quarta medietas quae opposita videtur harmonicae, in qua tribus terminis positis, quemadmodum est maximus terminus ad parvissimum, sic differentia minorum ad differentiam maximorum. Ut sint 3, 5, 6; sex ad ternarium duplus. Et sunt minores, 5, et 3, maximi vero hujus dispositionis 6 et 5. Differentia vero minorum, quinarii scilicet et ternarii 2 sunt, majorum, quinarii et senarii, 1, qui 2 ad unum comparati duplum faciunt. Ergo quemadmodum est maximus terminus ad parvissimum, sic minorum terminorum differentia est ad differentiam maximorum. Differentiae duplae. Termini extremi dupli. Liquet autem oppositam et quodammodo contrariam esse hanc medietatem harmonicæ medietati, idcirco quod in illa quemadmodum est maximus terminus ad parvissimum, sic majorum terminorum differentia ad differentiam minorum. Hic autem econtrario. Est autem proprium hujus medietatis, quoniam quod continetur sub maximo termino et medio duplum est eo quod continetur sub medio atque parvissimo; sexies enim quinque 30 sunt, quinquies vero tres 15. Duae vero aliæ medietates, quinta scilicet et sexta, geometricae medietati contrariæ sunt, et eidem videntur oppositæ. Est autem quinta medietas, quotiens in tribus terminis, quemadmodum est medius terminus ad minorem terminum, ita eorum differentia ad differentiam medii atque majoris. Nam in hac dispositione 2, 4, 5, quaternarius ad binarium duplus est: - sed inter quaternarium et binarium duo sunt, inter quaternarium vero et majorem terminum, id est quinque, 1, et duo ad unum dupli sunt. Differentiae duplae. N. umeri dupli. Contrarium autem geometricae medietati in hac proportione est, quod in illa quemadmodum major terminus ad minorem esset, sic majorum differentia ad differentiam minorum. Hic vero contrarie, quemadmodum minores ad se termini sunt, sic minorum differentia terminorum ad majorum differentiam comparatur. Est autem proprium in hac quoque dispositione, quod illud quod continetur sub majore termino et medietate duplum est, eo quod sub utrisque extremitatibus continetur.; Nam quinquies quatuor sunt 20, quinquies vero 2 sunt 10, et 20 denarii duplus est. Sexta vero medietas est quando tribus terminis constitutis, quemadmodum est major terminus ad medium, sic minorum terminorum differentia ad differentiam maximorum. In dispositione enim quae est 1, 4, 6, maximus terminus ad medium sesquialter est, differentia vero minorum, id est unius et 4, ternarius est, majorum vero, id est quaternarii et senarii, binarius. Differentiae sesquialterae. Ternarius autem binario comparatus, sesquialteram habitudinem proportionis efficiet. Eodem autem modo hæc quoque medietas geometricae contraria est, quemadmodum et quinta propter proportionem differentiarum a minoribus ad majores terminos conversam.
81Bölüm LII. Sonrakilerin On Sınırını Doldurmak İçin Eklediği Dört Orta
Bunlar altı ortadır; üçü Pythagoras'tan Platon'a ve Aristoteles'e kadar kalmıştır. Onların ardından gelenler, yukarıda tartıştığımız öbür üçünü kendi şerhlerine eklediler. Sonraki çağ, söylediğimiz gibi, on kemiyetini doldurmak için dört orta daha koydu; bunları eskilerin kitaplarında pek bulamazsın. Bunları olabildiğince kısa sıralayalım.
Bunların birincisi, sırada yedinci orta şöyle kurulur: Üç terimde en büyük terim sonuncuya nasılsa, en büyükle en küçüğün farkı da küçük terimlerin farkına öyledir. 6, 8, 9 dizilişi gibi. 9, 6'nın bir-buçuklusudur; farkları 3'tür. Küçük terimlerin, yani 8 ile 6'nın farkı 2'dir; bu, yukarıdaki 3 ile karşılaştırılınca bir-buçuklu orantıyı yapar.
| Bir-buçuklu farklar | 3 (uçlar) | 2 (küçükler) |
|---|---|---|
| Bir-buçuklu terimler | 9 | 6 |
Dördün ikincisi, sırada sekizinci orantılılık şudur: Üç terimde uçlar birbiriyle karşılaştırılınca nasılsa, farkları da büyük terimlerin farkına öyledir. 6, 7, 9 gibi. 9, 6'nın bir-buçuklusudur; farkları 3'tür; bu da büyüklerin, yani 7 ile 9'un farkı olan 2 ile karşılaştırılınca bir-buçuklu orantıyı verir.
Sonraki dördün üçüncüsü, sırada dokuzuncu orantı şudur: Üç terim konduğunda orta terim en küçüğe karşı hangi orantıyı koruyorsa, uçların farkı küçüklerin farkıyla karşılaştırılınca o orantıyı tutar. 4, 6, 7 gibi. 6, 4'ün bir-buçuklusudur; farkları 2'dir; 7 ile 4'ün farkı 3'tür; bunu yukarıdaki 2 ile karşılaştırırsak bir-buçuklu orantıyla bağlanır.
Sırada onuncu olan dördüncüsü, üç terimde orta terimin en küçüğe karşılaştırıldığı orantıyla, uçların farkının büyük terimlerin farkına bağlandığı orantının aynı olması hâlinde görülür: 3, 5, 8 gibi. Orta terim 5, 3'ün üst-ikiparçalısıdır. Uçların, yani 8 ile 3'ün farkı olan 5, büyüklerin, yani 5 ile 8'in farkı olan 3 ile karşılaştırılınca o da üst-ikiparçalı bulunur.
CAPUT LII. De quatuor medietatibus quas posteri ad implendum denarium limitem adjecerunt. Et hæ quidem sunt sex medietates, quarum tres a Pythagora usque ad Platonem Aristotelemque manserunt. Post vero qui insecuti sunt, has tres alias, de quibus supra disseruimus, suis commentariis addidere. Sequens autem aetas, quemadmodum diximus, ad implendam denariam quantitatem, alias quatuor medietates apposuit, quas non adeo qui in veterum libris inveniat. Has igitur nos quam possumus brevissime disponamus. Prima enim quae est earum, in ordine vero septima medietates, hoc modo conjungitur cum in tribus terminis, quemadmodum est maximus terminus ad ultimum, sic maximi et parvissimi termini differentia, ad minorum differentiam terminorum, ut in hac dispositione 6, 8,9. Novenarius igitur ad senarium sesquialter est, quorum est differentia ternarius. Minorum vero terminorum, id est octonarii et senarii, binarius differentia est, qui ad superiorem ternarium comparatus, facit sesquialteram proportionem. Differentia sesquialteræ. Terminus sesquialter. Secunda vero inter quatuor, sed octava in ordine proportionalitas est, quotiens in tribus terminis, quemadmodum sunt extremitates ad se invicem comparatae sic eorum differentia ad majorum terminorum differentiam, ut sunt 6, 7, 9. Novem igitur ad 6 sesquialter est, et eorum differentia ternarius est, qui comparatus contra majorum differentiam, id est septenarii et novenarii, qui binarius est, reddit sesquialteram proportionem. Tertia vero inter has sequentes quatuor, nona autem in ordine proportio est, quando tribus terminis positis, quam proportionem medius terminus ad parvissimum custodit, eam retinet extremorum differentia ad minorum differentiam comparata, ut 4, 6, 7. Etenim 6 ad 4 sesquialter est, quorum est differentia binarius; septenarii vero et quaternarii, ternarius differentia est, quem si ad superiorem binarium comparemus, sesquialtera proportione conjungitur. Quarta vero, quae in ordine decima est, consideratur in tribus terminis, cum tali proportione medius terminus ad parvissimum comparatur, quali extremorum differentia contra majorum terminorum differentiam proportione conjungitur, ut sunt tres, quinque, octo. Quinarius enim medius terminus, ad ternarium superbipartiens est. Extremorum vero differentia, octonarii scilicet et ternarii, quinarius, qui comparatus contra majorum terminorum differentiam, scilicet quinarii et octonarii, qui est ternarius, et ipse quoque superbipartiens invenitur.
83Bölüm LIII. On Ortanın Dizilişi
Bütün ortaları sıraya dizelim ki hepsinin nasıl olduğu pek kolay anlaşılsın:
| Orta | Terimler |
|---|---|
| Birinci (aritmetik) | 1, 2, 3 |
| İkinci (geometrik) | 1, 2, 4 |
| Üçüncü (armonik) | 3, 4, 6 |
| Dördüncü | 3, 5, 6 |
| Beşinci | 2, 4, 5 |
| Altıncı | 1, 4, 6 |
| Yedinci | 6, 8, 9 |
| Sekizinci | 6, 7, 9 |
| Dokuzuncu | 4, 6, 7 |
| Onuncu | 3, 5, 8 |
Bölüm LIV. Üç Aralığa Yayılan En Büyük ve Mükemmel Uyum83CAPUT LIV. De maxima et perfecta symphonia, quæ tribus distenditur intervallis.
CAPUT LIV. De maxima et perfecta symphonia, quæ tribus distenditur intervallis.
Geriye en büyük ve mükemmel armoni üzerine konuşmak kalıyor. Üç aralıkla kurulan bu armoninin, musiki ezgisinin düzenlenmesinde ve tabiat meselelerinin incelenmesinde büyük gücü vardır. Bu ortadan daha mükemmel bir şey bulunamaz; çünkü üç aralıkla uzayarak en mükemmel cismin tabiatını ve cevherini edinmiştir. Üç boyutla kalınlaşan küpün de tam armoni olduğunu böylece gösterdik.
Bu armoni şöyle bulunur: Uzunluk, genişlik ve derinlikle üç aralıkta büyümüş iki terim kurulur; aralarına yine üç aralıkla belirlenmiş iki orta terim konur. Bunlar ya eşitlerden eşitlerle eşit biçimde, ya eşit olmayanlardan eşit olmayanlara eşit biçimde, ya eşit olmayanlardan eşitlere eşit biçimde ya da başka bir tarzda çıkmış olur. Böylece armonik orantıyı korurken, başka bir tarzda karşılaştırıldıklarında aritmetik ortayı da yaparlar; ikisinin arasında bulunan geometrik orta da bunlarda eksik olamaz.
Dört terimde birinci ikinciye nasılsa üçüncü de dördüncüye öyleyse, yani orantıların hesabı korunursa geometrik orta ortaya çıkar; uçların kapsadığı sayı, iki ortanın birbiriyle çarpımından çıkan sayıya eşit olur. Yine dört terimin en büyüğünün kendisine yakın sayıya göre farkı, en büyüğe yakın olan bu sayının en küçüğe göre farkıyla aynıysa, böyle bir orantı aritmetik olarak sunulur; uçların toplamı kendi ortasının iki katı olur. Dördün üçüncü terimi, dördüncüyü dördüncünün hangi parçasıyla aşıyorsa birinci tarafından birincinin aynı parçasıyla aşılıyorsa, armonik orantı ve orta görülür; uçların toplamının orta ile çarpımından çıkan sayı, iki ucun çarpımının iki katıdır.
Bu dizilişin örneği şöyle olsun: 6, 8, 9, 12. Bunların hepsinin cisim kemiyetler olduğu şüphesizdir. 6, bir kere iki kere üçten, 12, iki kere iki kere üçten doğar. Bunların ortalarından 8, bir kere iki kere dörtten, 9, bir kere üç kere üçten olur. Demek ki bütün terimler birbirine akrabadır ve üç aralık boyutuyla belirlenmiştir.
12'yi 8 ile ya da 9'u 6 ile karşılaştırırsak bunlarda geometrik orantılılık bulunur; iki karşılaştırma da bir-buçuklu orantıdır. Uçların kapsadığı sayı ortalardan çıkan sayıya eşittir: On iki kere 6'dan çıkan, sekiz kere 9'dan çıkana eşittir. Demek ki geometrik orantı budur. Aritmetik orantı ise 12 ile 9'u ve 9 ile 6'yı karşılaştırınca çıkar: İkisinde de fark 3'tür ve uçların toplamı ortanın iki katıdır. 6 ile 12'yi toplarsan 18 edersin; bu da orta terim 9'un iki katıdır. Böylece bunlarda geometrik ve aritmetik ortayı gördük.
12 ile 8'i, sonra 8 ile 6'yı karşılaştırırsak armonik orta da burada bulunur. 8, 6'yı 6'nın hangi parçasıyla, yani üçte biriyle aşıyorsa, 12 de 8'i 12'nin aynı parçasıyla aşar; çünkü 8'in 12'ye yenildiği 4, 12'nin üçte biridir. Uçları, yani 6 ile 12'yi toplar, orta olan 8 ile çarparsan 144 olur. Uçlar birbiriyle, yani 6 ile 12 çarpılırsa 72 eder; 144 bunun iki katıdır.
Burada bütün musiki uyumlarını da buluruz. 8 ile 6 ve 9 ile 12 karşılaştırılınca bir-üçtebirli orantıyı ve aynı zamanda diatessaron uyumunu verir. 6 ile 9 ya da 8 ile 12 karşılaştırılınca bir-buçuklu orantıyı, yani diapente uyumunu verir. 12 ile 6 karşılaştırılınca iki katlı orantıyı, yani diapason uyumunu çalar. Ortadaki 8 ile 9 birbiriyle karşılaştırılınca epogdoos, yani bir-sekizdebirli oranı kurar; musiki ezgisinde buna ton denir ve bütün musiki seslerinin ortak ölçüsüdür. Bütün aralıkların en küçüğü bu sestir. Bundan bilinir ki diatessaron ile diapente uyumlarının farkı tondur; tıpkı bir-üçtebirli ile bir-buçuklu orantı arasındaki farkın yalnız epogdoos olması gibi. Bu betimlemenin örneğini aşağıya ekledik:
| 6 | 8 | 9 | 12 |
|---|
| Orantılılık | İnceleme |
|---|---|
| Geometrik | 8'in 12'ye, 6'nın 9'a oranı bir-buçuklu; uçların ve ortaların çarpımı 72 |
| Aritmetik | Farklar eşit (3); toplanan uçlar 18, orta 9'un iki katı |
| Armonik | 8, küçüğün ve büyüğün aynı parçasıyla (üçte bir) ayrılır; toplanan uçların orta ile çarpımı 144, uçların çarpımı 72 |
| Musiki uyumları | |
|---|---|
| 6 ile 8, 9 ile 12 | bir-üçtebirli, diatessaron |
| 6 ile 9, 8 ile 12 | bir-buçuklu, diapente |
| 8 ile 9 | epogdoos, ton |
| 6 ile 12 | iki katlı, diapason |