İçeriğe geç
Aritmetik Üzerine

Boethius · Aritmetik Üzerine

I. Kitap

pr_2Bölüm I. Matematiğin Bölümü

Pythagoras'ın önderliğinde zihnin daha saf aklıyla güç kazanan eski otorite sahibi kişilerin hepsi şu noktada açıkça uyuşur: Bilgeliğin bu asaleti bir bakıma dört yol ağzından, yani bir dörtyoldan izlenmedikçe kimse felsefe ilimlerinde en yüksek olgunluğa erişemez; bakan kişinin ustalığından bu gizli kalmaz. Çünkü bilgelik, var olan ve kendilerine değişmez bir cevher almış olan şeylerin hakikatini kavramaktır. Var olduklarını söylediğimiz şeyler, artmayla büyümeyen, çekilmeyle küçülmeyen, değişikliklerle başkalaşmayan, kendi güçlerinde daima tabiatlarının desteğine dayanarak kendilerini koruyan şeylerdir. Bunlar keyfiyetler, kemiyetler, suretler, büyüklükler, küçüklükler, eşitlikler, durumlar, fiiller, düzenlemeler, yerler, zamanlar ve bir bakıma cisimlere bağlanmış bulunan her şeydir. Bunlar tabiatça cisimsizdir ve değişmez cevherin yöntemiyle güç kazanır; ama cisme pay almakla değişir, değişken şeye dokununca dönek bir kararsızlığa geçerler. Demek ki bunlar, dediğimiz gibi, tabiatça değişmez bir cevher ve güç almış olduklarından gerçekten ve asıl anlamıyla var denirler. Asıl anlamıyla olan ve kendi adıyla öz diye anılan bu şeylerin ilmini bilgelik üstlenir.

Özlerin iki kısmı vardır. Biri süreklidir, kısımlarıyla birleşiktir ve hiçbir sınırla bölünmemiştir: Ağaç, taş ve bu evrenin bütün cisimleri gibi. Bunlara asıl anlamıyla büyüklük (magnitudo) denir. Öbürü kendinden ayrıdır, kısımlarıyla sınırlanmıştır ve adeta yığın hâlinde tek bir topluluğa getirilmiştir: Sürü, halk, koro, yığın ve kısımları kendi uçlarıyla sınırlanıp öbürünün sınırından ayrılan her şey gibi. Bunların özel adı çokluktur. Çokluğun da kimi kendi başına vardır: Üç, dört, kare ya da var olmak için hiçbir şeye muhtaç olmayan herhangi bir sayı gibi. Kimi kendi başına var olmaz, başka bir şeye bağlanır: İki katı, yarısı, bir buçuk katı, bir üçte bir katı ve başkasına bağlanmadıkça kendisi var olamayan her şey gibi. Büyüklüğün de kimi durur ve hareketten yoksundur, kimi daima hareketli bir dönüşle döner ve hiçbir zaman durulmaz. Bunlardan kendi başına çokluğu aritmetiğin bütünlüğü inceler; bir şeye göre olanı musiki ezgisinin ölçüleri bilir. Hareketsiz büyüklüğün bilgisini geometri, hareketlinin ilmini astronomi ilminin uzmanlığı üstlenmiştir.

Araştırıcı bu dört kısımdan yoksun olursa doğruyu bulamaz; hakikatin bu incelemesi olmadan kimse doğru düşünemez. Çünkü bilgelik gerçekten var olan şeylerin bilgisi ve tam kavranışıdır. Bunları, yani bilgeliğin bu patikalarını hor gören kişiye doğru felsefe yapmamasını bildiririm. Çünkü felsefe, bunları hor görmekle daha önce küçümsemiş olduğu bilgeliğin aşkıdır.

Şunu da eklemek gerektiğini düşünüyorum: Çokluğun bütün gücü tek bir sınırdan çıkar ve sonsuz artışlara doğru büyür. Büyüklük ise sınırlı bir kemiyetle başlar, ama bölünmede sınır tanımaz; cismini sonsuz kesimlere açar. Felsefe tabiatın bu sonsuzluğunu ve belirlenmemiş gücünü kendiliğinden reddeder; çünkü sonsuz olan ne ilimle toplanabilir ne de zihinle kavranabilir. Ama akıl buradan, hakikati izleyen ustalığını deneyebileceği şeyleri kendine almıştır: Sonsuz çokluğun fazlalığından sınırlı bir kemiyet seçmiş, sınırsız büyüklüğün kesilmesini bırakarak bilmek için belirli boyutlar istemiştir. Demek ki bunları atlayan herkesin felsefenin bütün öğretisini yitirdiği sabittir.

İşte ruhu bizimle birlikte doğan hislerden anlayışın daha kesin şeylerine yükselmiş olanların yürümesi gereken dörtyol budur. Çünkü çıkılıp ilerlenebilen belli basamaklar, belli ölçülü ilerleyişler vardır. Bunlarla ruhun o gözü, Platon'un dediği gibi, tek başına ışığıyla hakikat aranabildiği, görülebildiği için bedenin pek çok gözünden daha çok kurtarılıp yerine konmayı hak eden o göz, bedensel hislerin içine batmış ve kör olmuşken, bu ilimlerle yeniden aydınlanır.

Peki bunlardan ilk önce hangisi öğrenilmelidir? Elbette öbürlerine göre başlangıç ve bir bakıma ana konumunda olan. Bu da aritmetiktir. Aritmetik hepsinden öncedir; yalnız bu dünya kütlesinin kurucusu Tanrı onu düşüncesinin ilk örneği edinmiş, kurucu aklıyla sayılar yoluyla belirlenmiş bir düzenin uyumunu bulan her şeyi ona göre kurmuş olduğu için değil;

pr_2

Inter omnes priscæ auctoritatis viros qui, Pythagora duce, puriore mentis ratione viguerunt, constare manifestum est haud quemquam in philosophiæ disciplinis ad cumulum perfectionis evadere, nisi cui talis prudentiae nobilitas quodam quasi quadrivio vestigatur, quod recte solertiam intuentis non latebit. Est enim sapientia rerum quæ sunt suique immutabilem substantiam sortiuntur comprehensio veritatis. Esse autem illa dicimus, que nec intentione crescunt, nec retractione minuuntur, nec variationibus permutantur, sed in propria semper vi, suae se naturae sub si diis nixa custodiunt. Hæc autem sunt qualitates, quantitates, formæ, magnitudines, parvitates, æqualitates, habitudines, actus, dispositiones, loca, tempora, et quidquid adunatum quodammodo corporibus inveuitur. Quæ ipsa quidem natura incorporea sunt, et immutabilis substantiae ratione vigentia, participatione vero corporis permutantur, et tactu variabilis rei, in vertibilem inconstantiam transeunt. Hæc igitur (quoniam ut dictum est, natura immutabilem substantiam vimque sortita sunt) vere proprieque esse dicuntur. Horum igitur, id est, quae sunt proprie, quæque suo nomine essentiae nominantur, scientiam, sapientia profitetur. Essentiae autem geminae partes sunt, una continua, et suis partibus juncta, nec ullis finibus distributa, ut est arbor, lapis, et omnia mundi hujus corpora, quæ proprie magnitudines appellantur. Alia vero disjuncta a se, et determinata partibus, et quasi acervatim in unum redacta concilium, ut grex, populus, chorus, acervus, et quidquid eorum quorum partes propriis extremitatibus terminantur, et ab alterius fine discretæ sunt. His, proprium nomen est multitudo. Rursus multitudinis alia sunt per se, ut tres vel quatuor, vel tetragonus, vel quilibet numerus, qui, ut sit, nullo indiget. Alia vero per seipsa non constant, sed ad quiddam aliud referuntur ut duplum, ut dimidium, ut sesquialterum, vel sesquitertium, et quidquid tale est, quod nisi relatum sit ad aliud, ipsum esse non possit. Magnitudinis vero, alia sunt manentia, motuque carentia, alia vero, quæ mobili semper rotatione vertuntur, nec ullis temporibus acquiescunt. Horum ergo, illam multitudinem quse per se est, arithmetica speculatur integritas. Illam vero, quae ad aliquid, musici modulaminis temperamenta pernoscunt. Immobilis vero magnitudinis, geometrica notitiam pollicetur. Mobilis scientiam, astronomicae disciplinae peritia vindicavit. Quibus quatuor partibus si careat inquisitor, verum invenire non possit, ac sine hac quidem speculatione veritatis nulli recte sapiendum est. Est enim sapientia earum rerum quæ vere sunt, cognitio et integra comprehensio. Quod hæc qui spernit, id est, has semitas sapientias, ei denuntio non recte philosophandum. Siquidem philosophia est amor sapientiæ, quam in his spernendis ante contempserit. Illud quoque addendum arbitror quod cuncta vis multitudinis ab uno progressa termino, ad infinita progressionis augmenta concrescit. Magnitudo vero, a finita inchoans quantitate, modum in divisione non recipit. Infinitissimas enim sui corporis suscipit sectiones. Hanc igitur naturæ infinitatem, indeterminatamque potentiam philosophia sponte repudiat. Nihil enim quod infinitatum est vel scientia potest colligi, vel mente comprehendi. Sed hinc sumpsit sibi ipsa ratio, in quibus possit indagatricem veritatis exercere solertiam. Delegit enim de infinitae multitudinis pluralitate, finitæ terminum quantitatis, et interminabilis magnitudinis sectione rejecta, definita sibi ad cognitionem spatia depoposcit. Constat igitur quisquis hæc praetermiserit, omnem philosophiae perdidisse doctrinam. Hoc igitur illud quadrivium est, quo iis viandum sit, quibus excellentior animus a nobiscum pro creat is sensibus, ad intelligentiae certiora perducitur. Sunt enim quidam gradus certaeque progressionum dimensiones, quibus ascendi progredique possit, ut animi illum oculum, qui (ut ait Plato) multis oculis corporalibus salvari constituique sit dignior, quod eo solo lumine vestigari vel inspici veritas quest. Hunc, inquam, oculum demersum, orbatumque corporeis sensibus, hae disciplinae rursum illuminent. Quæ igitur ex his prima discenda est, nisi ea quæ principium matrisque quodammodo ad caeteras obtinet portionem? Haec autem est arithmetica. Haec enim cunctis prior est, non modo quod hanc ille hujus mundanæ molis conditor Deus, primam suae habuit ratiocinationis exemplar, et ad hanc cuncta constituit, quaecunque fabricante ratione, per numeros assignati ordinis invenere concordiam;

pr_3aritmetik şu bakımdan da önce gelir: Tabiatça önce olanlar ortadan kalkınca sonrakiler de onlarla birlikte kalkar; sonrakiler yok olursa önceki cevherin durumunda hiçbir şey değişmez. Örneğin canlı insandan öncedir: Canlıyı kaldırırsan insanın tabiatı da hemen silinir; insanı kaldırırsan canlı yok olmaz. Tersine, kendileriyle birlikte başka bir şeyi getirenler daima sonraki, söylenince sonrakilerden hiçbir şeyi birlikte çekmeyenler öncedir. Aynı insan örneğinde: İnsan dersen canlıyı da anmış olursun, çünkü insan canlıdır. Canlı dersen insan türünü birlikte getirmiş olmazsın, çünkü canlı insanla aynı şey değildir.

Geometri ile aritmetikte de aynı şey görülür. Sayıları kaldırırsan üçgen ya da kare ya da geometrideki herhangi bir şey nereden gelecek? Bunların hepsi sayılardan adını alır. Ama kareyi ve üçgeni kaldırır, bütün geometriyi yok edersen, üç, dört ve öbür sayıların adları yok olmaz. Yine bir geometrik şekilden söz edince onun içinde sayının adı da vardır; sayılardan söz edince henüz hiçbir geometrik şekil anmış değilimdir.

Sayıların gücünün musikiden ne kadar önce olduğu en çok şundan kanıtlanır: Yalnız kendi başına var olanlar bir şeye bağlananlardan tabiatça önce olduğu için değil, aynı zamanda musiki ezgisinin kendisi sayıların adlarıyla işaretlendiği için. Geometri için söylenen burada da olur: Diatessaron, diapente ve diapason kendilerinden önce gelen sayının adlarıyla anılır. Seslerin birbirine orantısı da yalnız bu sayılarla bulunur, başkalarıyla değil. Diapason uyumundaki ses iki katlı sayının orantısıyla toplanır; diatessaron ezgisi epitritos oranla, yani dörtte üç oranıyla kurulur; diapente denen uyum hemiolios oranıyla, yani üçte iki oranıyla birleşir; sayılardaki epogdoos, yani sekizde dokuz oranı, musikide tonun kendisidir. Tek tek izlemekle uğraşmayayım; aritmetiğin ne kadar önce olduğunu bu eserin devamı hiçbir şüpheye yer bırakmadan gösterecektir.

Küre bilgisinden ve astronomiden ise, geriye kalan iki ilim bu üçüncüden tabiatça ne kadar önce geliyorsa o kadar öncedir. Çünkü astronomide daireler, küre, merkez, paralel daireler ve ortadaki eksen vardır; bunların hepsi geometrinin alanına girer. Geometrinin gücünün daha yaşlı olduğunu şundan da göstermek mümkündür: Her hareket dinlenmeden sonra gelir, duruş tabiatça daima öncedir; astronomi hareketlilerin, geometri ise hareketsizlerin bilgisidir. Yıldızların hareketi de armonik ezgilerle kutlanır. Dolayısıyla musikinin gücünün de yıldızların dolanışından eskilikçe önce geldiği sabittir; aritmetiğin onu tabiatça geçtiğinde ise şüphe yoktur, çünkü kendisinden önce olanlardan bile daha eski görünür. Bizzat sayıların tabiatıyla yıldızların bütün dolanışı, astronominin bütün hesabı kurulmuştur: Doğuşları ve batışları böyle hesaplarız, gezegenlerin yavaşlıklarını ve hızlarını böyle izleriz, Ay'ın tutulmalarını ve çeşitli hâllerini böyle biliriz. Madem aritmetiğin gücünün önce geldiği anlaşıldı, tartışmaya buradan başlayalım.

pr_3

sed hoc quoque prior arithmetica declaratur, quod quaecunque natura priora sunt, his sublatis simul posteriora tolluntur. Quod si posteriora pereant, nihil de statu prioris substantiae permutatur, ut animal prius est homine. Nam si tollas animal, statim quoque hominis natura deleta sit. Si hominem sustuleris, animal non peribit. Et e contrario ea semper posteriora sunt quae secum aliud quolibet inferunt, ea priora qua; cum dicta sunt, nihil secum de posterioribus trahunt, ut in eodem quoque homine. Nam si hominem dixeris, simul quoque animal nominabis. Idem est enim homo quod animal. Si animal dixeris, non speciem simul hominis intulisti. Non est enim idem animal quod homo. Hoc idem in geometrica vel in arithmetica videntur incurrere. Si enim numeros tollas, unde triangulum vel quadratum, vel quidquid in geometria versatur? quae omnia numerorum denominativa sunt. At vero, si quadratum triangulumque sustuleris, omnisque geometrica consumpta sit, tres et quatuor, aliorumque numerorum non peribunt vocabula. Rursum cum aliquam geometricam formam dixero, est illi simul numerorum nomen implicitum. Cum numeros dixero,'nondum ullam formam geometricam nominavi. Musica vero quam prior sit numerorum vis, hinc maxime probari potest, quod non modo illa natura priora sunt, quae per se constant, quam illa quæ ad aliquid referuntur, sed; etiam ea ipsa musica modulatio numerorum nominibus adnotatur. Etidem in hac evenire potest quod in geometrica praedictum est. Diatessaron enim et diapente et diapason ab antecedentis numeri nominibus nuncupantur. Ipsorum quoque sonorum adversus se proportio, solis neque aliis numeris invenitur. Qui enim sonus in diapason symphonia est, idem duplicis nu. meri proportione colligitur. Quæ diatessaron est modulatio, epitrita collatione componitur. Quam diapente symphoniam vocant, hemiolia medietate conjungitur. Qui in numeris epogdous est, idem tonus in musica. Et ne singula persequi laborem, hujus operis sequentia, quanta prior sit arithmetica, sine ulla dubitatione monstrabunt. Sphaericam vero atque astronomicam tanto praecedit, quanto duae reliquae disciplinæ hanc tertiam natura præcedunt. In astronomica enim, circuli, sphæra, centrum, parallelique circuli, mediusque axis est, quæ omnia geometricæ disciplinae curae sunt. Quare est etiam ex hoc ostendere seniorem geometricae vim, quod omnis motus est post quietem, et natura semper statio prior est. Mobilium vero astronomica, immobilium geometrica fdoctrina est, vel quod harmonicis modulationibus motus ipse celebratur astrorum. Quare constat quoque musicae vin: astrorum cursus antiquitate praecedere, quam superare natura arithmeticam dubium non est, cum prioribus, quam illa est, antiquior videatur. Proprie tamen ipsa numerorum natura, omnis astrorum cursus, omnisque astronomica ratio constituta est. Sic enim ortus occasusque colligimus, sic tarditates velocitatesque errantium siderum custodimus, sic defectus et multiplices lunae variationes agnoscimus. Quare quoniam prior, ut claruit, arithmeticae vis est, hinc disputationis sumamus exordium.

2Bölüm II. Sayının Cevheri Üzerine

Şeylerin ilk tabiatıyla kurulan her şey sayıların aklıyla biçimlenmiş görünür. Kurucunun ruhundaki başlıca örnek buydu. Dört unsurun çokluğu, mevsimlerin dönüşü, yıldızların hareketi, göğün dönmesi buradan alınmıştır. Bu böyleyken ve her şeyin durumu sayıların bağlantısıyla sağlandığına göre, sayının da daima aynı biçimde duran kendi cevherinde kalması ve farklı şeylerden bileşmemiş olması gerekir. Örneği her şeyi birleştirmiş olan sayının cevherini ne birleştirebilirdi ki? Demek ki kendinden bileşmiş görünüyor. Ne var ki hiçbir şey ne benzer şeylerden ne de hiçbir akıl orantısıyla bağlanmayan, bütün cevher ve tabiatlarıyla birbirinden ayrı şeylerden bileşir. Sayı birleşik olduğuna göre, ne benzerlerden ne de birbirine hiçbir orantı aklıyla bağlanmayan şeylerden birleşmiştir. Öyleyse sayıları birleştiren ilk şeyler, cevher bakımından var olan ve daima kalan şeyler olmalıdır; çünkü var olmayanlardan hiçbir şey meydana gelemez. Bunlar da benzemez olmalı ve bileştirme gücü taşımalıdır. Sayının kendilerinden oluştuğu bu şeyler çift ve tektir. Birbirine benzemeyen ve zıt olan bu ikisi, ilahî bir güçle tek bir doğumdan akar ve tek bir bileşim ve ezgi içinde birleşir.

Bölüm III. Sayının Tarifi ve Bölümü; Çift ve Tekin Tarifi

Önce sayının ne olduğunu tarif etmek gerekir. Sayı, birimlerin toplamıdır ya da birimlerden akan bir kemiyet yığınıdır. İlk bölümü tek ve çifte bölünmesidir. Çift, ortaya bir birim girmeden iki eşit parçaya bölünebilen sayıdır. Tek ise, ortasına o bir girmeden kimsenin iki eşit parçaya bölemediği sayıdır. Bu tarif halk arasında bilinen tariftir.

2

CAPUT II. De substantia numeri. Omnia quaecunque a primaeva rerum natura constructa sunt, numerorum videntur ratione formata. Hoc enim fuit principale in animo conditoris exemplar. Hinc enim quatuor elementorum multitudo mutuata est est, hinc temporum vices, hinc motus astrorum, coelique conversio. Quae cum ita sint, cumque omnium status numerorum colligatione fungatur, eum quoque numerum necesse est, in. propria semper sese habentem aequaliter substantia, permanere, eumque compositum non ex diversis. Quid enim numeri substantiam conjungeret, cum ipsius exemplum cuncta junxisset? sed ex seipso videtur esse compositus. Porro autem nihil ex similibus componi videtur, nec ex his quæ nulla rationis proportione junguntur, et a se omni substantia naturaque discreta sunt. Constat ergo quoniam conjunctus est numerus, neque ex similibus esse conjunctum, neque ex his quae ad se invicem nulla ratione proportionis hserent. Erunt ergo, numeros, prima quæ conjungant, ad substantiam quidem quae constant, semperque permaneant. Neque enim ex non existentibus effici quidquam potest, et sunt ipsa dissimilia et potentia componendi. Haec autem sunt quibus numerus constat, par atque impar. Quae divina quadam potentia cum disparia sint contrariaque, tamen ex una genitura profluunt, et in unam compositionem modulationemque junguntur. CAPUT III. De diffinitione et divisione numeri, et diffinitione paris et imparis. Et primum quid sit numerus diffiniendum est. Numerus est unitatum collectio, vel quantitatis acervus ex unitatibus profusus. Hujus igitur prima divisio est in imparem atque parem. Et par quidem est, qui potest in aequalia duo dividi, uno medio non intercidente. Impar vero quem nullus in aequalia dividit quin in medio praedictus unus intercidat. Et hæc quidem hujusmodi diffinitio vulgaris est et nota.

4Bölüm IV. Pythagoras'a Göre Çift ve Tek Sayının Tarifi

Pythagorasçı öğretiye göre tarif ise şöyledir: Çift sayı, tek bir bölmede hem en büyüğe hem en küçüğe bölünebilen sayıdır: Boyutça en büyüğe, sayıca en küçüğe; bu, sözü edilen iki cinsin zıt özelliklerine göredir. Tek sayı ise bunun olamadığı, doğal bölünmesi iki eşit olmayan toplama giden sayıdır. Örneği şudur: Bir çift sayı bölünürse, bölümün boyutu bakımından ikiye ayrılmış yarıdan daha büyüğü bulunmaz; kemiyet bakımından da ikiye bölmeden daha küçüğü yoktur. Örneğin çift sayı 8, 4 ve 4'e bölünürse, daha büyük parçalar veren başka bir bölme olmaz; bütün sayıyı daha küçük bir kemiyetle bölen başka bir bölme de olmaz, çünkü iki parçaya bölmekten daha azı yoktur. Bir kimse bütünü üç parçaya bölerse boyutun toplamı azalır, ama bölümün sayısı artar. "İki cinsin zıt özelliklerine göre" sözü şunu anlatır: Yukarıda kemiyetin sonsuz çokluklara doğru arttığını, boyutların, yani büyüklüklerin ise sonsuz küçüklüklere doğru azaldığını öğrettik. Burada ise tersi olur; çünkü çiftin bu bölünmesi boyutça en büyük, kemiyetçe en küçüktür.

4

CAPUT IV. Diffinitio numeri paris et imparis secundum Pythagoram. Illa autem secundum Pythagoricam disciplinam talis est. Par numerus est, qui sub eadem divisione potest in maxima parvissimaque dividi. Maxima spatio, parvissima quantitate, secundum duorum istorum generum contrarias passiones. Impar vero numerus est, cui hoc quidem accidere non potest, sed cujus in duas inaequales summas naturalis est sectio. Hoc est autem exemplar. Ut si quilibet latus par numerus dividatur, major quidem (quantum ad divisionis spatia pertinet) non invenietur quam discreta medietas; quantitate vero nulla minor sit, quam in gemina facta partitio, ut si par numerus qui est 8, dividatur in 4 atque alios 4, nulla erit alia divisio, quae majores partes efficiat. Porro autem nulla erit alia divisio quæ totum numerum minore dividat quantitate. In duas enim partes divisione, nihil minus est. Cum enim totum quis fuerit trina divisione partitus, spatii quidem summa minuitur, sed numerus divisionis augetur. Quod autem dictum est, secundum duorum generum contrarias passiones, hujusmodi est. Prae docuimus enim quantitatem in infinitas pluralitates accrescere, spatia vero, id est magnitudines, in infinitissimas minui parvitates, atque ideo hic contra evenit; hæc namque paris divisio, spatio est maxima, parvissima quantitate,

5Bölüm V. Daha Eski Bir Tarza Göre Çift ve Tekin Bir Başka Tarifi

Daha eski bir tarza göre çift sayının başka bir tarifi vardır: Çift sayı, iki eşit parçaya da iki eşit olmayan parçaya da bölünebilen, ama iki bölmede de teklikle çiftliğin birbirine karışmadığı sayıdır. Yalnız, çiftliğin başı olan iki sayısı bunun dışındadır; o eşit olmayan bir bölmeyi kabul etmez, çünkü iki birimden ve bir bakıma iki şeyin ilk eşitliğinden oluşur. Dediğim şudur: Bir çift sayı konursa, 10'un beşerlere bölünmesi gibi iki eşit parçaya bölünebilir; aynı 10'un 3 ve 7'ye bölünmesi gibi eşit olmayan parçalara da bölünebilir. Ama öyle ki bölmenin bir parçası çiftse öbürü de çift bulunur, biri tekse öbürü de onun tekliğinden ayrılmaz. Örneğin 10 hem beşerlere hem 3 ve 7'ye bölününce iki durumda da iki parça tek çıkmıştır. Bu ya da başka bir çift sayı, örneğin 8, eşit parçalara 4 ve 4 diye bölünür, aynı 8 eşit olmayan parçalara 5 ve 3 diye bölünürse, birinci bölmede iki parça çift, ikincide iki parça tek olur. Bölmenin bir parçası çift olup öbürünün tek bulunması ya da biri tek olup öbürünün çift anlaşılması asla mümkün değildir.

Tek sayı ise hangi bölmeye girerse girsin daima eşit olmayan parçalara bölünen sayıdır; öyle ki sayının iki türünü de daima gösterir, biri öbürü olmadan asla bulunmaz, bir parça çiftliğe, öbürü tekliğe düşer. 7'yi 3 ve 4'e bölersen bir parça çift, bir parça tektir. Bütün tek sayılarda aynı şey bulunur. Tekin bölünmesinde sayının gücünü ve cevherini tabiatça kuran bu iki tür birbirinden ayrı olamaz.

5

CAPUT V. Alia secundum antiquiorem modum diffinitio paris et imparis. Secundum antiquiorem vero modum, alia est paris numeri definitio. Par numerus est qui in duo aequalia, et in duo inaequalia partitionem recipit, sed ut in neutra divisione, vel imparitati paritas, vel paritati imparitas misceatur, praeter solum paritatis principem binarium numerum, qui inæqualem non recipit sectionem, propterea quod ex duabus unitatibus constat, et ex prima duorum quodammodo paritate. Quod autem dico, tale est: si enim ponatur par numerus, potest in duo aequalia dividi, ut denarius dividitur in quinos. Porro autem et per inaequalia, ut idem denarius in 3 et in 7. Sed hoc modo, ut cum una pars fuerit divisionis par, alia quoque par inveniatur, et si una impar, reliqua ab ejus imparitate non discrepet, ut in eodem numero qui est denarius. Cum enim divisus est in quinos, vel cum in 3 et in 7 utraeque in utraque portione partes, impares exstiterunt. Si autem ipse vel alius numerus par dividatur in aequales, ut octonarius in 4 et in 4, et item per inaequales, ut idem octonarius in 5 et in 3, in illa quidem divisione utraeque partes pares factae sunt, et in hac utræque impares exstiterunt. Neque unquam fieri potest, ut cum una pars divisionis par fuerit, alia impar inveniri queat, aut cum una impar sit, alia par possit intelligi. Impar vero numerus est qui ad quamlibet illam divisionem, per inæqualia semper dividitur, ut utrasque species numeri semper ostendat, nec unquam altera sine altera sit, sed una pars paritati, imparitati alia de putatur, ut 7 si dividas in 3 et in 4, altera portio par, altera impar est. Et hoc idem in cunctis imparibus numeris invenitur. Neque unquam in imparis divisione, præter se esse possunt hae geminae species, quae naturaliter vim numeri substantiamque componunt.

6Bölüm VI. Çift ve Tekin Birbiriyle Tarifi

Bunlar birbirlerinin türleriyle de tarif edilecekse, tek sayı, çiftten artma ya da eksilme yoluyla bir birim farklı olan sayı denir. Aynı biçimde çift sayı, tekten artma ya da eksilme yoluyla bir birim farklı olan sayıdır. Çiftten bir çıkarır ya da ona bir eklersen tek olur; tekle aynı şeyi yaparsan hemen çift doğar.

6

CAPUT VI. Diffinitio paris et imparis per alterutrum. Quod si hæc etiam per alterutras species diffinienda sunt, dicetur imparem numerum esse, qui unitate differt a pari, vel incremento, vel diminutione. Item par numerus est, qui unitate differt ab impari, vel incremento, vel diminutione. Si enim pari unum dempseris vel unum adjeceris, et impar efficitur, vel si impari idem feceris, par continuo procreatur.

7Bölüm VII. Birimin Önceliği

Her sayı, çevresinde bulunan ve doğal sıralanışta kendisine bitişik olan sayıların yarısıdır. Ortaya bitişik bu ikisinin üstündekiler toplanırsa, söz konusu sayı onların da yarısıdır. İkinci sırada bitişik olanların üstündekiler de toplanırsa, önceki sayı yine yarı yerindedir. Bu, karşımıza çıkan birim sınır koyana kadar böyle sürer. Birisi 5'i koysa, iki yanında üstte 4, altta 6 bulunur. Bunlar birleşirse 10 eder, 5 bunun yarısıdır. Bunların, yani 6 ile 4'ün çevresinde olanlar, yani 3 ve 7 birleşirse, 5 yine yarıdır. İki yanda bunların dışındakiler birleşirse, bunlar da 5'in iki katıdır: 3'ün ötesinde 2, 7'nin ötesinde 8 vardır; birleşince 10 eder, 5 yine yarısıdır. Bütün sayılarda birimin sınırına varılana kadar aynı şey olur. Çünkü yalnız birimin çevresinde iki terim yoktur; bu yüzden yalnız yanındakinin yarısıdır. Birin yanında doğal olarak yalnız 2 vardır, birim onun yarısıdır. Demek ki sabittir ki birim doğal sıralanıştaki bütün sayıların ilkidir ve haklı olarak ne kadar uzarsa uzasın bütün çokluğun anası bilinir.

7

CAPUT VII. De principalitate unitatis. Omnis quoque numerus circum se positorum et naturali sibimet dispositione junctorum medietas est. Et qui super duos illos sunt, qui medio junguntur, si componantur, etiam ipsorum supra dictus numerus media portio est, et rursus illorum qui sunt super secundo loco junctos, cum ipsi quoque sint compositi, prior his numerus medietatis loco est, et hoc erit usque dum occurrens unitas terminum fecerit Ut si ponat quis quinarium numerum, altrinsecus circa ipsum sunt, supra 4, inferius 6. Hi ergo si juncti sunt, faciunt 10, quorum 5 numerus medietas est. Qui autem circa ipsos, id est circa 6 et 4 sunt, 3 scilicet et 7; idem si juncti sunt, eorum quinarius numerus medietas est. Rursus istorum, qui altrinsecus positi sunt, si jungantur, etiam hi quinarii numeri dupli sunt. Nam super 3 sunt 2, super 7 sunt 8. Hi ergo si juncti sunt faciunt 10, quorum quinarius rursus medietas est. Hoc idem in omnibus numeris evenit usque dum ad unitatis terminum perveniri quest. Sola enim unitas circum se duos terminos non habet, atque ideo ejus, qui est prope se, solius est medietas. Nam juxta unum solus est binarius naturaliter constitutus, cujus unitas media pars est. Quare constat primam esse unitatem, cunctarum qui sunt in naturali dispositione numerorum, et etiam rite totius quamvis prolixae, genitricem pluralitatis agnosci.

8Bölüm VIII. Çift Sayının Bölümü

Çift sayının üç türü vardır: Biri çift-çift (pariter par), öbürü çift-tek (pariter impar), üçüncüsü tek-çift (impariter par) denen sayıdır. Çift-çift ile çift-tek, zıt ve iki ucun yerini tutan sayılar gibi görünür. İkisine de pay alan bir orta ise tek-çift denen sayıdır.

8

CAPUT VIII. Divisio paris numeri Paris autem numeri species sunt 3. Est enim una quae dicitur pariter par, alia vero pariter impar, tertia impariter par. Et contraria quidem, locaque obtinentia summitatum, videntur esse pariter par, et pariter impar. Medietas autem quædam quæ utrorumque participat, est numerus qui vocatur impariter par.

9Bölüm IX. Çift-Çift Sayı ve Özellikleri

9

CAPUT IX. De numero pariter pari ejusque proprietatibus.

9_2

Çift-çift sayı, iki çifte bölünebilen, parçası iki başka çifte, parçanın parçası yine iki çifte bölünebilen sayıdır; bu, parçaların bölünmesi doğası gereği bölünmeyen birime varana kadar sürer. Örneğin 64'ün yarısı 32, onun yarısı 16, onun yarısı 8'dir; 8'i eşit olarak 4 böler, 4 de 2'nin iki katıdır; 2 birimin yarısıyla bölünür, doğası gereği tekil olan birim ise bölünmeyi kabul etmez. Bu sayıda her parçanın hem ad ve kelime bakımından hem kemiyet bakımından çift-çift bulunduğu görülür. Bu sayıya bence bütün parçaları hem adca hem kemiyetçe eşit derecede çift bulunduğu için çift-çift denmiştir. Parçalarının adca ve kemiyetçe nasıl çift olduğunu sonra söyleyeceğiz.

Bunların doğuşu şöyledir: Birden başlayarak iki katlı orantıyla yazdığın sayılar daima çift-çift doğar; bu doğuştan başka türlü doğmaları imkânsızdır. Sıralı gösterimle örneği şudur: Birden başlayan iki katlar 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512 olsun. Sonsuza kadar da ilerlesen hepsini böyle bulursun. Birden iki katlı orantıyla doğmuşlardır ve hepsi çift-çifttir.

Şu da az dikkate değer bir şey değildir: Her parça, sayının içindeki başka bir parçadan adını alır ve kapsayan sayının kaçta biriyse öbür çift-çift sayı, o kadar kemiyet taşır. Böylece parçalar birbirine karşılık gelir: Biri kaçta bir parçaysa, öbürü o kemiyete sahiptir; öbürü kaçta bir parçaysa, ilkinde o kadar çokluk bulunması gerekir. Önce, terim sayısı çiftse iki orta parça birbirine karşılık gelir; sonra onların üstündekiler birbirine döner; bu, iki terim uçlara varana kadar sürer. 1'den 128'e kadar çift-çift dizi konsun: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128. En büyük toplam bu olsun. Burada terim sayısı çift olduğundan tek bir orta bulunamaz. Birbirine nasıl karşılık geldikleri incelenecek iki orta vardır: 8 ve 16. Toplamın, yani 128'in sekizde biri 16, on altıda biri 8'dir. Yine bu parçaların üstündekiler, yani 32 ve 4, birbirine karşılık gelecektir: 32 toplamın dörtte biri, 4 otuz ikide biridir. Bunların üstünde 64 ikide bir, 2 ise altmış dörtte birdir. Bu, uçlar sınır oluşturana kadar sürer; onların da aynı karşılıktan yararlandığında şüphe yoktur: Bütün toplam bir kere 128'dir, bir ise yüz yirmi sekizde birdir.

Terim sayısı tek olursa, yani toplamlar (terim ile toplamı aynı anlamda kullanıyorum) tek olursa, tekin tabiatına göre tek bir orta bulunabilir ve kendi kendine karşılık gelir. Dizi 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64 konursa tek orta 8 olur. 8, bütün toplamın sekizde biridir ve adlandırma ile kemiyet bakımından kendine döner. Yukarıdaki gibi onun çevresindeki terimler de kendi kemiyetlerine göre birbirlerine ad verir, kelimelerini değiştirir: 4 toplamın on altıda biri, 16 dörtte biridir. Bunların üstünde 32 ikide bir, 2 otuz ikide birdir; bütün toplam bir kere 64'tür, altmış dörtte bir ise birim bulunur. "Bütün parçaları adca ve kemiyetçe çift-çift bulunur" sözü işte budur.

Bunun ilahî bir özen ve kararlılıkla tamamlandığı şundan da görülür: Bu sayıda sırayla konan küçük toplamlar üst üste yığılınca daima bir sonrakinden bir eksik olur. 1'i ardındaki 2'ye eklersen 3 olur, yani 4'ün bir eksiği. Bunlara 4'ü eklersen 7 olur, ardındaki 8 onu yalnız bir birimle geçer. Bunlara 8'i eklersen 15 olur; bir birim engel olmasa 16'ya eşit olurdu. Sayının ilk çocuğu da bunu korur: İlk olan birim, ardındaki 2'den yalnız bir birim küçüktür. Dolayısıyla toplamın bütün artışının kendi başlangıcına uymasında şaşılacak bir şey yoktur. Bu inceleme, fazla ya da eksik diye göstereceğimiz sayıları anlamada bize çok yarayacaktır; çünkü orada parçaların yığılmış kemiyeti bütün sayının sınırıyla karşılaştırılır.

9_2

Pariter par numerus est qui potest in duo paria dividi, ejusque pars in alia duo paria, partisque pars in alia duo paria, ut hoc toties fiat, usque dum divisio partium ad indivisibilem naturaliter perveniat unitatem. Ut, 64 numerus habet medietatem 32, hic autem medietatem 16, hic vero 8, hunc quoque quaternarius in aequa partitur, qui binarii duplus est, sed binarius unitatis medietate dividitur quae unitas naturaliter singularis, non recipit sectionem. Huic numero videtur accidere, ut quæcunque ejus fuerit pars, cum nomine ipso vocabuloque pariter par inveniatur, tum etiam quantitate. Sed ideo mihi videtur hic numerus pariter par vocatus, quod ejus omnes partes et nomine et quantitate pares pariter inveniantur. Quomodo autem et nomine et quantitate pares habeat partes hic numerus, post dicemus. Horum autem generatio talis est. Ab uno enim quoscunque in duplici proportione nota veris, semper pares pariter procreantur. Praeter hanc autem generationem ut nascantur aliter, impossibile est. Hujus autem rei tale videtur per ordinem descriptionis exemplum. Sint itaque cuncti duplices ab uno 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256, 512, atque hinc si fiat infinita progressio, tales cunctos invenies. Factique sunt ab uno in duplici proportione, et omnes sunt pariter pares. Illud autem non minima consideratione dignum est quod ejus omnis pars, ab una parte quacunque quae intra ipsum numerum est denominatur, tantamque summam quantitatis includit, quota pars est alter numerus pariter paris, illius qui eum continet quantitatis. Itaque fit ut sibi partes ipsae respondeant, ut quota pars una est, tantam habeat altera quantitatem, et quota pars ista est, tantam in priore summam necesse sit multitudinis inveniri. Et primum fit, si pares fuerint dispositiones, ut duae mediae partes sibi respondeant, post vero quae super ipsas sunt sibi invicem convertantur, atque hoc idem liat donec uterque terminus extremitates incurrat. Ponatur enim pariter paris ordo, ab uno usque 128, hoc modo 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, et ea sit summa maxima. In hoc igitur quoniam pares dispositiones sunt, una medietas non potest inveniri. Sunt igitur duae, id est 8 et 16, quae considerandæ sunt, quemadmodum ipsae sibi respondeant. Totius enim summae, id est 128, octava pars est 16, sexta decima 8. Rursus super has partes quae sunt, ipsae sibi invicem respondebunt, id est 32 et 4. Nam 32 quarta pars est totius summae, 4 vero trigesima secunda. Rursus super has partes 64, secunda pars est, 2 vero sexagesima quarta. Donec extremitates limitem faciant, quas dubium non est eadem responsione gaudere. Est enim omnis summa, semel 128, unus vero, centesimus vigesimus octavus. Si autem impares terminos ponamus, id est summas (idem enim terminos, quod summas, nomino), secundum imparis naturam, potest una medietas inveniri, atque una sibi ipsa est responsura. Si enim ponatur hic ordo 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, una erit sola medietas, id est 8. Qui 8 summæ totius pars est octava, et sibi ipsi ad denominationem quantitatemque convertitur. Eodemque modo, sicut superius, circa ipsum qui sunt termini, donant sibi mutua nomina, secundum proprias quantitates, vocabulumque permutant. Nam 4 sexta decima pars est totius summae, 16 vero quarta. Et rursus super hos terminos, 32 secunda pars est totius summse, 2 vero trigesima secunda, et semel tota summa 64 sunt, sexagesima quarta vero unitas invenitur. Hoc igitur est quod dictum est, omnes ejus partes et nomine et quantitate pariter pares inveniri. Hoc quoque multa consideratione, multaque constantia divinitatis perfectum est, ut ordinatim dispositæ minores summae in hoc numero et super seipsas coacervatae sequenti minus uno semper sequentur. Si enim unum jungas his qui sequuntur duobus, fiunt 3, id est, qui uno minus quaternario cadunt. Et si superioribus addas 4, sunt 7, qui ab octonario sequente sola unitate vincuntur. Sed si eosdem 8 supradictis adjunxeris, 15 fient, qui par 16 numeri existeret quantitati, nisi minor unitas impediret. Hoc autem prima etiam numeri progenies servat atque custodit. Namque unitas quae prima est, duobus sub sequentibus sola est unitate contractior. Unde nihil mirum est, totum summae crementum proprio consentire principio. Haec autem nobis consideratio maxime proderit, in his numeris cognoscendis quos superfluos vel imminutos imperfectosque monstrabimus. Illic enim coacervata quantitas partium numeri totius termino comparatur.

9_3Şunu da unutmamalıyız: Bu sayıda birbirine karşılık gelen parçalar çarpılınca aynı dizinin en büyük ucu olan toplam çıkar. Terim sayısı çiftse önce ortalar çarpılır, sonra üstlerindekiler, uçlara varana kadar. Çift sayıda terim, çiftin tabiatı gereği ortada iki terim içerir: En büyük terimin 128 olduğu dizide olduğu gibi. Burada ortalar 8 ve 16'dır; birbiriyle çarpılınca çokluk artarak en büyük toplamı verirler: 8 kere 16 ya da 16 kere 8, 128 eder. Bunların üstündeki sayılar çarpılınca da aynı olur: 4 ile 32'yi çarparsan söz konusu ucu verirler; 4 kere otuz iki ya da 32 kere dört, değişmez bir zorunlulukla 128 eder. Bu, uç terimlere, yani 1 ve 128'e kadar gider: Bir kere 128, uç terimdir; 128 kere birimi çarpsan önceki kemiyetten hiçbir şey değişmez.

Terim sayısı tekse bir tek orta terim bulunur ve kendi çarpımıyla kendine karşılık gelir. En büyük terimi 64 olan dizide tek orta 8'dir. Onu sekiz kere, yani kendisiyle çarparsan 64 eder. Bu ortanın üstündekiler de, az önce iki ortanın üstündekilerin yaptığı gibi aynı şeyi verir: 4 kere 16, 64'tür; 16 kere 4 de aynıdır. Yine 2 kere 32, 64'ten ayrılmaz; 32 kere 2 de aynı toplamı verir; bir kere 64 ya da 64 kere birim, aynı sayıyı hiçbir farklılık olmadan geri verir.

9_3

Illud quoque nulla possumus oblivione transmittere, quod in hoc numero respondentibus sibi invicem partibus multiplicatis, major extremitas ejusdem numeri summaque conjicitur. Et primum si pares fuerint dispositiones, medii multiplicantur, atque inde qui super ipsos sunt, usque ad supradictos extremitates. Si enim fuerint pares dispositiones, secundum naturam paris duos in medio terminos continebunt, ut in ea dispositione numerorum in qua extremus terminus 128 finitur. In hoc enim numero medietates sunt 8, scilicet, et 16 quas in se multiplicatæ majoris summam crescente pluralitate conjicient. Octies enim 16, vel sedecies 8 si multiplices, 128 summa concrescit. Atque hi numeri qui super eosdem sunt, si multiplicentur idem faciunt. Nam 4 et 32 in se si multiplices supradictam facient extremitatem, 4 enim trigies et bis, vel quater 32 ducti, 128 immutabili necessitate complebunt. Atque hoc usque ad extremos terminos cadit, id est 1 et 128. Semel enim extremus terminus 128 est. Centies vigies atque octies unitate multiplicata, nihil de priore quantitate mutabitur. Si autem impares fuerint dispositiones, unus medius terminus invenitur, atque ipse sibi propria multiplicatione respondet. In eo namque ordine numerorum, ubi extremus terminus 64 pluralitate concluditur, sola invenitur una medietas, id est 8. Quam si octies, id est in semetipsam multiplices 64 explicabit. Atque idem reddunt illi qui super hanc medietatem sunt, ut dudum hi qui super duas positi faciebant. Nam quater 16, 64 sunt, et sedecies 4 idem complent. Rursus bis 32, facti a 64 non discedunt, et trigies bis duo, eosdem cumulant, et semel 64, vel unitas sexagies quater multiplicata, eumdem numerum sine ulla varietate restituent.

10Bölüm X. Çift-Tek Sayı ve Özellikleri

10

CAPUT X. De numero pariter impari ejusque proprietatibus.

10_2

Çift-tek sayı da çiftliğin tabiatını ve cevherini almıştır, ama bölünmede çift-çift sayının tabiatına zıttır. Onun ne kadar farklı bir yöntemle bölündüğü gösterilecektir. Çift olduğundan eşit parçalara bölünmeyi kabul eder, ama parçaları hemen bölünmez ve kesilmez kalır: 6, 10, 14, 18, 22 ve benzerleri gibi. Bu sayıları iki parçaya böldün mü, kesemeyeceğin bir teke çarparsın. Bunların bütün parçalarının adları, adlandırılan parçaların kemiyetlerine zıttır. Bu sayının herhangi bir parçasının adlandırmasıyla kemiyetinin aynı cinsten olması asla mümkün değildir. Adlandırma çiftse parçanın kemiyeti tek, adlandırma tekse kemiyet çifttir. Örneğin 18'de: İkide biri, yani yarısı, adı çifttir, 9'dur, bu kemiyet tektir. Üçte biri, adı tektir, 6'dır, bu çokluk çifttir. Tersine çevirirsen, altıda biri, adı çifttir, 3'tür, 3 ise tektir. Dokuzda biri, adı tektir, 2'dir, bu çift sayıdır. Öbür bütün çift-tek sayılarda aynı şey bulunur. Herhangi bir parçanın adıyla sayısının aynı cinsten olması asla mümkün değildir.

Bu sayıların doğuşu şöyledir: Birden başlayarak iki farkla, yani doğal sırayla dizilmiş bütün tek sayılar 2 ile çarpılırsa, doğan sayıların hepsi çift-tek olur. Önce birim, yani 1 konsun, sonra ondan iki fazla olan 3, sonra yine iki fazla olan 5 ve böylece sonsuza. Dizi 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19 olsun. Bunlar doğal olarak ardışık teklerdir; aralarına çift sayı girmez. Bunları 2 ile çarparsan şunları yaparsın: İki kere bir (bölünür ama parçaları, birimin kesilemez tabiatı yüzünden bölünemez), iki kere 3, iki kere 5, iki kere 7, iki kere 9, iki kere 11 vb. Bunlardan 2, 6, 10, 14, 18, 22 doğar. Bunları bölersen bir tek kesimi kabul eder, ötekini reddederler; çünkü ikinci bölme, yarının tek oluşuyla engellenir. Bu sayılar arasında yalnız 4'lük bir fark vardır: 2 ile 6 arasında 4 vardır; yine 6 ile 10, 10 ile 14, 14 ile 18 arasındaki farkı da 4 yapar. Hepsi birbirini dörtlük bir sayıyla geçer. Bu, ilk konanlar, yani bunların temelleri birbirini ikiyle geçtiği içindir; onları 2 ile çarptığımızdan ilerleyiş 4'e çıkmıştır. İki kere iki 4 eder. Demek ki doğal sayı dizisinde çift-tek sayılar birbirinden beşinci sırada bulunur, birbirini yalnız 4 ile geçer, arada 3 sayı atlar ve tek sayıların 2 ile çarpımından doğar.

Bu iki sayı türüne, yani çift-çift ile çift-teke zıt denir. Çünkü çift-tek sayıda bölünmeyi yalnız en büyük uç kabul eder, öbüründe ise yalnız en küçük terim bölünmeden kurtulmuştur. Ayrıca çift-çift sayıda, uçlardan başlayıp ortalara doğru ilerlenince, uçların çarpımı kendi içlerindekilerin çarpımına eşittir; bu, terim sayısı çiftse iki ortaya varana kadar sürer. Terim sayısı tekse, tek ortanın kendisiyle çarpımı, iki yanındaki parçaların çarpımına eşittir; bu da uçlara varana kadar sürer. 2, 4, 8, 16 dizisinde 2 kere 16, 4 kere 8'e eşittir: İkisi de 32 eder. Dizi tekse, 2, 4, 8 gibi, uçlar ortanın çarpımını yapar: İki kere 8, 16'dır; dört kere dört de 16'dır, bu sayı 4'ün karesidir. Çift-tek sayıda ise ortada tek terim varsa, o, çevresindeki terimlerin toplamının yarısıdır; bunların üstündeki terimlerin de yarısıdır. Bu, bütün terimlerin uçlarına kadar sürer. Örneğin 2, 6, 10 çift-tek dizisinde 2 ile 10 birleşince 12 eder, 6 bunun yarısı bulunur.

10_2

Pariter autem impar numerus est qui et ipse quidem paritatis naturam substantiamque sortitus est, sed in contraria divisione, naturae numeri pariter paris opponitur. Docebitur namque quam longe hic dissimili ratione dividatur. Nam quoniam par est, in partes aequales recipit sectionem, partes vero ejus mox in divisibiles atque insecabiles permanebunt, ut sunt 6, 10, 14, 18, 22, et his similes. Mox enim hos numeros si in gemina fueris divisione partitus, incurris in imparem, quem secare non possis. Accidit autem his quod omnes partes contrarie denominatas habent, quam sunt quantitates ipsarum partium quae denominantur. Neque unquam fieri potest ut quælibet pars hujus numeri ejusdem generis denominationem quantitatemque suscipiat. Semper enim si denominatio fuerit par, quantitas partis erit impar, et si fuerit denominatio impar, quantitas erit par, ut in 18. Secunda ejus pars est, id est medio, quod paritatis nomen est 9, quae impar est quantitas. Tertia vero quae impar est denominatio sex, cui par pluralitas est. Rursus si convertas, sexta pars quae par est denominatio, tres sunt, sed ternarius impar est. Et nona pars, quod impar est vocabulum, 2 qui par numerus est. Atque idem in aliis cunctis qui sunt pariter impares invenitur. Neque unquam fieri potest, ut cujuslibet partis, sit ejusdem generis nomen et numerus. Fit autem horum procreatio numerorum, si ab uno disponantur, quicunque duobus differunt, id est omnibus imparibus naturali sequentia atque ordine constitutis. Namque hi si per binarium numerum multiplicentur, omnes pariter impares, rite pluralitas dimensa efficiet. Ponatur enim prima unitas, id est 1, et post hanc qui ab hac duobus differt, id est 3 et post hunc qui rursus a superiore duobns, id est 5, et hoc in infinitum. Et sit hujusmodi dispositio 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19. Hi ergo naturaliter sequentes impares sunt, quos nullus in medio par numerus distinguit: hos si per binarium numerum multiplices, efficies hoc modo, bis unum, id est qui dividitur quidem, sed ejus partes indivisibiles reperiuntur propter insecabilis unitatis naturam. Bis 3, bis 5, bis 7, bis 9, bis 11, et deinceps, ex quibus nascuntur hi, 2, 6, 10, 14, 18, 22. Quos si dividas, unam recipiunt sectionem, caeteram repudiantes, quod secunda divisio ab imparis medietate partis excluditur. His autem numeris ad se invicem quaternarii sola distantia est. Namque inter 2 et 6 numeros, 4 sunt. Rursus inter 6 et 10, et inter 10 et 14, et inter 14 et 18, idem quaternarius differentiam facit. Hi namque omnes quaternaria sese numerositate transcendunt. Quod idcirco contingit, quoniam primi qui positi sunt, hoc est eorum fundamenta, binario se numero praecedebant, quos quoniam per binarium multiplicavimus, in quaternarium numerum crevit illa progressio. Duo enim per bis multiplicati quaternarii faciunt summam. Igitur in naturalis numeri dispositione, pariter impares numeri quinto loco a se distant, solis 4 se præcedunt, 3 in medio transeuntes, per binarium numerum multiplicatis imparibus, procreati. Contrariæ vero esse dicuntur hæ species numerorum, id est pariter par et pariter impar, quod in numero pariter impari sola divisionem recipit major extremitas, in illo vero solus minor terminus sectione solutus est, et quod in forma pariter paris numeri ab extremitatibus incipientibus, et usque ad media progredientibus, quod continetur sub extremis terminis, idem est illi quod continetur sub intra se positis summulis. Atque hoc idem usque dum ad duas media tates fuerit ventum, in dispositio nibus scilicet paribus. Si autem fuerint impares dispositiones, quod ab una medietate conjicitur, hoc idem sub altrinsecus positis partibus procreatur. Atque hoc usque dum ad extremitates processio fiat. In ea enim dispositione quae est 2, 4, 8, 16, idem reddunt 2 per 16 multiplicati, quod 4 per octonarium numerum ducti. Utroque enim modo 32 fient. Quod si impar sit ordo, ut est 2, 4, 8, idem facient extremi quod medietas. Bis enim 8 sunt 16, quatuor quater sunt 16, qui numerus a quaternario in se ducto perficitur. In numero vero pariter impari, si fuerit unus in medio terminus, circum se positorum terminorum si in unum redigantur medietas est. Et idem eorum quoque qui super hos sunt terminos medietas est. Atque hoc usque ad extremos omnium terminorum, ut in eo ordine qui est pariter imparium numerorum 2, 6, 10 junctus binarius cum denario 12 explet, cujus senarius medietas invenitur.

10_3Birbirine bitişik iki orta varsa, ikisinin toplamı üstlerindeki terimlerin toplamına eşit olur. 2, 6, 10, 14 dizisinde 2 ve 14 birleşince 16 eder; 6 ile 10 birleşince de aynı sayı olur. Daha çok terimli dizilerde bu, ortalardan başlayıp uçlara varana kadar olur.

10_3

Si vero fuerint duae medietates junctæ, ipsæ utraeque æquales erunt super se terminis constitutis. Ut est in hoc ordine, 2, 6, 10, 14. Juncti enim 2 et 14, in 16 crescunt, quos senarius cum denario copulatus efficiet. Atque hoc in numerosioribus terminis initio sumpto a mediis evenit, usque dum ad extrema veniatur.

11Bölüm XI. Tek-Çift Sayı ve Özellikleri; Genişlikte ve Uzunlukta Tablonun Çift-Tek ve Çift-Çift Sayıların Tabiatına Bağlı Oluşunun Açıklanması

11

CAPUT XI. De numero impariter pari ejusque proprietatibus, et descriptionis ad impariter paris, in latitudine, in longitudine, ad pariter paris naturam pertinentis, expositio,

11_2

Tek-çift sayı iki türden de oluşmuştur ve orta konumdadır, iki uçla çevrilidir; öyle ki ikisinden farklı olduğu noktada da birbirine benzeyen bir yakınlıkla bağlanır. Bu sayı eşit parçalara bölünür, parçası da başka eşit parçalara bölünebilir, kimi zaman parçaların parçaları da bölünür, ama bu eşit bölünme birime kadar ilerlemez: 24 ve 28 gibi. Bunlar yarılara bölünebilir, parçaları da hiç şüphesiz başka yarılara ayrılır. Parçaları başka bölümler kabul eden, ama bölümü birime varmayan başka sayılar da vardır. Birden çok kesimi kabul ettiği için çift-çiftle benzerliği vardır, çift-tekten ayrılır. Kesim bire kadar gitmediği için de çift-teki reddetmez, ama çift-çiftten ayrılır. Bu sayının hem ötekilerin sahip olmadıkları iki şeye sahip olması hem de onların kabul ettikleri iki şeyi taşıması söz konusudur. İkisinin de sahip olmadığı şuna sahiptir: Birinde yalnız en büyük terim bölünürken, öbüründe yalnız en küçük terim bölünmezken, bunda ne yalnız en büyük terim bölünür ne de yalnız en küçük terim bölünmeden kalır. Parçalar ayrılır ama kesim birime ulaşmaz; birimden önce kesemeyeceğin bir terim bulunur. Onların kabul ettiklerini de taşır: Bazı parçalar, çift-çift sayıya benzer biçimde, kendi cinsine göre kemiyetine karşılık gelir ve adlanır; bazı parçalar ise, çift-tekin suretine göre, kendi kemiyetinin zıddı bir adlandırma alır. 24'te parçanın kemiyeti çifttir ve çift sayıdan ad alır: Dörtte biri 6, ikide biri 12, altıda biri 4, on ikide biri 2'dir; bunlar parçaların adıyla kemiyetin çiftliğinden ayrılmaz. Zıt adlandırılanlar ise şunlardır: Üçte biri 8, sekizde biri 3, yirmi dörtte biri 1'dir. Burada adlandırmalar çift olunca kemiyetler tek, toplamlar çift olunca adlandırmalar tek bulunur.

Bu sayılar, cevherlerini ve tabiatlarını kendi doğuşlarında da gösterecek biçimde, çift-çiftlerden ve çift-teklerden doğar. Çift-tekler bütün tek sayıların sırayla konmasından, çift-çiftler iki katlı ilerleyişten doğuyordu. Öyleyse bütün tek sayılar doğal sırayla dizilsin, altlarına da 4'ten başlayan bütün iki katlar konsun; şöyle: üstte 3, 5, 7, 9, 11, 13; altta 4, 8, 16, 32, 64, 128. Bunlar böyle konunca, ilk terim alttaki ilk terimle çarpılırsa, yani 3 ile 4, ya da aynı ilk terim ikinciyle, yani 3 ile 8, ya da üçüncüyle, yani 3 ile 16 çarpılır ve bu sonuna kadar sürerse; ya da ikinci terim ilkle ve ikinciyle, üçüncüyle çarpılır ve bu çarpma sona kadar götürülürse; ya da üçüncü terim ilkten başlayıp sona kadar giderse; böylece dördüncü ve bütün üsttekiler sırayla alttakileri çarparsa, hepsi tek-çift sayılar doğurur. Örnek alalım: 3 kere 4, 12; 5 kere 4, 20; 7 kere 4, 28 eder ve bu sona kadar böyle gider. Yine 8 kere 3, 24; 8 kere 5, 40; 8 kere 7, 56 eder. Bu tarzda bütün alttaki iki katlar üsttekilerle çarpılırsa ya da üsttekiler alttakileri çarparsa, doğanların hepsini tek-çift bulursun.

Bu sayının şaşılacak sureti şudur: Sayıların düzeni ve şekli görülünce, genişliğine çift-tek sayıların, uzunluğuna çift-çift sayıların özelliği bulunur. Genişliğine iki uç, iki ortaya eşittir ya da iki uç tek ortanın iki katıdır. Uzunluğuna ise çift-çift sayının özelliğini gösterir: İki ortanın çarpımı uçların çarpımına, ya da tek ortanın karesi iki ucun çarpımına eşittir. Aşağıdaki şekil şöyle yapılmıştır: 3'ün çift-çift dizideki sayıları çarparak doğurduklarını ilk satıra yerleştirdik. Yine 5'in aynılarını çarparak doğurduklarını ikinci sıraya koyduk. Sonra 7'nin çarparak doğurduklarını üçüncü sıraya yazdık. Şeklin kalan kısmını da aynı biçimde tamamladık.

11_2

Impariter par numerus est ex utrisque confectus, et medietatis loco gemina extremitate concluditur, ut qua ab utroque discrepet, eadem ad alterutrum cognatione jungatur. Hic autem talis est qui dividitur in aequas partes, cujusque pars in alias aequas dividi potest, et etiam aliquando partes partium dividuntur, sed non ut usque ad unitatem progrediatur aequa bilis illa distinctio, ut sunt 24, et 28. Hi enim possunt in medietates dividi, et eorum rursus partes in alias medietates, sine aliqua dubitatione solvuntur. Sunt etiam quidam alii numeri, quorum partes alias recipiunt divisiones, sed ipsa divisio ad unitatem usque non pervenit. Igitur in eo quod plus quam unam suscipit sectionem, habet similitudinem pariter paris, sed a pariter impari segregatur. In eo vero quod usque ad unum sectio illa non ducitur, pariter imparem non refutat, sed a pariter pari disjungitur. Contingit autem huic numero et utraque habere quae superiores non habent, et utraque quae illi recipiunt obtinere. Et habet quidem quod utrique non habent, quod cum in uno solus major terminus divideretur, in alio vero solus minor terminus non divideretur, in hoc neque solus major terminus divisionem recipit, neque minor solus terminus a divisione sejungitur. Nam et partes solvuntur, et usque ad unitatem sectio illa non pervenit, sed ante unitatem invenitur terminus, quem secare non possis. Obtinet autem quae illi quoque recipiunt, quod quædam partes ejus respondent, denominanturque secundum genus suum ad propriam quantitatem, ad similitudinem, scilicet pariter paris numeri. Aliæ vero partes contrariam denominationem sumunt propriæ quantitatis, ad pariter imparis scilicet formam. In 24 enim numero, par est quantitas partis a pari numero denominata. Nam quarta 6, secunda vero 12, sexta vero 4, duodecima 2, quae vocabulo partium a quantitatis paritate non discrepant. Contrarie vero denominantur, cum tertia pars octo, octava vero 3, vigesima autem quarta 1, quae denominationes cum pares sint inveniuntur impares quantitates, et cum sint pares summae, sunt impares denominationes. Nascuntur autem tales numeri ita, ut substantiam naturamque suam in ipsa etiam propria generatione designent, ex pariter paribus et pariter imparibus procreati. Pariter enim impares, cunctis dudum ordinatim positis imparibus, nascebantur, pariter vero pares ex duplici progressione. Disponantur igitur omnes in ordinem naturaliter impares, et sub his a quatuor inchoantes omnes duplices, et sint hoc modo: His igitur ita positis, si primus primi multiplicatione concrescat, id est si quaternarii ternarius, vel si idem primus secundi, id est octonarii ternarius, vel si idem primus tertii, id est 16 ternarius, et idem usque ad ultimum, vel si secundus primi et secundi, vel si secundus tertii, et eadem usque ad extremum multiplicatio proferatur, vel si tertius a primo inchoans usque in extremum transest. Atque ita quartus et omnes in ordinem superiores multiplicent eos qui sub ipsis in dispositione sunt, omnes impariter pares procreabunt. Hujus autem rei tale sumamus exemplum, si tres quater multiplices, 12 fient; vel si 5 quatuor multiplicent, 20 numerus excrescet; vel si item 7 multiplicent 4, 28 succrescet, atque hoc usque in finem: Rursus si 8 multiplicent 3, nascentur 24. Si 8 in 5, fiunt 40; si 8 in 7, colligentur 56. Atque ad hunc modum si omnes inferiores duplices, a superioribus multiplicentur, vel si superiores eosdem inferiores multiplicent, cunctos qui nati fuerint impariter pares invenies. Atque hæc est admirabilis hujus numeri forma, quod cum fuerit ipsa dispositio descriptioque perspecta numerorum, ad latitudinem pariter imparium, ad longitudinem pariter parium numerorum proprietas invenitur. Sunt enim in latitudinem duabus medietatibus æquales duae extremitates, vel una medietate duae duplices extremitates. In longitudinem vero, pariter paris numeri rem proprietatemque designat. Quod enim sub duabus medietatibus continetur, aequale est ei quod sub extremis conjicitur, vel quod ab una medietate nascitur, ae. quale est illi quod sub utrisque extremitatibus continetur. Descriptio autem quæ supposita est, hoc modo facta est. Quantoscunque in ordine pariter parium numerorum ternarius multiplicavit, quicunque ex eo procreati sunt, primo sunt versu dispositi. Rursus qui eosdem multiplicante quinario nati sunt, secundo loco constituti sunt. Post vero quos septenarius caeteros multiplicando procreavit, eosdem tertio conscripsimus loco, atque idem reliqua descriptionis parte perfecimus.

11_3Aşağıdaki formülde çift-çift ve çift-tekin tek-çifte benzerliği gösterilmektedir. [Kaynakta şekil düşmüştür; metne göre kuruldu:]

11_3

In hac formula sequenti, similitudo pariter paris et pariter imparis, ad impariter parem, ostenditur.

12 24 48 96
20 40 80 160
28 56 112 224
36 72 144 288
12Bölüm XII. Tek-Çift Sayının Genişlikte ve Uzunlukta Çift-Tek ve Çift-Çift Tabiatına Bağlı Tablosunun Açıklanması

Yukarıda düzenlenen şeklin açıklaması şudur: Genişliğine bakarsan, iki terimin tek ortası olan yerde, terimleri birleştirirsen onları kendi ortalarının iki katı bulursun: 36 ve 20, 56 eder, yarısı 28'dir; bu, aralarındaki orta terimdir. Yine 28 ve 12'yi birleştirirsen 40 eder, yarısı 20'dir; onların orta terimi bulunur. İki orta olan yerde ise iki uç birleşince iki ortaya eşit olur: 12 ile 36'yı birleştirirsen 48 eder; ortaları, yani 20 ve 28'i toplarsan aynı sayı olur. Genişliğin öbür kısmında da aynı sırayla doğan sayılar işaretlenmiştir ve genişliğin her iki kısmında yöntem ayrılmaz. Aynı sırada öbür sayılarda da aynı şeyi görürsün. Bu, çift-tek sayının suretine göre olur; bu özelliğin onda bulunduğu yukarıda yazıldı.

Uzunluğuna bakarsan, iki terimin tek ortası olan yerde, uçların çarpımından doğan şey, orta terimin kendi çokluğunun artışını alması, yani karesiyle olur. 12 kere 48, 576 eder. Orta terimleri 24 kendisiyle çarpılırsa yine 576 doğar. Yine 24 ile 96 çarpılırsa 2304 eder; orta terimleri 48 kendisiyle çarpılırsa aynı 2304 doğar. İki terimin iki ortayı içerdiği yerde ise uçların çarpımı, ortaların birbiriyle çarpımına eşittir: 12 kere 96, 1152 eder; iki ortaları, yani 24 ve 48 birbiriyle çarpılırsa yine 1152 verir. Bu, çift-çift sayının taklidi ve yakınlığıdır; bu özelliğin kendisinde doğuştan bulunduğu, ondan pay alarak geldiği anlaşılır. Uzunluğun öbür yanında da aynı yöntem ve şekil işaretlenmiştir. Demek ki bu sayının önceki iki sayıdan doğduğu açıktır, çünkü onların özelliklerini taşır.

12

CAPUT XII. Descriptionis ad impariter paris, in latitudine, in longitudine, ad pariter paris naturam pertinentis expositio. Superius igitur digestæ descriptionis haec ratio est. Si ad latitudinem respicias, ubi est duorum terminorum una medietas, ipsosque terminos jungas, duplos eos medietate propria reperies, ut 36 et 20 faciunt 56, quorum medietas est 28, qui medius est inter eos terminus constitutus. Et rursus 28 et 12, si jungas, faciunt 40, quorum 20 medietas, medius eorum terminus invenitur. At vero ubi duas medietates habent, utraeque extremitates junctae, utrisque medietatibus aequales fiunt, ut 12 et 36 cum junxeris fiunt 48, horum si medietates sibimet applicaveris, id est 20 et 28, idem erit, atque in alia parte latitudinis, eodem ordine qui fiant numeri, notati sunt. Neque ulla in re ratio utrisque latitudinis discrepabit, idemque in eodem ordine in cæteris numeris pernotabis, et hoc secundum formam pariter imparis numeri fit, in quo hanc proprietatem esse supra jam scriptum est. Rursum si ad longitudinem respicias, ubi duo termini unam medietatem habent, quod fit ex multiplicatis extremitatibus, hoc fit si medius terminus suæ capiat pluralitatis augmenta. Nam duodecies 48 faciunt 576. Medius vero eorum terminus, id est 24, si multiplicetur, eosdem rursus 576 procreabit. Et rursus si 24 in 96 multiplicentur, faciunt 2304. Quorum medius terminus, id est 48, si in semetipsum ducatur, idem 2304 procreatur. Ubi autem termini duo duas medietates includunt, quod fit multiplicatis extremitatibus, hoc idem redditur in alterutram summam medietatibus ductis. Duodecies enim 96 multiplicatis 1152 procreantur, duæ vero eorum medietates, id est 24 et 48, si in semetipsas multiplicentur, eosdem 1152 restituent. Atque hoc est, ad imitationem cognationemque numeri pariter paris, a quo participatione tracta, hæc ei recognoscitur ingenerata proprietas. Et in alio vero latere longitudinis, eadem ratio descriptioque notata est. Quare manifestum est hunc numerum ex prioribus duobus esse procreatum, quoniam eorum retinet proprietates.

13Bölüm XIII. Tek Sayı ve Bölümü

Tek sayı, çift sayının tabiatından ve cevherinden ayrıdır. Çünkü çift iki eşit kola bölünebilir, teki ise araya giren birim kesilmekten alıkoyar. Benzer biçimde üç alt bölümü vardır: Birinci kısmı asal ve bileşik olmayan (primus et incompositus) denen sayıdır. İkincisi ikincil ve bileşik (secundus et compositus) sayıdır. Üçüncüsü ise bunların ortasında bağlanmış olan ve ikisinin yakınlığından tabiatça bir şey alan sayıdır; kendi başına ikincil ve bileşiktir, ama başkalarıyla karşılaştırıldığında asal ve bileşik olmayan bulunur.

13

CAPUT XIII. De numero impari ejusque divisione Impar quoque numerus est, qui a paris numeri natura substantiaque disjunctus est. Siquidem illi in gemina membra aequa dividi potest, hic ne secari queat, unitatis impedit interventus. Tres habet similiter subdivisiones, quarum una ejus pars est is numerus qui vocatur primus et incompositus. Secunda vero, qui est secundus et compositus. Et tertia is qui quadam horum medietate conjunctus est, et ab utriusque cognatione aliquid naturaliter trahit, qui est per se quidem secundus et compositus, sed ad alios comparatus, primus et incompositus invenitur.

14Bölüm XIV. Asal ve Bileşik Olmayan Sayı

Asal ve bileşik olmayan sayı, bütün sayının kemiyetinden adını alan parçadan başka parçası olmayan, bu parçanın da yalnız birim olduğu sayıdır: 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31 gibi. Bunların her birinde, yukarıda dendiği gibi, kendilerinden adını alan ve yalnız birim olan parçadan başka parça bulunmaz. Üçte bir tek parça vardır, üçte biri; adını üçten alır ve bu üçte bir birimdir. Aynı biçimde 5'te yalnız beşte bir parça vardır ve o birimdir; her birinde aynı şey bulunur. Buna asal ve bileşik olmayan denmesinin sebebi, bütün sayıların anası birim dışında onu hiçbir sayının ölçmemesidir. 2, 3'ü ölçmez: Yalnız ikiyi üçle karşılaştırırsan azdır; iki kere iki yaparsan üçü aşar, 4 olur. Bir sayı bir başkasını şöyle ölçer: Sayı karşılaştırıldığı sayıya bir, iki, üç ya da kaç kere olursa olsun, toplam ne eksilip ne artarak, onun sınırına kadar ulaşır. Örneğin 2'yi 6 ile karşılaştırırsan, 2, 6'yı üç kerede ölçer. Asal ve bileşik olmayanları birimden başka hiçbir sayı ölçmez; çünkü başka sayılardan bileşmiş değildir, yalnız birimlerin kendi içinde artması ve çarpılmasıyla doğarlar. Üç kere bir 3, beş kere bir 5, yedi kere bir 7 eder; yukarıda yazdığımız öbürleri de aynı biçimde doğar. Bunlar kendileriyle çarpılınca başka sayılar yaparlar; onları ilk, şeylerin ilk cevherini ve gücünü almış, kendilerinden doğanların hepsinin adeta unsurları olarak bulursun. Çünkü bileşik olmayan ve yalın bir doğuşla biçimlenmiş sayılardır ve kendilerinden çıkan bütün sayılar bunlara çözülür; kendileri ise ne başkalarından doğar ne de başkalarına indirgenir.

14

CAPUT XIV. De primo et incomposito. Et primus quidem et incompositus est, qui nullam aliam partem habet, nisi eam quae a tota numeri quantitate denominata sit, ut ipsa pars non sit nisi unitas, ut sunt 3, 5, 7, II, 13,17, 19, 23, 29, 31. In his ergo singulis nulla unquam alia pars invenietur, nisi quæ ab ipsis denominata est, et ipsa tantum unitas, ut supra jam dictum est. In tribus enim una pars sola est, id est tertia, quæ a tribus scilicet denominata est, et ipsa tertia pars unitas. Eodemque modo quinarii sola quinta pars est, et haec unitas, atque idem in singulis consequens reperietur. Dicitur autem primus et incompositus, quod nullus eum alter numerus metiatur, praeter solam, quæ cunctis mater est, unitatem. Namque ternarium 2 non numerant, idcirco quoniam si solos duos contra tres compares, pauciores sunt. Sin vero binarium bis facias, ampliorem tribus concrescit in 4. Metitur autem numerus numerorum, quoties vel semel, vel bis, vel tertio, vel quotieslibet numerus ad numerum comparatus, neque diminuta summa, neque aucta, ad comparati numeri terminum usque pervenit, ut duo si ad 6 compares, binarius numerus senarium tertio metietur. Primos ergo et incompositos nullus numerus metietur, praeter unitatem solam, quoniam ex nullis aliis numeris compositi sunt, sed tantum ex unitatibus in semetipsis auctis multiplicatisque procreantur. Ter enim unus 3, et quinquies unus 5, et septies unus 7 fecerunt. Et alii quidem, quos supra descripsimus, eodem modo nascuntur. Hi autem in semetipsos multiplicati faciunt alios numeros velut primi, eosque primam rerum substantiam vimque sortitos, cunctorum a se procreatorum velut quaedam elementa reperies, quia scilicet, et incompositi sunt, et simplici generatione formati, atque in eos omnes quicunque ex his prolati sunt numeri resolvuntur, ipsi vero neque ex aliis producuntur, neque in alia reducuntur.

15Bölüm XV. İkincil ve Bileşik Sayı

İkincil ve bileşik sayı da tektir, çünkü tekin aynı özelliğiyle biçimlenmiştir; ama içinde hiçbir ana cevher taşımaz, başka sayılardan bileşmiştir ve hem kendinden hem başkasının adından ad alan parçaları vardır. Kendinden ad alan parça olarak bunlarda daima yalnız birimi bulursun; başkasının adından ise, kendilerini bileşik olarak doğuran sayılar kaç taneyse, bir ya da daha çok parça bulunur: 9, 15, 25, 27, 33, 39 gibi. Bunların her birinin kendinden adını alan parçası vardır, yani kendi birimi: 9'un dokuzda biri 1'dir; 15'in on beşte biri yine birimdir; yukarıda yazdığımız öbürlerinde de aynı şey geçerlidir. Başkasının adından da parçaları vardır: 9'un üçte biri, yani 3; 15'in üçte biri, yani 5, ve beşte biri, yani 3; 21'in üçte biri, yani 7, ve yedide biri, 3. Öbürlerinde de aynı gerekme vardır. Bu sayıya ikincil denmesinin sebebi, yalnız birimle değil kendisini bağlayan başka sayıyla da ölçülmesidir. İçinde ana bir anlayıştan hiçbir şey yoktur; başka sayılardan doğar: 9, 3'ten; 15, 3 ve 5'ten; 21, 3 ve 7'den; öbürleri de aynı biçimde. Bileşik denmesinin sebebi, bileşmiş olduğu sayılara, yani kendisini ölçen sayılara çözülebilmesidir. Çözülebilen hiçbir şey bileşik olmayan değildir, her zorunlulukla bileşiktir.

15

CAPUT XV. De secundo et composito. Secundus vero et compositus, et ipse quidem impar est, propterea quod eadem imparis proprietate formatus est, sed nullam in se retinet substantiam principalem, compositusque est ex aliis numeris, habetque partes, et a seipso et ab alieno vocabulo denominatas, sed a se ipso denominatam partem, solam semper in his invenies unitatem, ab alieno vero vocabulo, vel unam, vel quodlibet alias quanti fuerint scilicet numeri quibus ille compositis procreatur, ut sunt hi, 9, 15, 25, 27, 33, 39. Horum ergo singuli habent quidem a se denominatas partes, proprias scilicet unitates, ut 9, nonam, id est 1; 15, quintam decimam, eamdem rursus unitatem, et in cæteris quos supra descripsimus idem convenit. Habent etiam ab alieno vocabulo partem, ut 9, tertiam, id est ternarium, et 15, tertiam, id est 5, et quintam, id est, 3; 21 vero tertiam, id est 7, septimam, 3, et in omnibus aliis eadem consequentia est. Secundus autem vocatur hic numerus, quoniam non sola unitate metitur, sed etiam alio numero a quo scilicet conjunctus est. Neque habet in se quidquam principalis intelligentiæ. Nam ex aliis numeris procreatur, 9 quidem ex 3, 15 vero ex 3 et 5, et 21 ex 3 et 7, et caeteri eodem modo. Compositus autem dicitur, eo quod resolvi potest in eosdem ipsos a quibus dicitur esse compositus, in eos scilicet qui compositum numerum metiuntur. Nihil autem quod dissolvi potest incompositum est, sed omni rerum necessitate compositum.

16Bölüm XVI. Kendi Başına İkincil ve Bileşik, Başkasına Göre Asal ve Bileşik Olmayan Sayı

Asal ve bileşik olmayan ile ikincil ve bileşik birbirinin karşısına konmuş, tabiî bir farklılıkla ayrılmışken ortada başka bir sayı görülür: Kendisi bileşik ve ikincildir, başka bir ölçü kabul eder, dolayısıyla başkasının adından bir parçası da olabilir; ama aynı cinsten başka bir sayıyla karşılaştırılınca onunla hiçbir ortak ölçüyle bağlanmaz ve eş adlı parçaları olmaz: 9 ile 25 gibi. Bunları, belki bütün sayıların ortak ölçüsü olan birimden başka hiçbir ortak sayı ölçmez. Eş adlı parçaları da yoktur: 9'da üçte bir vardır, 25'te yoktur; 25'te beşte bir vardır, 9'da yoktur. Demek ki ikisi de tabiatça ikincil ve bileşiktir; birbirleriyle karşılaştırılınca ise asal ve bileşik olmayan olurlar, çünkü ikisini de ikisinden de adını alan birimden başka hiçbir ölçü ölçmez: 9'da dokuzda bir, 25'te yirmi beşte birdir.

16

CAPUT XVI. De eo qui per se secundus et compositus, ad alium primus et incompositus est. His vero contra se positis, id: est primo et incomposito et, secundo et composito, et naturali diversitate disjunctis, alius in medio consideratur, qui ipse quidem compositus sit, et secundus, et alterius recipiens mensionem, atque ideo, et partis alieni vocabuli capax, sed cum fuerit ad alium ejusdem generis numerum comparatus, nulla cum eo communi mensura conjungitur, nec habebunt partes aequivocas, ut sunt 9 ad 25, nulla hos communis numerorum mensura metitur, nisi forte unitas quae omnium numerorum mensura communis est. Et hi quidem non habent aequivocas partes. Nam quae in 9 tertia est, in 25 non est, et quae in 25 quinta est, in novenario non est. Ergo hi per naturam utrique secundi et compositi sunt, comparati vero ad se invicem primi incompositique redduntur, quod, utrosque nulla alia mensura metitur, nisi unitas quae ab utrisque denominata est. Nam in novenario nona est, in 25 vigesima quinta.

17Bölüm XVII. Asal ve Bileşik Olmayan, İkincil ve Bileşik, Kendi Başına İkincil ve Bileşik Ama Birbirine Göre Asal ve Bileşik Olmayan Sayıların Doğuşu

17

CAPUT XVII. De primi et incompositi, secundi et compositi, et ad se quidem secundi et compositi, ad alterutrum vero primi et incompositi procreatione.

17_2

Bunların doğuşu ve ortaya çıkışı, Eratosthenes'in "elek" dediği bir araştırmayla bulunur. Çünkü bütün tek sayılar ortaya konunca, aktaracağımız sanatla hangilerinin birinci, hangilerinin ikinci, hangilerinin üçüncü cinsten olduğu ayrılır. 3'ten başlayarak bütün tekler istediğin kadar uzun bir sıraya dizilsin: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, 47, 49. Bunlar böyle dizilince, sıradakilerden ilk sayının ilk olarak neyi ölçebileceğine bakılmalıdır. İki sayı atlanınca ardındakini hemen ölçer. Ölçtüğü sayıdan sonra başka iki sayı daha atlanırsa, ikisinin ardındakini yine ölçer. Aynı biçimde biri iki sayı bırakırsa, onların ardındaki ilk sayıyla ölçülür. Böylece daima iki sayı bırakılarak ilk sayı ile sonsuza kadar ölçülür.

Ama bu gelişigüzel ve karışık olmaz. Çünkü ilk sayı, ardındaki iki sayının ötesindekini kendi kemiyetiyle ölçer: 3, 9'u üç kerede ölçer. 9'dan sonra ikisini bırakırsam, karşıma çıkan sayı ilk sayı tarafından ikinci tekin kemiyetiyle, yani 5 ile ölçülür. 9'dan sonra iki sayı, yani 11 ve 13 bırakılırsa, 3, 15'i ikinci sayının kemiyetiyle, yani beş kerede ölçer. Yine 15'ten başlayıp iki sayı atlarsam, ardındaki sayının ölçüsü, ilk sayı üçüncü tekin çokluğuyla olur: 15'ten sonra 17 ve 19 atlanırsa 21 gelir; 3 onu 7 kerede ölçer; çünkü 3, 21'in yedide biridir. Bunu sonsuza kadar yaparak ilk sayının, iki sayı atlanınca, ardındakilerin hepsini sıradaki tek sayıların kemiyetine göre ölçtüğünü bulurum.

İkinci sırada bulunan 5'in ilk olarak neyin, sonra neyin ölçüsü olduğunu bulmak isterse, 4 tek atlanınca beşincisi ölçebileceği sayı olarak karşısına çıkar. 4 tek, yani 7, 9, 11, 13 atlansın; ardından 15 gelir; 5 onu ilk sayının kemiyetiyle, yani 3 ile ölçer, çünkü beş, 15'i üç kerede ölçer. Sonra dört sayı atlanırsa, ardındakini ikincinin, yani 5'in kemiyetiyle ölçer: 15'ten sonra 17, 19, 21 ve 23 atlanınca 25'i bulurum; 5 onu kendi çokluğuyla ölçer, çünkü beş kere beş 25 eder. Bundan sonra da 4 sayı atlanırsa, sıranın aynı değişmezliğiyle, ardındaki üçüncünün, yani 7'nin toplamına göre 5 tarafından ölçülür. Bu sonsuza kadar ilerler.

Üçüncü sayının neyi ölçebileceği aranırsa arada altı sayı bırakılır; sıranın yedinci olarak gösterdiği sayı ilk sayının, yani 3'ün kemiyetiyle ölçülür. Ondan sonra altı sayı araya konunca, sayı dizisinin verdiğini üçüncünün ölçüsü 5 ile, yani ikinciyle geçer. Yine altı sayı araya bırakılırsa, ardındaki sayı 7 tarafından 7 ile, yani üçüncünün kemiyetiyle ölçülür. Bu belirli sıra sona kadar böyle ilerler. Doğal olarak tek sayılar hangi sırayla dizilmişse, ölçme nöbetini o sırayla üstlenirler. Aralarına konmuş tekleri 2'den başlayan çift sayılar kadar belli bir atlamayla geçerlerse ölçerler: İlki 2, ikincisi 4, üçüncüsü 6, dördüncüsü 8, beşincisi 10 atlar. Ya da yerlerini iki katına çıkarıp bu kadar terim atlarlar: İlk sayı olan ve bir (her ilk, birdir) olan 3 yerini iki katına çıkarsın, iki kere bir yapsın; bu 2 olduğundan, ilk sayı aradaki iki sayıyı geçsin. Yine ikinci, yani 5, yerini iki katına çıkarırsa 4 çıkar; o da 4 atlasın. Üçüncü olan 7 yerini iki katına çıkarırsa 6 olur, çünkü iki kere 3 altı eder; o da sırayla altı atlasın. Dördüncü yerini iki katına çıkarırsa 8 olur; o da 8 atlasın. Öbürlerinde de bu böyle görülür. Ölçmenin tarzını konanların sırası verir: İlk sayı, saydığı ilkini ilkle, yani kendisiyle, ikincisini ikinciyle, üçüncüsünü üçüncüyle, dördüncüsünü dördüncüyle sayar.

17_2

Generatio autem ipsorum atque ortus hujusmodi investigatione colligitur, quam scilicet Eratosthenes cribrum nominabat, quod cunctis imparibus in medio collocatis, per eam quam tradituri sumus artem, qui primi, quive secundi, quique tertii generis videantur esse, distinguitur. Disponantur enim a ternario numero cuncti in ordinem impares, in quamlibet longissimam porrectionem, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, 47, 49. His igitur ita dispositis considerandum primus numerus quem eorum qui sunt in ordine positi primum metiri possit, sed duobus praeteritis, illum qui post eos est positus, mox metitur. Et si post eumdem ipsum quem mensus est, alii duo transmissi sunt, illum qui post duos est rursus metitur. Et eodem modo si duos quis reliquerit, post eos qui est, a primo numero metiendus est. Eodemque modo relictis semper duobus, a primo in indefinitum per gentes metientur. Sed id non vulgo neque confuse. Nam primus numerus illum qui est post duos secundum se locatos per suam quantitatem metitur. Ternarius enim numerus tertio 9 metitur. Si autem post novenarium duos reliquero, qui mihi post illos incurrerit, a primo metiendus est, per secundi imparis quantitatem, id est per quinarium. Nam si post 9 duos relinquam, id est, 11 et 13, ternarius numerus 15 metietur per secundi numeri quantitatem, id est per quinarii, quoniam ternarius 15 quinquies metitur. Rursus si, a quin denario inchoans, duos intermisero, qui posterior positus est, ejus primus numerus, mensura est per tertii imparis pluralitatem. Nam si post 15 intermisero 17 et 19, incurrit 21, quem ternarius numerus secundum septenarium metitur, 21 enim numeri ternarius septima pars est. Atque hoc in infinitum faciens, reperio primum numerum, si binos intermisero, omnes sequentes post se metiri secundum quantitatem positorum ordine imparium numerorum. Si vero quinarius numerus, qui in secundo loco est constitutus, velit quis cujus prima ac deinceps sit mensura invenire, transmissis 4 imparibus, quintus ei, quem metiri possit, occurrit. Intermittantur enim 4 impares, id est 7 et 9 et 11 et 13, post hos est quintus decimus, quem quinarius metitur, secundum primi scilicet quantitatem, id est ternarii, quinque enim 15, tertio metiuntur. Ac deinceps si quatuor intermittat, eum qui post illos locatus est, secundus, id est quinarius quantitate metitur. Nam post quindecim intermissis 17 et 19 et 21 et 23, post eos 25 reperio, quos quinarius scilicet numerus sua pluralitate metitur. Quinquies enim quinario multiplicato, 25 succrescunt. Si vero post hunc quilibet 4 intermittat, eadem ordinis servata constantia, qui eos sequitur, secundum tertii, id est septenarii numeri summam, a quinario metietur. Atque ha? c est infinita processio. Si vero tertius numerus quem metiri possit exquiritur, sex in medio relinquentur, et quem septimum ordo monstraverit, hic per primi numeri, id est, ternarii quantitatem metiendus est. Et post illum sex aliis interpositis, quem post eos numeri series dabit, per quinarium, id est per secundum, tertii eum mensura percurret. Si vero alios rursus sex in medio quis relinquat, ille qui sequitur, per septenarium numerum ab eodem septenario metiendus est, id est per tertii quantitatem. Atque hic usque in extremum ratus ordo progreditur. Suscipient ergo metiendi vicissitudinem, quemadmodum sunt in ordinem naturaliter impares constituti. Metientur autem, si per pares numeros a binario inchoantes, positos inter se impares rata intermissione transiliant, ut primus 2, secundus 4, tertius 6, quartus 8, quintus 10. Vel si locos suos conduplicent, et secundum duplicationem terminos intermittant, ut ternarius qui primus est numerus et unus ( omnis enim primus, unus est), bis locum suum multiplicet, faciatque bis unum. Qui cum duo sint, primus duos medios transest. Rursus secundus, id est quinarius, si locum suum duplicet, 4 explicabit: hic quoque 4 intermittat. Item si septenarius, qui tertius est, locum suum duplicet, sex creabit: bis enim 3 senarium jungunt; hic ergo in ordinem sex relinquat. Quartus quoque si locum suum duplicet, 8 succrescent: ille quoque 8 transiliat; atque hoc quidem in cæteris perspiciendum. Modum autem mensionis secundum ordinem collocatorum ipsa series dabit. Nam primus, primum quem numerat, secundum primum numerat, id est secundum se, et secundum primus quem numerat, per secundum numerat, et tertium per tertium, et quartum item per quartum.

17_3İkinci sayı ölçmeyi üstlenince, saydığı ilkini ilkle ölçer, ikincisini kendisiyle, yani ikinciyle, üçüncüsünü üçüncüyle; öbürlerinde de ölçü aynı benzerlikle kurulur. Başka sayılara, yani ötekileri ölçenlere ya da ötekilerce ölçülenlere bakarsan, hepsinin birden ortak bir ölçüsü bulunamayacağını, hepsinin birlikte başka bir sayıyı saymadığını, bazılarının bir başka sayı tarafından ölçülebildiğini, kimilerinin yalnız bir sayıyla, kimilerinin birçok sayıyla sayıldığını, kimilerinin ise birimden başka ölçüsü olmadığını bulursun. Birimden başka ölçü kabul etmeyenleri asal ve bileşik olmayan sayarız. Birimden başka bir ölçü alanlara ya da yabancı parça adı taşıyanlara ikincil ve bileşik deriz. Kendi başına ikincil ve bileşik, birbirine göre karşılaştırılınca asal ve bileşik olmayan olan üçüncü cinsi ise araştırıcı şu yöntemle bulur: Bu sayıların her birini kendi kemiyetiyle çarparsan, doğanlar birbiriyle karşılaştırılınca hiçbir ortak ölçüyle bağlanmaz. 3 ve 5'i çarparsan, üç kere üç 9, beş kere beş 25 eder. Bunların ortak ölçü yakınlığı yoktur. Yine 7'nin doğurduğunu buna karşılaştırırsan, bunlar da ortak ölçüsüz olur. Beş kere beş, dediğimiz gibi 25, yedi kere yedi 49 eder. Bunların, belki bütün bunların doğurucusu ve anası olan birimden başka ortak ölçüsü yoktur.

17_3

Cum autem secundus mensionem susceperit, primum, quem numerat, secundum primum metitur, secundum vero quem numerat, per se, id est per secundum, et tertium per tertium, et in caeteris eadem similitudine mensura constabit. Alios ergo si respicias, vel qui alios mensi sunt, vel qui ipsi ab aliis metientur, invenies omnium simul communem mensuram esse non posse, neque ut omnes quemquam alium simul numerent, quosdam autem ex his ab alio posse metiri, ita ut ab uno tantum numerentur, alios vero ut etiam a pluribus, quosdam autem ut praeter unitatem eorum nulla mensura sit. Qui ergo nullam mensuram praeter unitatem recipiunt, hos primos et incompositos judicamus, qui vero aliquam mensuram praeter unitatem, vel alienigenae partis vocabulum sortientur, eos pronuntiemus secundos atque compositos. Tertium vero illud genus per se secundi et compositi, primi vero et incompositi ad alterutrum comparati, hac inquisitor ratione reperiet. Si enim quoslibet illos numeros secundum suam in semetipsos multiplices quantitatem, qui procreatur ad alterutrum comparati, nulla mensura communione junguntur. Tres enim et 5 si multiplices, tres tertio 9 faciunt, et quinquies 5 reddent 25. His igitur nulla est cognatio communis mensurae. Rursus et 7, quos procreat, ei compares, hi quoque incommensurabiles erunt. Quinquies enim quinque (ut dictum est) 25, septies 7 faciunt 49. Quorum mensura nulla communis est, nisi forte omnium horum procreatrix et mater unitas.

18Bölüm XVIII. Kendi Başına İkincil ve Bileşik, Başkasına Göre Asal ve Bileşik Olmayan Sayıların Bulunması

Biri bize bu tür sayılar verip bunların ortak bir ölçüyle ölçülüp ölçülmediğini, yoksa ikisini de yalnız birimin mi ölçtüğünü bulmamızı isterse, bulma sanatı şudur: Eşit olmayan iki sayı verildiğinde büyükten küçüğü çıkarmak gerekir. Kalan, küçükten büyükse ondan yine küçüğü çıkarırız; kalan küçükse bu kez onu, geride kalan büyük sayıdan çıkarırız. Bu iş, ya son kalan birim çıkarma sırasını durdurana kadar ya da, iki sayı da tek verilmişse, zorunlu olarak bir tek sayıda durulana kadar sürdürülür. Bu kalan sayının kendine eşit olduğunu görürsün. Demek ki sırayla yapılan çıkarma bire varırsa, o iki sayıya zorunlu olarak birbirine göre asal denir ve onları birimden başka hiçbir ölçü bağlamaz. Yukarıda dediğimiz gibi bir sayıda son bulursa, iki toplamı da ölçen bir sayı var demektir ve geride kalan bu sayıya ikisinin ortak ölçüsü diyeceğiz.

Elimizde iki sayı olsun ve bunları ortak bir ölçünün ölçüp ölçmediğini bulmamız istensin. Bunlar 9 ile 29 olsun. Karşılıklı azaltmayı şöyle yaparız: Büyükten küçüğü, yani 29'dan 9'u çıkaralım; 20 kalır. Bu 20'den yine küçüğü, yani 9'u çıkaralım; 11 kalır. Bundan yine 9 çıkarırım; 2 kalır. Bunu 9'dan çıkarırsam 7 kalır. 7'den yine 2 çıkarırsam 5 kalır; bundan bir 2 daha çıkarılınca 3 artar; bunu da bir başka 2 eksiltince geride yalnız birim kalır. 2'den 1 çıkarırsam çıkarma işi 1'de son bulur. Demek ki 9 ile 29'un, 1'den başka ölçüsü yoktur. Bunlara birbirine göre asal diyeceğiz.

Bize aynı koşulla başka sayılar verilsin: 21 ve 9. Birbiriyle karşılaştırılınca nasıl sayılar oldukları araştırılsın. Yine büyükten küçük sayının kemiyetini, yani 21'den 9'u çıkarırım; 12 kalır. Bundan yine 9 çıkarırım; 3 kalır. Bu 9'dan çıkarılırsa 6 kalır. Bundan da 3 çıkarılırsa 3 kalır; bundan artık 3 çıkarılamaz, çünkü kendine eşittir: Çıkarılan 3'ler sonunda 3 sayısına varmıştır ve eşit oldukları için bundan çıkarılıp eksiltilemezler. O hâlde bu iki sayıya ortak ölçülü diyeceğiz; ortak ölçüleri de geride kalan 3'tür.

18

CAPUT XVIII. De inventione eorum numerorum, qui ad se secundi et compositi sunt, ad alios vero relati, primi et in compositi. Qua vero ratione tales numeros invenire possimus, si quis nobis eosdem proponat, et imperet agnoscere utrum aliqua mensura commensurabiles sint, an certe sola unitas utrosque metiatur, reperiendi ars talis: est, Datis enim duobus numeris inaequalibus, auferre de majore minorem oportebit, et qui relictus fuerit, si major est., auferre ex eo rursus minorem, si vero minor fuerit, eum ex reliquo majore detrahere. Atque hoc eo usque faciendum, quoad unitas ultima vicem retractionis impediat, aut aliquis numerus impar necessario, si utrique numeri impares proponantur. Sed eum qui relinquitur numerum, sibi ipsi videbis aequalem. Ergo si in unum incurrat vicissim ista subtractio, primi contra se necessario numeri dicentur, et nulla alia mensura nisi sola unitate conjuncti. Si vero ad aliquem numerum (ut superius dictum est) finis diminutionis incurrerit, erit ejus numerus qui metiatur utrasque summas, atque eumdem ipsum qui remanserit dicemus utrorumque communem esse mensuram. Age enim duos numeros propositos habeamus, quos jubeamur agnoscere an eos aliqua mensura communis metiatur. Atque hi sint 9 scilicet et 29, hoc igitur faciemus modo reciprocam diminutionem. Auferamus de majore minorem, hoc est de 29 novenarium, relinquentur 20. Ex his ergo 20 rursus minorem detrahamus, id est 9, et relinquentur 11. Ex his rursus detraho 9, relicti sunt 2. Quos si detraho novenario, et relicti sunt 7. Quod si duo rursus septenario dempserim, supersunt 5, atque ex his alios duos, tres rursum exuberant, quos alio binario diminutos, sola unitas superstes egreditur. Rursus si ex duobus unum auferam, in uno terminus detractionis haerebit, quem duorum illorum numerorum, id est 9 et 29, solum neque alium constat esse mensuram. Hos ergo contra se primos vocabimus. Sed sint alii numeri nobis eadem conditione propositi, id est 21 et 9, ut quales hi sint investigentur cum sibimet fuerint invicem comparati. Rursus aufero de majore minoris numeri quantitatem, id est 9 de 21, relinquentur 12. Ex his rursus demo 9, supersunt 3. Qui si ex novenario retrahantur, senarius relinquetur. Quibus item si quis ternarium demat, 3 relinquentur, de quibus tres detrahi nequeunt, atque hic est sibi ipsi aequalis. Nam 3 qui detrahebantur, usque ad ternarium numerum pervenerunt, a quo, quoniam aequales sunt, detrahi minuique non poterunt. Hos igitur commensurabiles pronuntiabimus, et est eorum qui est reliquus ternarius mensura communis.

19Bölüm XIX. Çift Sayının Mükemmel, Eksik ve Artık Diye İkinci Bölünmesi

Tek sayılar hakkında, bir giriş kitabının kısalığının izin verdiği kadar söyledik. Çift sayılar da ikinci kez şöyle bölünür: Kimi artık, kimi eksiktir ve bu ikisi eşitsizliğin iki yönüne karşılık gelir; çünkü her eşitsizlik ya daha büyükte ya daha küçükte görülür. Birileri ölçüsüz bir doluluk içinde, parçalarının çokluğuyla kendi gövdelerinin ölçüsünü aşar. Ötekiler ise yoksulluğa düşmüş gibi, tabiatlarındaki bir darlıkla ezilmiştir; onların parçalarının toplamı kendilerinden küçüktür. Parçaları gereğinden fazla uzayanlara artık denir: 12 ya da 24 gibi. Bunlar parçalarıyla karşılaştırılınca, parçalarının toplamı bütün gövdelerinden büyük çıkar. 12'nin yarısı 6, üçte biri 4, dörtte biri 3, altıda biri 2, on ikide biri 1'dir. Bunların toplamı 16 eder ve bütün gövdenin çokluğunu geçer. Yine 24'ün yarısı 12, üçte biri 8, dörtte biri 6, altıda biri 4, sekizde biri 3, on ikide biri 2, yirmi dörtte biri 1'dir; hepsi 36 eder. Demek ki parçaların toplamı daha büyüktür ve kendi gövdesini aşıp taşar. Bu sayıya, bileşen parçaları bütün sayının toplamını geçtiği için artık denir.

Eksik sayı ise parçaları toplandığında bütün terimin çokluğunun gerisinde kalan sayıdır: 8 ya da 14 gibi. 8'in yarısı vardır, yani 4; dörtte biri vardır, yani 2; sekizde biri vardır, yani 1. Bunların hepsi toplanınca 7 eder ve bütün gövdeden küçük bir toplam çıkar. Yine 14'ün yarısı, yani 7'si; yedide biri, yani 2'si; on dörtte biri, yani 1'i vardır. Bunlar toplanınca 10 eder ki bütün terimden küçüktür.

Bunlardan parçalarının geçtiği ilk sayı, sanki tabiatın üstünde pek çok elle doğmuş birine benzer: Yüz kollu Dev gibi, yahut üç gövdeli üç başlı Geryon gibi, yahut tabiatın parçaları çoğaltarak yanlışlıkla ortaya koyduğu öteki canavarlar gibi. Öbürü ise tabiatça gerekli bir parçası alınmış gibi, tek gözlü doğmuş gibidir; Kyklops'un alnındaki o çirkinlik gibi; yahut başka bir uzvu eksik olduğu için tabiî bütünlüğünden kayba uğramış gibidir.

Bu iki taraf eşit iki ölçüsüzlük sayılır; aralarında ölçülü bir sınır tutturan ise mükemmel denilen sayıdır. Faziletin taklitçisidir: Ne gereksiz bir ilerleyişle uzar ne de büzülüp eksilir; ortayı tutar, parçalarına eşittir, ne bollukla şişer ne yoklukla muhtaç olur: 6 ya da 28 gibi. 6'nın yarısı 3, üçte biri 2, altıda biri 1'dir; bunlar bir toplamda birleştirilince sayının bütün gövdesi kendi parçalarına eşit çıkar. 28'in de yarısı 14, yedide biri 4, dörtte biri 7, on dörtte biri 2, yirmi sekizde biri 1'dir. Bunlar birleşince parçalar bütün gövdeye eşitlenir, çünkü toplamları 28 eder.

19

CAPUT XIX. Alia partitio paris secundum perfectos, imperfectos et ultra quam perfectos. Ac de imparibus numeris, quantum introductionis permittebat brevitas, expeditum est. Rursus numerorum parium sic fit secunda divisio. Alii enim eorum sunt superflui, alii diminuti, secundum utrasque habitudines inaequalitatis. Omnis quippe inaequalitas, aut in majoribus, aut in minoribus consideratur. Illi enim immo de rata quodammodo plenitudine, proprii corporis modum, partium suarum numerositate præcedunt. Illos autem veluti paupertate inopes oppressosque, quadam naturae. suae inopia, minor quam ipsi sunt partium summa componit, atque illi quidem quorum partes ultra quam satis est sese porrexerunt superflui nominantur, ut sunt 12 vel 24. Hi enim suis partibus comparati, majorem partium summam toto corpore sortiuntur. Est enim duodenarii medietas 6, pars tertia 4, pars quarta 3, pars sexta, 2, pars duodecima 1 est. Omnisque hic cumulus redundat in 16, et totius corporis sui multitudinem vincunt. Rursus 24 numeri medietas est 12, tertia 8, quarta 6, sexta 4, octava 3, duodecima 2, vicesima quarta 1, qui omnes triginta et sex rependunt. Quare manifestum est quod summa partium major est, et supra proprium corpus exundat. Atque hic quidem quoniam compositae partes totius summam numeri vincunt, superfluus appellatur. Diminutus vero ille, cujus eodem modo compositae partes totius termini multitudine superantur, ut 8 vel 14: habet enim octonarius partem mediam, id est 4; habet et quartam, id est duo; habet et octavam, id est unum, quae cunctae in unum redactae 7 colligunt, minorem scilicet summam toto corpore concludentes. Rursus 14 habent medietatem, id est septenarium; habent septimam, id est 2; habent quartam decimam, id est 1, quæ in unum si collectae sint, denarii numeri summa concrescit, toto scilicet termino minor. Atque hi quidem hoc modo sunt, ut prior ille quem suæ partes superant talis videatur, tanquam si quis multis super naturam manibus natus, ut centimanus Gigas, vel triplici conjunctus corpore, ut Geryon tergeminus, vel quidquid unquam monstruosum natura in partium multiplicatione surripuit. Ille vero ut si naturaliter quadam necessaria parte detracta, aut minus oculo nasceretur, ut Cyclopea frontis dedecus fuit, vel quo alio curtatus membro, naturale totius suae plenitudinis dispendium sortiretur. Inter hos autem, velut inter aequales intemperantias, medii temperamentum limitis sortitus est ille numerus qui perfectus dicitur, virtutis scilicet aemulator, qui nec supervacua progressione porrigitur, nec contracta rursus diminutione remittitur, sed medietatis obtinens terminum, suis æquus partibus, nec crassatur abundantia, nec eget inopia, ut sex vel 28. Namque senarius habet partem mediam, id est 3, et tertiam, id est 2, et sextam, id est 1, quae in unam summam si redactae sint, par totum numeri corpus suis partibus invenitur. 28 vero habet medietatem 14, et septimam 4, nec caret quarta, id est 7, possidet quartam decimam 2, et reperies in eo vicesimam octavam 1, quae in unum redactae, totum partibus corpus aequabunt, 28 enim junctae partes efficient.

20Bölüm XX. Mükemmel Sayının Doğuşu

Bunlarda fazilet ile kusur arasında da büyük bir benzerlik vardır. Mükemmel sayıları nadiren bulursun; kolay sayılırlar, çünkü azdırlar ve pek değişmez bir düzenle doğarlar. Artık ve eksik sayıları ise çok fazla, sonsuz bulursun; hiçbir düzene girmemiş, dağınık ve düzensiz durur, belli hiçbir sınırdan doğmazlar. Mükemmel sayılar 10'un içinde 6, 100'ün içinde 28, 1000'in içinde 496, 10.000'in içinde 8128'dir. Bu sayılar daima iki çift rakamla, 6 ve 8 ile biter ve toplamların sonu daima sırayla bu rakamlara varır: Önce 6, sonra 28; ardından 496, yani ilk rakam olan 6; ardından 8128, yani ikinci rakam olan 8.

Bunların doğuşu sabit ve sağlamdır: Başka bir yolla olmaları mümkün değildir; bu yolla olurlarsa da başka bir şey doğması imkânsızdır. Birden başlayarak bütün çift-çift sayıları istediğin yere kadar sıraya dizersin. Birinciye ikinciyi eklersin. Bu toplamdan asal ve bileşik olmayan bir sayı çıkarsa bütün toplamı en son eklediğin sayıyla çarparsın. Toplam asal ve bileşik olmayan çıkmaz, bileşik ve ikincil çıkarsa onu geçer, sıradaki sayıyı eklersin. Yine asal ve bileşik olmayan çıkmazsa bir sayı daha ekle ve ne olduğuna bak. Asal ve bileşik olmayan bir sayı bulduğunda biriken toplamı en son eklenen sayıyla çarparsın.

Bütün çift-çift sayılar şöyle dizilsin: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128. Şöyle yaparsın: 1'i koyar, ona 2'yi eklersin. Sonra bu eklemeden hangi sayının çıktığına bakarsın: 3 çıkar; bu asal ve bileşik olmayan bir sayıdır, 1'den sonra en son eklediğin de 2'dir. Bu toplanan 3'ü en son eklenen 2 ile çarparsan hiç şüphesiz mükemmel bir sayı doğar. Çünkü iki kere 3, 6 eder. 6'nın kendi adını taşıyan bir parçası vardır, yani altıda bir; 2'ye göre yarısı olan 3 ile, toplama göre, yani 3'e göre 2 parçası vardır, çünkü toplanan 3 çarpılmıştır.

28 de aynı yolla doğar. 1 ve 2'nin toplamı olan 3'ün üstüne sıradaki çift-çift sayıyı, yani 4'ü eklersen 7 toplamını elde edersin. Sıralı olarak en son 4'ü eklemiştin; o toplamı bununla çarparsan mükemmel sayı doğar. Yedi kere 4, 28 eder. Bu, kendi parçalarına eşittir: Kendi adını taşıyan bir parçası vardır, yani yirmi sekizde bir; 2'ye göre yarısı olan 14 vardır, 4'e göre 7 vardır; 7'ye göre yedide biri olan 4 vardır; bütün toplama göre, yani on dörtte bir olarak 2 vardır ki yarım adının karşılığıdır.

Bunlar bulunduğuna göre, başkalarını bulmak istiyorsan aynı yolla izlemelisin. 1'i, ardından 2 ile 4'ü koyabilirsin; bunlar 7 eder, ama bundan 28 mükemmel sayısı daha önce doğmuştu. O hâlde bunlara sıradaki çift-çift sayı, yani 8 eklensin. Öncekilerin üstüne gelince 15 eder. Ama bu asal ve bileşik olmayan bir sayı değildir, çünkü kendi adını taşıyan on beşte bir parçası, yani birimden başka bir cinsten bir parçası da vardır. Bu ikincil ve bileşik olduğundan, geç ve öncekilere bir sonraki çift-çift sayıyı, yani 16'yı ekle. 16, 15'le birleşince 31 eder. Bu ise asal ve bileşik olmayandır. Bunu en son eklenen sayıyla çarp; on altı kere 31, 496 eder. 1000'in içindeki mükemmel sayı, kendi parçalarına eşit çokluk budur.

Demek ki ilk olan birim de, fiilde ve gerçekte değilse bile, güç ve kuvvet hâlinde mükemmeldir. Çünkü verilen sayı sırasından birimin kendisini alırsam onu asal ve bileşik olmayan görürüm; kendisiyle çarparsam yine aynı birim doğar. Çünkü bir kere bir yalnız birimi verir. Birim, parçalarına yalnız güç hâlinde eşittir; öteki mükemmel sayılar ise fiilen ve eylemde de eşittir. Demek ki birim haklı olarak kendi kuvvetiyle mükemmeldir: Hem ilktir hem bileşik değildir, kendisiyle çarpılınca da kendini korur.

Kendi başına olan kemiyet hakkında söyleneceği söyledik; şimdi eserin akışını bir şeye göre olan kemiyete geçirelim.

20

CAPUT XX. De generatione numeri perfecti. Est autem in his quoque magna similitudo virtutis et vitii. Perfectos enim numeros raro invenies, eosque facile numerabiles, quippe qui pauci sunt, et nimis constanti ordine procreati; at vero superfluos ac diminutos longe multos infinitosque reperies, nec ullis ordinibus passim inordinateque dispositos, et a nullo certo fine generatos. Sunt autem perfecti numeri, intra denarium numerum 6, intra centenarium 28, intra millenarium numerum 496, intra decem millia 8128. Et semper hi numeri duobus paribus terminantur 6 et 8, et semper alternatim in hos numeros, summarum fines perveniunt. Nam et primum sex, deinde 28. Post hos 496, idem senarius qui primus, post quem 8128, idem octonarius qui secundus. Generatio autem procreatioque eorum est fixa firmaque, nec quo alio modo fieri possint, nec ut si hoc modo fiant, aliud quiddam ullo modo valeat procreari. Dispositos enim ab uno omnes pariter pares numeros in ordinem quousque volueris, primo secundum aggregabis, et si primus numerus et incompositus ex illa coacervatione factus sit, totam summam in illum multiplicabis, quem posterius aggregaveras. Si vero coacervatione facta, primus et incompositus non inventus fuerit, sed compositus et secundus, hunc transgredere, atque alium qui sequitur aggregabis. Si vero necdum fuerit primus et incompositus, alium rursus adjunge, et vide quid fiat. Quod si primum incompositumque reperies, tunc in ultima multitudinem summae coacervationem multiplicabis. Disponantur enim omnes pariter pares numeri, hoc modo: 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128. Facies ergo ita: pones 1, eique aggregabis 2; tunc respicies ex hac aggregatione qui numerus factus sit: sunt 3, qui scilicet primus et incompositus est, et post unitatem ultimum binarium numerum aggregaveras. Si igitur ternarium, id est qui ex coacervatione collectus est, per binarium multiplices, qui est ultimus aggregatus, perfectus sine ulla dubitatione nascetur. Bis enim 3 faciunt 6, qui habent unam quidem a se denominatam partem, id est sextam, tres vero medietatem secundum dualitatem, at vero duo secundum coacervationem, id est secundum ternarium, quoniam coacervati tres, multiplicati sunt. Viginti octo autem eodem modo nascuntur. Si enim super unum et duo, qui sunt tres, addas sequentem pariter parem, id est 4, septenariam summam facies; sed ultimum numerum quaternarium consequenter adjunxeras; per hunc igitur si illam coacervationem multiplicaveris, perfectus numerus procreatur. Septies enim 4, 28 sunt qui est suis partibus par, habens unum a se denominatum, id est vigesimum octavum; medietatem vero secundum binarium 14, secundum quaternarium 7, septimam vero secundum septenarium 4, secundum omnium collectionem, quartum decimum, duo, qui vocabulo medietatis opponitur. Ergo cum hi reperti sint, si alios invenire secteris, eadem oportet ratione ut vestiges. Ponas enim unum licebit, et post hunc 2 et 4, qui in septenarium cumulantur, sed de hoc dudum exstitit 28 perfectus numerus., Huic igitur qui sequitur pariter par, id est 8, continens jungatur accessio, qui prioribus superveniens, 15 restituit. Sed hic primus et incompositus non est. Habet enim generis alterius partem super illam, quae est a semetipsa denominata, quintam decimam, scilicet unitatem. Hunc igitur, quoniam secundus est compositus praetermitte, et adjunge superioribus continentem pariter parem numerum, id est 16. Qui cum 15 junctus unum ac 30 conficiet. Sed hic primus rursus et incompositus est. Hunc igitur cum extremi aggregati summa multiplica, ut fiant sedecies 31, qui 496 explicant. Haec autem est intra millenarium numerum perfecta, et suis partibus aequa numerositas. Igitur prima unitas virtute atque potentia, non etiam actu vel re, et ipsa perfecta est. Nam si primam ipsam sumpsero de proposito ordine numerorum, video primam atque incompositam, quam si per seipsam multiplico, eadem mihi unitas procreatur. Semel enim unum solam efficit unitatem, quæ partibus suis aequalis est potentia solum, caeteris etiam actu atque opere perfectis. Recte igitur unitas propria virtute perfecta est, quod et prima est et incomposita, et per seipsam multiplicata sese ipsa conservat. Sed quoniam de ea quantitate quae per se sit dictum est, operis sequentiam ad illam quae refertur ad aliquid transferamus.

21Bölüm XXI. Bir Şeye Göre Olan Kemiyet

Bir şeye göre olan kemiyetin ilk bölünmesi ikiye ayrılır. Başka bir şeyle karşılaştırılarak ölçülen her şey ya eşittir ya eşit değildir. Eşit olan, bir şeyle karşılaştırılınca ne daha küçük bir toplamla geride kalan ne daha büyük bir toplamla onu aşandır: 10'un 10'a, 3'ün 3'e, bir arşının bir arşına, bir ayağın bir ayağa eşit olması ve benzerleri gibi. Bir şeye göre olan kemiyetin bu kısmı, yani eşitlik, tabiatı gereği bölünmezdir. Hiç kimse "eşitliğin şu kısmı böyledir, bu kısmı şöyledir" diyemez; çünkü her eşitlik kendi ölçülülüğü içinde tek bir ölçüyü korur. Ayrıca kendisine karşılaştırılan kemiyet de, karşılaştırıldığı kemiyetle aynı adı alır: Nasıl dost dostun dostu, komşu komşunun komşusuysa, eşit de eşite eşittir denir.

Eşit olmayan kemiyet ise ikiye bölünür: Eşit olmayan, daha büyük ve daha küçük diye ayrılır. Bunlar birbirlerine zıt adlar taşır: Daha büyük, daha küçükten daha büyüktür; daha küçük, daha büyükten daha küçüktür. İkisi de eşitlikte dediğimiz gibi aynı adla değil, farklı ve birbirinden uzak adlarla anılır: Öğrenen ile öğreten, döven ile dövülen gibi ve bir şeye göre söylenip adları ayrı olan zıtlar gibi.

21

CAPUT XXI. De relata ad aliquid quantitate. Ad aliquid vero quantitatis, duplex est prima divisio. Omne enim, aut aequale est, aut inaequale, quidquid alterius comparatione metitur. Et aequale quidem est, quod ad aliquid comparatum, neque minore summa infra est, neque majore transgreditur, ut denarius denario, vel ternarius ternario, vel cubitum cubito, vel pes pedi, et his similia. Hæc autem pars relatae ad aliquid quantitatis, id est, aequalitas, naturaliter indivisa est. Nullus enim dicere potest quod aequalitatis hoc: quidem tale est, illud vero hujusmodi. Omnis enim aequalitas unam servat in propria moderatione mensuram. Illud etiam quod quae ei quantitas comparatur, non alio vocabulo atque ipsa cui comparatur edicitur. Nam quemadmodum amicus amico amicus est, vicinusque vicino, ita dicitur aequalis aequali. Inaequalis vero quantitatis gemina divisio est. Secatur enim quod inaequale est in majus atque minus, quae contraria sibimet denominatione funguntur. Namque majus minore majus est, et minus majore minus est, et utraque non eisdem vocabulis, quemadmodum secundum aequalitatem dictum est, sed diversis distantibusque signata sunt, ad modum discentis scilicet, vel docentis, vel cædentis, vel vapulantis, vel quaecunque ad aliquid relata, aliter de nominat is contrariis comparantur.

22Bölüm XXII. Büyük ve Küçük Eşitsizliğin Türleri

Büyük eşitsizliğin beş kısmı vardır: Birine katlı (multiplex), ikincisine üst-parçalı (superparticularis), üçüncüsüne üst-çokparçalı (superpartiens), dördüncüsüne katlı üst-parçalı, beşincisine katlı üst-çokparçalı denir. Büyüğün bu beş kısmının karşısında küçüğün beş kısmı durur; tıpkı büyüğün daima küçüğün karşısında durması gibi. Küçüğün bu türleri, yukarıda sayılan beş büyük türün tek tek karşısına konur; aynı adları taşırlar, yalnız "alt" ön adıyla ayrılırlar: alt-katlı, alt üst-parçalı, alt üst-çokparçalı, alt-katlı üst-parçalı, alt-katlı üst-çokparçalı.

22

CAPUT XXII. De speciebus majoris inaequalitatis et minoris. Majoris vero inaequalitatis quinque partes sunt. Est enim una quae vocatur multiplex, alia superparticularis, tertia superpartiens, quarta multiplex superparticularis, quinta multiplex superpartiens. His igitur quinque majoris partibus, oppositæ sunt aliae quinque partes minoris, quemadmodum ipsum majus minori semper opponitur, quæ minoris species, ita singillatim speciebus quinque majoris his quae supradictae sunt opponuntur, ut eisdem nominibus nuncupentur, sola tantum sub praepositione distantes, Dicitur enim submultiplex, sub super particularis, sub superpartiens, multiplex sub super particularis, et multiplex subsuperpartiens.

23Bölüm XXIII. Katlı Sayı, Türleri ve Bunların Doğuşu

Katlı sayı büyük eşitsizliğin ilk kısmıdır; biraz sonra göstereceğimiz gibi, ötekilerin hepsinden daha eskidir ve tabiatça üstündür. Bu sayı öyledir ki başka bir sayıyla karşılaştırılınca karşılaştırıldığı sayıyı birden fazla kez içerir. Bu önce doğal sayı dizisinde görülür: 1'den sonra gelen bütün sayılar sırayla katlıların dizilişini ve çeşitliliğini gösterir. İlk sayıya, yani birime göre 2 iki katlı, 3 üç katlı, 4 dört katlıdır; böyle sırayla ilerleyerek bütün katlı kemiyetler örülür. "Birden fazla" sözü 2 sayısıyla başlar, 3, 4 ve ötekilerin sırasıyla sonsuza kadar gider.

Bunun karşısına alt-katlı denen sayı konmuştur; bu da küçük kemiyetin ilk türüdür. Bu sayı öyledir ki başka sayıyla karşılaştırılınca büyük sayının toplamını birden fazla kez sayar: Kemiyetiyle onunla eşit biçimde başlar ve eşit biçimde bitirir. "Sayar" sözüyle "ölçer"i kastediyorum. Küçük sayı büyüğü yalnız iki kere ölçerse iki alt-katlı denir; üç kere ölçerse üç alt-katlı, dört kere ölçerse dört alt-katlı; bu sonsuza kadar sürer ve onları daima "alt" ön adıyla anarsın: 1'e 2'nin iki alt-katlısı, 3'ün üç alt-katlısı, 4'ün dört alt-katlısı denir; böyle gider.

Katlılık ile alt-katlılık tabiatça sonsuz olduğu için, türleri de kendilerine özgü doğuşlarıyla sonsuz bir incelemeye konu olur. Doğal sıraya konmuş sayılardan çiftleri sırasıyla seçersen, bunlar 1'den başlayarak çift ve tek bütün ardışık sayıların iki katları olur ve bu araştırma son bulmaz. Doğal sayı şöyle dizilsin: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. Bunlardan ilk çifti, yani 2'yi alırsan birincinin, yani birimin iki katı olur. Sıradaki çifti, yani 4'ü alırsan ikincinin, yani 2'nin iki katı olur. Üçüncü çifti, yani 6'yı alırsan doğal dizideki üçüncü sayının, yani 3'ün iki katı olur. Dördüncü çifte, yani 8'e bakarsan dördüncü sayının, yani 4'ün iki katıdır. Sonsuza kadar alanlar için ötekilerde de bu engelsiz sürer.

Üç katlılar, aynı doğal dizide daima iki sayı atlanıp iki sayıdan sonra gelen sayı doğal sayıyla karşılaştırılırsa doğar. Yalnız 3 istisnadır; birimin üç katı olmak için yalnız 2'yi atlar. 1 ve 2'den sonra 1'in üç katı olan 3 gelir. Yine 4 ve 5'ten sonra ikinci sayının, yani 2'nin üç katı olan 6 gelir. 6'dan sonra 7 ve 8, onlardan sonra üçüncü sayının, yani 3'ün üç katı olan 9 gelir. Bunu sonsuza kadar yapan da hiç takılmadan ilerler.

Dört katlıların doğuşu üç sayı atlanınca başlar. 1, 2 ve 3'ten sonra birincinin, yani 1'in dört katı olan 4 gelir. Yine 5, 6 ve 7'yi atlarsam, üç sayı geride kalmış olarak karşıma 8 çıkar; bu, ikinci sayının, yani 2'nin dört katıdır. 8'den sonra üç terimi, yani 9, 10 ve 11'i atlarsam, sıradaki 12, 3'ün dört katıdır. Sonsuza kadar ilerleyenler için de bunun olması zorunludur. Atlanan terimler daima birer birer artırılırsa, katlı sayının düzenli sıralarını bulup hayran kalırsın: 4 atlarsan beş katlı, 5 atlarsan altı katlı, 6 atlarsan yedi katlı bulunur; katlının adı daima atlanan sayıdan bir fazladır. İki katlı bir sayı atlar, üç katlı 2, dört katlı 3, beş katlı 4; bundan sonrası da aynı sırayı izler.

Bütün iki katlılar çift sayıların kendi dizisine göre çifttir. Üç katlılarda bir terim çift, öbürü tek çıkar. Dört katlılar yine daima çift kemiyeti korur ve dördüncü sayıdan başlayarak, sırayla konmuş çiftlerden birer tanesi atlanarak kurulur: İlk çift olan 2 atlanır; 4'ten sonra 6 atlanarak 8, ondan sonra 10 atlanarak 12 gelir; ötekilerde de bu böyledir. Beş katlıların sıralanışı ise üç katlılara benzer, çiftler ile tekler sırayla gelir.

23

CAPUT XXIII. De multiplici ejusque speciebus, earumque generationibus. Rursus multiplex est prima pars majoris inaequalitatis, cunctis aliis antiquior naturaque praestantior, ut paulo post demonstrabimus. Hic autem numerus hujusmodi est, ut comparatus cum altero, illum contra quem comparatus est, habeat plus quam semel. Quod primum in naturalis numeri dispositione conveniet, namque ad unum cuncti qui sequuntur, omnium ordine multiplicium sequentias varietatesque custodiunt. Ad primum enim, id est unitatem, 2 duplus, 3 triplus, 4 quadruplus, atque ita in ordinem progredientes, omnes texuntur multiplices quantitates. Quod autem dictum est, plus quam semel, id a binario numero principium capit, et in infinitum per ternarium quaternariumque et cæterorum ordinem sequentiamque progreditur. Contra hunc vero discriminatus est ille qui vocatur submultiplex, et haec quoque prima minoris quantitatis species est. Hic autem numerus hujusmodi est, qui in alterius comparatione productus, plus quam semel majoris numerat summam, sua scilicet. quantitate cum eo aequaliter inchoans, aequaliterque determinans. Idem autem dico numerat quod metitur. Si igitur bis solum majorem numerum minor numerus metiatur, subduplus vocabitur, si vero ter subtriplus, si quater subquadruplus, et fit per haec in infinitum progressio, additaque eos semper sub propositione nominabis, ut unus duorum subduplus, trium subtriplus, 4 subquadruplus appelletur, et consequenter. Cum autem naturaliter multiplicitas et sub multiplicitas infinita sit, eorum quoque species per proprias generationes in infinita consideratione versantur. Si enim positis in naturali constitutione numeris, singulos per suas consequentias pares eligas, omnium ab uno parium atque imparium sese sequentium duplices erunt, et hujus speculationis terminus non deficit. Ponatur enim naturalis. numerus hoc modo, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. Horum ergo si primum sumas parem, id est 2, primi duplus erit, id est unitatis. Si vero sequentem parem, id est 4, secundi duplus est, id est duorum. Si vero tertium parem sumas, id est 6, tertii numeri in naturali constitutione duplus est, id est ternarii. Si vero quartum parem inspicias, id est 8, quarti numeri, id est quaternarii duplus est. Idem in cæteris in infinitum sumentibus, sine aliquo impedimento procedit. Triplices autem nascuntur, si in eadem dispositione naturali duo semper intermittantur, et qui post duo sunt ad naturalem numerum comparentur, excepto ternario, qui ut unitatis triplus sit, solum binarium prætermittit. Post unum et duo, 3 sunt, qui triplus unius est. Rursus post 4 et 5, sunt 6, qui secundi numeri, id est duorum triplus est. Rursus post 6, sunt 7 et 8, et post hos 9, qui tertii numeri, id est ternarii triplus est. Atque hoc idem in infinitum si quis faciat, sine ulla offensione procedit. Quadruplorum vero generatio incipit, si quis tres numeros intermittat. Post unum quippe et 2 et 3, sunt 4, qui primi, id est unius, quadruplus est. Rursus si intermisero quinarium, senarium, et septenarium, octonarius mihi quartus occurrit, tribus scilicet intermissis, qui binarii, id est secundi numeri, quadruplus est. At vero si post octo tres terminos intermisero, id est 9 et 10 et 11, duodenarius qui sequitur ternarii numeri quadruplus est. Atque hoc idem in infinitum progressis necesse est evenire, semperque una terminorum intermissione si crescat adjectio, ordinatas te multiplicis numeri vices invenire miraberis. Si enim quatuor intermittas, quincuplus invenitur, si quinque sexcuplus, si sex septuplus, semperque ipsius multiplicitatis nomine uno minus intermissionis vocabulo procreantur. Nam duplus unum intermittit, triplus 2, quadruplus 3, quincuplus 4. Et deinceps ad eumdem ordinem sequentia est. Et omnes quidem dupli secundum proprias sequentias parium numerorum pares sunt. Tripli vero, unus semper par terminus, impar alius invenitur. Quadrupli vero, rursus semper parem custodiunt quantitatem. Constituunturque a quarto numero, uno ex prioribus per ordinem positis paribus intermisso, primo pari binario, post hunc 8 intermisso senario, post hunc 12 transmisso denario. Atque hoc idem in caeteris. Quincupli vero propositio, secundum triplicis similitudinem, alternatim paribus atque imparibus positis, ordinatur.

24Bölüm XXIV. Üst-Parçalı Sayı, Türleri ve Bunların Doğuşu

Üst-parçalı, başka sayıyla karşılaştırılınca küçük sayının bütününü ve bir parçasını içinde bulunduran sayıdır. Küçüğün yarısını içeriyorsa bir-buçuklu (sesquialter), üçte birini içeriyorsa bir-üçtebirli (sesquitertius), dörtte birini içeriyorsa bir-dörttebirli, beşte birini içeriyorsa bir-beştebirli denir. Bu adlar sonsuza kadar gittiği için üst-parçalıların sureti de sonsuza kadar ilerler. Büyük sayılar böyle adlandırılır; bütünü ve bir parçası içerilen küçük sayılara ise kimine alt bir-buçuklu, kimine alt bir-üçtebirli, kimine alt bir-dörttebirli, kimine alt bir-beştebirli denir ve bu da büyüklerin ölçüsüne ve çokluğuna göre uzanır. Büyük sayılara önder (dux), küçüklere yoldaş (comes) diyorum. Üst-parçalıların çokluğu da sonsuzdur, çünkü türleri son bulmaz bir ilerleyişle sürer.

Bir-buçuklu sayı, önder olarak 3'ten sonraki bütün tabiî üç katlıları, yoldaş olarak 2'den sonraki bütün tabiî çiftleri alır; öyle ki birinci birinciyle, ikinci ikinciyle, üçüncü üçüncüyle karşılaştırılır ve bu böyle gider. Doğal sayının üç katlılarından ve iki katlılarından uzun dizileri şöyle yazalım [kaynakta şekil düşmüştür; metne göre kuruldu]:

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
3 6 9 12 15 18 21 24 27 30
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

İlk sıra doğal sayıyı, ikinci sıra onun üç katını, üçüncü sıra iki katını içerir. Burada 3'ü 2 ile, 6'yı 4 ile, 9'u 6 ile, yahut yukarıdaki bütün üç katlıları sıradaki iki katlı sayılarla karşılaştırırsan bir-buçuklu oran (hēmiolia) doğar: 3, içinde 2'yi ve onun yarısını, yani 1'i; 6, içinde 4'ü ve yarısını, yani 2'yi; 9, içinde 6'yı ve yarısını, yani 3'ü bulundurur. Ötekilerde de bu böyledir.

Şimdi biri üst-parçalı sayının ikinci türünü, yani bir-üçtebirliyi görmek isterse onu nasıl bulacağını söyleyelim. Bu karşılaştırmanın tarifi şudur: Bir-üçtebirli, daha küçükle karşılaştırılınca onu bir kez ve üçte birini bulundurandır. Bunlar şöyle bulunur: 4'ten başlayarak bütün dört katlılar sırayla konur, 3'ten başlayarak üç katlılar onlarla karşılaştırılır; önderler dört katlılar, yoldaşlar üç katlılar olur. Doğal sayı sırayla dizilsin, altına dört katlıları, onun altına üç katlıları koyalım: Birinci dört katlının altına birinci üç katlı, ikincinin altına ikinci, üçüncünün altına üçüncü gelsin; aynı ilk sıranın bütün üç katlıları sırayla dizilsin. Birinciyi birinciyle karşılaştırırsan bir-üçtebirli oran çıkar: 4'ü 3 ile karşılaştırırsan, 4 içinde 3'ün tamamını ve üçte birini, yani 1'i bulundurur. İkinciyi ikinciyle, yani 8'i 6 ile karşılaştırırsan aynısını bulursun: 8, 6'nın tamamını ve üçte birini, yani 2'yi bulundurur. Aynı sırayla sonsuza kadar ilerlenir. Şuna da dikkat etmeli: 3 yoldaş, 4 önderdir; yine 6 yoldaş, 8 önderdir. Aynı sırada ötekilerde de önderlere bir-üçtebirli, yoldaşlara alt bir-üçtebirli denir. Hepsinde adları bu biçimde korumak uygundur.

24

CAPUT XXIV. De superparticulari, ejusque speciebus, earumque generationibus. Superparticularis vero est numerus ad alterum comparatus, quotiens habet in se totum minorem et partem ejus aliquam. Qui si minoris habeat medietatem, vocatur sesquialter, si vero tertiam partem, vocatur sesquitertius, si vero quartam, vocatur sesquiquartus, et si quintam, vocatur sesquiquintus. Atque his nominibus in infinitum ductis, in infinitum quoque superparticularium forma progreditur. Et majores quidem numeri hoc modo vocantur, minores vero qui habentur toti et eorum aliqua pars, unus sub sesquialter, alter sub sesquitertius, alius sub sesquiquartus, alius vero subsesquiquintus, atque idem secundum majorum normam multitudinemque protenditur. Voco autem majores numeros duces, minores comites. Superparticularium quoque infinita est multitudo, ob eam rem quod ejusdem species interminabili progressione funguntur. Namque sesquialter habebit quidem duces omnes post ternarium numerum naturaliter triplices. Comites vero, omnes post binarium naturaliter pares, hoc modo, ut primus primo, secundus secundo, tertius tertio comparetur, et deinceps. Describantur enim longissimi versus triplicium naturalis numeri atque duplicium, et sit hoc modo: Primus igitur versus continet numerum naturalem, secundus ejus triplicem, tertius vero duplicem, atque in eo si ternarius binario, vel si senarius quaternario, vel novenarius senario comparetur, vel omnes triplices superiores si duplicibus numeris consequentibus opponantur, hemiolia, id est sesquialtera proportio nascetur, tres enim habent intra se duo, et eorum mediam partem, id est 1, sex quoque continent intra se 4, et eorum medietatem, id est 2, et novem intra se senarium claudunt, et ejus mediam partem, id est 3, eodemque modo in caeteris. Dicendum vero si quis secundam speciem superparticularis numeri considerare desideret, id est sesquitertiam, quali ratione reperiat. Ac definitio quidem hujus comparationis talis est. Sesquitertius est, qui minori comparatus, habet eum semel et ejus tertiam partem; sed hi inveniuntur si, omnibus a quaternario numero continuatim quadruplis constitutis, a ternario numero triplices comparentur, eruntque duces quadrupli, comites tripli. Sit enim in ordine hoc modo numerus naturalis, ut sub eo quadrupli, et sub eo tripli sint, supponatur sub primo quadruplo primus triplus, sub secundo secundus, sub tertio tertius, et eodem modo cuncti ejusdem primi versus tripli in ordinem dirigantur. Igitur primum primo si compares, sesquitertia ratio continebitur. Nam si 4 tribus compares, habebunt in se 4, totum ternarium et ejus tertiam partem, id est 1, et si secundum secundo, id est octonarium senario compares, idem invenies: habebit enim octonarius senarium totum, et ejus tertiam partem, id est 2, et per eamdem sequentiam usque in infinitum progrediendum est. Notandum quoque est quod 3 comites sunt, duces 4. Rursus 6 comites, duces 8, et in eodem ordine caeteri simili modo vocantur duces sesquitertii, comites sub sesquitertii, et in cunctis secundum hunc modum posita convenit servare vocabula.

25Bölüm XXV. Üst-Parçalıların Bilgisinde Faydalı Bir Özellik

Bunların dizilerinde şaşılacak ve pek derin bir şey bulunur: İlk önder ile ilk yoldaş arasına hiçbir sayı girmez. Birinciler arada hiçbir şey bırakmadan birbirini izler; ikinciler 1, üçüncüler 2, dördüncüler 3 sayı aralarına alır; böylece aradaki atlananlar, kendilerinden daima bir eksik olarak artar. Bu, bir-buçuklularda da, bir-üçtebirlilerde de, üst-parçalının öteki kısımlarında da zorunlu olarak bulunur. 4'ü 3 ile karşılaştırırken hiçbir sayı atlamadık, çünkü 3'ün hemen ardından 4 gelir. 6 ile 8'de, yani ikinci bir-üçtebirlide, bir sayı atlandı: 6 ile 8 arasında atlanan yalnız 7'dir. 9'u 12 ile karşılaştırdığımızda da, ki bunlar dizide üçüncüdür, aradaki iki sayı atlandı: 9 ile 12 arasında 10 ve 11 vardır. Aynı biçimde dördüncü dizilişte 3, beşincide 4 sayı atlanır.

25

CAPUT XXV. De quodam utili ad cognitionem superparticularibus accidente. Hoc autem admirabile profundissimumque in istorum ordinibus invenitur, quod primus dux primusque comes ad se invicem nulla numeri intermissione copulantur. Nam primi se nullo in medio posito transeunt, secundi inter ponunt 1, tertii duos, quarti 3, et deinceps una semper minore quam ipsi sunt intermissione succrescunt. Atque hoc vel in sesquialteris vel in sesquitertiis, vel in aliis superparticularis partibus necesse est inveniri. Namque ut quaternarius contra ternarium comparetur, nullum intermisimus, post 3 enim mox 4 sunt. At vero 6 contra 8, in secundo scilicet sesquitertio, una facta est intermissio. Inter 6 enim et 8 solus est septenarius qui transmissus est numerus. Rursus ut 9 contra 12 comparemus, qui sunt in dispositione tertii, duorum mediorum est facta transmissio. Inter 9 enim et 12 sunt 10 et 11; secundum hunc modum quarta dispositio 3, quinta 4 intermittit.

27Bölüm XXVI. Katlının Öteki Eşitsizlik Türlerinden Daha Önce Geldiğini Öğreten Tablo

Doğal olarak ve kendi sırasının gereği uyarınca katlı eşitsizlik türünü hepsinin önüne koyduk ve ilk tür olduğunu gösterdik. Bu, eserin sonraki düzeninde bize daha da açık olacaksa da burada dediğimizi kısaca ve açıkça öğretelim. Şöyle bir tablo olsun: 10'a kadar doğal sayı ardışık olarak sıraya konsun, ikinci sıraya iki katlılar örülsün, üçüncüye üç katlılar, dördüncüye dört katlılar, böylece on katlıya kadar gitsin. Böylece üst-parçalıdan, üst-çokparçalıdan ve bütün ötekilerden katlı türün nasıl önce geldiğini öğreneceğiz; aynı zamanda inceliğine göre pek ince, ilim için pek faydalı, zihnin alıştırması için pek hoş başka şeyler de göreceğiz.

[Kaynakta tablo düşmüştür; metne göre kuruldu.]

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
3 6 9 12 15 18 21 24 27 30
4 8 12 16 20 24 28 32 36 40
5 10 15 20 25 30 35 40 45 50
6 12 18 24 30 36 42 48 54 60
7 14 21 28 35 42 49 56 63 70
8 16 24 32 40 48 56 64 72 80
9 18 27 36 45 54 63 72 81 90
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
Bölüm XXVII. Düzenlenen Tablonun Açıklaması

Verilen tablonun açı yapan iki ilk kenarına, yani 1'den 10'a ve 10'a giden kenarlara bakılır, altlarındaki sıralar, yani 4'ten başlayıp açı oluşturan ve 20'lerde biten sıralar onlarla karşılaştırılırsa, iki katlı, yani katlılığın ilk türü görünür: Birinci birinciyi yalnız birimle geçer, 2'nin 1'i geçmesi gibi; ikinci ikinciyi 2 ile geçer, 4'ün 2'yi geçmesi gibi; üçüncü üçüncüyü 3 ile, 6'nın 3'ü geçmesi gibi; dördüncü dördüncüyü 4'ün çokluğuyla, 8'in 4'ü geçmesi gibi; hepsi böyle sırayla birbirlerini aşar.

Üçüncü açıya bakılırsa, yani 9'dan başlayıp uzunluğunu ve genişliğini iki yanda 30'lara uzatan açıya, ve bu, ilk genişlik ve uzunlukla karşılaştırılırsa katlılığın üç katlı türü çıkar; öyle ki bu karşılaştırma X harfi biçiminde yapılır. Bu sayılar birbirini, çiftliğin tabiî bağlantısına göre geçer: Birinci birinciyi 2 ile geçer, 3'ün 1'i geçmesi gibi; ikinci ikinciyi 4 ile, 6'nın 2'yi geçmesi gibi; üçüncü üçüncüyü 6 ile, 9'un 3'ü geçmesi gibi. Ötekiler de aynı ilerleyişle büyür.

27

CAPUT XXVII. Ratio atque expositio digestæ formulæ. Si igitur duo prima latera propositæ formulae quae faciunt angulum, ab uno ad 10, et 10 procedentia respiciantur, et his subteriores ordines comparentur, qui scilicet a 4 angulum incipientes, in vigenos terminum ponunt, duplex. id est prima species multiplicatis ostenditur, ita ut primus primum sola superet unitate, ut duo unum, secundus secundum binario supervadat, ut quaternarius binarium, tertius tertium tribus, ut senarius ternarium, quartus quartum, quaternarii numerositate transcendat, ut 8 quaternarium, et per eamdem cuncti sequentiam sese ⟦minoris⟧ pluralitate prætereant. Si vero tertius angulus aspiciatur, qui a 9 inchoans, longitudinem latitudinemque tricenis altrinsecus numeris extendit, et hic cum prima latitudine et longitudine comparetur, triplex species multiplicitatis occurrit, ita ut ista comparatio per X litteram fiat. Hique se numeri superabunt secundum paritatis factam naturaliter connexionem. Primus enim primum duobus superat, ut unum 3, secundus secundum quaternario, ut binarium senarius, tertius tertium sex, ut ternarium novenarius, et ad eumdem cæteri modum progressionis augescunt.

27_2Bunu bize, dışarıdan hiçbir şey kurmadan, tabiî bütünlüğün kendisi sunmuştur; tablonun ölçüsünde de görüldüğü gibi. Biri 16 sayısının kemiyetiyle işaretli dördüncü açının terimini, uzunluğu ve genişliği 40'larda biten kenarlarını yukarıdakilerle, X harfi biçiminde orantıyla karşılaştırmak isterse dört katlının çokluğunu görür. Bunların birbiri üzerindeki düzenli ilerleyişi şöyledir: Birinci birinciyi 3 ile geçer, 4'ün birimi geçmesi gibi; ikinci ikinciyi 6 ile, 8'in 2'yi geçmesi gibi; üçüncü üçüncüyü 9 ile, 12'nin 3'ü geçmesi gibi. Sonrakiler de daima 3'lük bir kemiyet eklenerek birbirini aşar. Aşağıdaki açılara bakan da aynı şeyi bütün katlılık türlerinde, on katlıya kadar pek düzenli bir sıra içinde görür.

Bu tabloda üst-parçalının türlerini arayan şöyle bulur: Başlangıcı 4 olan ve üzerinde 2 bulunan ikinci açıyı işaretlesin ve ona sıradaki satırı getirsin; bir-buçuklu orantı ortaya çıkar. Üçüncü sıra ikinci sıraya göre bir-buçukludur: 3'ün 2'ye, 6'nın 4'e, 9'un 6'ya, 12'nin 8'e oranı gibi. Aynı dizideki öteki sayılarda da bu eşleştirme yapılırsa hiçbir fark karışmaz. Toplamların aşması da burada iki katlılardaki gibidir: Birinci birinciyi, yani 3, 2'yi bir ile, ikinci ikinciyi 2 ile, üçüncü üçüncüyü 3 ile geçer ve bu böyle gider. Dördüncü sıra üçüncüyle karşılaştırılır, 4'ün 3'e oranı gibi ve ötekileri aynı sırayla izlersen bir-üçtebirli karşılaştırma toplanır: 4'ün 3'e, 8'in 6'ya, 12'nin 9'a oranı gibi. Görüyor musun, bunların hepsinde bir-üçtebirli karşılaştırma korunuyor? Bunların altındaki sıraları da aynı biçimde sıradaki satırlarla birbirine karşılaştırırsan, üst-parçalının bütün türlerini engelsiz tanırsın.

Bu dizilişte tanrısal olan şudur: Bütün köşe sayıları karedir. Kare, kısaca söyleyeyim, ileride genişçe açıklanacak, iki eşit sayının çarptığı sayıdır; bu tabloda da böyledir: Bir kere bir birdir ve bu gücüyle karedir. Yine iki kere iki 4'tür, üç kere üç 9'dur; bunları ilk sıranın kendileriyle çarpımı yapmıştır.

Bunların çevresindekiler, yani köşe sayılarının çevresindekiler ise uzun kenarlı sayılardır. Birbirini birle aşan sayıların çarptığı sayılara uzun kenarlı diyorum. 4'ün çevresinde 2 ve 6 vardır. 2, 1 ile 2'den doğar, çünkü 1'i iki ile çarparsın ve birim 2'nin birle gerisindedir. 6, 2 ile 3'ten doğar, çünkü iki kere 3, 6 eder. 9'u 6 ve 12 çevreler; 12, 3 ile 4'ten doğar, çünkü üç kere 4, 12 eder. 6 ise 2 ile 3'ten doğar. Bunların hepsi bir fazla olan kenarlardan doğmuştur: 6, 2 ile 3'ten doğar ve 3, 2'yi birle geçer. Ötekilerin hepsi de böyledir; birinci ve ikinci sıranın terimleri birbiriyle çarpılarak doğarlar.

İki yandaki uzun kenarlı sayılar ile ortadaki karenin iki katının toplamı da karedir. Yine iki yandaki kare ile ortadaki uzun kenarlının iki katının toplamı da karedir. Köşe karelerinin yanındaki, bütün tablonun köşelerinden biri birinci derecede birim, karşısındaki üçüncü derecededir; iki yandaki ikisi ikinci derecede birimlerdir. İki köşe karesinin köşeleri, birbiriyle çarpılınca, yandaki köşelerden birinin kendisiyle çarpımına eşit olur. Bu tabloda faydalı ve şaşılacak başka pek çok şey düşünülebilir; ama bir giriş kitabının gerektirdiği sıkı kısalık yüzünden şimdilik bunları bilinmez bırakıyoruz. Şimdi amacımızı sıradakine çevirelim.

27_2

Quam rem nobis, scilicet, et ipsa naturalis objecit integritas, nihil nobis extra machinantibus, ut in ipso modulo descriptionis apparet. Si quis autem quarti anguli terminum qui sedecim numeri quantitate notatus est, et longitudinem latitudinemque in quadragenos determinat, velit superioribus comparare, per X litterae formam proportione collata, quadrupli multitudinem pernotabit. Hisque est ordinabilis super se progressio, ut primus primum tribus superet, ut 4. unitatem. Secundus secundum senario vincat, ut octo binarium. Tertius tertium novenario transeat, ut duodenarius ternarium, et sequentes summulae trium se semper adjecta quantitate transiliant. Et si quis subteriores aspiciat angulos, idem per omnes multiplicitatis species, usque ad decuplum dispositissima ordinatione perveniet. Si quis vero in hac descriptione, superparticularis species requirat, tali modo reperiet. Si enim secundum angulum notet, cujus est initium quaternarius, eique super jacet binarius, atque hunc sequentem quis accommodet ordinem, sesquialtera proportio declarabitur. Nam tertius secundi versus, sesquialter est, ut tres ad duo, vel sex ad quatuor, vel 9 ad 6, vel 12 ad 8. Itemque in caeteris qui sunt in eadem serie numeri, si talis conjugatio misceatur, nulla varietatis dissimilitudo surripiet. Eadem tamen summarum supergressio est in hoc quoque, quae in duplicibus fuit. Primus enim primum, id est ternarius binarius uno superat, secundus vero secundum, duobus tertius, tertium tribus, et deinceps. Si vero quartus ordo tertio comparetur, ut 4 ad 3, et eodem cæteros ordine consecteris, sesquitertia comparatio colligitur, ut 4 ad 3, vel 8 ad 6, et 12 ad 9, videsne ut in omnibus his sesquitertia comparatio conservetur? Præterea eos qui sub ipsis sunt, si idem faciens sequentes versus alterutris comparaveris, omnes sine ullo impedimento species superparticularis agnosces. Hoc autem in hac est dispositione divinum, quod omnes angulares numeri tetragoni sunt. Tetragonus autem dicitur, ut brevissime dicam, quod post latius explicabitur, quem duo aequales numeri multiplicant, ut in hac quoque descriptione est; unus enim semel, unus est, et est potestate tetragonus. Item bis 2 4 sunt. Ter 3 9 sunt, quos in semetipsas multiplicationes primi ordinis perfecere. Circum ipsos vero qui sunt, id est circum angulares, longilateri numeri sunt. Longilateros autem voco, quos uno se supergredientes numeri multiplicant. Circum 4 enim 2 sunt et 6, sed duo nascuntur ex uno et duobus, cum unum bis multiplicaveris, sed unitas a binario unitate praeceditur. Sex vero a duobus et tribus, bis enim tres senarium reddunt. Novenarium vero, sex et 12 claudunt, qui 12 ex tribus nascuntur et 4. Ter enim 4 fiunt 12. Senarius vero, ex duobus et tribus, bis enim 3 faciunt 6. Qui omnes, uno majoribus lateribus procreati sunt. Nam cum 6 ex binario ternarioque nascuntur, tres binarium numerum uno superant. Cunctique alii ejusdem modi sunt, ut primo et secundo ordine ad alterutrum multiplicatis terminis procreentur, ita ut quod nascitur ex duobus longilateris altrinsecus positis, et bis medio tetragono, tetragonus sit. Et rursus quod ex duobus altrinsecus tetragonis, et uno medio longilatero bis facto nascitur, ipse quoque tetragonus sit. Et ut angulorum totius descriptionis ad angulares tetragonos positorum unius anguli sit prima unitas alterius vero qui contra est tertia. Bini vero altrinsecus anguli, secundas habeant unitates et duo angularium tetragonorum anguli, aequum faciunt quod sub ipsis continetur, illi quod fit ab uno illorum qui est altrinsecus angulorum. Multa enim sunt alia quae in hac descriptione utilia possunt admirabiliaque perpendi, quae e interim propter castigatam introducendi brevitatem ignota esse permittimus. Nunc vero ad sequentia propositum convertamus.

28Bölüm XXVIII. Üst-Çokparçalı Denen Üçüncü Eşitsizlik Türü, Türleri ve Doğuşları

Katlı ve üst-parçalı ilk iki bağıntıdan ve bunların altındaki alt-katlı ve alt üst-parçalılardan sonra, yukarıda üst-çokparçalı dediğimiz üçüncü eşitsizlik türü gelir. Bu, bir sayının başka bir sayıyla karşılaştırılınca onun bütününü içinde bulundurması ve üstelik onun bazı parçalarını, yani iki, üç, dört ya da karşılaştırmanın getirdiği kadar parçasını taşımasıdır. Bu bağıntı üçte iki parçadan başlar. Çünkü onu içine alan sayı iki yarısını da içerseydi üst-çokparçalı değil iki katlı olurdu. Üçte ikisi, beşte ikisi, yedide ikisi, dokuzda ikisi gibi olur; böyle ilerler ve büyük sayı küçüğün yalnız iki parçasını fazladan bulunduruyorsa bu parçalar tek sayılarla adlandırılır. Çünkü onu bütünüyle ve dörtte ikisiyle içerirse zorunlu olarak üst-parçalı bulunur: Dörtte iki, yarıdır ve bir-buçuklu karşılaştırma olur. Altıda ikiyi içerirse yine üst-parçalıdır: Altıda iki üçte birdir; bu karşılaştırmada bir-üçtebirli bağıntının suretini verir.

Bunlardan sonra yoldaşlar doğar, bunlara alt üst-çokparçalı denir; bunlar, bütünü ve iki, üç, dört ya da herhangi kadar parçası başka bir sayıca içerilen sayılardır. Başka sayıyı içinde bulunduran sayı onun iki parçasını da içerirse üst-ikiparçalı, üç parçasını içerirse üst-üçparçalı, dört parçasını içerirse üst-dörtparçalı adını alır ve böyle ilerleyerek sonsuza kadar adlar türetilebilir.

Bunların doğal sırası şudur: 3'ten başlayarak bütün çift ve tek sayılar tabiî sıralarına dizilir, bunların altına 5'ten başlayarak bütün tekler getirilir. Bunlar böyle dizilip birinci birinciyle, ikinci ikinciyle, üçüncü üçüncüyle, öbürleri öbürleriyle karşılaştırılırsa üst-çokparçalı bağıntı doğar. Diziliş şöyle olsun [kaynakta şekil düşmüştür; metne göre kuruldu]:

3 4 5 6 7 8 9
5 7 9 11 13 15 17

5 sayısının 3 ile karşılaştırılmasına bakılırsa üst-ikiparçalı denen üst-çokparçalı çıkar: 5 içinde 3'ün bütününü ve iki parçasını, yani 2'yi bulundurur. İkinci sıraya bakılırsa üst-üçparçalı orantı görülür. Sonrakilerde de dizili bütün sayılar boyunca bu sayının bütün türlerini sonsuza kadar uygun ve düzenli biçimde görürsün.

Her birinin sonsuza kadar nasıl doğduğunu bilmek isteyen için yol şudur: Üst-ikiparçalı bağıntının iki terimi de iki katına çıkarılırsa daima üst-ikiparçalı orantı doğar. 5'i iki katına çıkarırsan 10, 3'ü iki katına çıkarırsan 6 olur. 10 ile 6 karşılaştırılınca üst-ikiparçalı bağıntı verir. Bunları da iki katına çıkarırsan aynı orantı sırası artar. Bunu sonsuza kadar yapsan da önceki bağıntının durumu değişmez. Üst-üçparçalıları bulmak istersen ilk üst-üçparçalıları, yani 7 ve 4'ü üç katına çıkarırsın; aynı türden sayılar doğar. Bunlardan doğanları da üçle çarparsan yine aynısı çıkar. Üst-dörtparçalıların sonsuza nasıl gittiğini öğrenmek istersen onların ilk köklerini, yani 9 ve 5'i dört katına çıkarabilirsin; bu çarpımdan doğanları da yine dört katına çıkarırsan, şaşmaz bir yolla aynı orantının oluştuğunu bulursun. Öteki türler de kökler daima bir fazla çarpımla büyüyerek doğar. Orantıların kökleri derken yukarıdaki dizilişte yazılı sayıları kastediyorum; sanki sözü geçen karşılaştırmanın her toplamı bunlara dayanır.

Burada şuna da bakmak gerekir: Büyük sayıda küçüğün üstünde fazladan iki parça bulunduğunda, daima "üçüncü" kelimesi örtük olarak anlaşılır. "Üst-ikiparçalı" denen sayı küçük sayının üçte iki parçasını içerdiği için ona üst-ikiparçalı üçüncüler denir. "Üst-üçparçalı" dediğimde üst-üçparçalı dördüncüler anlaşılmalıdır, çünkü dörtte üç fazlası vardır. Üst-dörtparçalıda üst-dörtparçalı beşinciler anlaşılır. Ötekilerde de aynı biçimde, fazladan bulunan parçalara daima bir eklenerek anlaşılmalıdır. Böylece bunların öz ve uygun adları şunlar olur: Üst-ikiparçalıya üst-iki-üçlü, üst-üçparçalıya üst-üç-dörtlü, üst-dörtparçalıya üst-dört-beşli denir; adlar aynı benzerlikle sonsuza kadar uzar.

28

CAPUT XXVIII. De tertia inaequalitas specie quæ dicitur superpartiens, deque speciebus ejus earumque generationibus. Igitur post duas primas habitudines multiplices et superparticulares, et eas quae sub ipsis sunt submultiplices et sub super particulares, tertia inaequalitatis species invenitur, quae a nobis superius superpartiens dicta est. Haec est autem, quæ fit cum numerus ad alium comparatus, habet eum totum infra se, et ejus insuper aliquas partes, vel duas, vel 3, vel 4, vel quot ipsa tulerit comparatio. Quæ habitudo incipit a duabus partibus tertiis. Nam si duas medietates habuerit, qui illum intra se totum coercet, duplus pro superpartiente componitur. Habebit autem vel duas tertias, vel duas quintas, vel duas septimas, vel duas nonas, et ita progredientibus si duas solas partes minoris numeri super habuerit, per easdem partes imparibus numeris minorem major summa transcendit. Nam si eum habeat totum et duas ejus quartas, superparticularis necessario reperitur. Nam duae quartae medietas est, et fit sesquialtera comparatio. Si vero duas sextas, rursus est superparticularis. Duæ enim sextae, pars tertia est. Quod si in comparatione ponatur, sesquitertiae habitudinis efficiet formam. Post hos nascuntur comites, qui sub superpartientes vocantur; hi autem sunt qui habentur ab alio numero, et eorum vel duæ, vel 3, vel 4, vel quotlibet aliæ partes. Si ergo numerus alium intra se numerum habens, ejus duas partes habuerit, superbipartiens nominatur; si vero tres, supertripartiens; quod si 4, superquadripartiens, atque ita progredientibus in infinitum fingere nomina licet. Ordo autem eorum naturalis est, quoties disponuntur a tribus omnes pares atque impares numeri naturaliter constituti, et sub his aptantur alii qui sunt a quinario numero incipientes omnes impares. His igitur ita dispositis, si primus primo, secundus secundo, tertius tertio, et caeteri cæteris comparentur, superpartiens habitudo procreatur. Sit enim dispositio hoc modo: Si igitur quinarii numeri ad ternarium comparatio consideretur, erit superpartiens ille qui vocatur superbipartiens. Habet enim quinarius totos in se tres, et eorum duas partes, id est 2. Si vero ad secundum ordinem speculatio referatur, supertripartiens proportio cognoscetur, atque in sequentibus per omnes dispositos numeros omnes in infinitum species hujus numeri convenientes ordinatasque respicies. At vero quemadmodum singuli procreentur, si in infinitum quis curet agnoscere, hic modus est. Habitudo enim superbipartientis, si utrisque terminis duplicetur, semper superbipartiens proportio procreatur. Si enim quis duplicet 5, faciet 10; si tres, faciet 6: qui 10 contra senarium comparati, superbipartientem faciunt habitudinem, et hos ipsos rursus si duplicaveris, idem ordo proportionis accrescit. Idemque si in infinitum facies, statum prioris habitudinis non mutabit. Si vero supertripartientes invenire contendas, primos supertripartientes, id est 7 et 4 triplicabis, et hujusmodi nascentur. Si vero qui ex his nati fuerint, ternarii multiplicatione produxeris, idem rursus efficient. Quod si superquadripartientes quemadmodum in infinitum progrediantur optes addiscere, primas eorum radices in quadruplum multiplices licet, id est 9 et 5, et eos qui illa multiplicatione proferentur, rursum in quadruplum, et eamdem fieri proportionem inoffensa nimirum ratione reperies. Et cæteræ species una semper plus multiplicatione crescentibus radicibus oriuntur. Radices autem proportionum voco, numeros in superiore dispositione descriptos, quasi quibus omnis summa supradictae comparationis in nititur. In hoc quoque videndum est quoniam, cum duae partes minore plus in majoribus sunt, tertii semper vocabulum subauditur. Ut superbipartiens qui dicitur, quoniam duas minoris numeri tertias partes habet, dicatur superbipartiens tertias; et cum dico supertripartiens, subaudiri necesse sit supertripartiens quartas, quoniam tribus superquartis exuberat. Et superquadripartienti, subauditur superquadripartiens quintas, et ad eumdem modum in caeteris, uno semper adjecto super habitas partes, subauditio facienda est, ut eorum germana convenientiaque his nomina haec sint, ut qui dicitur superbipartiens, idem dicatur superbitertius. Qui dicitur supertripartiens, is sit supertriquartus, et qui dicitur superquadripartiens, idem dicatur superquadriquintus, eademque similitudine usque in infinitum nomina producantur.

29Bölüm XXIX. Katlı Üst-Parçalı Sayı

Bir şeye göre olan kemiyetin basit ve ilk türleri bunlardır. Öteki ikisi, bunlardan, sanki bazı ilkelerden bileşir: katlı üst-parçalılar ve katlı üst-çokparçalılar ile bunların yoldaşları olan alt-katlı üst-parçalılar ve alt-katlı üst-çokparçalılar. Bunlarda da, önceki orantılarda olduğu gibi, küçük sayılar ve onların bütün türleri "alt" ön adıyla söylenir.

Tarifleri şöyle verilebilir: Katlı üst-parçalı, bir sayının başka bir sayıyla karşılaştırılınca onu birden fazla kez ve onun bir parçasını içermesidir; yani onu iki, üç, dört ya da kaç kat olursa olsun ve onun herhangi bir parçasını, yarısını, üçte birini, dörtte birini ya da fazlalık olarak hangi parçaya denk gelirse onu bulundurmasıdır. Bu sayı hem katlıdan hem üst-parçalıdan kurulur: Karşılaştırılan sayıyı birden fazla kez içermesi katlıdan, küçüğü bir parça ile aşması üst-parçalıdandır. Böylece adı iki addan yapılmıştır ve türleri, kendisinden kaynaklandığı orantıların suretine göre oluşur. Adın, katlı kelimesinin tuttuğu ilk kısmı katlı sayının tür adlarıyla söylenir; üst-parçalı kısmı da üst-parçalı sayının türlerinin adlarıyla anılır. Başka bir sayıyı iki kat ve yarısını içerene iki katlı bir-buçuklu, üçte birini içerene iki katlı bir-üçtebirli, dörtte birini içerene iki katlı bir-dörttebirli denir ve bu böyle gider. Onu üç kez ve yarısını, üçte birini ya da dörtte birini içerirse üç katlı bir-buçuklu, üç katlı bir-üçtebirli, üç katlı bir-dörttebirli denir; ötekilerde de öyle. Dört katlı bir-buçuklu, dört katlı bir-üçtebirli, dört katlı bir-dörttebirli de denir. Sayıyı bütünüyle içinde kaç kez bulunduruyorsa katlı sayının türlerine göre, karşılaştırılan sayının hangi parçasını içeriyorsa üst-parçalı karşılaştırma ve bağıntıya göre adlandırılır.

Örnekleri şunlardır: İki katlı bir-buçuklu, 5'in 2'ye oranı gibidir; 5, 2'yi iki kez ve yarısını, yani 1'i bulundurur. İki katlı bir-üçtebirli, 3 ile karşılaştırılan 7'dir. 9'un 4'e oranı ise iki katlı bir-dörttebirlidir. Bunlar daima şöyle doğar: 2'den başlayarak bütün tabiî çift ve tek terimler sıraya dizilir, karşılarına 5'ten başlayarak bütün tekler konur; birinci birinciye, ikinci ikinciye, üçüncü üçüncüye dikkatle eklenir. Diziliş şöyledir [kaynakta şekil düşmüştür; metne göre kuruldu]:

2 3 4 5 6 7
5 7 9 11 13 15

2'den başlayıp bütün çift terimler dizilir, 5'ten başlayıp birbirini 5 ile aşanlar onlarla karşılaştırılırsa hepsi iki katlı bir-buçuklu doğurur: 2, 4, 6, 8 ile 5, 10, 15, 20 gibi. Diziliş 3'ten başlayıp birbirini 3 ile aşarsa ve bunlara 7'den başlayıp birbirini 7 ile aşanlar eklenirse, karşılaştırma dikkatle yapılınca hepsi iki katlı bir-üçtebirli doğar: 3, 6, 9 ile 7, 14, 21 gibi. Doğal sayının dört katlıları, yani 1'in, 2'nin, 3'ün, 4'ün, 5'in ve ötekilerin dört katları sıraya dizilir, bunlara 9'dan başlayıp birbirini daima 9 ile geçenler eklenirse, iki katlı bir-dörttebirli orantının sureti örülür.

Bu sayının üç katlı bir-buçuklu türü şöyle doğar: 2'den başlayıp bütün çiftler sıraya dizilir, bunlara 7'den başlayıp birbirini 7 ile aşanlar, her zamanki karşılaştırma biçimiyle eklenir. 3'ten başlayıp doğal sayının bütün üç katlılarını dizer, bunları 10'dan başlayıp birbirini 10 ile aşanların sırasıyla karşılaştırırsak, bu terim dizisinde bütün üç katlı bir-üçtebirliler ortaya çıkar.

29

CAPUT XXIX. De multiplici superparticulari. Igitur relatae ad aliquid quantitatis, simplices et primae species hae sunt. Duæ vero aliae, ex his velut ex aliquibus principiis componuntur, ut multiplices superparticulares, et multiplices superpartientes, horumque comites submultiplices superparticulares, et submultiplices superpartientes. Namque in his ut in praedictis proportionibus, minores numeri, et eorum quoque species omnes, addita sub praepositione, dicuntur. Quorum definitio talis reddi potest: multiplex superparticularis est, quotiens numerus ad numerum comparatus, habet eum plus quam semel et ejus unam partem, hoc est, habet eum aut duplum, aut triplum aut quadruplum, aut quotiens libet, et ejus quamlibet aliquam partem, vel mediam, vel tertiam, vel quartam, vel quaecunque alia partium exuberatione contigerit. Hic ergo et multiplici et superparticulari consistit. Quod enim comparatum numerum plus quam semel habet, multiplicis est. Hoc vero quod minorum in habenda parte transcendit, superparticularis. Ita ex utroque nomine facto vocabulo, est, speciesque illius ad illarum, scilicet, fiunt imaginem proportionum, ex quibus ipse numerus originem trahit. Nam prima pars hujus vocabuli quae multiplicis nomine possessa est, multiplicis numeri specierum vocabulo nominanda est. Quae vero superparticularis est, eodem vocabulo nuncupabitur, quo superparticularis numeri species vocabantur. Dicetur enim qui duplicem habuerit alium numerum, et ejus mediam partem, duplex sesquialter; qui vero tertiam, duplex sesquitertius; qui quartam, duplex sesquiquartus, et deinceps. Si vero ter eum totum contineat et ejus mediam partem, vel tertiam, vel quartam, dicitur triplex sesquialter, triplex sesquitertius, triplex sesquiquartus, et eodem modo in caeteris. Diceturque quadruplus sesquialter, quadruplus sesquitertius, quadruplus sesquiquartus, et quotiens totum numerum in semetipso continuerit, per multiplicis numeri species appellatur, quam vero partem comparati numeri clauserit, secundum superparticularem comparationem habitudinemque vocabitur. Horum autem exempla hujusmodi sunt: duplex sesquialter est, ut quinque ad duo, habent enim 5 binarium numerum bis et ejus mediam, id est 1. Duplex vero sesquitertius est septenarius ad ternarium comparatus. At vero novenarius ad quaternarium duplex sesquiquartus. Et hi semper nascentur, dispositis in ordinem a binario numero omnibus naturaliter paribus imparibusque terminis, si contra eos omnes a quinario numero impares comparentur, ut primum primo, secundum secundo, tertium tertio, caute et diligenter apponas, ut sit dispositio talis: Si vero a duobus paribus omnibus dispositis terminis, illi qui a quinario numero inchoantes, quinario numero rursus sese transiliunt comparentur, omnes duplices sesquialteros creant, ut est subjecta descriptio. Si vero a tribus inchoent dispositiones, et tribus sese transiliant, et ad eos aptentur qui a septenario inchoantes, septenario sese numero transgrediuntur, omnes duplices sesquitertii, habita diligenter comparatione, nascantur, ut subjecta descriptio monet. Si vero omnes in ordinem quadrupli disponantur, hi qui naturalis numeri quadrupli sunt, ut unitatis quadruplus, et duorum, triumque et quatuor, atque quinarii, et caeterorum sese sequentium, ut ad eos aptentur a novenario numero inchoantes, semper sese novenario praecedentes, tunc duplicis sesquiquartæ proportionis forma texetur. Ea vero species hujus numeri, quæ est triplex sesquialtera, hoc modo procreatur; si disponantur a binario numero omnes in ordinem pares, et ad eos septenario numero inchoantes, septenario sese supergredientes, solito ad alterutrum modo comparationis aptentur. Si autem a ternario numero ingressi, cunctos naturalis numeri triplices disponamus, et eis a denario numero denario sese supergredientes ordine comparemus, omnes triplices sesquitertii in ea terminorum continuatione provenient.

30Bölüm XXX. Bunların Örneklerinin Yukarıdaki Tabloda Bulunması

Bunların ve sonrakilerin örneklerini, üst-parçalı ve katlıdan söz ederken yaptığımız, çarpımların toplamının 1'den 10'a yükseldiği önceki tabloya dikkatle bakarsak tam ve açık olarak görebiliriz. İlk satırla karşılaştırılan sonraki satırların hepsi katlının düzenli ve uygun türlerini verir. İkinci satıra üçüncü sıranın sayılarının hepsini uygularsan üst-parçalının düzenli türlerini görürsün. Üçüncü sıraya beşinci satırdakileri karşılaştırırsan üst-çokparçalı sayının türlerini uygun biçimde konmuş görürsün. Katlı üst-parçalı ise ikinci satıra beşinci satırın dizisi karşılaştırılınca görünür; yedinci ya da dokuzuncu satırdakiler karşılaştırılınca da öyle; bu tablo sonsuza kadar sürse bu orantının türleri de sonsuza kadar doğar. Bunların yoldaşlarının daima "alt" ön adıyla söyleneceği de açıktır: alt-iki katlı bir-buçuklu, alt-iki katlı bir-üçtebirli, alt-iki katlı bir-dörttebirli gibi; ötekiler de bu biçimdedir.

30

CAPUT XXX. De eorum exemplis in superiore formula inveniendis. Horum autem eorumque qui sequuntur exempla integre planeque possumus pernotare, si in priorem descriptionem, quam fecimus cum de superparticulari et multiplici loqueremur, ubi ab uno usque in denarium multiplicationum summa concrevit, diligens velimus acumen intendere. Ad primum enim versum omnes qui sequuntur collati, ordinatas convenientesque multiplicis species reddent. Si vero ad secundum cunctos qui tertii sunt ordinis apta veris, ordinatas species superparticularis agnosces. Quod si tertio ordini, quicunque sunt in quinto versu compares, superpartientis numeri species positas convenienter aspicies. Multiplex vero superparticularis ostenditur, cum ad secundum versum omnes qui sunt quinti versus serie comparentur, vel qui sunt in septimo, vel qui sunt in nono, atque ita si in infinitum sit ista descriptio, in infinitum hujus proportionis species procreabuntur. Manifestum autem etiam hoc est, quod horum comites semper cum sub praepositione dicentur, ut est subduplex sesquialter, subduplex sesquitertius, subduplex sesquiquartus, et caeteri quidem ad hunc modum.

31Bölüm XXXI. Katlı Üst-Çokparçalı Sayı

Katlı üst-çokparçalı, bir sayının başka bir sayıyla karşılaştırılınca içinde o sayının bütününü birden fazla kez ve ayrıca, üst-çokparçalı sayının şekline göre, onun iki, üç ya da istenen kadar çok parçasını bulundurmasıdır. Burada da yukarıda söylenen sebepten iki yarı, iki dörtte bir, iki altıda bir olmaz; üçte iki, beşte iki, yedide iki olur; önceki gerekmeye benzer biçimde. Önce konan örneklere göre bizim örneklerimizin dışında da bu sayıları bulmak güç değildir. Bunlara kendi parçalarına göre iki katlı üst-ikiparçalı, iki katlı üst-üçparçalı, iki katlı üst-dörtparçalı; yine üç katlı üst-ikiparçalı, üç katlı üst-üçparçalı, üç katlı üst-dörtparçalı denir ve böyle gider. 8'in 3 ile karşılaştırılması iki katlı üst-ikiparçalı verir; 16'nın 6 ile karşılaştırılması da; 8'den başlayıp birbirini 8 ile geçen bütün sayılar, 3'ten başlayıp birbirini 3 ile geçen sayılarla karşılaştırılınca da öyledir. Özenli kişi için öteki kısımlarını söylenen yolla bulmak güç olmaz. Burada da unutmamalıyız ki küçükler ve yoldaşlar "alt" ön adı olmadan anılmaz: alt-iki katlı üst-ikiparçalı, alt-iki katlı üst-üçparçalı gibi.

31

CAPUT XXXI. De multiplici superpartiente. Multiplex vero superpartiens est, quoties numerus ad numerum comparatus habet in se; alium numerum totum plus quam semel, et ejus vel duas, vel 3, vel quotlibet plures particulas, secundum numeri superpartientis figuram. In hoc quoque propter causam superius dictam, non erunt duae medietates, neque duae quartae, neque duæ sextæ, sed duae tertiae, vel duæ quintæ, vel duae septimae, ad priorem similem consequentiam. Non est autem difficile secundum priorum exempla positorum, hos quoque et præter nostra exempla numeros invenire. Vocabunturque hi, secundum proprias partes, duplex superbipartiens, vel duplex supertripartiens, vel duplex superquadripartiens. Et rursus triplex superbipartiens, et triplex supertripartiens, et triplex superquadripartiens, et similiter. Ut 8 ad 3 comparati faciunt duplicem superbipartientem, et 16 ad 6, et omnes quicunque ab 8 incipientes, octonario sese numero transgrediuntur, comparati ad eos qui a tribus inchoantes, ternarii sese quantitate prætereunt. Nec erit difficile alias ejus partes secundum prædictum modum diligentibus reperire. Hic quoque illud meminisse debemus quod minores et comites non sine sub præpositi tione nominantur, ut sit subduplex superbipartiens, subduplex supertripartiens.

32Bölüm XXXII. Bütün Eşitsizliğin Eşitlikten Nasıl Çıktığının Gösterilmesi

Geriye, tabiatın bütün gücüyle ve şeylerin bütünlüğüyle en yüksek gerekçeyle ilgili, pek derin bir öğreti aktarmak kalıyor. Şunu bilen kişi bu ilimden büyük kazanç sağlar: İyilik sınırlıdır ve ilmin kapsamına girer; ruh onu daima taklit edebilir ve kavrayabilir; ilk tabiattır ve kendi cevherinin güzelliğiyle süreklidir. Kötülüğün çirkinliği ise sınırsızdır; kendine özgü hiçbir ilkeye dayanmaz, tabiatı gereği daima iyi ilkenin sınırından sapar. Ancak sanki en güzel şeklin bir mührü basılmış gibi düzene girer ve o mühürle yanılgının dalgalanmasından alıkonur. Çünkü aşırı arzuyu ve öfkenin ölçüsüz taşkınlığını, ruh, bir yönetici gibi, saf anlayışla güçlenerek dizginler ve eşitsizliğin bu suretlerini ölçülü bir iyilikle düzene koyar.

Bu, bütün eşitsizlik türlerinin eşitliğin ilk başlangıçlarından büyüdüğünü, eşitliğin âdeta ana ve kök gücünü taşıyarak bütün eşitsizlik türlerini ve sıralarını döktüğünü anlarsak açık olur.

Elimizde eşit üç terim olsun: üç 1, üç 2, üç 3, üç 4 ya da daha fazlasını koymak istediğimiz kadar. Üç terimde olan ötekilerde de olur. Bunlardan, kuralımızın sırasına göre, önce katlıların, onlarda da önce iki katlıların, sonra üç katlıların, sonra dört katlıların ve aynı sırayla sonrakilerin doğduğunu görürsün. Yine katlılar çevrilirse bunlardan üst-parçalılar doğar: İki katlılardan bir-buçuklular, üç katlılardan bir-üçtebirliler, dört katlılardan bir-dörttebirliler ve ötekiler bu biçimde. Çevrilen üst-parçalılardan üst-çokparçalıların doğması zorunludur: Bir-buçukludan üst-ikiparçalı doğar, bir-üçtebirli üst-üçparçalıyı doğurur, bir-dörttebirliden üst-dörtparçalı doğar. Önceki üst-parçalılar çevrilmeden, doğru konursa katlı üst-parçalılar doğar. Üst-çokparçalılar doğru konursa katlı üst-çokparçalılar ortaya çıkar.

Üç kural şudur: Birinci sayıyı birinciye eşit yap; ikinciyi birinci ile ikincinin toplamına; üçüncüyü birinci, iki ikinci ve üçüncünün toplamına. Bunu eşit terimlerde yaparsan doğanlar iki katlı olur. Bu iki katlılarda aynısını yaparsan üç katlılar doğar, onlardan da dört katlılar; böylece katlı sayının bütün suretlerini sonsuza kadar açarsın.

Üç eşit terim konsun: 1, 1, 1. Birinci, birinciye eşit konsun: 1. İkinci, birinci ile ikincinin toplamı olsun: 2. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit olsun, yani 1, iki 1 ve 1'e: 4. Tablo şöyledir: 1, 2, 4. Sıranın iki katlı orantıyla örüldüğünü görüyor musun?

Aynısını iki katlılarla yap: Birinci birinciye eşit olsun: 1. İkinci, birinci ile ikincinin, yani 1 ile 2'nin toplamı: 3. Üçüncü, birincinin, yani 1'in, iki ikincinin, yani 4'ün ve üçüncünün, yani 4'ün toplamı: 9. Ortaya şu suret çıkar: 1, 3, 9.

Üç katlılarla da aynısını yaparsan sürekli dört katlı doğar. Birinci birinciye eşit olsun: 1. İkinci, birinci ile ikinciye eşit olsun: 4. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit olsun: 16. Ötekilerde de bu suretle bu üç kuralı kullanırız.

Eşitlerden doğan katlıları dizip bu kurallara göre çevirirsek, sıra ters olmak üzere, iki katlıdan bir-buçuklu, üç katlıdan bir-üçtebirli, dört katlıdan bir-dörttebirli doğar. Eşitlerden doğan üç iki katlı terim olsun ve sonuncusu en başa konsun: 4, 2, 1. Bu sırada birinci birinciye eşit konsun: 4. İkinci, birinci ile ikinciye eşit: 6. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit: 9. İşte sana iki katlılık teriminden doğan o bir-buçuklu kemiyet.

Şimdi aynı biçimde üç katlıdan ne doğduğunu görelim. Yukarıdaki üç katlılar, iki katlılar gibi ters sırayla dizilsin: 9, 3, 1. Birinci birinciye eşit konsun: 9. İkinci, birinci ile ikinciye: 12. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye: 16. Böylece üst-parçalı sayının ikinci türü, yani bir-üçtebirli doğmuştur. Biri aynısını dört katlıyla yapmak isterse hemen bir-dörttebirli doğar; aşağıdaki tablo bunu gösterir: 16, 4, 1'den 16, 20, 25.

32

CAPUT XXXII. Demonstratio quemadmodum omnis inaequalitas ab aequalitate processerit. Restat autem nobis profundissimam quamdam tradere disciplinam, quæ ad omnem naturæ vim rerumque integritatem maxima ratione pertineat. Magnus quippe in hac scientia fructus est, si quis non nesciat quod bonitas definita est et sub scientiam cadens, animoque semper imitabilis et perceptibilis prima natura est, et suae substantiae decore perpetua. Infinitum vero malitiæ dedecus est, nullis propriis principiis nixum, sed natura semper errans a boni definitione principii, tanquam aliquo signo optimae figuræ impressa componitur, et ex illo erroris fluctu retinetur. Nam nimiam cupiditatem iraeque immo dicam effrenationem, quasi quidam rector animus, pura intelligentia roboratus, astringit, et has quodammodo inaequalitatis formas, temperata bonitate constituit. Hoc autem erit perspicuum, si intelligamus omnes inaequalitatis species, ab aequalitatis crevisse primordiis, ut ipsa quodammodo aequitas, matris et radicis obtinens vim, ipsa omnes inaequalitatis species ordinesque pro fundat. Sint enim nobis tres aequales termini, id est tres unitates, vel tres bini, vel tres terni, vel tres quaterni, vel quantos ultra libet ponere. Quod enim in unis tribus terminis evenit, idem contingit in caeteris. Ex his igitur, secundum praecepti nostri ordinem, videas primum nasci multiplices, et in his duplices prius dehinc triplos, deinde quadruplos, et ad eumdem ordinem consequentes. Rursus, multiplices si convertantur, ex his superparticulares orientur, et ex duplicibus quidem, sesquialteri, ex triplicibus sesquitertii, ex quadruplis sesquiquarti, et cæteri in hunc modum. Ex superparticularibus vero conversis, superpartientes nasci necesse est, ita ut ex sesquialtero nascatur superbipartiens, supertripartientem sesquitertius gignat, et ex sesquiquarto superquadripartiens. Rectis autem positis, neque conversis prioribus superparticularibus, multiplices superparticulares oriuntur. Rectis vero superpartientibus, multiplices superpartientes efficientur. Præcepta autem tria hæc sunt, ut primum numerum primo facias parem, secundum vero primo et secundo, tertium primo, duobus secundis et tertio. Hoc igitur cum in terminis aequalibus feceris, ex his qui nascentur duplices erunt. De quibus duplicibus si idem feceris, triplices procreantur, et de his quadruplices, atque in infinitum om. nes formas numeri multiplices explicabit. Jaceant igitur 3 termini aequales. Ponatur itaque primo primus aequalis, id est unus. Secundus vero, primo et secundo, id est 2; tertius vero primo, duobus secundis et tertio par sit, id est uni et duobus unis et uni, qui sunt 4, ut est descriptio: Videsne ut duplici proportione sequens ordo texatur? Fac rursus idem de duplicibus, ut sit primus primo aequalis, id est uni; secundus primo et secundo, id est uni et duobus, qui sunt 3; tertius primo, id est uni, duobus secundis, id est 4, et tertio, id est quatuor, qui simul 9 fiunt, et venit haec forma: Rursus, si de triplicibus idem feceris, continuus quadruplus procreabitur. Sit enim primus primo aequus, id est unus; sit secundus primo et secundo aequalis, id est 4; sit tertius primo, duobus secundis et tertio aequalis, id est 16. Et in cæteris quidem ad hanc formam, tribus his præceptis utemur. Si vero qui ex aequalibus nati sunt multiplices, eos disponamus, et secundum haec præcepta vertamus, ita ut converso sint ordine, sesquialter ex duplici procreabitur, sesquitertius ex triplici, sesquiquartus: ex quadruplo. Sint enim 3 duplices termini, qui ex aequalibus creati sunt, et qui ultimus est, primus ponatur hujusmodi: Et constituatur primo in hoc ordine, primus par, id est 4, secundus vero primo et secundo par, id est 6, tertius vero primo, duobus secundis et tertio, id est 9. Ecce tibi illa sesquialtera quantitas ex termino duplicitatis exoritur. Videamus nunc ad eumdem modum ex triplici qui nascatur; disponantur enim triplices superiores, converso scilicet ordine sicut duplex, hic est quoque ordo dispositus: Ponatur ergo primus primo aequus, id est 9; secundus primo et secundo, id est 12; tertius primo, duobus secundis et tertio æquus, id est 16. Rursus secunda species superparticularis numeri, id est sesquitertius procreatus est. Quod si idem de quadruplo quis facere velit, sesquiquartus continuo nascetur, ut monstrabit subjecta descriptio:

32_2Biri aynısını sonsuza kadar bütün eşit katlılarla yaparsa üst-parçalılığın sırasını uygun biçimde bulur. Biri çevrilmiş üst-parçalıları bu kurallara göre çevirirse hemen üst-çokparçalıların büyüdüğünü görür: Bir-buçukludan üst-ikiparçalı, bir-üçtebirliden üst-üçparçalı doğar ve ötekiler de ortak adlandırma türlerine göre, sırada hiçbir kesinti olmadan doğar.

Şöyle dizilsin: 9, 6, 4. Yukarıdaki tablonun birincisine eşit olan birinci sayı yazılsın: 9. İkinci, birinci ile ikinciye: 15. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye: 25. Bir-üçtebirliyi aynı biçimde çevirirsek üst-üçparçalı sıra bulunur. İlk bir-üçtebirli dizilim 16, 12, 9 olsun. Önceki yolla birinci, birinciye eşit konsun: 16. İkinci, birinci ile ikinciye: 28. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye: 49. Dizilen bütün toplam üst-üçparçalıları verir. Bir-dörttebirliyi de aynı biçimde çevirirsen hemen üst-dörtparçalı kemiyet doğar; alta konan surette gördüğün gibi: 25, 20, 16'dan 25, 45, 81.

Geriye üst-parçalılardan ve üst-çokparçalılardan katlı üst-parçalıların ve katlı üst-çokparçalıların nasıl doğduğunu göstermek kalıyor. Bunların ikişer tablosunu yapacağım. Bir-buçukluyu çevirmeden, doğru koyarsak iki katlı üst-parçalı büyür. Şöyle olur: 4, 6, 9. Yukarıdaki yolla birinci, birinciye eşit konsun: 4. İkinci, birinci ile ikinciye: 10. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit: 25. Bu toplam iki katlı bir-buçuklu olarak ortaya çıkmıştır. Bir-üçtebirliyi çevirmeden koyarsak iki katlı bir-üçtebirli bulunur; aşağıdaki tablo gösterir: 9, 12, 16'dan 9, 21, 49.

Dikkatimizi üst-çokparçalılara çevirip onları yukarıdaki kurallara göre sırayla dizersek katlı üst-çokparçalıların sırayla doğduğunu buluruz. Üst-çokparçalının şu sureti dizilsin: 9, 15, 25. Birinci, birinciye eşit yazılsın: 9. İkinci, birinci ile ikinciye: 24. Üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye: 64. Görüyor musun, üst-ikiparçalıdan iki katlı üst-ikiparçalı doğdu? Üst-üçparçalıyı koyarsam, aşağıdaki tabloda açıkça görüldüğü gibi, şüphesiz iki katlı üst-üçparçalı bulunur: 16, 28, 49'dan 16, 44, 121.

Demek ki üst-parçalılardan katlı üst-parçalılar, üst-çokparçalılardan katlı üst-çokparçalılar böyle doğar. Bu yüzden bütün eşitsizliklerin ilkesinin eşitlik olduğu kesindir, çünkü eşit olmayan her şey ondan doğar. Bunlar hakkında buraya kadar konuşmayı uygun gördük ki ne sonsuzun peşine düşelim ne de başlayanların zihnini çok karanlık konularda tutarak daha faydalı şeylerden alıkonalım.

32_2

Ac si quis idem de cunctis in infinitum paribus multiplicatis faciat, convenienter ordinem super particularitatis inveniet. Quod si conversos superparticulares aliquis secundum haec praecepta convertat, continuo videat superpartientes accrescere, et ex sesquialtero quidem superbipartiens, ex sesquitertio supertripartiens procreatur, et caeteri secundum communes denominationis species, sine ulla ordinis interpolatione nascentur. Disponantur igitur sic: Superioris igitur descriptionis, primo primus aequus numerus ascribatur, id est 9, secundus vero primo et secundo, id est 15, tertius vero primo, duobus secundis et tertio, id est 25. Si ergo sesquitertium eodem modo vertamus, ordo supertripartiens invenitur. Sit enim prima propositio sesquitertii. Ponatur secundum priorem modum, primo par primus, id est 16; secundus primo et secundo, id est 28; tertius primo, duobus secundis et tertio, id est 49. Omnis ergo summa disposita supertripartientes efficiet. Rursus si sesquiquartum eodem modo verteris, superquadripartiens statim quantitas procreabitur, ut est ea forma quam suppositam vides. Restat quemadmodum ex superparticularibus et superpartientibus multiplices superparticulares et multiplices superpartientes nascantur, ostendere. Quorum binas tantum faciam descriptiones; namque si rectum et non conversum sesquialterum ponimus, duplex superparticularis excrescit; fit enim hoc modo: Ponatur secundum superiorem modum primo, primus aequalis, id est 4; secundus primo et secundo, id est 10; tertius primo, duobus secundis et tertio aequalis, id est 25. Atque haec quidem duplex sesquialtera summa producta est. Si vero sesquitertium non conversum ponamus, duplus sesquitertius invenitur, ut subjecta descriptio, docet. At vero si ad superpartientes animum convertamus, eosque ordinatim secundum superiora præcepta disponamus, multiplices superpartientes ordinatim progenitos reperiemus. Disponatur enim superpartientis haec formula: Ascribatur ergo primus primo aequus, id est 9; secundus primo et secundo, id est 24; tertius primo, duobus secundis et tertio, id est 64. Videsne ut ex superbipartiente duplus superbipartiens exortus sit? At vero si supertripartientem ponam, duplex sine dubio tripartiens invenitur, ut in subjecta descriptione perspicuum est: Sic ergo de superparticularibus vel de superpartientibus multiplices superparticulares vel multiplices superpartientes oriuntur. Quare constat omnium inaequalitatum aequalitatem esse principium, ex eadem enim inaequalia cuncta nascuntur. Ac de his quidem hactenus disserendum esse credidimus, ne vel infinita sectemur, vel circa res obscurissimas ingredientium animos detinentes, ab utilioribus moraremur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…