Giriş
prOkuma notu: Boethius'un Nikomakhos'tan serbestçe aktardığı aritmetik kitabı; matematiğin dört ilmini "dörtyol" adıyla anan ilk Latin metindir. Kaynak makine düzeltmeli OCR'dır; Latince dipnotlarda sayı ve kelime hataları düzeltilmiştir. Çift sayının üç türü pariter par "çift-çift", pariter impar "çift-tek", impariter par "tek-çift" diye verilmiştir.
Armağan verip alırken, özellikle birbirine büyük değer veren kişiler arasında, vazifeler şu durumda doğru takdir edilir: Biri daha cömertçe getirecek başka bir şey bulamamış, öbürü de daha büyük bir hoşnutluk ve iyi niyetle karşılayacağı bir şey almamış olmalıdır. Bunu düşünerek sana mal mülkün o işe yaramaz yükünü getirmedim; mal hırsı kızışınca suça onlardan daha elverişli bir şey yoktur, galip gelen ruh onları ayağı altına alıp kendine boyun eğdirince de liyakat bakımından onlardan daha değersiz bir şey yoktur. Sana getirdiklerim, Yunan edebiyatının zenginliğinden alıp Roma dilinin hazinesine taşıdığım şeylerdir. Benim eserimin de hesabı ancak bilgeliğin öğretilerinden çıkardıklarımın en bilge kişinin yargısıyla onaylanmasıyla tutar. Görüyorsun ki bu kadar büyük bir emeğin ürünü yalnız senin incelemeni bekliyor, bilgili bir görüşün desteğine dayanmadan halkın kulağına çıkmak istemiyor.
Bunda şaşılacak bir şey yoktur; çünkü bilgeliğin bulgularını izleyen eser yazarın değil başkasının hükmüne dayanır. Aklın işi, bilgili kişinin yargısına girmek zorunda kaldığında kendi araçlarıyla tartılır. Ama bu küçük armağana öbür sanatlara çıkan siperleri kurmuyorum. Hemen hemen hiçbir ilim, bütün kısımlarıyla öyle tamamlanmış, hiçbir şeye öyle muhtaç değildir ki yalnız kendi desteklerine dayansın da öbür sanatların yardımını istemesin. Heykelleri mermere oyarken kütleyi kesmek bir emek, tasviri biçimlendirmek başka bir iştir; bitmiş eserin parlaklığı da aynı sanatkârın elini beklemez. Elle boyanacak levhalar için doğramacıların işlediği tahta, kırsal bir gözlemle toplanmış balmumu, tüccarların ustalığıyla bulunmuş boyalar, zahmetli dokuma tezgâhlarında işlenmiş keten bezler türlü türlü malzeme sağlar. Savaş araçlarında da aynı şey görülmez mi? Biri okların ucunu biler, öbürü için kara örsün üstünde sağlam zırh inler; bir başkası kendi emeğiyle yuvarlak gövdeye çakılacak ham kalkan göbeğinin kaplamasını satın alır. Bir tek sanat böylesine çok sanatla tamamlanır.
Benim emeğimin tamamlanması ise çok daha kolay bir sonuca koşuyor. Çünkü eserin son elini yalnız sen koyacaksın; hüküm verenlerin uyuşması için uğraşmak gerekmiyor. Bu yargı pek çok sanatla işlenmiş olsa da tek bir incelemeyle tamamlanır. O hâlde bu çalışmada uzun boş vakitlerde sürdürülen emeğin bana ne kattığını sınayabilirsin: İdmanlı bir zihnin hızı, ince şeylerin kaçışını yakalayabiliyor mu? Sözün kuru cılızlığı, karanlık düşüncelerle dolaşmış şeyleri açmaya yetiyor mu? Bu konuda başka birinin yargısının kazancını da umuyorum; çünkü sen iki dilde de çok usta olduğundan, Yunanca bilmeyenlere hakkımızda ne ölçüde hüküm verebileceklerini tek bir bildirinle gösterebilirsin.
Ama başkasının kurallarına kul olarak kendimi çevirinin en dar kanununa bağlamıyorum; biraz daha serbestçe dolaşarak başkasının yolunda yürüyorum, ayak izlerinde değil. Nikomakhos'un sayılar hakkında daha geniş tartıştıklarını ölçülü bir kısalıkla topladım; hızla geçilip anlayışa daha dar bir giriş bırakan yerleri ise makul eklemelerle açtım; öyle ki şeyleri açıkça göstermek için kimi zaman kendi formüllerimizi ve şekillerimizi de kullandık. Bunun bize ne kadar uykusuzluğa ve tere mal olduğunu ayık okur kolayca anlayacaktır.
Matematiğin dört ilminden ilki olan aritmetiği yazarken bu armağana yalnız sen layık görünüyordun; hataya düşmemeye ne kadar çok ihtiyaç bulunduğunu da böylece daha iyi anlıyordum. Yanına girmek kolay olsa da, güvenliğini şüpheli bulan gönlüm bazen bu kolaylığın kendisinden korkuyordu. Çünkü böyle büyük bir saygıya sunulacak şeyin zekâyla işlenmiş, emekle tamamlanmış, nihayet böyle bir boş vakte layık görünmesi gerektiğini düşünüyordum. O hâlde bana duyduğun iyi niyetle gereksiz olanı keseceğinden, boşlukları dolduracağından, hataları düzelteceğinden, iyi söylenmişleri de ruhunun şaşılacak bir canlılığıyla karşılayacağından şüphem yok. Beni düşünüp taşınmanın tembel ağırlığından kurtaran da budur. Beğenilen şeyler bana bol bol ürün geri verecek. Çünkü başkalarının mallarından çok kendi mallarımızı ne büyük bir şevkle sevdiğimizi bilirim. Altın başakları Ceres'e, olgun asmaları Bacchus'a sunar gibi, yeni eserin ilk denemelerini sana gönderdim. Sen yalnız babalık lütfunla armağanımızı ilerlet; böylece hem emeğimin ilk ürünlerini en bilgili yargıyla kutsamış olursun, hem de yazar onaylayandan daha büyük bir değer görmez.
AN. MANL. SEV. BOETII DE ARITHMETICA LIBRI DUO. PRÆFATIO. In dandis accipiendisque muneribus, ita recte officia, praecipue inter eos qui sese magni faciunt, æstimantur, si liquido constabit, nec ab hoc aliud quod liberalius afferret inventum, nec ab illo unquam, quod jucundius benevolentia complecteretur acceptum. Hæc ipse considerans, attuli non ignava opum pondera, quibus ad facinus nihil instructius est, cum habendi sitis incanduit. Ad meritum nihil vilius, cum ea sibi victor animus calcata subjecit, sed ea quæ ex Græcarum opulentia litterarum, in Romanæ orationis thesaurum sumpta conveximus. Ita enim mei quoque operis mihi ratio constabit, si quae ex sapientiæ doctrinis elicui, sapientissimi judicio comprobentur. Vides igitur ut tam magni laboris effectus, tuum tantum exspectet examen, nec in aures prodire publicas, nisi doctæ sententiæ astipulatione nitatur. In quo nihil mirum videri debet, cum id opus quod sapientiæ inventa persequitur, non auctoris sed alieno incumbit arbitrio. Suis quippe instrumentis res rationis expenditur, cum judicium cogitur subire prudentis. Sed huic munusculo, non eadem quæ cæteris imminent artibus munimenta constituo. Neque enim fere ulla, sic cunctis absoluta partibus, nullius indiga, suis tantum est scientia nixa praesidiis, ut non caeterarum quoque artium adjumenta desideret. Nam in effigiandis marmore statuis, alius excidendae molis labor est, alia formandae imaginis ratio. Nec ejusdem artificis manus, politi operis nitor exspectat. Ac depingendæ manibus tabulæ commissæ fabrorum, cerae de rustica observatione decerptæ, colorum fuci mercatorum solertia perquisiti, lintea operosis e laborat a textrinis, multiplicem materiam praestant. Nonne idem quoque in bellorum visitur instrumentis? Hic spicula sagittis exacuit, illi validus thorax nigra gemit incude. Ast alius crudi umbonis tegmina, proprii laboris orbi infigenda mercatur, tam multis artibus ars una perficitur. Ast nostri laboris absolutio longe ad faciliorem currit eventum. Tu enim solus manum supremo operi impones, in quo nihil de decernentium necesse est laborare consensu. Quamlibet enim hoc judicium multis artibus probetur excultum, uno tamen cumulatur examine. Experiare igitur licet quantum nobis in hoc studio longis tractus otiis labor adjecerit. An rerum subtilium fugas exercitatae mentis velocitas comprehendat? Utrum jejunae macies orationis, ad ea quæ sunt caligantibus impedita sententiis, expedienda sufficiat? Qua in re mihi alieni quoque judicii lucra quæruntur, cum tu, utrarumque peritis simus litterarum, possis Graiae orationis expertibus, quantum de nobis judicare audeant, sola tantum pronuntiatione praescribere. At non alterius obnoxius institutis, arctissima memetipse translationis lege constringo, sed paululum liberius evagatus, alieno itineri, non vestigiis insisto. Nam et ea quæ de numeris a Nicomacho diffusius disputata sunt, moderata brevitate collegi. Et quæ transcursa velocius angustiorem intelligentiæ præstabant aditum, mediocri adjectione reseravi, ut aliquando ad evidentiam rerum, nostris etiam formulis ac descriptionibus uteremur. Quod nobis quantis vigiliis ac sudore constiterit, facile sobrius lector agnoscet. Cum igitur quatuor matheseos disciplinarum, de arithmetica, quæ est prima, praescriberem, tu tantum dignus eo munere videbare, eoque magis in errato opus esse intelligebam Nam etsi apud te facilis venire locus esset, aliquando tamen ipsam formidabat facilitatem suspecta securitas. Arbitrabar enim nihil tantæ reverentiae oblatum iri oportere, quod non elaboratum ingenio, perfectum studio, dignum postremo tanto otio videretur. Non igitur ambigo quin pro tua in me benevolentia supervacua reseces, hiantia suppleas, errata reprehendas, commode dicta, mira animi alacritate suscipias. Quae res impulit pigram consilii moram. Nimios enim mihi fructus placitura restituent. Novi quippe quanto studiosius nostra quam cæterorum bona diligamus. Recte ergo quasi aureos Cereri culmos, et maturos Baccho palmites, sic ad te rudimenta novi operis transmisi. Tu tantum paterna gratia nostrum provehas munus, ita et laboris mei primitias doctissimo judicio consecrabis, et non majore censebitur auctor merito quam probator. LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Divisio mathematicae.