İçeriğe geç
Musiki Üzerine

Boethius · Musiki Üzerine

I. Kitap

PL63.1167Bölüm I. Musikinin Tabiatça Bize Bağlı Olduğu ve Ahlâkı Yüceltebildiği ya da Yıkabildiği

Bütün hislerin algısı bazı canlılarda öyle kendiliğinden ve tabiatça vardır ki onlarsız bir hayvan düşünülemez. Ama bu hislerin bilgisi ve sağlam kavranışı aynı ölçüde zihnin araştırmasıyla elde edilmez. Duyulur şeyleri algılamak için hissi kullanmak zahmetsizdir. Ama bizi harekete geçiren hislerin tabiatının ne olduğu, duyulur şeylerin hususiyetinin ne olduğu kolayca ele geçmez ve herkesçe açıklanamaz; bunu ancak uygun bir araştırmanın hakikati seyrine yönelttiği kimse açıklayabilir.

Bütün ölümlülerde görme vardır; ama bunun görmeye gelen şekillerle mi, yoksa duyulur şeylere yollanan ışınlarla mı olduğu bilginler arasında tartışmalıdır, halk ise bu tartışmanın farkına bile varmaz. Yine biri üçgene ya da kareye bakınca gözleriyle bulduğu şeyi kolayca tanır; ama üçgenin ya da karenin tabiatının ne olduğunu matematikçiden sorması gerekir. Aynı şey öteki hisler için, özellikle de kulakların yargısı için söylenebilir. Kulakların gücü sesleri öyle yakalar ki yalnız onlar hakkında hüküm verip farklarını tanımakla kalmaz, ezgiler tatlı ve uyumluysa çoğu kez haz alır, dağınık ve tutarsız biçimde hisse çarparlarsa sıkıntı duyar.

Bundan dolayı matematiğin dört bilimi içinde ötekiler hakikati araştırmaya çalışırken, musiki yalnız seyre değil ahlâka da bağlıdır. Tatlı ezgilerle gevşemek, zıtlarıyla gerilmek kadar insana özgü bir şey yoktur. Bu, yalnız belli uğraşlarda ya da çağlarda görülmez; bütün uğraşlara yayılır. Bebekler, gençler, yaşlılar da öyle tabiî, kendiliğinden bir duyguyla musiki ezgilerine bağlanır ki tatlı bir şarkının zevkinden uzak hiçbir çağ yoktur.

Buradan Platon'un, evrenin ruhunun musiki uyumuyla birleştiğini söylemesinin boşuna olmadığı da anlaşılabilir. İçimizde birleşmiş ve uygun biçimde düzenlenmiş olan şeyle, seslerde uygun ve yerinde birleşmiş olanı alır ve ondan zevk duyarız; böylece kendimizin de aynı benzerlikle kurulmuş olduğumuzu anlarız. Çünkü benzerlik dosttur, benzemezlik ise iğrenç ve zıttır. Ahlâkın en büyük değişmeleri de buradan gelir. Şehvet düşkünü bir ruh ya daha şehvetli ezgilerden zevk alır ya da onları sık dinleyerek çabucak yumuşar ve gevşer. Daha sert bir zihin de ya daha coşturan ezgilerle sevinir ya da bu ezgilerle daha da sertleşir. Musiki makamlarının Lid makamı, Frig makamı gibi kavimlerin adıyla anılması da buradandır.

PL63.1167

DE MUSICA LIBRI QUINQUE. LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Musica naturaliter nobis esse conjunctam, et mores vel honestare vel evertere. Omnium quidem perceptio sensuum, ita sponte ac naturaliter quibusdam viventibus adest, ut sine his animal non possit intelligi. Sed non æque eorumdem cognitio ac firma perceptio animi investigatione colligitur. Illaboratum est enim quod sensum percipiendis sensibilibus rebus adhibemus. Quae vero sit ipsorum sensuum secundum quos agimus natura, et quae rerum sensibilium proprietas; id non obvium neque cuilibet explicabile esse potest, nisi quem conveniens investigatio veritatis contemplatione direxerit. Adest enim cunctis mortalibus visus, qui utrum venientibus ad visum figuris, an ad sensibilia radiis emissis efficiatur, inter doctos quidem dubitabile est, vulgus quoque ipsa dubitatio præterit. Rursus cum quis triangulum respicit, vel quadratum, facile id quod oculis invenitur agnoscit. Sed quaenam trianguli vel quadrati sit natura, a mathematica necesse est petat. Idemque de caeteris sensibus dici potest, maximeque de arbitrio aurium, quarum vis ita sonos captat, ut non modo de his judicium capiat, differentiasque cognoscat, verum etiam delectetur sæpius, si dulces coaptatique modi sunt, angatur vero, si dissipati atque incohaerentes feriant sensum. Unde fit, ut cum sint quatuor matheseos disciplinae, cæteræ quidem ad investigationem veritatis laborent; musica vero non modo speculationi, verum etiam moralitati conjuncta sit. Nihil est enim tam proprium humanitati, quam remitti dulcibus modis astringique contrariis. Idque non modo sese in singulis vel studiis vel aetatibus tenet, verum per cuncta diffunditur studia, et infantes ac juvenes, necnon etiam senes, ita naturaliter affectu quodam spontaneo modis musicis adjunguntur, ut nulla omnino sit aetas quae a cantilenae dulcis delectatione sejuncta sit. Hinc etiam internosci potest, quod non frustra a Platone dictum est, mundi animam, musica convenientia fuisse conjunctam. Cum enim ex eo quod in nobis est junctum convenienterque coaptatum, illud excipimus, quod in sonis apte convenienterque conjunctum est, eoque delectamur, nos quoque ipsos eadem similitudine compactos esse cognoscimus. Amica est enim similitudo. Dissimilitudo vero odiosa atque contraria. Hinc etiam morum quoque maxime permutationes fiunt. Lascivus quippe animus, vel ipse lascivioribus delectatur modis, vel sæpe eosdem audiens cito emollitur, ac frangitur. Rursus asperior mens vel incitatioribus gaudet. vel incitatioribus asperatur. Hinc est etiam quod modi musici gentium vocabulo designati sunt, ut Lydius modus, et Phrygius. Quo enim

PL63.1169Her kavim bir makamdan hoşlanıyorsa, makam da o kavmin adıyla anılır. Çünkü her kavim ahlâkına benzeyen ezgilerden hoşlanır: Yumuşak olanın sertle, sertin yumuşakla birleşmesi ya da ondan hoşlanması mümkün değildir. Söylendiği gibi sevgiyi ve zevki benzerlik yaratır.

Bu yüzden Platon, ahlâkı iyi olan musikide hiçbir şey değiştirilmemesi için son derece dikkat edilmesi gerektiğini düşünür. Ona göre bir devlette ahlâkın en büyük çöküşü, iffetli ve ölçülü musikinin yavaş yavaş değiştirilmesidir. Çünkü dinleyenlerin ruhları hemen aynı şeyi yaşar, yavaş yavaş uzaklaşır; daha şehvetli ezgilerle utanmazca bir şey ya da daha sert ezgilerle yabanî ve vahşi bir şey zihinlere sızarsa ahlâken güzelin ve doğrunun hiçbir izi kalmaz. Çünkü bilgilerin ruha ulaşması için kulaklardan daha açık bir yol yoktur. Ritimler ve ezgiler kulaklardan geçerek ruha kadar indiğinde, zihni kendileri nasılsa öyle yapıp biçimlendirdikleri şüphe götürmez.

Bu, kavimlerde de görülebilir. Getler gibi daha sert kavimler daha sert ezgilerden, daha uysal olanlar orta ezgilerden zevk alır; gerçi bugün bu neredeyse hiç kalmamıştır. İnsan türünün şehvet düşkünü ve yumuşak kısmı ise bütünüyle sahne ve tiyatro ezgilerinin tutsağıdır. Musiki, daha yalın sazlarla icra edildiği sürece iffetli ve ölçülüydü. Çeşitli ve karışık biçimde işlenince ağırbaşlılığın ve faziletin ölçüsünü yitirdi, neredeyse çirkinliğe düştü ve eski güzelliğinden pek az şey korudu.

Bu yüzden Platon, çocukların bütün ezgilerle değil, güçlü ve yalın ezgilerle yetiştirilmesini emreder. Burada özellikle şunu akılda tutmalı: Bu alanda çok küçük değişmelerle bir şey değiştirilirse, bu ilk anda hiç hissedilmez, ama sonra büyük fark yaratır ve kulaklardan ruha kadar sızar. Bu yüzden Platon, ahlâkı iyi ve iffetle düzenlenmiş, ölçülü, yalın, erkekçe olan, ne kadınsı ne yabanî ne çeşitli olan musikinin devletin büyük bekçisi olduğunu düşünür.

Lakedaimonlular bunu büyük çabayla korudular. Giritli Gortynli Thaletas çok paraya çağrılıp çocuklarına musiki sanatını öğretti. Eskilerde bu âdetti ve uzun süre devam etti. Miletli Timotheos, önceden bulduğu tellerin üstüne bir tel daha ekleyip musikiyi daha karmaşık hâle getirince onu Lakonia'dan kovdular. Bu konuda bir karar alındı. Spartalıların dilinde s harfini r harfine çevirmeleri dolayısıyla bu karar dikkat çekici olduğundan, aynen Yunanca sözleriyle ekledim:

"Miletli Timotheos şehrimize gelip eski musikiyi hor gördüğü, yedi telli kithara çalmaktan yüz çevirip çok sesliliği getirerek gençlerin kulaklarını bozduğu; çok telliliği ve ezgideki yenilikleriyle musikiyi yalın ve düzenli olmaktan çıkarıp soysuz ve süslü bir kılığa soktuğu; ezgiyi kromatik üzerine kurup armonik türün yerine karşıt bir değiştirme yaptığı; Eleusisli Demeter'in yarışmasına da çağrıldığında efsanenin işlenişini uygunsuz bir biçimde düzenlediği, Semele'nin doğum sancılarını gençlere yakışıksız biçimde öğrettiği için, krallar ve eforlar bu konuda Timotheos'u kınamaya karar vermiştir." vb.

PL63.1169

quasi unaquæque gens gaudet, eodem modus ipse vocabulo nuncupatur. Gaudet enim gens modis morum similitudine. Neque enim fieri potest ut mollia duris, dura mollioribus adnectantur aut gaudeant. Sed amorem delectationemque (ut dictum est) similitudo conciliat. Unde Plato etiam maxime cavendum existimat, ne de bene morata musica aliquid permutetur. Negat enim esse ullam tantam morum in republica labem, quam paulatim de pudenti ac modesta musica invertere. Statim enim idem quoque audientium animos pati, paulatimque discedere, nullumque honesti ac recti retinere vestigium, si vel per lasciviores modos inverecundum aliquid, vel per asperiores ferox atque immane mentibus illabatur. Nulla enim magis ad animum disciplinis via, quam auribus patet. Cum ergo per eas rhythmi modique ad animum usque descenderint, dubitari non potest quin æquo modo mentem atque ipsa sunt efficiant atque conforment. Id vero etiam intelligi in gentibus potest. Nam quae asperiores sunt Getarum, durioribus delectantur modis. Quae vero mansuete, mediocribus, quanquam id hoc tempore pene nullum est. Quod vero lascivum ac molle est genus humanum, id totum scenicis ac theatralibus modis tenetur. Fuit vero pudens ac modesta musica, dum simplicioribus organis ageretur. Ubi vero varie permisteque tractata est, amisit gravitatis atque virtutis modum, et pene in turpitudinem prolapsa, minimum antiquam speciem servat. Unde Plato praecipit minime oportere pueros ad omnes modos erudiri, sed potius ad valentes ac simplices. Atque hic maxime illud est retinendum, quod si quoquo modo per parvissimas mutationes hinc aliquid permutaretur, recens quidem minime sentiri, post vero magnam facere differentiam, et per aures ad animum usque delabi. Idcirco magnam esse custodiam reipub. Plato arbitratur musicam optime moratam pudenterque conjunctam, ita ut sit modesta ac simplex, et mascula, nec effeminata, nec fera, nec varia. Quod Lacedaemonii maxima ope servavere, dum apud eos Taletas Cretensis Gortinus magno pretio accitus, pueros disciplina musicae artis imbueret. Fuit enim id antiquis in morem; diuque permansit. Quoniam vero eis Timotheus Milesius super eas quas ante repererat unum addidit nervum, ac multipliciorem musicam fecit, exegere de laconica. Consultumque de eo factum est. Quod quoniam insigne est Spartiatarum lingua S litteram in R vertentium, ipsum de eo consultum eisdem verbis Graecis apposui. ⟦Ἐπειδὴ Τιμόθεορ ὁ Μιλήσιορ, ἐλθὼν ἐττὰν ἀμετέραν πόλιν, τὰν παλαιὰν μῶαν ἀτιμάδδει, καὶ τὰν διὰ τᾶν ἑπτὰ χορδᾶν κιθάριξιν ἀποστρεφόμενορ, πολυφωνίαν εἰσάγων λυμαίνεται τὰρ ἀκοὰρ τῶν νέων, διά τε τᾶρ πολυχορδίαρ καὶ τᾶρ καινότητορ τῶ μέλεορ, ἀγεννῆ καὶ ποικίλαν ἀντὶ ἁπλόαρ καὶ τεταγμέναρ ἀμφιέννυται τὰν μῶαν, ἐπὶ χρώματορ συνιστάμενορ τὰν τῶ μέλεορ διασκευάν, ἀντὶ τᾶρ ἐναρμονίω ποιῶν ἀντίστροφον ἀμοιβάν· παρακληθεὶρ δὲ καὶ ἐπ' ἀγῶνα τᾶρ Ἐλευσινίαρ Δάματρορ ἀπρεπῆ διεσκευάσατο τὰν τῶ μύθω διασκευάν· τὰρ γὰρ Σεμέλαρ ὠδῖναρ οὐκ ἔνδικα τὼρ νέωρ διδάσκει. Δέδοκται ὑπὲρ τούτων τὼρ βασιλέαρ καὶ τὼρ ἐφόρωρ μέμψασθαι Τιμόθεον.⟧ κ. τ. λ.

PL63.1169_2Bu kararda şu vardır: Spartalılar, Miletli Timotheos'a, musikiyi karmaşıklaştırarak eğitmek üzere aldığı çocukların ruhlarına zarar verdiği, onları faziletin ölçülülüğünden alıkoyduğu ve ölçülü olarak aldığı armoniyi daha yumuşak olan kromatik türe çevirdiği için öfkelenmişlerdir. Musikiye öyle özen gösteriyorlardı ki onun ruhları da ele geçirdiğini düşünüyorlardı.

Şarkının ne kadar sık öfkeleri yatıştırdığı, bedenlerin ya da ruhların hâllerinde ne çok şaşılacak iş başardığı herkesçe bilinir. Pythagoras'ın, Frig makamının sesiyle coşmuş sarhoş bir Tauromeniumlu genci, spondeus ezgisi çaldırarak yatıştırıp kendine getirdiğini kim bilmez? Bir fahişe rakibinin evine kapatılmıştı; genç öfkeyle evi yakmak istiyordu. Pythagoras o sırada, gece âdeti olduğu üzere yıldızların yolunu gözlüyordu. Gencin Frig makamının sesiyle coştuğunu ve dostlarının bütün uyarılarına rağmen suçtan vazgeçmek istemediğini anlayınca makamın değiştirilmesini emretti ve öfkeli gencin ruhunu tam bir huzura kavuşturdu.

Marcus Tullius, kendi tasarıları üzerine yazdığı kitapta bunu başka biçimde anar: "Bir benzerlikten yola çıkarak en büyük şeylere en küçükleri kıyaslayayım. Sarhoş gençler, olageldiği gibi kaval sesiyle de coşup iffetli bir kadının kapısını kırarken, Pythagoras'ın kavalcı kadına spondeus çalmasını öğütlediği söylenir. Kadın bunu yapınca ezgilerin yavaşlığı ve çalışın ağırbaşlılığı gençlerin çılgın azgınlığını yatıştırmıştır."

Benzer örnekleri kısaca toplayalım. Terpandros ile Methymnalı Arion, Lesboslularla İonları ağır hastalıklardan şarkının yardımıyla kurtardılar. Thebaili Ismenias'ın da siyatik acıları çeken birçok Boiotialının bütün sıkıntılarını ezgilerle sildiği anlatılır. Empedokles'in misafirine, babasını suçlayıp hüküm giydirdiği için öfkeli bir adam kılıçla saldırırken Empedokles'in şarkı tarzını değiştirip gencin öfkesini yatıştırdığı söylenir.

Musiki sanatının gücü eski felsefe çalışmalarında o kadar bilinirdi ki Pythagorasçılar gündüzün kaygılarını uykuda dağıtmak için bazı şarkılar kullanır, böylece üzerlerine hafif ve sakin bir uyku çökerdi. Uyanınca da başka ezgilerle uykunun uyuşukluğunu ve karışıklığını temizlerlerdi. Çünkü ruhumuzun ve bedenimizin bütün yapısının musiki uyumuyla birleştiğini biliyorlardı. Bedenin durumu nasılsa nabız da kalbin hareketleriyle öyle uyarılır. Bunu Demokritos'un hekim Hippokrates'e öğrettiği söylenir; bütün hemşehrileri Demokritos'u deli sanırken Hippokrates onu tedavi etmek üzere gözaltındayken ziyaret etmişti.

PL63.1169_2

Quod consultum id scilicet continet, idcirco Timotheo Milesio Spartiatas succensuisse, quod multiplicem musicam reddens puerorum animis quos acceperat erudiendos, officeret, et a virtutis modestia praepediret, et quod harmoniam, quam modestam susceperat, in genus chromaticum, quod est mollius, invertisset. Tanta igitur fuit apud eos musicæ diligentia, ut eam animos quoque obtinere arbitrarentur. Vulgatum quippe est, quam saepe iracundias cantilena represserit, quam multa vel in corporum, vel in animorum affectionibus miranda perfecerit. Cui enim est illud ignotum, quod Pythagoras ebrium adolescentem Taurominitanum sub Phrygii modi sono incitatum, spondeo succinente reddiderit mitiorem et sui compotem. Nam cum scortum in rivalis domo esset clausum, atque ille furens domum vellet amburere, cumque Pythagoras stellarum cursus (ut ei mos nocturnus erat) inspiceret, ubi intellexit sono Phrygii modi incitatum, multis amicorum admonitionibus a facinore noluisse desistere, mutari modum praecepit atque ita furentis animum adolescentis ad statum mentis pacatissimae temperavit. Quod scilicet Marcus Tullius commemorat in eo libro quem de consiliis suis composuit, aliter quidem, sed hoc modo. Sed ut aliqua similitudine adductus, maximis minima conferam, ut cum vinolenti adolescentes tibiarum etiam cantu (ut fit) instincti, mulieris pudicae fores frangerent, admonuisse tibicinam ut spondeum caneret Pythagoras dicitur; quod cum illa fecisset, tarditate modorum et gravitate canentis, illorum furentem petulantiam consedasse. Sed ut similia breviter exempla conquiram. Terpander atque Arion Methymnaeus Lesbios atque Iones, gravissimis morbis, cantus eripuere praesidio. Ismenias vero Thebanus Boeotiorum pluribus, quos sciatici doloris tormenta vexabat, modis fertur cuncta abstersisse molestias. Sed et Empedocles cum ejus hospitem quidam gladio furibundus invaderet, quod ejus patrem ille accusatione damnasset, inflexisse dicitur modum canendi, itaque adolescentis iracundiam temperasse. In tantum vero priscæ philosophiae studiis vis musicae artis innotuit, ut Pythagorici, cum diurnas in somno resolverent curas, quibusdam cantilenis uterentur, ut eis lenis et quietus sopor irreperet. Itaque experrecti, aliis quibusdam modis stuporem somni confusionemque purgabant. Id nimirum scientes, quod tota nostræ animae corporisque compago musica coaptatione conjuncta sit. Nam ut sese corporis habet affectus, ita etiam pulsus cordis motibus incitantur. Quod scilicet Democritus Hippocrati medico tradidisse fertur, cum eum quasi insanum cunctis Democriti civibus id opinantibus, in custodia medendi

PL63.1171Bütün bunlar niçin söylendi? Çünkü ruhumuzun ve bedenimizin durumunun, sonraki tartışmanın armoni ezgilerini birleştirip bağladığını göstereceği orantıların aynısıyla kurulmuş göründüğünden şüphe edilemez. Bebekleri de tatlı bir şarkının oyalaması bundandır; sert ve kaba bir şey ise onları dinleme hazzından alıkoyar. Şüphesiz her yaş ve her cinsiyet bunu yaşar; bunlar yaptıkları işlerle ayrılsalar da musikinin tek zevkinde birleşirler. Nitekim yas tutanlar ağıtlarını ezgiyle söylerken ne olur? Bu en çok kadınlara özgüdür: Bir şarkıyla ağlamanın sebebi daha tatlı olsun diye. Eskilerde şarkının ve kavalın cenazelerin önünde gitmesi de âdetti. Papinius Statius şu dizeyle buna tanıktır:

Kıvrık boynuzuyla derinden böğürür kaval, körpe ölüleri uğurlamaya alışkın olan.

Güzel şarkı söyleyemeyen kimse de kendi kendine bir şeyler söyler. Söylediği şey ona bir haz verdiği için değil, ruhundaki doğuştan bir tatlılığı nasıl olursa olsun dışa vurmaktan zevk aldığı için söyler. Savaşta çarpışanların ruhlarının boru sesiyle tutuştuğu da açık değil mi? Sakin bir ruh hâlinden birinin çılgınlığa ve öfkeye sürüklenmesi inandırıcıysa, daha ölçülü bir makamın sarsılmış zihnin öfkesini ya da aşırı arzusunu dizginleyebileceğinden şüphe edilemez. Peki, biri bir şarkıyı kulaklarıyla ve gönlüyle severek alınca, kendiliğinden, bedenin de dinlenen şarkıya benzer bir hareket yapmasına, ruhun da duyduğu bir ezgiyi hatırda tutup almasına ne demeli?

Bütün bunlardan açık ve şüphesiz biçimde görülüyor ki musiki bize tabiatça öyle bağlıdır ki istesek de ondan yoksun kalamayız. Bu yüzden zihnin gücünü germeliyiz ki tabiatın yerleştirdiği şey ilimle de kavranıp tutulabilsin. Görmede de bilginlere renkleri ve şekilleri görmek, bunların hususiyetini araştırmadıkça yetmediği gibi, musiki şarkılarından zevk almak da seslerin hangi orantıyla birleştiği öğrenilmedikçe yetmez.

Bölüm II. Musikinin Üç Türü ve Musikinin Gücünün Anlatıldığı Şeyler

PL63.1171

causa viseret. Sed quorsum ista hæc? Quia non potest dubitari quin nostræ animae et corporis status, eisdem quodammodo proportionibus videatur esse compositus, quibus harmonicas modulationes posterior disputatio conjungi copularique monstrabit. Inde est enim quod infantes quoque cantilena dulcis oblectat. Aliquid vero asperum atque immite, ab audiendi voluptate suspendit. Nimirum id etiam omnis ætas patitur, omnisque sexus. Quae licet suis actibus distributa sint, una tamen musicae delectatione conjuncta sunt. Quid enim fit, cum in fletibus luctus ipsos modulantur dolentes? Quod maxime muliebre est, ut cum cantico quodam dulcior fiat causa flendi. Id vero etiam fuit antiquis in morem, ut cantus tibiae luctibus praeiret. Testis est Papinius Statius hoc versu: Cornu grave mugit adunco, Tibia cui teneros suetum producere manes. Et qui suaviter canere non potest, sibi tamen aliquid canit, non quod eum aliqua voluptate id quod canit afficiat, sed quod quamdam insitam dulcedinem ex animo proferentis quoquomodo proferant, delectantur. Nonne illud etiam manifestum est, in bellum pugnantium animos tubarum carmine accendi? Quod si verisimile est, ab animi pacato statu, quemquam ad furorem atque iracundiam posse proferri. Non est dubium, quod conturbat a e mentis iracundiam, vel nimiam cupiditatem modestior modus possit astringere. Quid quod cum aliquis cantilenam libentius auribus atque animo capit, ad illud etiam non sponte convertitur, ut motum quoque aliquem similem auditae cantilenae corpus effingat, et quod omnino aliquod melos auditum sibi memor animus ipse decerpat? Ut ex his omnibus perspicue nec dubitanter appareat, ita quidem nobis musicam naturaliter esse conjunctam ut ea ne si velimus quidem carere possimus. Quocirca intendenda vis mentis est, ut id quod natura est insitum, scientia quoque possit comprehensum teneri. Sicut enim in visu quoque non sufficit eruditis colores formasque conspicere, nisi etiam quae sit horum proprietas investigaverint: sic non sufficit cantilenis musicis delectari, nisi etiam quali inter se conjunctae sint vocum proportione discatur. CAPUT II. Tres esse musicas, in, quibus de vi musicæ narratur.

PL63.1171_2

Musiki üzerine konuşan kimsenin önce, musikiyle uğraşanların kaç musiki türü kabul ettiğini söylemesi gerekir. Üç tür vardır: Birincisi evrenin musikisidir, ikincisi insanın musikisidir, üçüncüsü ise kithara, kaval ve şarkıya hizmet eden öteki sazlar gibi bazı aletlerde bulunan musikidir.

Önce evren musikisi en çok gökte, unsurların yapısında ve mevsimlerin değişmesinde görülür. Bu kadar hızlı olan gök makinesi nasıl sessiz ve suskun bir yolla hareket edebilir? Bu ses kulaklarımıza ulaşmasa da, ki bunun birçok sebebi vardır, bu kadar büyük cisimlerin bu kadar hızlı hareketi hiç ses çıkarmıyor olamaz. Özellikle yıldızların yolları öyle uyumla birleşmiştir ki bundan daha düzenli, daha karışık bir şey düşünülemez. Kimileri daha yüksekte, kimileri daha aşağıda yol alır, hepsi öyle eşit bir hızla döner ki farklı eşitsizlikler içinden yolların belirli düzeni çıkar. Bu yüzden bu göksel dönüşten ezginin belirli düzeni ayrı olamaz.

Bir armoni birleştirmeseydi, dört unsurun farklı ve zıt güçleri nasıl tek bir beden ve makine olabilirdi? Bütün bu farklılık mevsimlerin ve ürünlerin değişimini doğurur, ama yılın tek bedenini de meydana getirir. Şeylere bu kadar çeşitlilik sağlayan bu unsurlardan birini ruh ve düşünceyle koparsan her şey yok olur ve, deyim yerindeyse, hiçbir uyum kalmaz. Pes tellerde sesin ölçüsü, pesliğin sessizliğe kadar inmemesidir; tiz tellerde de aşırı gerilen teller sesin inceliğinden kopmasın diye tizliğin ölçüsü korunur ve hepsi birbirine uyumlu ve uygun olur. Evren musikisinde de bunu görürüz: Hiçbir şey ötekini kendi aşırılığıyla bozacak kadar aşırı olamaz. Her şey ya kendi ürününü verir ya da başkalarının vermesine yardım eder. Kışın sıktığını ilkbahar gevşetir, yaz kavurur, sonbahar olgunlaştırır; mevsimler sırayla ya kendi ürünlerini getirir ya da başkalarının getirmesine yardım eder. Bunlar üzerinde sonra daha ayrıntılı konuşacağız.

İnsan musikisini kendi içine inen herkes anlar. O cisimsiz akıl canlılığını bedene karıştıran şey, pes ve tiz seslerin bir uyum yapması gibi bir düzenleme ve ayarlama değilse nedir? Aristoteles'e göre akıllı ve akılsız kısımlardan birleşmiş olan ruhun kısımlarını birbirine bağlayan başka ne olabilir? Bedenin unsurlarını karıştıran ya da kısımlarını belirli bir uyumla bir arada tutan nedir? Bunu da sonra anlatacağım.

Üçüncü musiki bazı aletlerde bulunduğu söylenendir. Bu, ya teller gibi germeyle, ya kavallar ve suyla çalışan aletler gibi soluk ile, ya da oyuk tunç bir çubuğa vurulan aletler gibi vuruşla icra edilir; farklı sesler böyle çıkar. Bu eserde önce bu aletlerin musikisini tartışmak gerekir. Giriş bu kadar yeter. Şimdi musikinin unsurları üzerine konuşmalıyız.

Bölüm III. Sesler ve Musikinin Unsurları

Bütün musiki ezgisini yöneten uyum sessiz olamaz. Ses de bir vuruş ve çarpma olmadan çıkmaz. Vuruş ve çarpma da hareket olmadan hiçbir biçimde olamaz.

PL63.1171_2

Principio igitur de musica disserenti, illud interim dicendum videtur, quot musicae genera ab ejus studiosis comprehensa esse noverimus. Sunt autem tria. Et prima quidem mundana est; secunda vero humana; tertia quae in quibusdam constituta est instrumentis, ut in cithara vel in tibiis, caeterisque quae cantilenae famulantur. Et primum ea quae est mundana in his maxime perspicienda est quae in ipso coelo, vel compage elementorum, vel temporum varietate visuntur. Qui enim fieri potest, ut tam velox coeli machina tacito silentique cursu moveatur? Et si ad nostras aures sonus ille non pervenit, quod multis fieri de causis necesse est, non poterit tamen motus tam velocissimus ita magnorum corporum, nullos omnino sonos ciere, cum præsertim tanta sint stellarum cursus coaptatione conjuncti, ut nihil aeque compaginatum, nihil ita commixtum possit intelligi. Namque alii excelsiores, alii inferiores feruntur, atque ita omnes æquali incitatione volvuntur, ut per dispares in e e qualitates ratus cursuum ordo ducatur. Unde non potest ab hac coelesti vertigine ratus ordo modulationis absistere. Jam vero quatuor elementorum diversitates contrariasque potentias, nisi quædam harmonica conjungeret, qui fieri posset, ut in unum corpus ac machinam convenirent? Sed hæc omnis diversitas ita et temporum varietatem parit et fructuum, ut tamen unum anni corpus efficiat. Unde si quid horum, quæ tantam varietatem rebus ministrant, animo et cogitatione discerpas, cuncta pereant, nec (ut ita dicam) quidquam consonum servent. Et ut in gravibus chordis is vocis est modus, ut non ad taciturnitatem gravitas usque descendat, atque in acutis ille custoditur acuminis modus ne nervi nimium tensi vocis tenuitate: rumpantur, sed totum sibi sit consentaneum atque conveniens; ita etiam in mundi musica pervidemus, nihil ita nimium esse posse ut alterum propria nimietate dissolvat. Verum quidquid illud est, aut suos affert fructus, aut aliis auxiliatur ut afferant. Nam quod constringit hiems, ver laxat, torret aestas, maturat autumnus, temporaque vicissim vel ipsa suos afferunt fructus, vel aliis ut afferant subministrant. De quibus posterius studiosius disputandum est. Humanam vero musicam, quisquis in sese ipsum descendit, intelligit. Quid est enim quod illam incorpoream rationis vivacitatem corpori misceat, nisi quædam coaptatio, et veluti gravium leviumque vocum, quasi unam consonantiam efficiens, temperatio? Quid est autem aliud quod ipsius inter se partes animae conjungat, quae (ut Aristoteli placet) ex rationabili irrationabilique conjuncta est? Quid vero quod corporis elementa permisceat, aut partes sibimet rata coaptatione contineat? Sed de hac quoque posterius dicam. Tertia est musica, quae in quibusdam consistere dicitur instrumentis. Hæc vero administratur, aut intentione, ut nervis, aut spiritu, ut tibiis, vel his quæ ad aquam moventur, aut percussione quadam, ut in his quae in concava quædam virga aerea feriuntur, atque inde diversi efficiuntur soni. De hac igitur instrumentorum musica primum hoc opere disputandum videtur. Sed prooemii satis est. Nunc de ipsis musicæ elementis est disserendum. CAPUT III. De vocibus ac de musicæ elementis. Consonantia, quæ omnem musicae modulationem regit, praeter sonum fieri non potest. Sonus vero praeter quemdam pulsum percussionemque non redditur. Pulsus vero atque percussio nullo modo esse potest, nisi præcesserit motus. Si enim cuncta sint immobi

PL63.1173Her şey hareketsiz olsaydı, biri ötekine çarpamaz, biri ötekince itilemezdi. Her şey durup hareketsiz kalınca hiçbir ses olmaz. Bu yüzden ses şöyle tarif edilir: Kulağa kadar çözülmeden ulaşan hava çarpması. Hareketlerin kimi daha hızlı kimi daha yavaş, kimi daha seyrek kimi daha sıktır. Sürekli bir harekete bakan kimse ya hız ya yavaşlık görür. Elini hareket ettiren kimse onu ya sık ya seyrek hareket ettirir. Hareket yavaş ve seyrek olursa, bu yavaşlık ve itişin seyrekliğiyle pes sesler çıkar; hareketler hızlı ve sık olursa tiz sesler çıkar. Bu yüzden aynı tel daha çok gerilirse tiz, gevşetilirse pes ses verir. Çünkü daha gergin olunca daha hızlı vuruş yapar, daha çabuk geri döner, havaya daha sık ve yoğun çarpar. Daha gevşek olan ise gevşek ve yavaş vuruşlar yapar, vurmadaki zayıflığıyla seyrektir ve uzun süre titremez.

Tel her çekildiğinde tek ses çıktığı ya da teldeki çarpmanın bir tane olduğu sanılmamalıdır. Titreyen tel havaya kaç kez çarparsa hava o kadar vurulur. Ama seslerin hızları birleşik olduğu için kulaklar arada bir boşluk hissetmez ve tek ses his üzerine vurur, pes ya da tiz; oysa ikisi de çok sayıda vuruştan oluşur: pes olan daha yavaş ve seyrek, tiz olan hızlı ve sık vuruşlardan. Bu, topaç denen koniye benzer: Biri onu özenle süsleyip üzerine kırmızı ya da başka renkte bir çizgi çeker, sonra elinden geldiğince hızlı çevirirse bütün koni kırmızıya boyanmış görünür. Bütünü böyle olduğu için değil, kırmızı çizginin hızı temiz kısımları kavrayıp görünmelerine izin vermediği için. Bunları sonra anlatacağız.

Tiz sesler daha sık ve daha hızlı hareketlerle, pes sesler daha yavaş ve seyrek hareketlerle uyarıldığına göre, açıktır ki pesten tize hareketlerin eklenmesiyle gerilir, tizden pese hareketlerin çıkarılmasıyla gevşenir. Çünkü tizlik, peslikten daha çok hareketten oluşur. Çokluğun fark yarattığı şeyde ise bu fark zorunlu olarak bir sayıdadır. Her azlık çokluğa, sayının sayıyla karşılaştırılması gibi durur. Sayıya göre karşılaştırılan şeylerin kimi birbirine eşit, kimi eşit değildir. Bu yüzden seslerin de kimi eşittir, kimi eşitsizlikle ayrılır. Hiçbir eşitsizlikle ayrılmayan seslerde uyum diye bir şey yoktur, çünkü uyum, birbirine benzemeyen seslerin bire indirilmiş ahengidir.

Bölüm IV. Eşitsizliğin Türleri

PL63.1173

lia, non poterit alterum alteri concurrere, ut alterum impellatur ab altero. Sed cunctis stantibus motuque carentibus, nullum fieri necesse est sonum. Idcirco definitur sonus: Aeris percussio indissoluta usque ad auditum. Motuum vero alii sunt velociores, alii tardiores, eorumdemque motuum alii rariores sunt alii spissiores. Nam si quis in continuum motum respiciat, ibi aut velocitatem aut tarditatem necesse est comprehendat. Sin vero quis moveat manum, aut frequenti eam motu movebit aut raro. Et si tardus quidem fuerit ac rarior motus graves necesse est sonos effici ipsa tarditate et raritate pellendi. Sin vero motus sint celeres ac spissi, acutos reddi necesse est sonos. Idcirco enim idem nervus si intendatur amplius, acutum sonat; si remittatur, grave. Quando enim tensior est, velociorem pulsum reddit, celeriusque revertitur, et frequentius ac spissius aerem ferit. Qui vero laxior est, solutos ac tardos pulsus effert, rarusque ipsa imbecillitate feriendi, nec diutius tremit. Neque enim quotiens chorda pellitur, unus edi tantum putandus est sonus, aut unam in his esse percussionem, sed toties aer feritur quotiens eum chorda tremebunda percusserit. Sed quoniam junctae sunt velocitates sonorum, nulla intercapedo sentitur auribus. Et unus sonus sensum pellit vel gravis, vel acutus, quamvis uterque ex pluribus constet, gravis quidem ex tardioribus, et rarioribus, acutus vero ex celeribus ac spissis, veluti si conum, quem turbonem vocant, quis diligenter exornet, eique unam virgulam coloris rubri vel alterius ducat, et eum qua potest celeritate convertat, tunc totus conus rubro colore videtur infectus, non quod totus ita sit, sed quod partes puras rubrae virgae velocitas comprehendat, et apparere non sinat. Sed de his posterius. Igitur quoniam acutae voces spissioribus et velocioribus motibus incitantur, graves vero tardioribus ac raris, liquet additione quadam motuum ex gravitate acumen intendi, detractione vero motuum laxari ex acumine gravitatem. Ex pluribus enim motibus acumen, quam gravitas constat. In quibus autem pluralitas differentiam facit, eam necesse est in quadam numerositate consistere. Omnis vero paucitas ad pluralitatem ita sese habet, ut numerus ad numerum comparatus. Eorum vero quae secundum numerum conferuntur, partim sibi sunt aequalia, partim inaequalia. Quocirca soni quoque partim sunt aequales, partim vero sunt inaequalitate distantes. Sed in his vocibus, quae nulla inaequalitate discordant, nulla omnino consonantia est, etenim consonantia est dissimilium inter se vocum in unum redacta concordia. CAPUT IV. De speciebus inæqualitatum.

PL63.1173_2

Eşit olmayan şeyler eşitsizliğin ölçülerini birbirleri arasında beş tarzda korur. Biri ötekini ya katlılıkla, ya tek parçayla, ya birden çok parçayla, ya katlılık ve bir parçayla, ya katlılık ve birden çok parçayla aşar.

Eşitsizliğin birinci cinsine katlı denir. Büyük sayının küçük sayıyı bütünüyle içinde iki, üç, dört ve daha çok kez bulundurduğu, hiçbir şeyin ne eksik ne fazla olduğu durumda katlılık vardır; buna iki kat, üç kat, dört kat denir ve bu sıra sonsuza kadar gider.

Eşitsizliğin ikinci cinsine üst-parçalı denir. Büyük sayı küçük sayıyı bütünüyle ve onun bir parçasını içinde bulundurur: Bu parça ya yarısıdır, 3'ün 2'ye oranı gibi, buna bir-buçuklu orantı denir; ya üçte biridir, 4'ün 3'e oranı gibi, buna bir-üçtebirli denir. Sonraki sayılarda da büyük sayılar küçüklerin üzerine bir parça içerir.

Eşitsizliğin üçüncü cinsi, büyük sayının küçüğü bütünüyle içinde bulundurması ve üstelik onun birkaç parçasını içermesidir. Üstüne iki parça içeriyorsa orantıya üst-ikiparçalı denir, 5'in 3'e oranı gibi. Üç parça içeriyorsa üst-üçparçalı denir, 7'nin 4'e oranı gibi. Ötekilerde de aynı benzerlik olabilir.

Eşitsizliğin dördüncü cinsi katlı ile üst-parçalıdan birleşir: Büyük sayı küçük sayıyı iki, üç ya da istenen kez ve onun bir parçasını içinde bulundurur. İki kez ve yarısını bulunduruyorsa iki katlı bir-buçuklu denir, 5'in 2'ye oranı gibi. Küçük iki kez ve üçte biriyle içeriliyorsa iki katlı bir-üçtebirli denir, 7'nin 3'e oranı gibi. Üç kez ve yarısıyla içeriliyorsa üç katlı bir-buçuklu denir, 7'nin 2'ye oranı gibi. Ötekilerde de katlılığın ve üst-parçalılığın adları aynı tarzda değişir.

Eşitsizliğin beşinci cinsine katlı üst-çokparçalı denir: Büyük sayı küçük sayıyı bütünüyle birden çok kez ve onun birden çok parçasını içinde bulundurur. Büyük sayı küçüğü iki kez ve üstelik iki parçasını içeriyorsa iki katlı üst-ikiparçalı denir, 8'in 3'e oranı gibi; 11'in 3'e oranı gibi olana da üç katlı üst-ikiparçalı denir. Bunları burada kısaca ve özetle açıklıyoruz, çünkü Aritmetik Üzerine kitaplarımızda daha özenle çözdük.

Bölüm V. Eşitsizliğin Hangi Türlerinin Uyumlara Uygun Olduğu

Bu eşitsizlik cinslerinden son ikisini, öncekilerden karışık oldukları için, bir yana bırakalım. İlk üçünü inceleyelim. Uyumlar için en büyük güce katlı sahip görünür, sonra üst-parçalı gelir. Üst-çokparçalı ise bazılarına göre, Ptolemaios dışında, armoninin ahenginden ayrı durur.

Bölüm VI. Katlılığın ve Üst-Parçalılığın Neden Uyumlara Atfedildiği

Çünkü tabiatça basit olan şeyler, karşılaştırmaya uygun kabul edilir.

PL63.1173_2

Quae vero sunt inæqualia, quinque inter se modis inaequalitatis momenta custodiunt. Aut enim alterum ab altero multiplicitate transcenditur, aut singulis partibus, aut pluribus aut multiplicitate et parte, aut multiplicitate et partibus. Et primum quidem inaequalitatis genus multiplex appellatur. Est vero multiplex ubi major numerus minorem numerum habet, in se totum, vel bis, vel ter, vel quater, ac deinceps nihilque deest, nihilque exuberat, appellaturque vel duplum, vel triplum, vel quadruplum. atque ad hunc ordinem in infinita progreditur. Secundum vero inæqualitatis genus est quod appellatur superparticulare, id est cum major numerus minorem numerum habet in se totum, et unam ejus aliquam partem, eamque vel dimidiam, ut tres duorum, et vocatur sesquialtera proportio, vel tertiam, ut quatuor ad tres, et vocatur sesquitertia. Ad hunc etiam modum in posterioribus numeris pars aliqua a majoribus super minores numeros continetur. Tertium vero genus inæqualitatis est, quotiens major numerus totum intra se minorem continet, et ejus aliquantas insuper partes, et si duas quidem supra continet, vocabitur proportio superbipartiens, ut sunt quinque ad tres. Sin vero tres super se continet, vocabitur supertripartiens, ut sunt septem ad quatuor. Et in caeteris quidem eadem similitudo esse potest. Quartum vero est inaequalitatis genus, quod ex multiplici et superparticulari conjungitur, cum scilicet major numerus habet in se minorem numerum, vel bis vel ter vel quotieslibet, atque ejus unam aliquam partem. Et si eum bis habet, et ejus dimidiam partem, vocabitur duplex sesquialter, ut sunt quinque ad duo. Sin vero bis minor continebitur, et ejus tertia pars, vocabitur duplex sesquitertius, ut sunt septem ad tres. Sin vero tertio continebitur, et ejus dimidia pars, vocabitur triplex sesquialter. ut sunt septem ad duo. Atque ad eumdem modum in caeteris et multiplicitatis et superparticularitatis vocabula variantur. Quintum est genus inaequalitatis, quod appellatur multiplex superpartiens, quando major numerus minorem numerum habet in se totum plusquam semel, et ejus plusquam unam aliquam partem. Et si bis major numerus minorem numerum continebit, duasque ejus insuper partes, vocabitur duplex superbipartiens, ut sunt octo ad tres, et rursus triplex superbipartiens, ut sunt undecim ad tres. Ac de his idcirco nunc strictim ac breviter explicamus, quoniam in libris quos de Arithmetica Institutione conscripsimus diligentius enodavimus. CAPUT V. Quæ inæqualitatis species consonantiis aptentur. Ex his igitur inaequalitatis generibus postrema duo, quoniam ex superioribus mixta sunt, relinquamus. De tribus vero prioribus speculatio facienda est. Obtinere igitur majorem ad consonantias potestatem videtur multiplex, consequenter autem superparticularis. Superpartiens vero ab harmoniae concinentia separatur, ut quibusdam praeter Ptolemaeum videtur. CAPUT VI. Cur multiplicitas et superparticularitas consonantiis deputentur. Ea namque probantur comparationi consentanea, quae sunt natura simplicia. Et quoniam gravitas et acumen in quantitate consistunt, ea maxime videbuntur servare naturam concinentiae, quae discretae

PL63.1175Peslik ve tizlik kemiyette bulunduğuna göre, ahengin tabiatını en çok koruyanlar, ayrık kemiyetin hususiyetini koruyabilenlerdir. Kemiyetin bir kısmı ayrık, bir kısmı süreklidir. Ayrık olan en küçükte sınırlıdır, ama daha büyüklere doğru sonsuza gider: Çünkü onda birim en küçük ve sınırlıdır, ama çokluğun ölçüsü sonsuza kadar artar; tıpkı sınırlı birimden başlayan sayının büyümesinin sonu olmadığı gibi. Sürekli olan ise bir bütün olarak sınırlıdır, ama sonsuza kadar küçülür. Sürekli olan çizginin toplamı iki ayak ya da başka bir belirli ölçü olsa da çizgi sonsuz bölmeyle hep bölünür. Demek ki sayı daima sonsuza doğru büyür, sürekli kemiyet sonsuza doğru küçülür.

Katlılığın büyümesinin sonu olmadığı için sayının tabiatını en çok o korur. Üst-parçalılık ise küçüğü sonsuza kadar küçülttüğü için sürekli kemiyetin hususiyetini korur. Küçüğü şöyle küçültür: Onu daima içerir, üstüne yarısını, üçte birini, dörtte birini, beşte birini ekler. Daha büyük sayıdan ad alan parça daima küçülür: Üçte bir 3'ten, dörtte bir 4'ten ad alır; 4, 3'ü aştığı için dörtte bir üçte birden daha küçük bulunur.

Üst-çokparçalı ise bir bakıma basitlikten ayrılır: Üstünde iki, üç ya da dört parça bulundurur ve basitlikten ayrılarak parçaların çokluğuna taşar. Yine her katlılık kendini bütünlük içinde tutar: İki kat, küçüğü iki kez bütünüyle, üç kat üç kez bütünüyle içerir; ötekiler de aynı biçimdedir. Üst-parçalılık hiçbir şeyi bütün olarak korumaz, yarısıyla, üçte biriyle, dörtte biriyle, beşte biriyle aşar; ama bölmeyi tek ve basit parçalarla yapar. Üst-çokparçalı eşitsizlik ise ne bütünü korur ne de tek tek parçalar çıkarır. Bu yüzden Pythagorasçılara göre musiki uyumlarında hiç kullanılmaz. Ptolemaios ise, sonra göstereceğim gibi, bu orantıyı da uyumlar arasına koyar.

Bölüm VII. Hangi Orantıların Hangi Musiki Uyumlarına Uyduğu

Şunu bilmek gerekir: Bütün musiki uyumları ya iki katlı, ya üç katlı, ya dört katlı, ya bir-buçuklu ya da bir-üçtebirli orantıdadır. Sayılarda bir-üçtebirli olan, seslerde diatessaron diye anılır. Sayılarda bir-buçuklu olana seslerde diapente denir. Orantılarda iki katlı olan uyumlarda diapason'dur. Üç katlı diapente ile diapason'dur, dört katlı ise bis diapason'dur. Şimdilik bu kadarını genel ve ayrımsız söyleyelim. Orantıların bütün hesabı sonra aydınlanacaktır.

Bölüm VIII. Ses, Aralık ve Ahenk Nedir?

Ses (phthongos), sesin ezgiye uygun biçimde (emmelēs) tek bir gerginliğe düşmesidir. Burada genel anlamda sesi değil, Yunanların phthongos dediğini, konuşmak fiiline (phthengesthai) benzerliğinden adını alanı tarif etmek istiyoruz. Aralık, tiz ile pes ses arasındaki uzaklıktır. Uyum, tiz ile pes sesin karışması ve kulaklara hoş, tek biçimli gelmesidir. Uyumsuzluk ise birbirine karışan iki sesin kulağa gelen sert ve tatsız çarpmasıdır. Çünkü birbirine karışmak istemezler, her biri bir bakıma bozulmadan ulaşmaya çalışır, biri ötekine engel olur ve ikisi de his organına hoş olmayan bir biçimde ulaşır.

Bölüm IX. Bütün Yargının Hislere Verilmemesi, Akla Daha Çok İnanılması ve Hislerin Aldatıcılığı

PL63.1175

proprietatem quantitatis poterunt custodire. Nam cum. sit alia quidem discreta quantitas, alia vero continua, ea quae discreta est in minimo quidem finita est, sed in infinitum per majora procedit. Namque in ea minima unitas eademque finita est. In infinitum vero modus pluralitatis augetur, ut numerus qui cum a finita incipiat unitate, crescendi non habet finem. Rursus quae est continua, tota quidem finita est, sed per infinita minuitur. Linea enim quae continua est, in infinita semper partitione dividitur. Cum sit ejus summa, vel bipedalis, vel quaecunque alia definita mensura. Quocirca numerus semper in infinita concrescit, continua vero quantitas in infinita minuitur. Multiplicitas igitur quoniam crescendi finem non habet, numeri maxime servat naturam. Superparticularitas autem, quoniam in infinitum minorem minuit proprietatem servat continuæ quantitatis. Minuit autem minorem, cum semper eum continet, et ejus vel dimidiam partem, vel tertiam, vel quartam, vel quintam. Nam semper pars a majore numero denominata ipsa decrescit. Nam cum tertia a tribus denominata sit, quarta vero a quatuor, cum quatuor tres superent, quarta potius quam tertia minutior invenitur. Superpartiens vero jam quodammodo a simplicitate discedit. Duas enim, vel tres, vel quatuor habet insuper partes, et a simplicitate discedens exuberat ad quamdam partium pluralitatem. Rursus multiplicitas omnis in integritate se continet. Nam duplum bis habet totum minorem; triplum item tertio continet totum minorem, atque ad eumdem modum et caetera. Superparticularitas vero nihil integrum servat, sed vel dimidio superat, vel tertia, vel quarta, vel quinta. Sed tamen divisionem singulis ac simplicibus partibus operatur. Superpartiens autem inaequalitas nec servat integrum nec a singulis adimit partes. Atque ideo secundum Pythagoricos, minime musicis consonantiis adhibetur. Ptolemaeus tamen etiam hanc proportionem inter consonantias ponit, ut posterius ostendam. CAPUT VII. Quae proportiones quibus consonantiis musicis aptentur. Illud tamen esse cognitum debet, quod omnes musicae consonantia, aut in duplici, aut in triplici, aut in quadrupla, aut in sesquialtera aut in sesquitertia proportione consistunt. Et vocabitur quidem quae in numeris sesquitertia est, diatessaron in sonis. Quæ in numeris sesquialtera, diapente appellatur in vocibus. Quae vero in proportionibus dupla est diapason in consonantiis. Tripla vero diapente ac diapason. Quadrupla autem bisdiapason. Et nunc quidem universaliter atque indiscrete dictum sit. Posterius vero omnis ratio proportionum lucebit. CAPUT VIII. Quid sit sonus, quid intervallum, quid concinentia. Sonus igitur est vocis casus, emmeles, id est aptus melo, in unam intensionem. Sonum vero non generalem nunc volumus definire; sed eum qui graece dicitur phthongus, dictus a similitudine loquendi φθέγγεσθαι. Intervallum vero est soni acuti gravisque distantia. Consonantia est acuti soni gravisque mixtura, suaviter uniformiterque auribus accidens. Dissonantia vero est duorum sonorum sibimet permixtorum ad aurem veniens aspera atque injucunda percussio. Nam dum sibimet misceri nolunt, et quodammodo integer uterque nititur pervenire, cumque alter alteri officit, ad sensum insuaviter uterque transmittitur. CAPUT IX. Non omne judicium dandum esse sensibus sed amplius rationi esse credendum in quo de sensuum fallacia.

PL63.1175_2

Bunları öyle ortaya koyuyoruz ki bütün yargıyı hislere vermiyoruz; gerçi bu sanatın bütün ilkesi kulak hissinden alınır. Hiç duyma olmasaydı sesler üzerine hiçbir tartışma olmazdı. Ama duyma bir bakıma başlangıçtır ve adeta uyarı yerini tutar. Son mükemmellik ve bilme gücü ise belirli kurallara tutunan ve hiçbir zaman yanılgıya düşmeyen akıldadır. Hislerin yanılgısı üzerine daha fazla ne söylemeli? Hissetme gücü ne herkeste aynıdır ne de aynı insanda hep eşittir. Doğruyu arayan biri, bunu değişken bir yargıya emanet ederse boşuna çabalar. Bu yüzden Pythagorasçılar orta bir yol tutarlar. Bütün yargıyı kulaklara vermezler, ama bazı şeyleri yalnız kulaklarla sınarlar. Uyumların kendisini kulakla ölçerler. Ama uyumların birbirinden hangi uzaklıklarla ayrıldığını, yargıları kör olan kulaklara değil, kurallara ve akla bırakırlar. Böylece his itaatkâr bir hizmetçi, yargıç ve buyurucu ise akıl olur. Neredeyse bütün sanatların ve hayatın kendisinin önemli şeyleri hisler vesilesiyle ortaya çıkmış olsa da, aklın yargısı giderse bunlarda hiçbir kesin yargı, doğrunun hiçbir kavranışı yoktur. Çünkü his en büyük ve en küçük şeylerle aynı ölçüde bozulur. Duyulur şeylerin küçüklüğü yüzünden en küçükleri hissedemez, büyüklerle de çoğu kez şaşırır. Seslerde de böyledir: Çok küçükse kulak onları güç yakalar; çok büyükse sesin şiddetinden kulak kesilir.

Bölüm X. Pythagoras'ın Uyumların Orantılarını Nasıl Araştırdığı

Pythagoras'ın kulakların yargısını bırakıp kuralların ölçülerine yönelmesinin en büyük sebebi buydu. Kimsenin insan kulaklarına güvenmiyordu, çünkü bunlar kısmen tabiatla, kısmen dıştan gelen arazlarla değişir, kısmen de yaşla farklılaşır. Kendini aletlere de vermiyordu, çünkü onlarda çoğu kez büyük değişkenlik ve kararsızlık doğar: Tellere bakacak olursan, nemli hava vuruşu boğar, kuru hava kurutur, telin kalınlığı sesi daha pes yapar, inceliği tizliği zayıflatır ya da başka bir yolla önceki kararlı durum değişir. Öteki aletlerde de aynı şey olduğu için bütün bunları güvenilmez ve pek az inanılır saydı. Uyumların ölçülerini hangi yolla sağlam ve kararlı biçimde

PL63.1175_2

Sed de his ita proponimus, ut non omne judicium sensibus demus, quanquam a sensu aurium hujusce artis sumatur omne principium. Nam si nullus esset auditus, nulla omnino disputatio de vocibus exstitisset. Sed principium quodammodo, et quasi admonitionis vicem tenet auditus. Postrema ergo perfectio, agnitionisque vis in ratione consistit, quæ certis regulis sese tenens nullo unquam errore prolabitur. Nam quid diutius dicendum est de errore sensuum, quando nec omnibus eadem sentiendi vis, nec eidem homini semper æqualis? Frustra autem vario judicio quisquam committet, quod veraciter affectat inquirere. Idcirco Pythagorici medio, quodam feruntur itinere. Nam nec omne judicium dedunt auribus, et quaedam tamen ab eis non nisi auribus explorantur. Ipsas etenim consonantias aure metiuntur. Quibus vero inter se distantiis consonantiae differant, id jam non auribus, quarum sunt obtusa judicia, sed regulis rationique permittunt, ut quasi obediens quidem famulusque sit sensus, judex vera atque imperans ratio. Nam licet omnium pene artium, atque ipsius vitae momenta, sensuum occasione producta sint, nullum tamen in his judicium certum, nulla veri est comprehensio, si arbitrium rationis abscedat. Ipse enim sensus aeque maximis minimisque corrumpitur. Nam neque minima sentire propter ipsorum sensibilium parvitatem potest, et majoribus sæpe confunditur. Ut in vocibus, quæ si minimae sint, difficilius captat auditus: si sint maximæ, ipsius sonitus intentione surdescit. CAPUT X. Quemadmodum Pythagoras proportiones consonantiarum investigaverit. Hæc igitur maxima causa fuit cur, relicto aurium judicio, Pythagoras ad regularum momenta migraverit, qui nullius humanis auribus credens, quae partim natura, partim etiam extrinsecus accidentibus permutantur, partim ipsis variantur ætatibus, nullis etiam deditus instrumentis, penes quæ saepe multa varietas atque inconstantia nasceretur, dum nunc quidem si nervos velis aspicere, vel aer humidior pulsus obtunderet, vel siccior ex sic caret, vel magnitudo chordae graviorem redderet sonum, vel acumen subtilior tenuaret, vel alio quodam modo statum prioris constantiae permutaret. Et cum idem esset in caeteris instrumentis, omnia haec inconsulta minimæque aestimans fidei, diuque aestuans inquirebat quanam ratione firmiter et constanter consonantiarum momenta

PL63.1177öğreneceğini uzun süre kafa yorup araştırırken, bir gün ilahî bir hareketle demirci atölyelerinin önünden geçerken, vurulan çekiçlerin farklı seslerinden bir bakıma tek bir ahengin çıktığını duydu. Uzun süredir aradığı şey karşısında şaşkına dönerek işin başına gitti ve uzun süre düşündükten sonra seslerin farklılığını vuranların gücünün yaptığını sandı. Bunu daha açık anlamak için çekiçleri birbirleriyle değiştirmelerini emretti. Ama seslerin hususiyeti adamların kollarında kalmıyor, değiştirilen çekiçleri izliyordu. Bunu fark edince çekiçlerin ağırlığını ölçtü.

Tesadüfen beş çekiç vardı. Diapason uyumuna göre birbirine karşılık verenlerin ağırlıkça iki katlı olduğu bulundu. Ötekinin iki katı olan çekicin üçüncü bir çekicin bir-üçtebirlisi olduğunu kavradı, ki ona karşı diatessaron çalıyordu. Aynı çekicin, yukarıdakinin iki katı olan çekicin, diapente uyumuyla bağlandığı bir başkasının bir-buçuklusu olduğunu buldu. Yukarıdaki iki katlının bir-üçtebirlisi ve bir-buçuklusu olduğu kanıtlanan bu iki çekicin de birbirine karşı bir-sekizdebirli orantıyı koruduğu görüldü. Hepsiyle uyumsuz olan beşinci çekiç atıldı.

Pythagoras'tan önce musiki uyumlarının kimine diapason, kimine diapente, kimine de en küçük uyum olan diatessaron deniyordu. Ama seslerin bu birleşmesinin hangi orantıyla olduğunu ilk bulan Pythagoras oldu. Söylenen daha açık olsun diye, örneğin dört çekicin ağırlıkları aşağıdaki sayılarla gösterilsin: 12, 9, 8, 6. 12 ve 6 ağırlığındaki çekiçler iki katlıda diapason ahengi çıkarıyordu. 12 ağırlığındaki çekiç 9'luyla, 8 ağırlığındaki çekiç 6'lıyla epitritos orantıya göre diatessaron uyumuyla birleşiyordu. 9 ağırlığındaki 6'lıyla, 12 de 8'le diapente uyumunu çıkarıyordu. 9 da 8'le bir-sekizdebirli orantıda ton veriyordu.

Bölüm XI. Pythagoras'ın Uyumların Orantılarını Hangi Değişik Yollarla Ölçtüğü

Eve dönünce, uyumların bütün hesabının bu orantılarda olup olmadığını çeşitli sınamalarla ölçtü. Bir keresinde tellere eşit ağırlıklar bağlayıp uyumlarını kulakla yargıladı; bir keresinde kamışların uzunluğunda iki katı ve yarıyı kurup öteki orantıları da uydurarak, farklı deneylerden tam bir kesinlik elde etti. Sık sık, ölçülere göre eşit ağırlıkta kepçeleri kaplara koyuyor, farklı ağırlıklarda yapılmış kapların kendilerine de tunç ya da demir çubukla vuruyor, hiçbir farklılık bulmamaktan sevinç duyuyordu. Buradan yönlenerek tellerin uzunluğunu ve kalınlığını incelemeye başladı. Böylece sonra konuşacağımız kuralı (regula) buldu. Bu kural adını, tellerin büyüklüğünü ve sesi ölçtüğümüz bir çizgi olduğu için değil, bu türden incelemenin kesin ve sabit bir kural olması ve araştıran kimseyi kuşkulu bir yargıyla yanıltmaması yüzünden almıştır.

Bölüm XII. Seslerin Bölünmesi ve Açıklanması

Bunlar hakkında bu kadar yeter; şimdi seslerin farklarını toplayalım. Her ses ya sürekli (synekhēs) ya da aralıklı olup duraklayan (diastēmatikē) sestir. Konuşurken ya da bir söz okurken kelimeleri geçtiğimiz ses süreklidir: Ses o sırada tiz ve pes seslerde kalmamaya, kelimeleri olabildiğince hızlı geçmeye çabalar, sürekli sesin itişi anlamı açıklamak ve sözleri dile getirmek için çalışır. Aralıklı ses ise şarkı söylerken duraklattığımız sestir; burada sözlere değil ezgilere hizmet ederiz. Ses daha yavaştır, ezgi değişiklikleri içinde sessizlikle değil de duraklayan ve yavaşlayan şarkıyla bir aralık yapar. Albinus'un söylediğine göre bunlara, ortadaki sesleri içine alan üçüncü bir fark eklenir: Kahramanlık şiirlerini okuduğumuz ses budur; ne nesir gibi sürekli akışla ne de şarkı gibi duraklayan ve daha ağır bir sesle okuruz.

Bölüm XIII. İnsan Tabiatının Seslerin Sonsuzluğunu Sınırladığı

Sürekli ses ve şarkıyı akıttığımız ses, tabiatça sonsuzdur. Yalnız düşünceyle bakılırsa, ne sözleri uzatmanın ne tiz seslere yükselmenin ne de pes seslere inmenin bir sınırı vardır. Ama ikisine de insan tabiatı kendine özgü bir sınır koymuştur. Sürekli sese

PL63.1177

perdisceret. Cum interea divino quodam motu praeteriens fabrorum officinas, pulsos malleos, exaudivit, ex diversis sonis unam quodammodo concinentiam personare. Ita igitur ad id quod diu inquirebat attonitus, accessit ad opus: diuque considerans, arbitratus est diversitatem sonorum ferientium vires efficere. Atque ut id apertius colliqueret, mutarent inter se malleos imperavit. Sed sonorum proprietas non in hominum lacertis haerebat, sed mutatos malleos comitabatur. Ubi igitur id animadvertit, malleorum pondus examinat. Et cum quinque essent forte mallei, dupli reperti sunt pondere qui sibi secundum diapason consonantiam respondebant. Eumdem etiam qui duplus esset alio, sesquitertium alterius comprehendit, ad quem scilicet diatessaron sonabat. Ad alium vero quemdam, qui eidem diapente consonantia jungebatur, eumdem superioris duplum reperit esse sesquialterum. Duo vero hi, ad quos superior duplex sesquitertius et sesquialter esse probatus est, ad se invicem sesquioctavam proportionem perpensi sunt custodire. Quintus vero est rejectus, qui cunctis erat inconsonans. Cum igitur ante Pythagoram consonantiae musicae, partim diapason, partim diapente, partim diatessaron, quae est consonantia minima, vocarentur, primus Pythagoras hoc modo reperit, qua proportione sibimet haec sonorum concordia jungeretur. Et ut sit clarius quod dictum est, sint, verbi gratia, malleorum quatuor pondera, quae subterscriptis numeris contineantur, 12, 9, 8, 6. Hi igitur mallei, qui 12 et 6 ponderibus vergebant, diapason in duplo concinentiam personabant. Malleus vero 12 ponderum ad malleum 9, et malleus 8 ponderum ad malleum 6 ponderum, secundum epitritam proportionem diatessaron consonantia jungebatur. Novem vero ponderum ad 6, et 12 ad 8 diapente consonantiam permiscebant. Novem vero ad 8, in sesquioctava proportione resonabant tonum. CAPUT XI. Quibusdam modis varie a Pythagora proportiones consonantiarum perpensae sint. Hinc igitur domum reversus, varia examinatione perpendit an in his proportionibus ratio symphoniarum tota consisteret. Nunc quidem æqua pondera nervis aptans, eorumque consonantias aure dijudicans; nunc vero in longitudine calamorum duplicitatem medietatemque restituens, caeterasque proportiones aptans, integerrimam fidem diversa experientia capiebat. Saepe et pro mensurarum modo cyathos aequorum ponderum ac e tabulis immittens; sæpe ipsa quoque acetabula diversis formata ponderibus virga, vel aerea, ferreave percutiens, nihil esse diversum invenisse lætatus est. Hinc etiam ductus, longitudinem crassitudinemque chordarum ut examinaret aggressus est. Itaque invenit regulam, de qua posterius loquemur, quae ex re vocabulum sumpsit, non quod regula sit linea, per quam magnitudines chordarum sonumque metimur, sed quod regula quaedam sit hujusmodi inspectio fixa firmaque, ut nullum inquirentem dubio fallat judicio. CAPUT XII. De divisione vocum earumque explanatione. Sed de his hactenus; nunc vocum differentias colligamus. Omnis enim vox aut συνεχής est, quae continua, aut διαστηματιϰή, quæ dicitur cum intervallo suspensa. Et continua quidem est, quia loquentes vel ipsam orationem legentes verba percurrimus. Festinat enim tunc vox non inhærere in acutis et gravibus sonis, sed quam velocissime verba percurrere, expediendisque sensibus, exprimendisque sermonibus continuae vocis impetus operantur. Diastematice autem est ea quam canendo suspendimus, in qua non potius sermonibus, sed modulis inservimus. Estque vox ipsa tardior, et per modulandas varietates quoddam faciens intervallum, non taciturnitatis, sed suspensæ ac tardae potius cantilenæ. His (ut Albinus autumat) additur tertia differentia, quae medias voces possit includere, sed heroum poemata legimus, neque continuo cursu, ut prosam, neque suspenso segniorique modo vocis, ut canticum. CAPUT XIII. Quod infinitatem vocum humana natura finierit. Sed quae continua vox est, et ea rursus qua decurrimus cantilenam, naturaliter quidem infinitae sunt. Consideratione enim accepta, nullus modus vel evolvendis sermonibus fit, vel acuminibus attollendis gravitatibusque laxandis, sed utrisque natura humana fecit proprium finem. Continuæ enim voci terminum

PL63.1179insanın soluğu, hiçbir biçimde aşamayacağın bir sınır koyar: Herkes tabiî soluğunun izin verdiği kadar sürekli konuşur. Aralıklı sese de insanların tiz ve pes seslerini belirleyen tabiatı sınır koyar: Herkes, sesinin ölçüsünün tabiatça izin verdiği kadar yukarı çıkabilir ya da aşağı inebilir.

Bölüm XIV. Duyma Tarzı

Şimdi duymanın nasıl olduğunu tartışalım. Seslerde, bataklıklara ya da durgun sulara uzaktan atılan taşın batmasındaki gibi bir şey olur. Taş önce suyu çok küçük bir halkada toplar, sonra daha büyük halkalarla dalga kümelerini yayar; hareket yorulup dalga çıkarmaktan vazgeçene kadar böyle sürer. Sonraki ve daha büyük dalgacık daima daha zayıf bir itişle yayılır. Büyüyen dalgaları engelleyebilecek bir şey varsa o hareket hemen geri döner ve aynı dalgacıklarla çıktığı merkeze doğru halkalanır. Bunun gibi, vurulan hava ses çıkarınca yanındaki havayı iter ve bir bakıma yuvarlak bir hava dalgası çıkarır. Böylece yayılır ve çevrede duran herkesin kulağına aynı anda vurur. Uzakta duran kişiye ses daha belirsiz gelir, çünkü vurulan havanın dalgası ona daha zayıf ulaşır.

Bölüm XV. Teoremlerin, Yani İncelemelerin Düzeni

Bunlar böyle ortaya konduktan sonra, armoni bilgisinin incelediği şeyi, yani bütün şarkının kaç cinsten dokunduğunu söylemek gerekir. Bu cinsler diatonik, kromatik ve enarmoniktir. Bunları ancak önce tetrakordlar üzerine konuşup tellerin sayısının bugünkü çokluğuna kadar nasıl arttığını anlatırsak açıklayabiliriz. Bu da önce musiki uyumlarının hangi orantılarla karıştığını hatırlatırsak olur.

Bölüm XVI. Orantıların Uyumları, Ton ve Yarım Ton

Diapason uyumu iki katlıda olur: 1, 2 gibi. Diapente şu sayılardadır: 2, 3. Diatessaron şu orantıdadır: 3, 4. Ton bir-sekizdebirli orantıdadır, ama henüz uyum değildir: 8, 9 gibi. Diapason ile diapente üç katlı karşılaştırmayla şöyle elde edilir: 2, 4, 6. Bis diapason dört katlı karşılaştırmayla olur: 2, 4, 8. Diatessaron ile diapente şöyle bir diapason yapar: 2, 3, 4.

PL63.1179

humanus spiritus fecit, ultra quem nulla ratione vales excedere. Tantum enim unusquisque loquitur continue, quantum naturalis spiritus sinat. Rursus diastematice voci natura hominum facit terminum. quae acutam eorum vocem gravemque determinat. Tantum enim unusquisque vel acumen valet extollere, vel deprimere gravitatem, quantum vocis ejus naturaliter patitur modus. CAPUT XIV. Quis modus sit audiendi. Nunc quis modus audiendi sit disseramus. Tale enim quiddam fieri consuevit in vocibus, quale cum paludibus vel quietis aquis jactum eminus mergitur saxum. Prius enim in parvissimum orbem undam colligit, deinde majoribus orbibus undarum globos spargit, atque eo usque dum fatigatus motus ab eliciendis fluctibus conquiescat. Semperque posterior et major undula pulsu debiliore diffunditur. Quod si quid sit, quod crescentes undas possit offundere, statim motus ille revertitur, et quasi ad centrum, unde profectus fuerat, eisdem undulis rotundatur. Ita igitur cum aer pulsus fecerit sonum, pellit alium proximum, et quodammodo rotundum fluctum aeris ciet. Itaque diffunditur et omnium circumstantium simul ferit auditum, atque illi est obscurior vox, qui longius steterit, quoniam ad eum debilior pulsi aeris unda pervenit. CAPUT XV. De ordine theorematum, id est speculationum. His igitur ita propositis dicendum videtur quot generibus omnis cantilena texatur, de quibus harmonicae inventionis disciplina considerat. Sunt autem haec diatonicum, chromaticum, enharmonicum. De quibus ita demum explicandum est, si prius de tetrachordis disseramus, et quemadmodum auctus nervorum numerus, ad id quo nunc pluralitas est, usque pervenerit. Id autem fiet, si prius commemoremus quibus proportionibus symphoniae musicae misceantur. CAPUT XVI. De consonantiis proportionum, et tono, et semitonio. Diapason consonantia est quæ fit in duplo, ut haec est, 1, 2; diapente vero quae constat his numeris, 2, 3; diatessaron vero est quae in hac proportione consistit 3, 4; tonus vero sesquioctava proportione concluditur, sed in hoc nondum est consonantia, ut 8, 9; diapason vero et diapente tripla comparatione colligitur hoc modo, 2, 4, 6; bisdiapason quadrupla collatione perficitur, 2, 4, 8; diatessaron vero ac diapente unum perficiunt diapason hoc modo, 2, 3, 4.

PL63.1181Bir ses öbür sesten iki kat tiz ya da pesse diapason uyumu olur. Bir ses öbürüne bir-buçuklu, bir-üçtebirli ya da bir-sekizdebirli orantıyla tiz ya da pesse diapente, diatessaron ya da tonu verir. Yine diapason, 2 ve 4 gibi, diapente ile, 4 ve 6 gibi, birleşirse üç katlıyı, yani diapason ve diapente uyumunu yapar. İki diapason birleşirse, 2'nin 4'e ve 4'ün 8'e oranı gibi, bis diapason olan dört katlı uyum olur. Bir-buçuklu ile bir-üçtebirli, yani diapente ile diatessaron, 2 ile 3 ve 3 ile 4 gibi birleşirse iki katlı, yani diapason ahengi doğar. 4'ün 3'e oranı bir-üçtebirli, 3'ün 2'ye oranı bir-buçukludur; aynı 4, 2 ile karşılaştırılınca ona iki katlı oranla bağlanır. Bir-üçtebirli orantı diatessaron'u, bir-buçuklu orantı diapente'yi, iki katlı diapason'u yapar. Demek ki diatessaron ile diapente tek bir diapason uyumu kurar.

Ton ise iki eşit parçaya bölünemez. Nedeni sonra anlaşılacak. Şimdilik yalnız şunu bilmek yeter: Ton asla iki eşit parçaya bölünmez. Bunu en kolay kanıtlamak için bir-sekizdebirli orantı 8 ile 9 olsun. Bunların arasına tabiatça hiçbir orta sayı düşmez. Bunları 2 ile çarparsak, iki kere 8, 16, iki kere 9, 18 olur; 16 ile 18 arasına tabiatça tek bir sayı düşer: 17. Bunlar sıraya dizilsin: 16, 17, 18. 16 ile 18 karşılaştırılınca bir-sekizdebirli orantıyı, dolayısıyla tonu tutar. Ama orta sayı 17 bu orantıyı eşit parçalara bölmez. 16 ile karşılaştırılınca içinde 16'nın bütününü ve onun on altıda birini, yani birimi bulundurur. Üçüncü sayı 18, ona, yani 17'ye karşılaştırılırsa içinde onun bütününü ve on yedide birini bulundurur. Demek ki küçüğü aştığı ve büyük tarafından aşıldığı parçalar aynı değildir: Küçük parça on yedide bir, büyük parça on altıda birdir. İkisine de yarım ton denir; ama yarım tonlar tam ortadan eşit oldukları için değil, tamlığa ulaşmayan şeye semum dendiği için. Bunlardan birine büyük, ötekine küçük yarım ton denir.

Bölüm XVII. Yarım Tonun Hangi İlk Sayılarda Bulunduğu

Bütün yarım tonun ne olduğunu ve hangi ilk sayılarda bulunduğunu şimdi daha açık anlatacağım. Tonun bölünmesi hakkında söylediğimiz şey, yarım tonların tarzlarını göstermek için değil, tonun iki eşit parçaya ayrılamayacağını söylemek içindi. Diatessaron uyumu dört sesten, üç aralıktandır. İki ton ve tam olmayan bir yarım tondan oluşur. Aşağıdaki tablo olsun:

192 216 243 256

192 sayısı 256 ile karşılaştırılırsa bir-üçtebirli orantı olur ve diatessaron ahengi çınlar. 216'yı 192 ile karşılaştırırsak bir-sekizdebirli orantı vardır; farkları 24, 192'nin sekizde biridir; demek ki tondur. Yine 243, 216 ile karşılaştırılırsa ikinci bir bir-sekizdebirli orantı olur: Farkları 27, 216'nın sekizde biridir. Geriye 256 ile 243'ün karşılaştırması kalır; farkları 13'tür. 13'ün sekiz katı 243'ün yarısını doldurmaz. Demek ki bu yarım ton değildir, yarım tondan küçüktür. Farkları olan 13 sekiz katına çıkınca 243'ün yarısına eşit olabilseydi, bunun tam yarım ton olduğu haklı olarak düşünülebilirdi. 243'ün 256'ya karşılaştırması gerçekte küçük yarım tondur.

Bölüm XVIII. Diatessaron'un Diapente'den Bir Ton Ayrıldığı

Diapente uyumu beş sesten, dört aralıktan, üç ton ve küçük yarım tondan oluşur. Aynı 192 sayısı konsun ve onun, ona göre diapente uyumu yapacak bir-buçuklusu alınsın: Bu 288'dir. Bu sayının ve yukarıda bulunan 192'nin arasına 216, 243, 256 sayıları konsun ve tablo şöyle kurulsun:

192 216 243 256 288

Yukarıdaki tabloda 192 ile 256'nın iki ton ve yarım ton içerdiği gösterildi. Geriye 256 ile 288'in karşılaştırması kalır; bu bir-sekizdebirli, yani tondur; farkları 32, 256'nın sekizde biridir. Böylece diapente uyumunun üç ton ve yarım tondan oluştuğu gösterilmiştir. Diatessaron uyumu 192'den 256'ya kadar geliyordu, diapente ise aynı 192'den 288'e kadar uzanıyor. Şu hâlde diapente, diatessaron uyumunu 256 ile 288 sayıları arasındaki orantıyla aşar.

PL63.1181

Nam si vox voci duplo sit acuta vel gravis, diapason consonantia fiet. Si vox voci sesquialtera proportione sit, vel sesquitertia, vel sesquioctava, acutior graviorque diapente, vel diatessaron, vel tonum consonantiam reddet. Item si diapason, ut 2 et 4, et diapente, ut 4 et 6, conjungantur, triplam, et quae est diapason et diapente, efficiant symphoniam. Quod si bis diapason fiant, ut duo ad quatuor, et quatuor ad octo, quadrupla fiet consonantia, quae est bisdiapason. Quod si sesquialtera et sesquitertia, id est diapente et diatessaron, ut duo ad tres, et tres ad quatuor conjungantur, dupla id est, diapason nimirum nascitur concinentia. Quatuor enim ad tres sesquitertiam obtinent proportionem. Tres vero ad binarium sesquialtera collatione junguntur, et idem quaternarius ad binarium appositus dupla ei comparatione copulatur. Sed sesquitertia diatessaron, sesquialtera proportio diapente consonantiam creant. Dupla vero diapason efficit symphoniam. Diatessaron igitur ac diapente unam diapason consonantiam jungunt. Rursus tonus in aequa dividi non potest, cur autem posterius liquebit. Nunc hoc tantum nosse sufficiat, quod nunquam tonus in gemina aequa dividitur. Atque ut id facillime comprobetur, sit sesquioctava proportio 8 et 9. Horum nullus naturaliter medius numerus incidet. Hos igitur si binario multiplicemus, fiuntque bis 8 16, 9 18, inter 16 autem et 18 unus numerus naturaliter incidit qui est scilicet 17. Qui disponantur in ordinem 16, 17, 18. Igitur 16 ac 18 collati, sesquioctavam retinent proportionem, atque idcirco tonum. Sed hanc proportionem 17 numerus medius non in æqualia partitur. Comparatus enim ad 16, habet in se totum 16, et ejus sextam decimam partem, scilicet unitatem. Si vero ad eum, id est 17, tertius, id est 18, numerus comparetur, habet eum totum, et ejus decimam septimam partem. Non igitur iisdem partibus et minorem superat, et a majore superatur. Est enim minor pars septima decima, major sexta decima. Sed utraque semitonia nuncupantur. Non quod omnino semitonia ex æquo sint media, sed quod semum dici solet, quod ad integritatem usque non pervenit. Sed inter haec unum majus semitonium nuncupatur, aliud minus. CAPUT XVII. In quibus primis numeris semitonium constet. Quod vero integrum sit semitonium, aut in quibus primis numeris constet, nunc evidentius explicabo. Id enim quod de divisione toni dictum est, non ad hoc pertinet, ut semitoniorum modos voluerimus ostendere. Sed ad id potius quod tonum in gemina aequa diceremus non posse disjungi. Diatessaron, quae est consonantia, vocum quidem est quatuor, intervallorum trium. Constat autem ex duobus tonis, et non integro semitonio. Sit enim subjecta descriptio 192, 216, 243, 256, Si igitur 192 numerus, 256 comparetur, sesquitertia proportio fiet, ac diatessaron concinentiam resonabit. Sed si 216 ad 192 comparemus, sesquioctava proportio est; est enim eorum differentia 24, quae est octava pars 192, est igitur tonus. Rursus si 243 ad 216 comparetur, erit altera sesquioctava proportio. Nam eorum differentia 27, pars 216, probatur octava, restat comparatio 256 ad 243, quorum differentia est 13. Qui octies facti, medietatem 243 non videntur implere. Non est igitur semitonium, sed minus a semitonio. Tunc enim integrum esse semitonium jure putaretur, si eorum differentia, quae est 13 facta octies, medietatem 243 numerorum potuisset aequare. Estque verum semitonium minus 243 ad 256 comparatio. CAPUT XVIII. Diatessaron a diapente tono distare. Rursus diapente consonantia, vocum quidem est quinque, intervallorum quatuor, trium tonorum, et minore semitonio. Ponatur enim idem numerus 192, et ejus sesquialter sumatur, qui ad eum diapente faciat consonantiam. Sit igitur numerus 288. Igitur horum et superius deprehensorum 192, ponantur in medio numeri hi 216, 243, 256, et sit hoc modo formata descriptio, 192, 216, 243, 256, 288. In superiore igitur descriptione, 192 et 256 duos tonos et semitonium contineri monstrati sunt. Restat igitur comparatio 256 ad 288, quae est sesquioctava, id est tonus, eorumque differentia est 32, quae est octava pars 256. Itaque monstrata est diapente consonantia ex tribus tonis semitonioque constare. Sed dubium diatessaron consonantia a centum nonaginta duobus numeris usque ad 256 venerat. Nunc vero diapente ab eisdem 192 numeris usque ad 288 distenditur. Superatur igitur diatessaron consonantia a

PL63.1183Bu da tondur. Demek ki diapente, diatessaron'u bir tonla geçer.

Bölüm XIX. Diapason'un Beş Ton ve İki Yarım Tonla Birleştiği

Diapason uyumu beş ton ve iki yarım tondan oluşur; ama bu ikisi bir tonu doldurmaz. Diapason'un diapente ve diatessaron'dan oluştuğu, diatessaron'un iki ton ve yarım tondan, diapente'nin üç ton ve yarım tondan oluştuğu gösterildi; bunlar birleşince beş ton eder. Ama o iki yarım ton tam yarım olmadığı için birleşmeleri tama ulaşmaz: Yarıyı aşar, ama tamdan geride kalır. Diapason bu hesaba göre beş ton ve iki yarım tondandır; bunlar bütün bir tona ulaşmasa da bütün bir yarım tondan öteye gider. Bunun hesabının ne olduğu ve musiki uyumlarının nasıl bulunduğu sonra daha açık anlatılacak. Şimdilik bu tartışmaya orta bir anlayışla inanmak gerekir; her şey kendi ispatıyla aydınlandığında sağlam bir kanaate varılmalıdır.

Bunlar böyle düzenlendikten sonra biraz kitharanın telleri, adları, nasıl eklendikleri ve adlarının sebebi üzerine konuşalım. Bunlar önce bilinirse sonrakileri ilimle kavramak kolay olur.

Bölüm XX. Tellerin Eklenmesi ve Adları

Nikomakhos'un anlattığına göre musiki başlangıçta öyle basitti ki bütünü dört telden oluşuyordu. Bu Orpheus'a kadar sürdü: Birinci ve dördüncü tel diapason uyumu veriyor, ortadakiler birbirine ve uçlara diapente, diatessaron ve ton veriyordu. Bunlarda uyumsuz bir şey yoktu; çünkü dört unsurdan oluşan evren musikisini taklit ediyorlardı. Bu dört telliyi Hermes'in bulduğu söylenir.

Sonra beşinci teli, Lidlerin kralı Atys'in oğlu Koroibos ekledi. Frigyalı Hyagnis bunlara altıncı teli ekledi. Yedinci teli Lesboslu Terpandros, yedi gezegene benzeterek ekledi. Bunlardan en pes olana hypatē dendi, yani en büyük ve en onurlu demektir. Bu yüzden Zeus'a da Hypatos derler; yüksek makamı yüzünden konsüle de aynı ad verilir. Bu tel, hareketinin yavaşlığı ve sesinin pesliği yüzünden Satürn'e atfedilmiştir. İkincisi parhypatē'dir, yani hypatē'nin yanına konmuştur. Üçüncüsü likhanos'tur, çünkü bizim işaret parmağı dediğimiz parmağa bu ad verilir; Yunanca bu adı yalamak fiilinden türetir. Çalarken hypatē'den üçüncü olan bu tele işaret parmağı, yani likhanos geldiği için tele de likhanos denmiştir. Dördüncüsüne mesē denir, çünkü yedinin daima ortasındadır. Beşincisi paramesē'dir, yani ortanın yanına konmuştur. Yedincisine nētē denir; neatē, yani en alttaki demektir. Bu nētē ile paramesē arasında altıncı tel olan paranētē vardır, yani nētē'nin yanına konmuştur. Paramesē, nētē'den üçüncü olduğu için ona aynı zamanda tritē, yani üçüncü de denir. Tablo şöyledir:

hypatē parhypatē likhanos mesē paramesē ya da tritē paranētē nētē

Bunlara Samoslu Lykaon sekizinciyi ekledi: Ayrıca tritē denen paramesē ile paranētē arasına bir orta tel uydurdu; böylece bu tel nētē'den üçüncü oldu. Mesē'den sonra konan telin adı yalnız paramesē kaldı; bu tel, tritē adını, onunla paranētē arasına nētē'den üçüncü olarak konan ve tritē adını hak eden telden sonra yitirdi. Lykaon'un eklemesine göre sekiz telli şöyledir:

PL63.1183

diapente, ea proportione quae inter 256 et 288 numeros continetur, at est hic tonus. Diatessaron igitur symphonia a diapente tono transcenditur. CAPUT XIX. Diapason quinque tonis et duobus semitoniis jungi. Diapason consonantia constat ex quinque tonis et duobus semitoniis, quae tamen unum non impleant tonum. Quoniam enim monstratum est diapason ex diapente et diatessaron consistere, diatessaron vero probata est ex duobus tonis et semitonio constare; diapente ex tribus tonis ac semitonio simul juncta efficiunt quinque tonos. Sed quoniam illa duo semitonia non erant integrae medietatis, eorum conjunctio ad plenum usque non pervenit. Sed medietatem quidem superat, ab integritate relinquitur. Estque diapason secundum hanc rationem ex quinque tonis et duobus semitoniis. Quae sicut ad integrum tonum non aspirant, ita ultra integrum semitonium prodeunt. Sed quae horum sit ratio, vel quemadmodum ipsae musicæ consonantiæ reperiantur, postea liquidius ex plana bitur. Interea praesenti disputationi sub mediocri intelligentia credulitas adhibenda est: tunc vero firma omnis fides sumenda est, cum propria unum quodque demonstratione claruerit. His igitur ita dispositis paulisper de citharae nervis, ac de eorum nominibus, quoque modo sunt additi, disseramus, quaeque eorum causa sit nominum. His enim primum ad notitiam venientibus facile erit scientia quae sequuntur, amplecti. CAPUT XX. De additione chordarum earumque nominibus. Simplicem principio fuisse musicam refert Nicomachus, adeo ut quatuor nervis tota constaret. Idque usque ad Orpheum duravit, ut primus quidem nervus et quartus diapason consonantiam resonarent. Medii vero ad se invicem atque ad extremos diapente, ac diatessaron, ac tonum. Nihil vero in eis esset inconsonum, ad imitationem scilicet musicae mundanae, quae ex quatuor constat elementis. Cujus quadrichordi Mercurius dicitur inventor. Tetrachordum Mercurii. Quinta vero chordam post Chorebus Atyis filius adjunxit, qui fuit Lydorum rex. Hyagnis vero Phryx sextum his apposuit nervum. Sed septimus nervus a Terpandro Lesbio adjunctus est, secundum septem scilicet planetarum similitudinem. Inque his quae gravissima quidem erat, vocata est hypate, quasi major atque honorabilior. Unde Jovem etiam Hypaton vocant. Consulem eodem quoque nuncupant nomine propter excellentiam dignitatis, eaque Saturno est attributa propter tarditatem motus et gravitatem soni. Parhypate vero secunda, quasi juxta hypaten posita et collocata. Lichanos tertia idcirco, quoniam lichanos digitus dicitur, quem nos indicem vocamus. Graecus a lingendo lichanon appellat. Et quoniam in canendo ad eam chordam, quae erat tertia ab hypate, index digitus, qui est lichanos inveniebatur, idcirco ipsa quoque lichanos appellata est. Quarta dicitur mese, quoniam inter septem semper est media. Quinta est paramese, quasi juxta mediam collocata. Septima autem dicitur nete, quasi neate, id est inferior. Inter quam neten et paramesen est sexta, quæ vocatur paranete, quasi juxta neten locata. Paramese vero quoniam tertia est a nete, eodem quoque vocabulo trite, id est tertia nuncupatur, ut sit descriptio hæc. His octavam Samius Lichaon adjunxit, atque inter paramesen, quæ etiam trite dicitur, et paraneten nervum medium coaptavit, ut ipse tertius esset a nete. Et paramese quidem vocata est solum, quæ post mediam collocabatur. Trites vero nomen perdidit, posteaquam inter eam atque paraneten tertius a nete locatus est nervus, qui digne trites nomen exciperet, ut sit octochordum secundum Lichaonis additionem, hoc modo:

hypatē parhypatē likhanos mesē paramesē tritē paranētē nētē

PL63.1189Bu iki düzenden yedi tellisine synemmenon, yani bitişik; sekiz tellisine diezeugmenon, yani ayrık denir. Yedi tellide bir tetrakord hypatē, parhypatē, likhanos ve mesē'den, öteki de mesē, paramesē, paranētē ve nētē'den oluşur. Mesē telini iki kez saydığımız için iki tetrakord mesē'de birleşir. Sekiz tellide ise sekiz tel olduğundan, üstteki dört tel, yani hypatē, parhypatē, likhanos ve mesē bir tetrakordu tamamlar. Ondan ayrı duran ikinci tam tetrakord paramesē'den başlar, tritē ve paranētē'den geçer ve nētē'de biter. Bu ayrılmaya diezeuxis denir. Mesē ile paramesē arasındaki uzaklık bir tondur. Demek ki burada mesē'nin yalnız adı kalmıştır; çünkü konumca orta değildir: Sekiz tellide daima iki orta tel bulunur, tek bir orta bulunamaz.

Periotlu Prophrastos pes tarafa bir tel ekleyerek teli dokuza çıkardı. Bu tel hypatē'nin üstüne eklendiği için hyperhypatē adını aldı. Kithara yalnız dokuz telliyken bu ada sahipti; başka teller de eklendikten sonra ona likhanos hypatōn denir. Yeni düzende işaret parmağına denk geldiği için likhanos adını almıştır; ama bu daha sonra anlaşılacak. Şimdi dokuz tellinin sırası şöyledir:

hyperhypatē hypatē parhypatē likhanos mesē paramesē tritē paranētē nētē

Kolophonlu Hestiaios pes tarafa onuncu teli, Miletoslu Timotheos on birinciyi uydurdu. Bunlar hypatē ile parhypatē'nin üstüne eklendiği için kendilerine hypatē hypatōn denildi; yani büyüklerin en büyüğü, peslerin en pesi, yücelerin yücesi. Böylece on bir telin birincisi hypatē hypatōn'dur. İkincisi, hypatē hypatōn'un yanına konduğu için parhypatē hypatōn'dur. Eskiden dokuz tellide parhypatē denen üçüncüye likhanos hypatōn adı verildi. Dördüncüsü eski adını korudu, hypatē'dir. Beşincisi parhypatē, altıncısı yine eski adıyla likhanos, yedincisi mesē, sekizincisi paramesē, dokuzuncusu tritē, onuncusu paranētē, on birincisi nētē'dir.

Demek ki bir tetrakord hypatē hypatōn, parhypatē hypatōn, likhanos hypatōn, hypatē'dir; öteki hypatē, parhypatē, likhanos, mesē'dir ve bu ikisi bitişiktir. Üçüncüsü paramesē, tritē, paranētē, nētē'dir. Hypatē hypatōn, parhypatē hypatōn, likhanos hypatōn, hypatē mesōn'dan oluşan üst tetrakord ile paramesē, tritē, paranētē, nētē'den oluşan alt tetrakord arasında hypatē, parhypatē, likhanos, mesē konumca ortada kalır. Bu yüzden bu orta tetrakordun tamamına mesōn, yani ortaların tetrakordu denmiş, tellerine de bu ek getirilerek hypatē mesōn, parhypatē mesōn, likhanos mesōn, mesē adı verilmiştir. Mesōn tetrakordu ile nētē'lerin bulunduğu alt tetrakord arasında, yani mesē ile paramesē arasında bir ayrılma olduğundan, alt tetrakordun tamamına ayrıkların tetrakordu, yani diezeugmenōn denmiş ve şu eklerle anılmıştır: paramesē diezeugmenōn, tritē diezeugmenōn, paranētē diezeugmenōn, nētē diezeugmenōn. Tablo şöyledir:

hypatōn hypatē hypatōn parhypatē hypatōn likhanos hypatōn hypatē mesōn
mesōn hypatē mesōn parhypatē mesōn likhanos mesōn mesē
diezeugmenōn paramesē tritē paranētē nētē

Burada paramesē ile mesē arasında bir ayrılma vardır, bu yüzden tetrakorda diezeugmenōn denmiştir. Paramesē kaldırılır da mesē, tritē, paranētē, nētē dizisi kurulursa üç tetrakord bitişik, yani synemmena olur ve sonuncusuna synemmenōn denir:

hypatōn hypatē hypatōn parhypatē hypatōn likhanos hypatōn hypatē mesōn
mesōn hypatē mesōn parhypatē mesōn likhanos mesōn mesē
synemmenōn mesē tritē synemmenōn paranētē synemmenōn nētē synemmenōn

Ama hem bu düzende hem önceki on bir telli düzende, orta konumu yüzünden bu adı alan mesē, nētē'ye yaklaşıyor, en uçtaki hypatē'lerden uzak kalıyor, yani uzaklığının gerektirdiği yeri koruyamıyordu. Bu yüzden nētē diezeugmenōn'un üstüne bir tetrakord daha eklendi. Tizlikte yukarıdaki nētē'leri aştığı için bu tetrakordun tamamına hyperboleōn dendi. Ama mesē yine konumca orta değildi, daha çok hypatē'lere yaklaşıyordu. Bu yüzden hypatē hypatōn'un üstüne bir tel eklendi; buna proslambanomenos, bazılarınca prosmelōdos denir ve hypatē hypatōn'dan bir tam ton uzaktır.

Proslambanomenos, mesē'nin sekizlisidir ve onunla diapason uyumu verir; likhanos hypatōn ile dördüncü olarak diatessaron verir. Likhanos hypatōn ise mesē ile beşinci olarak diapente uyumu verir. Mesē, paramesē'den bir ton uzaktır; aynı mesē, nētē diezeugmenōn ile beşinci olarak diapente uyumu yapar. Nētē diezeugmenōn ise nētē hyperboleōn ile dördüncü olarak diatessaron uyumu yapar. Proslambanomenos da nētē hyperboleōn ile bisdiapason uyumu verir. Düzen şöyledir:

Tetrakord Teller
ek tel proslambanomenos
hypatōn hypatē hypatōn, parhypatē hypatōn, likhanos hypatōn, hypatē mesōn
mesōn hypatē mesōn, parhypatē mesōn, likhanos mesōn, mesē
synemmenōn mesē, tritē synemmenōn, paranētē synemmenōn, nētē synemmenōn
diezeugmenōn paramesē, tritē diezeugmenōn, paranētē diezeugmenōn, nētē diezeugmenōn
hyperboleōn nētē diezeugmenōn, tritē hyperboleōn, paranētē hyperboleōn, nētē hyperboleōn
Bölüm XXI. Ezgi Cinsleri

Bunlar açıklandığına göre, ezgilerin cinsleri üzerine konuşmalıyız. Üç cins vardır: diatonik, kromatik ve enarmonik. Diatonik biraz daha sert ve daha tabiidir. Kromatik, o tabii gerilimden inip daha yumuşak bir hâle düşmüş gibidir. Enarmonik ise en iyi ve en uygun biçimde birleşmiştir.

Beş tetrakord vardır: hypatōn, mesōn, synemmenōn, diezeugmenōn, hyperboleōn. Bunların hepsinde diatonik ezgide ses bir tetrakordda yarım ton, ton ve tonla ilerler; öteki tetrakordda yine yarım ton, ton ve tonla ilerler ve böyle devam eder. Bu yüzden diatonik denir; çünkü tondan tona ilerler. Khrōma renk demektir ve bu gerilimden uzaklaşan ilk değişme gibidir. Yarım ton, yarım ton ve üç yarım tonla söylenir; çünkü bütün diatessaron uyumu iki ton ile tam olmayan bir yarım tondur. Bu ad, değişince başka renge geçen yüzeylerden alınmıştır. Daha uyumlu olan enarmonik ise bütün tetrakordlarda diesis, diesis ve ditonosla söylenir. Diesis yarım tonun yarısıdır. Üç cinsin bütün tetrakordlarda izlediği yol şöyledir:

Cins Tetrakordun aralıkları
diatonik yarım ton, ton, ton
kromatik yarım ton, yarım ton, üç yarım ton
enarmonik diesis, diesis, ditonos
Bölüm XXII. Üç Cinste Tellerin Sırası ve Adları

Şimdi üç cinse göre değişen ya da sabit olmayan bir sıra içinde dizilen bütün tellerin sırasını göstermek gerekiyor. Birincisi proslambanomenos'tur, prosmelōdos da denir. İkincisi hypatē hypatōn, üçüncüsü parhypatē hypatōn'dur. Dördüncüsüne genel olarak likhanos denir. Ama diatonik cinse uydurulmuşsa likhanos hypatōn diatonos, kromatik cinste diatonos chromaticē ya da likhanos hypatōn chromaticē, enarmonik cinste likhanos hypatōn enharmonios ya da diatonos hypatōn enharmonios denir. Bundan sonrakine hypatē mesōn, ardından parhypatē mesōn, sonra düpedüz likhanos mesōn denir. Bu tel diatonik cinste diatonos mesōn, kromatikte likhanos mesōn chromaticē ya da diatonos mesōn chromaticē, enarmonikte diatonos mesōn enharmonios ya da likhanos mesōn enharmonios adını alır. Bunları mesē izler.

Bundan sonra iki tetrakord vardır: synemmenōn ve diezeugmenōn. Synemmenōn, mesē'den sonra gelir; yani tritē synemmenōn, sonra likhanos synemmenōn. Bu sonuncuya diatonikte diatonos synemmenōn, kromatikte diatonos synemmenōn chromaticē ya da likhanos synemmenōn chromaticē, enarmonikte diatonos synemmenōn enharmonios ya da likhanos synemmenōn enharmonios denir. Bunlardan sonra nētē synemmenōn gelir.

Mesē teline synemmenōn değil de diezeugmenōn tetrakordu eklenmişse, mesē'den sonra paramesē gelir, ardından tritē diezeugmenōn, sonra likhanos diezeugmenōn. Bu sonuncuya diatonikte diatonos diezeugmenōn, kromatikte diatonos diezeugmenōn chromaticē ya da likhanos diezeugmenōn chromaticē, enarmonikte diatonos diezeugmenōn enharmonios ya da likhanos diezeugmenōn enharmonios denir. Aynı tele, diatonik, kromatik ya da enarmonik ekiyle paranētē de denir. Bunların üstünde nētē diezeugmenōn, tritē hyperboleōn, paranētē hyperboleōn, nētē hyperboleōn vardır. Paranētē hyperboleōn'a diatonikte diatonos hyperboleōn, kromatikte chromaticē hyperboleōn, enarmonikte enharmonios hyperboleōn denir. Hepsinin sonuncusu nētē hyperboleōn'dur.

Tablo üç cinsin düzenini içine alacak biçimde çizilmelidir. Adların benzerliğini de farkını da orada görürsün: Hepsinde aynı olan teller, farklı olanlarla toplanınca bütünü yirmi sekiz eder. Bunu şu tablo gösterir:

Sabit teller Cinse göre değişen teller
proslambanomenos, hypatē hypatōn, parhypatē hypatōn likhanos hypatōn (diatonik, kromatik, enarmonik)
hypatē mesōn, parhypatē mesōn likhanos mesōn (diatonik, kromatik, enarmonik)
mesē, tritē synemmenōn likhanos synemmenōn (diatonik, kromatik, enarmonik)
nētē synemmenōn, paramesē, tritē diezeugmenōn paranētē diezeugmenōn (diatonik, kromatik, enarmonik)
nētē diezeugmenōn, tritē hyperboleōn paranētē hyperboleōn (diatonik, kromatik, enarmonik)
nētē hyperboleōn
Bölüm XXIII. Her Cinste Sesler Arasındaki Orantılar

Her tetrakord bu şekilde cinslerin özelliklerine göre bölünmüştür. Diatonik cinsin beş tetrakordunun hepsini iki ton ve bir yarım tona ayırdık. Bu cinste tona bileşik olmayan ton denir; çünkü tam olarak konur, ona başka bir aralık eklenmez, her aralıkta tam tonlar bulunur. Kromatikte bölünme yarım ton, yarım ton ve bileşik olmayan üç yarım tondur. Bu üç yarım tona bileşik olmayan dememizin sebebi, tek aralıkta durmasıdır.

PL63.1189

CAPUT XXII. De ordine chordarum nominibusque in tribus generibus. Nunc igitur ordo chordarum disponendus est omnium quae per tria genera variantur, vel inconstanti ordine disponuntur. Prima est igitur proslambanomenos, quae eadem dicitur prosmelodos; secunda, hypate hypaton; tertia parhypate hypaton; quarta vero universaliter quidem lichanos appellatur. Sed si in diatono genere aptetur, dicitur lichanos hypaton diatonos. Si vero in chromate, dicitur diatonos chromaticae, vel lichanos hypaton chromaticae. Si autem in enharmonio, dicitur lichanos hypaton enharmonios, vel diatonos hypaton enharmonios. Post hanc vocatur hypate meson; dehinc parhypate meson; atque hic lichanos meson simpliciter. In diatonico quidem genere, diatonos meson. In chromate, lichanos meson chromaticae, vel diatonos meson chromaticae. In enharmonio diatonos meson enharmonios, vel lichanos meson enharmonios. Has sequitur mese. Post hanc sunt duo tetrachorda partim synemmenon, partim diezeugmenon. Et synemmenon est quod post mesen ponitur, id est trite synemmenon. Dehinc lichanos synemmenon, eadem in diatonico diatonos synemmenon. In chromate vero vel diatonos synemmenon chromaticae, vel lichanos synemmenon chromaticae. In enharmonio vero vel diatonos synemmenon enharmonios, vel lichanos synemmenon enharmonios. Post has nete synemmenon. Si vero mese nervo non sit synemmenon tetrachordum adjunctum, sed sit diezeugmenon, est post mesen paramese. Dehinc trite diezeugmenon, inde lichanos diezeugmenon, quae, in diatono, diatonos diezeugmenon. In chromate tum diatonos diezeugmenon chromaticae, tum lichanos diezeugmenon chromaticae. In enharmonio vero tum diatonos diezeugmenon enharmonios, tum lichanos diezeugmenon enharmonios. Eadem vero dicitur et paranete, cum additione vel diatoni, vel chromatis, vel enharmonii. Super has nete diezeugmenon, trite hyperboleon, paranete hyperboleon, nete hyperboleon, et quae est paranete hyperboleon, eadem in diatono diatonos hyperboleon. In chromate vero chromaticae hyperboleon ; in enharmonio vero enharmonios hyperboleon. Harum ultima ea est quae est nete hyperboleon, et sit descriptio ejusmodi ut trium generum contineat dispositionem in quibus et similitudinem nominum et differentiam pernotabis, ut si nervi similes in omnibus, cum eis qui sunt dissimiles colligantur, fiant simul omnes octo et viginti. Hoc autem monstrat subjecta descriptio. CAPUT XXIII. Quae sint inter voces in singulis generibus proportiones. Hoc igitur modo per singula tetrachorda in generum proprietates partitio facta est, ut omnia quidem diatonici generis quinque tetrachorda, duobus tonis ac semitonio partiremur. Diciturque in hoc genere tonus incompositus, idcirco quoniam integer ponitur, nec aliquod ei aliud intervallum adjungitur. Sed in singulis intervallis integri insunt toni. In chromate vero semitonio, ac semitonio incompositoque trihemitonio posita divisio est. Idcirco autem incompositum hoc trihemitonium appellavimus, quoniam in uno collocatum est intervallo; potest autem ap-

PL63.1191Diatonik cinste de üç yarım ton denebilir, yani yarım ton ve ton; ama bu bileşik olmayan değildir, çünkü iki aralıkla tamamlanır. Enarmonik cinste de durum aynıdır: Diesis, diesis ve bileşik olmayan ditonostan oluşur. Ditonosa da aynı sebeple, tek aralıkta durduğu için bileşik olmayan deriz.

Bölüm XXIV. Synaphē Nedir?

Tetrakordlar böyle düzenlenip kurulunca aralarında synaphē doğar. Buna Latince birleşme diyebiliriz: İki tetrakordu, ortak bir terimin arada durması sürdürüp birleştirdiğinde synaphē olur. Bu örnekte görülür:

hypatē hypatōn parhypatē hypatōn likhanos hypatōn hypatē mesōn parhypatē mesōn likhanos mesōn mesē

Bir tetrakord hypatē hypatōn, parhypatē hypatōn, likhanos hypatōn, hypatē mesōn'dur; öteki hypatē mesōn, parhypatē mesōn, likhanos mesōn, mesē'dir. Hypatē mesōn iki tetrakordda da sayılmıştır: Üst tetrakordun en tizi, sonrakinin en pesidir. Birleşme de budur: Yukarıdaki tabloda hypatōn ve mesōn tetrakordlarını bağladığı gibi, tek ve aynı tel olan hypatē mesōn iki tetrakordu birleştirir. Demek ki synaphē, yani birleşme, iki tetrakordun ortasındaki sestir; üsttekinin en tizi, sonrakinin en pesidir.

Bölüm XXV. Diezeuxis Nedir?

Ayrılma diyebileceğimiz diezeuxis ise iki tetrakordun aradaki bir tonla ayrılmasıdır. Şu iki tetrakordda görüldüğü gibi:

hypatē mesōn parhypatē mesōn likhanos mesōn mesē paramesē tritē paranētē nētē

Sekiz tel olduğu için iki tetrakord olduğu açıkça görülür. Diezeuxis, yani ayrılma, birbirinden tam bir tonla ayrılan mesē ile paramesē arasındadır. Sonraki inceleme bunların her birini daha titizlikle ele aldığında bu konuda daha açık konuşacağız. Dikkatle bakana beş tetrakord görünür, daha fazlası değil: hypatōn, mesōn, synemmenōn, diezeugmenōn, hyperboleōn.

Bölüm XXVI. Albinus'un Tellere Verdiği Adlar

Albinus bu adları Latinceye şöyle aktarmıştır: Hypatē'lere principales (başlıcalar), mesē'lere mediae (ortalar), synemmenē'lere coniunctae (bitişikler), diezeugmenē'lere disiunctae (ayrıklar), hyperboleē'lere excellentes (aşanlar) demiştir. Ama başkasının işi üzerinde durmamıza gerek yok.

Bölüm XXVII. Hangi Tellerin Hangi Yıldızlara Benzetildiği

Yine de yukarıdaki tetrakordlar için şunu eklemek gerekir: Hypatē mesōn'dan nētē'ye kadarki kısım, gökteki düzenin ve ayrılmanın bir örneği gibidir. Hypatē mesōn Satürn'e atfedilmiştir; parhypatē Jüpiter'in dairesine benzer; likhanos mesōn'u Mars'a vermişlerdir; mesē Güneş'in, tritē synemmenōn Venüs'ündür; paranētē synemmenōn'a Merkür hükmeder; nētē ise Ay dairesinin örneğidir.

Marcus Tullius ise ters bir sıra verir. Devlet'in VI. kitabında şöyle der: "Tabiat, uçların bir yanda pes, öbür yanda tiz seslenmesini gerektirir. Bu yüzden göğün en yüksek, yıldızlı yolu, dönüşü daha hızlı olduğu için tiz ve canlı bir sesle hareket eder; en aşağıdaki Ay yolu ise en pes sesle. Çünkü dokuzuncu olan Yer, hareketsiz kalarak daima en dipteki yerinde durur." Tullius burada Yer'i hareketsiz olduğu için bir tür sessizlik sayar. Ondan sonra, yani sessizliğe en yakın olana en pes sesi, Ay'a verir. Böylece Ay proslambanomenos, Merkür hypatē hypatōn, Venüs parhypatē hypatōn, Güneş likhanos hypatōn, Mars hypatē mesōn,

PL63.1191

pellari trihemitonium in diatono genere semitonium ac tonus; sed non est incompositum, duobus enim id perficitur intervallis, et in enharmonio genere idem est. Constat autem ex diesi, et diesi, et ditono incomposito, quod scilicet propter eamdem causam incompositum nuncupamus, quoniam in uno collocatum est intervallo. CAPUT XXIV. Quid sit synaphe. Sed in his ita dispositis constitutisque tetrachordis synaphe est. Quam conjunctionem dicere Latina significatione possumus, quotiens duo tetrachorda unius termini medietas continuat atque conjungit, ut in hoc tetrachordo. Hoc igitur est unum tetrachordum hypate hypaton, parhypate hypaton, lichanos hypaton, hypate meson. Aliud vero hypate meson, parhypate meson, lichanos meson, mese. In utrisque igitur tetrachordis hypate meson annumerata est. Superiorisque tetrachordi ea est acutissima, posterioris vero gravissima. Estque ista conjunctio una eademque chorda hypate meson, duo tetrachorda conjungens, ut eadem hypaton ac meson tetrachorda in superiore descriptione adjunxit. Est igitur synaphe, quae conjunctio dicitur, duorum tetrachordorum vox media, superioris quidem acutissima, posterioris vero gravissima. CAPUT XXV. Quid sit diezeuxis. Diezeuxis vero appellatur, quae disjunctio dici potest, quotiens duo tetrachorda toni medietate separantur, ut in his duobus tetrachordis. Duo igitur esse tetrachorda evidenter apparet, quoniam quidem octo sunt chordae. Sed diezeuxis est, id est disjunctio inter mesen et paramesen, quæ inter se pleno differunt tono, de quibus evidentius explicabitur, cum unumquodque studiosius explanandum posterior tractatus assumpserit. Sed diligentius intuenti quinque, non amplius tetrachorda reperiuntur, hypaton, meson, synemmenon, diezeugmenon, hyperboleon. CAPUT XXVI. Quibus nominibus nervos appellaverit Albinus. Albinus autem earum nomina Latina oratione ita interpretatus est, ut hypatas principales vocaret, mesas medias, synemmenas conjunctas, diezeugmenas disjunctas, hyperboleas excellentes. Sed nobis in alieno opere non erit immorandum. CAPUT XXVII. Qui nervi quibus sideribus comparentur. Illud tamen interim de superioribus tetrachordis addendum videtur, quod ab hypate meson usque ad neten quasi quoddam ordinis disjunctionisque caelestis exemplar est. Namque hypate meson Saturno est attributa, parhypate vero Joviali circulo consimilis est, lichanon meson Marti tradidere, Sol mesen obtinuit, trite synemmenon, Venus habet, paranete synemmenon Mercurius regit, nete autem Lunaris circuli tenet exemplum. Sed Marcus Tullius contrarium ordinem facit. Nam in vi lib. de Republica sic ait : Et natura fert ut extrema ex altera parte graviter, ex altera autem acute sonent. Quam ob causam summus ille cæli stellifer cursus, cujus conversio est concitatior acuto, et excitato movetur sono, gravissimo autem hic lunaris atque infimus. Nam terra nona, immobilis manens, ima sede semper haeret ; hic igitur Tullius terram quasi silentium ponit, scilicet immobilem. Post hanc, qui proximus a silentio est, dat Lunæ gravissimum sonum, ut sit Luna proslambanomenos. Mercurius hypate hypaton, Venus parhypate hypaton, Sol lichanos hypaton, Mars hypate me-

PL63.1193Jüpiter parhypatē mesōn, Satürn likhanos mesōn, en uçtaki gök de mesē olur. Bunlardan hangilerinin hareketsiz, hangilerinin tümüyle hareketli, hangilerinin hem hareketsiz hem hareketli olduğunu açıklamanın daha uygun yeri, tek telin kurala bağlı bölünmesini ele aldığımız yerdir.

Bölüm XXVIII. Uyumun Tabiatı Nedir?

Uyumu kulağın hissi de ayırt etse, tartan akıldır. Biri daha pes iki tel gerilip birlikte çalındığında bir şekilde karışmış ve tatlı bir ses verir, iki ses birleşmiş gibi kaynaşıp bir olursa, uyum denen şey doğar. Birlikte çalınınca her biri kendi yoluna gitmek ister ve kulağa ikisinden oluşmuş tatlı, tek bir ses ulaştırmazlarsa, bu da uyumsuzluk denen şeydir.

Bölüm XXIX. Uyumlar Nerede Bulunur?

Pesliğin ve tizliğin bu karşılaştırmalarında uyumların, birbirine ölçülebilir olanlarda, yani bilinen ortak bir ölçüsü olanlarda bulunması zorunludur. Katlılarda iki katlıda olduğu gibi: Burada ikisini iki terim arasındaki fark ölçer. 2 ile 4 arasında ikisini de 2 ölçer; üç katlı olan 2 ile 6 arasında ikisini de yine 2 ölçer. 9 ile 8 arasında ikisini de 1 ölçer. Üst-parçalılarda da böyledir: Orantı 4'ün 6'ya oranı gibi bir-buçukluysa, ikisini de farkları olan 2 ölçer; bir-üçtebirliyse, 8'in 6'yla karşılaştırılması gibi, ikisini de yine 2 ölçer.

Yukarıda saydığımız öteki eşitsizlik cinslerinde, örneğin üst-çokparçalıda böyle olmaz. 5'i 3'le karşılaştırırsak, farkları olan 2 ikisini de ölçmez. 2, 3'le bir kez karşılaştırılınca küçüktür, iki katına çıkınca onu aşar. Yine 5'le iki kez karşılaştırılınca küçüktür, üç kez alınınca onu geçer. Bu yüzden bu ilk eşitsizlik cinsi uyumun tabiatından uzaktır. Ayrıca uyum yapan orantılarda birçok benzerlik vardır, ötekilerde yoktur. Şöyle kanıtlanır: İki kat, birin iki katından, üç kat birin üç katından, dört kat birin dört katından başka bir şey değildir. Bir-buçuklu üç yarım, bir-üçtebirli dört üçte birdir. Bu öteki eşitsizlik cinslerinde kolay bulunmaz.

Bölüm XXX. Platon'a Göre Uyumlar Nasıl Oluşur?

Platon uyumun kulakta şöyle oluştuğunu söyler: "Tiz ses zorunlu olarak daha hızlıdır. Pes sesin önüne geçerek kulağa çabucak girer, cismin en uç yerine çarpınca da itilmiş gibi yeni bir hareketle geri döner. Ama artık daha yavaştır, ilk itişiyle koştuğu kadar hızlı değildir, bu yüzden daha pestir. Daha pes olarak dönerken ilk kez, gelmekte olan pes sese benzer bir hâlde ona rastlar, ona karışır ve Platon'un dediği gibi tek bir uyum yapar."

Bölüm XXXI. Nikomakhos'un Platon'a Karşı Görüşü

Nikomakhos bunun doğru söylenmediğini düşünür. Çünkü uyum benzer şeylerin değil, daha çok benzemez şeylerin bir ve aynı uyuma gelmesidir. Pes ses pes sese karışırsa uyum doğmaz; çünkü şarkıdaki bu ahengi benzerlik değil, benzemezlik yapar. Benzemezlik tek tek seslerde ayrı durur, karışanlarda birleşir. Nikomakhos uyumun daha çok şöyle doğduğunu düşünür: Tek bir sesi veren yalnız bir itiş yoktur. Bir kez vurulan tel havayı birçok kez iterek çok ses yapar. Ama vuruşların hızı öyle büyüktür ki ses bir bakıma sesi yakalar, aradaki uzaklık hissedilmez ve kulağa tek bir ses gelir gibi olur. Pes seslerin vuruşları tiz seslerin vuruşlarıyla, yukarıda andığımız orantılardaki gibi ölçülebilirse, bu ölçüşmenin kendi içinde karışıp seslerden tek bir uyum yapacağına şüphe yoktur.

Bölüm XXXII. Hangi Uyumun Hangi Haklı Sebeple Öne Geçtiği

PL63.1193

-son, Jupiter parhypate meson, Saturnus lichanos meson, Coelnm ultimum mese. Quæ vero sint harum immobiles, quae vero in totum mobiles, quae autem immobiles mobilesque consistant, cum de monochordi regularis divisione tractavero, erit locus aptior explicandi. CAPUT XXVIII. Quid sit natura consonantiarum. Consonantiam vero licet aurium quoque sensus dijudicet, tamen ratio perpendit. Quotiens enim duo nervi, uno graviore, intenduntur, simulque pulsi reddunt permixtum quodammodo et suavem sonum, duaeque voces quasi conjunctae in unum coalescunt, tunc fit ea quæ dicitur consonantia. Cum vero simul pulsi, sibi quisque ire cupit, nec permiscent ad aurem suavem atque unum ex duobus compositum sonum, tunc est quæ dicitur dissonantia. CAPUT XXIX. Ubi consonantiæ reperiuntur. In his autem comparationibus gravitatis atque acuminis has consonantias necesse est inveniri, quæ sibi commensuratæ sint, id est quae notam possunt communem habere mensuram, ut in multiplicibus duplum, quod est, illa pars metitur quae inter duos est terminos differentia, ut inter duos et quatuor binarius utrosque metitur, inter duos atque sex, quae tripla est, binarius utrosque metiatur, inter novem atque octo eadem unitas est, quae utrosque metiatur. Rursus in superparticularibus si sesquialtera sit proportio, ut quatuor ad sex, binarius est qui utrosque metiatur, qui scilicet utrorumque est differentia. Quod si sesquitertia sit proportio, ut si octo senario comparentur, idem binarius utrosque metitur; id vero non evenit in caeteris generibus inæqualitatum, quae supra retulimus, ut in superpartiente. Nam si quinarium ad ternarium comparemus, binarius qui eorum differentia est, neutrum metitur. Nam si semel ternario comparatus, minor est, duplicatus excedit. Item bis quinario comparatus, minor est, tertio vero supergreditur. Atque idcirco hoc primum inæqualitatis genus a consonantiae natura disjungitur. Amplius, quod in his quae consonantias formant, multa similia sunt, in his vero minime, id probatur hoc modo : namque duplum nihil est aliud nisi bis simplum Triplum nihil aliud nisi tertio simplum. Quadruplum vero idem est quod quarto simplum. Sesquialterum, ter medietas. Sesquitertium vero ter pars tertia, quod haud facile in caeteris inæqualitatum generibus invenitur. CAPUT XXX. Quemadmodum Plato dicat fieri consonantias. Plato vero hoc modo fieri in aure consonantiam dicit. Necesse est, inquit, velociorem quidem esse acutiorem sonum. Hic igitur cum gravem præcesserit, in aurem celer ingreditur, offensaque extrema ejusdem corporis parte quasi pulsus iterato motu revertitur. Sed jam segnior, nec ita celeri, ut primo impetu emissus cucurrit, quocirca gravior quoque. Cum igitur jam gravior rediens, nunc primum gravi sono venienti similis occurrit, miscetur ei, unamque, ut ait Plato, consonantiam miscet. CAPUT XXXI. Quid contra Platonem Nicomachus sentiat. Sed id Nicomachus non arbitratur dictum veraciter. Neque enim similium esse consonantiam, sed dissimilium potius in unum eamdemque consonantiam venientium; gravius vero gravi si misceatur, nullam facere consonantiam, quoniam hanc canendi concordiam similitudo non efficit, sed dissimilitudo. Quæ cum distet in singulis vocibus, copulatur in mixtis. Sed hinc potius Nicomachus consonantiam fieri putat. Non, inquit, unus tantum pulsus est, qui simplicem modum vocis emittat, sed semel percussus nervus sæpius aerem pellens multas efficit voces. Sed quia ea velocitas est percussionis, ut sonus sonum quodammodo comprehendat, distantia non sentitur, et quasi una vox auribus venit. Si igitur percussiones gravium sonorum commensurabiles sint percussionibus acutorum sonorum, ut in his proportionibus quas supra retulimus, non est dubium quin ipsa commensuratio sibimet misceatur, unamque vocum efficiat consonantiam. CAPUT XXXII. Quæ consonantia quam merito praecedat.

PL63.1193_2

Saydığımız uyumların hepsi arasında hangisinin daha iyi sayılması gerektiğine kulakla olduğu kadar akılla da hüküm vermek gerekir. Kulak seslerden, göz görünüşten, zihnin yargısı da sayılardan ve sürekli kemiyetten aynı şekilde etkilenir. Bir sayı ya da çizgi verildiğinde, onun iki katını gözle ya da zihinle kavramaktan kolay bir şey yoktur. İki kattan sonra yarının yargısı gelir, yarıdan sonra üç katın, üç kattan sonra üçte birin. İki katın gösterilmesi en kolay olduğu için Nikomakhos diapason uyumunu en iyi sayar; ondan sonra orta yeri tutan diapente'yi, ardından üç kat olan diapason ve diapente'yi. Ötekileri de aynı tarzda ve aynı kalıba göre değerlendirir. Ptolemaios ise böyle düşünmez; onun bütün görüşünü sonra açıklayacağım.

Bölüm XXXIII. Söylenenlerin Nasıl Anlaşılması Gerektiği

Daha sonra titizlikle açıklanacak her şeyi şimdi özetle ve kısaca denedik ki, sonraki incelemede daha iç bilgiye inecek okurun zihni bir süre yüzeyden bunlara alışsın. Pythagorasçıların bir âdeti vardı: Üstat Pythagoras bir şey söylediğinde kimse onun gerekçesini sormaya cesaret edemezdi; öğretenin otoritesi onlar için gerekçeydi. Bu, öğrenenin zihni daha sağlam bir öğretimle güçlenip

PL63.1193_2

Sed inter omnes quas retulimus consonantias, habendum judicium est ut in aure, ita quoque in ratione quam harum meliorem oporteat arbitrari. Eodem namque modo auris afficitur sonis, vel oculus aspectu, quo animi judicium numeris vel continua quantitate. Proposito enim numero vel linea, nihil est facilius quam ejus duplum oculo vel animo contueri. Item post dupli judicium sequitur dimidii, post dimidium tripli, post triplum partis tertiæ. Quae ideo quoniam facilior est dupli descriptio, optimam Nicomachus putat diapason consonantiam, post hanc diapente, quae medium tenet, hinc diapente ac diapason, quae triplum. Caeteraque secundum eumdem modum formamque dijudicat. Non vero hoc Ptolemaeus eodem modo, cujus omnem sententiam posterius explicabo. CAPUT XXXIII. Quo sint modo accipienda quæ dicta sunt. Omnia tamen quae dehinc diligentius expedienda sunt, summatim nunc ac breviter attentemus, ut interim in superficie quadam animum hæc lectoris assuefaciant, qui ad interiorem scientiam posteriore tractatione descendet. Nunc vero quod erat Pythagoricis moris, ut cum quid a magistro Pythagora diceretur, hinc nullus rationes petere audebat, sed erat ei ratio docentis auctoritas, idque fiebat quandiu discentis animus firmiore doctrina roboratus, ipse eamdem rerum rationem nullo etiam docente

kimse öğretmeden aynı şeylerin gerekçesini kendi bulana kadar sürerdi. Biz de şimdi önümüze koyduğumuz şeyleri okurun güvenine bırakıyoruz: Diapason'un iki katlı, diapente'nin bir-buçuklu, diatessaron'un bir-üçtebirli, diapente ve diapason'un üç katlı, bisdiapason'un dört katlı orantıda bulunduğuna inansın. Sonra akıl bunu da daha titizlikle açıklayacak; musiki uyumlarının kulağın yargısıyla da nasıl derlendiğini ve yukarıda söylenen her şeyi daha geniş bir inceleme anlatacak: Tonun bir-sekizdebirli orantı yaptığını ve aynı cinsten, yani üst-parçalıdan hiçbir orantı gibi iki eşit parçaya bölünemeyeceğini; diatessaron uyumunun iki ton ve bir yarım tondan oluştuğunu; biri büyük biri küçük iki yarım ton bulunduğunu; diapente'nin üç ton ve küçük yarım tonu içerdiğini; diapason'un beş ton ve iki küçük yarım tonla tamamlandığını ve hiçbir şekilde altı tona varmadığını. Bütün bunları sonra hem sayıların hesabıyla hem kulağın yargısıyla kanıtlayacağım. Şimdilik bu kadar.

Bölüm XXXIV. Musikişinas Kimdir?

Şimdi şuna bakmak gerekir: Her sanatın ve her bilginin, tabiatça, sanatkârın eli ve emeğiyle yapılan zanaattan daha şerefli bir aklı vardır. Herkesin yaptığını bilmesi, bildiğini yapmasından çok daha büyük ve yüce bir şeydir. Bedensel zanaat bir köle gibi hizmet eder; akıl ise bir hanımefendi gibi buyurur. El aklın koyduğuna göre iş görmezse emeği boşa gider. Demek ki musiki ilmi, akılla kavrandığında, yapma işinden ve yalnız fiilden ne kadar üstünse, zihin de cisimden o kadar üstündür. Akıldan yoksun olan köle gibi yaşar; zihin ise buyurur ve doğruya götürür. Buyruğuna uyulmazsa, akıldan yoksun iş sendeler. Bundan ötürü aklın nazarı yapmaya muhtaç değildir, ama el işleri akılla yönetilmezse hiçbir şey değildir.

Aklın şanı ve değeri ne kadar büyüktür, buradan anlaşılır: Beden zanaatkârları, diyebilirim ki, adlarını bilgiden değil aletlerinden almışlardır. Kitharacı kitharadan, kavalcı kavaldan, ötekiler de aletlerinin adlarından adlandırılır. Musikişinas ise, aklı tartarak şarkı ilmini iş köleliğiyle değil, nazarın hâkimiyetiyle üstlenendir. Binalarda ve savaşlarda da bunu görürüz; ad burada ters yönden verilir: Binalara da zafer alaylarına da emri ve aklıyla kurulmalarını sağlayanların adı yazılır, emeği ve hizmetiyle tamamlayanların değil.

Demek ki musiki sanatıyla uğraşan üç cins insan vardır: Bir cins aletlerle çalar, bir cins şiir yazar, üçüncüsü aletlerin işini ve şiiri değerlendirir. Aletlere bağlı olup bütün emeğini orada tüketen kitharacılar, orgla ve öteki musiki aletleriyle zanaatını gösterenler, musiki ilminin anlayışından ayrıdır; çünkü söylendiği gibi hizmet ederler, akıldan hiçbir şey getirmezler, nazardan tümüyle yoksundurlar. Musikiyle uğraşanların ikinci cinsi şairlerdir. Şiire nazar ve akılla değil, daha çok tabii bir sevkle yönelirler. Bu yüzden bu cins de musikiden ayrılmalıdır. Üçüncüsü, ritimleri, ezgileri ve şiiri bütünüyle tartmayı sağlayan yargılama ustalığını edinendir. Bu bütünüyle akıl ve nazara dayandığı için asıl musikişinasa ait sayılacaktır. Musikişinas da, nazara ya da musikiye uygun konmuş akla göre makamlar ve ritimler, ezgi cinsleri ve karışımları, daha sonra açıklanacak bütün konular ve şairlerin şiirleri üzerine yargıda bulunma yetisine sahip olan kişidir.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…