İçeriğe geç
Musiki Üzerine

Boethius · Musiki Üzerine

II. Kitap

PL63.1195Bölüm I. Giriş

Önceki kitap, şimdi daha titizlikle açıklamayı kararlaştırdığım her şeyi sıraya koydu. Bu yüzden kendi delilleriyle öğretilecek şeylere gelmeden önce birkaç şey söyleyeceğim ki, dinleyicinin ruhu söylenecekleri kabule daha hazırlıklı gelsin.

Bölüm II. Pythagoras Felsefeyi Nasıl Tanımladı?

PL63.1195

reperiret; ita etiam nunc lectoris fidei quae proponimus, commendamus. ut arbitretur diapason in dupla, diapente in sesquialtera, diatessaron in sesquitertia, diapente ac diapason in triplici, bis diapason in quadrupla propositione consistere. Post vero et hoc ratio diligentius explicabit, et quibus modis aurium quoque judicio consonantiæ musicae colligantur, caeteraque omnia quæ superius dicta sunt amplior tractatus edisseret, et tonum sesquioctavam facere proportionem, eumque in duo aequa dividi non posse, sicut nullam ejusdem generis proportionem, id est superparticularis; diatessaron etiam consonantiam duobus tonis semitonioque consistere, semitonia vero esse duo, majus ac minus, diapente autem tribus tonis ac semitonio minore contineri. Diapason vero quinque tonis ac duobus minoribus semitoniis expleri, neque ad sex tonos ullo modo pervenire. Hæc omnia posterius et numerorum ratione et aurium judicio comprobabo, atque hæc hactenus. CAPUT XXXIV. Quid sit musicus. Nunc illud est intuendum quod omnis ars, omnisque etiam disciplina honorabiliorem naturaliter habeat rationem, quam artificium, quod manu atque opere artificis exercetur. Multo enim est majus atque altius scire quod quisque faciat, quam ipsum illud efficere quod sciat ; etenim artificium corporale, quasi serviens famulatur. Ratio vero quasi domina imperat, et nisi manus secundum id quod ratio sancit efficiat, frustra fit. Quanto igitur praeclarior est scientia musicae in cognitione rationis, quam in opere efficiendi atque actu tantum, scilicet quantum corpus mente superatur! Quod scilicet rationis expers servitio degit, illa vero imperat, atque ad rectum deducit, quod nisi pareat ejus imperio, et expers rationis opus titubabit. Unde fit ut speculatio rationis operandi actu non egeat. Manuum vero opera nulla sint, nisi ratione ducantur. Jam vero quanta sit gloria meritumque rationis hic intelligi potest, quod caeteri (ut ita dicam) corporales artifices non ex disciplina, sed ex ipsis potius instrumentis cepere vocabula. Nam citharoedus ex cithara, vel tibicen ex tibia, cæterique suorum instrumentorum vocabulis nuncupantur. Is vero est musicus qui, ratione perpensa, canendi scientiam, non servitio operis, sed imperio speculationis assumit. Quod scilicet in ædificiorum bellorumque opera videmus, et in contraria scilicet nuncupatione vocabuli. Eorum namque nominibus vel aedificia inscribuntur, vel ducuntur triumphi, quorum imperio ac ratione instituta sunt. non quorum opere servitioque perfecta. Tria sunt igitur genera quae circa artem musicam versantur : unum genus est quod instrumentis agitur, aliud fingit carmina, tertium quod instrumentorum opus carmenque dijudicat. Sed illud quidem quod in instrumentis positum est, ibique totam operam consumit, ut sunt citharoedi, quique organo cæterisque musicae instrumentis artificium probant, a musicae scientiae intellectu sejuncti sunt, quoniam famulantur (ut dictum est), nec quidquam afferunt rationis, sed sunt totius speculationis expertes. Secundum vero musicam agentium est genus poetarum, quod non potius speculatione ac ratione quam naturali quodam instinctu fertur ad carmen, atque idcirco hoc quoque genus a musica segregandum est. Tertium est quod judicandi peritiam sumit, ut rhythmos cantilenasque eorumque carmen possit perpendere. Quod scilicet quando totum in ratione ac speculatione positum est, hoc proprie musico deputabitur. Isque musicus est cui adest facultas secundum speculationem rationemve propositam ac musicae convenientem, de modis ac rhythmis, deque generibus cantilenarum, ac de permixtionibus, ac de omnibus de quibus posterius explicandum est, ac de poetarum carminibus, judicandi, LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. Prooemium. Superius volumen cunctas digessit, quae nunc diligentius explicanda esse proposui; itaque priusquam ad ea veniam quae propriis rationibus perdocenda, sunt, pauca praemittam, quibus elucubratior animus auditoris ad ea quae dicenda sunt accipienda perveniat. CAPUT II. Quid Pythagoras esse philosophiam constituerit,

PL63.1195_2

Bilgelik uğraşına ilk felsefe adını veren Pythagoras'tır. Felsefeyi, gerçekten ve asıl anlamda var denebilecek şeyin bilgisi ve öğretisi sayardı. Var olanların da gerilimle artmayan, azalmayla eksilmeyen, hiçbir arazla değişmeyen şeyler olduğunu düşünürdü. Bunlar suretler, büyüklükler, keyfiyetler, ilişkiler ve öteki şeylerdir: Kendi başlarına ele alınınca değişmezler, cisimlere bağlanınca değişirler ve değişken şeyle yakınlıkları yüzünden türlü başkalaşmalara uğrarlar.

Bölüm III. Kemiyetin Farkları ve Hangisinin Hangi Bilime Verildiği

Pythagoras'a göre her kemiyet ya sürekli ya ayrıktır. Sürekli olana büyüklük, ayrık olana çokluk denir. Bunların özelliği farklı, hatta neredeyse zıttır. Çokluk sonlu bir kemiyetten başlar, büyüyerek sonsuza gider, büyümesine hiçbir sınır çıkmaz. En küçükte sınırlıdır, büyükte sınırsızdır;

PL63.1195_2

Primus omnium Pythagoras sapientiae studium philosophiam nuncupavit, quam scilicet ejus rei notitiam acdisciplinam ponebat, quae proprie vereque esse diceretur. Esse autem illa putabat qua: nec intentione crescerent, nec diminutione decrescerent, nec ullis accidentibus mutarentur. Haec autem esse formas, magnitudines, qualitates, habitudines, caeteraque quae per se speculata immutabilia sunt, juncta vero corporibus permutantur, et multimodis variationibus mutabilis rei cognatione vertuntur. CAPUT III. De differentiis quantitatis, et quæ cui disciplinae sit deputata. Omnis vero quantitas secundum Pythagoram vel continua, vel discreta est. Sed quæ continua est magnitudo appellatur, quæ discreta est multitudo. Quorum hæc est diversa et contraria pene proprietas. Multitudo enim a finita inchoans quantitate, crescens in infinita progreditur, ut nullus crescendi finis occurrat. Estque ad minimum terminata, interminabilis

PL63.1197ilkesi kendisinden küçük hiçbir şey bulunmayan birliktir. Sayılarla büyür ve sonsuza uzanır, hiçbir sayı büyümeye sınır koymaz. Büyüklük ise tersine, kendi ölçüsünün sonlu kemiyetini alır, ama sonsuzca küçülür. Bir ayaklık ya da başka uzunlukta bir çizgi iki eşit parçaya bölünebilir, yarısı yine yarıya, onun yarısı başka bir yarıya kesilebilir ve böylece büyüklüğü kesmenin hiçbir sınırı olmaz. Demek ki büyüklük büyüğe doğru sınırlıdır, küçülmeye başlayınca sonsuz olur. Sayı ise tersine, küçüğe doğru sonludur, büyürken sonsuz olmaya başlar. Böyle sonsuz olmakla birlikte felsefe bunları sonlu şeyler gibi ele alır ve sonsuz şeylerde hakkıyla keskin nazarını yöneltebileceği sınırlı bir şey bulur.

Büyüklüğün bir kısmı hareketsizdir: yer, kare, üçgen, daire gibi. Bir kısmı hareketlidir: evrenin küresi ve onda belirli bir hızla dönen her şey gibi. Ayrık kemiyetin bir kısmı kendi başınadır: üç, dört ve öteki sayılar gibi. Bir kısmı başkasına göredir: iki kat, üç kat ve karşılaştırmadan doğan öteki şeyler gibi. Hareketsiz büyüklüğün incelenmesi geometriye aittir. Hareketli büyüklüğün ilmini astronomi izler. Kendi başına ayrık kemiyetin üstadı aritmetiktir. Başkasına göreli kemiyetin uzmanlığının ise musikide olduğu kanıtlanır.

Bölüm IV. Göreli Kemiyetin Farkları

Kendi başına ayrık kemiyet üzerine aritmetikte yeterince konuştuk. Başkasına göreli kemiyetin üç basit cinsi vardır: Biri katlı, biri üst-parçalı, üçüncüsü üst-çokparçalıdır. Katlı, üst-parçalı ve üst-çokparçalıyla karışınca bunlardan iki cins daha doğar: katlı üst-parçalı ve katlı üst-çokparçalı.

Hepsinin kuralı şudur: Tabii sayı dizisini birle karşılaştırırsan katlının düzenli sırası örülür: 2, 1'in iki katı; 3, üç katı; 4, dört katıdır ve ötekilerde de aynı tarzda. Şu tablonun gösterdiği gibi:

Tabii sıra 1 2 3 4 5 6
Katları iki kat üç kat dört kat beş kat altı kat

Üst-parçalı orantı ararsan, tabii sayıyı bir eksiğiyle karşılaştır: 3, 2'nin bir-buçukludur; 4, 3'ün bir-üçtebirlidir; 5, 4'ün bir-dörttebirlidir ve ötekilerde de aynı tarzda. Şu tablo gösterir:

2 3 4 5 6
bir-buçuklu bir-üçtebirli bir-dörttebirli bir-beştebirli

Üst-çokparçalıları şöyle bulursun: Tabii sayı dizisini 3'ten başlayarak diz. Bir sayı atlarsan üst-ikiparçalı, iki atlarsan üst-üçparçalı, üç atlarsan üst-dörtparçalı doğduğunu görürsün ve ötekilerde de aynı şekilde.

Dikkatli okur bu düzene bakarak katlı ve üst-parçalıdan, katlı ve üst-çokparçalıdan bileşik orantıları da inceleyecektir. Ama bunların hepsini aritmetikte daha kolay anlatmıştık.

Bölüm V. Katlılığın Niçin Önde Geldiği

Burada şu da düşünülmelidir: Katlı eşitsizlik cinsi öteki ikisinden çok daha eski görünüyor. Çünkü katlılarda tabii sayı dizisi ilk olan birle karşılaştırılır. Üst-parçalı ise birle karşılaştırmadan değil, birden sonra dizilen sayıların kendileriyle karşılaştırılarak oluşur: 3'ün 2'ye, 4'ün 3'e oranı gibi. Üst-çokparçalıların oluşumu ise çok daha geridir: Bitişik sayılarla değil atlanan sayılarla karşılaştırılır, üstelik atlama daima eşit değildir;

PL63.1197

ad majus, ejusque principium unitas est, qua minus nihil est. Crescit vero per numeros atque in infinita protenditur, nec ullus numerus, quo minus crescat, terminum facit. Sed magnitudo finitam rursus suae mensuræ recipit quantitatem, sed in infinita decrescit. Nam si sit pedalis linea, vel cujuslibet alterius modi, potest in duo aequa dividi, ejusque medietas in medietatem secari, ejusque rursus medietatis in aliam medietatem, ut nunquam ullus secandi magnitudinem terminus fiat. Ita magnitudo quantum ad majorem modum terminata est, fit vero cum decrescere coeperit infinita. At contra numerus, quantum ad minorem modum finitus est, infinitus autem incipit esse cum crescit. Cum igitur hæc ita sint infinita, tamen quasi de rebus finitis philosophia pertractat, inque rebus infinitis reperit aliquid terminatum, de quo possit jure acumen propriae speculationis adhibere. Namque magnitudinis alia sunt immobilia, ut terra, ut quadratum, vel triangulum, vel circulus. Alia sunt mobilia, ut sphaera mundi, et quidquid in eo rata celeritate convertitur. Discretae vero quantitatis alia sunt per se, ut tres vel quatuor, vel caeteri numeri; alia vero ad aliud, ut duplum, triplum, aliaque quae ex comparatione nascuntur. Sed immobilis magnitudinis geometria speculationem tenet. Mobilis vero scientiam astronomia persequitur. Per se vero discretae quantitatis arithmetica auctor est. Ad aliquid vero relatae musica probatur obtinere peritiam. CAPUT IV. De relatae quantitatis differentiis. Ac de ea quidem quantitate discreta quae per se est in arithmetica sufficienter diximus. Relatæ vero ad aliquid quantitatis simplicia quidem genera tria sunt: unum quidem multiplex, aliud vero superparticulare, tertium superpartiens. Cum vero multiplex superparticulari superpartientique miscetur, fiunt duae aliae ex his, id est multiplex superparticularis, et multiplex superpartiens. Horum igitur omnium talis est regula, si unitatem cunctis in naturali numero volueris comparare, ratus multiplicis ordo texetur. Duo enim ad unum duplus est, tres ad eumdem triplus, quatuor quadruplus, et in caeteris eodem modo, ut subjecta descriptio docet. Differentiæ unius ab alio numero. Ordo naturalis. Si vero superparticularem proportionem quaeras, naturalem sibi compara numerum, detracta scilicet unitate, ut tres duobus sesquialter est, quatuor tribus, qui sesquitertius est, quinarius quaternario sesquiquartus est, et in cæteris eodem modo, quod monstrat subjecta descriptio. Superpartientes autem tali modo reperies. Disponas naturalem numerum a ternario scilicet inchoantem. Si unum igitur intermiseris, superbipartientem effici pernotabis ; quod si duo, supertripartientem ; quod si tres, superquadripartientem, idemque in caeteris. Ad hunc ordinem spectans et compositas ex multiplici et superparticulari, et ex multiplici et superpartienti proportiones, lector diligens speculabitur. Sed de his tamen omnibus in arithmeticis expeditius dictum est. CAPUT V. Cur multiplicitas antecellat. Sed in his illud est considerandum quod multiplex inaequalitatis genus longe duobus reliquis videtur antiquius. Naturalis enim numeri dispositio, in multiplicibus unitati quae prima est, comparatur. Superparticularis vero non unitatis comparatione perficitur . sed ipsorum, qui post unitatem sunt dispositi numerorum, ut ternarii ad binarium, quaternarii ad ternarium, et in caeteris ad hunc modum. Superpartientium vero longe retro formatio est, quæ nec continuis numeris comparatur, sed intermissis, nee semper æquali

PL63.1199kimi zaman bir, kimi zaman iki, üç, dört sayı atlanır ve böylece sonsuza kadar sürer. Ayrıca katlılık birden, üst-parçalılık 2'den, üst-çokparçalı orantı 3'ten başlar. Bu kadarı yeter. Şimdi Yunanların aksiyom dediği bazı şeyleri önceden koymak gerekiyor. Neye hizmet ettiklerini ancak her şeyin ispatını ele aldığımızda anlayacağız.

Bölüm VI. Kare Sayılar ve Onlar Üzerine İnceleme

Kare sayı, iki eşit boyutla büyümüş sayıdır: İki kere iki, üç kere üç, dört kere dört, beş kere beş, altı kere altı gibi. Tablosu şöyledir:

Kenarlar 2 3 4 5 6
Kareler 4 9 16 25 36

Yukarıda dizilen tabii sayılar, altta yazılı karelerin kenarıdır. 4, 9, 16 gibi sırayla birbirini izleyen kareler tabiatça ardışıktır. Ardışık küçük kareyi ardışık büyük kareden çıkarırsam, kalan iki karenin kenarlarının toplamı kadardır. 9'dan 4'ü çıkarsam 5 kalır; bu, iki karenin kenarları olan 2 ile 3'ten oluşur. Yine 16'dan 9'u çıkarsam 7 kalır; bu da söz konusu karelerin kenarları olan 3 ile 4'ün toplamıdır. Ötekilerde de böyledir.

Kareler ardışık değilse, araya bir kare girmişse, kalanın yarısı iki kenarın toplamı olur. 16 karesinden 4'ü çıkarırsak 12 kalır; 12'nin yarısı iki kenarın toplamıdır, çünkü kenarlar 2 ile 4'tür ve 6 eder. Ötekilerde de aynıdır. İki kare atlanırsa, iki kenarın toplamı kalanın üçte biri olur. 25'ten 4'ü çıkarırsam, araya iki kare girdiği için 21 kalır; kenarlar 2 ile 5'tir, 7 eder, bu da 21'in üçte biridir. Kural şudur: Üç kare atlanırsa, iki kenarın toplamı, büyükten küçüğün çıkarılmasından kalanın dörtte biridir; dört kare atlanırsa beşte biri ve parçanın adı daima atlanan sayıdan bir fazladır.

Bölüm VII. Her Eşitsizliğin Eşitlikten Çıktığı ve İspatı

Birlik nasıl çokluğun ve sayının ilkesiyse, eşitlik de orantıların ilkesidir. Aritmetikte söylendiği gibi üç kuralla eşitlikten katlı orantıları üretiriz, katlıları ters çevirerek üst-parçalı ilişkileri doğururuz, üst-parçalıları ters çevirerek de üst-çokparçalı karşılaştırmaları yaparız. Üç tane 1, üç tane 2, üç tane 3 ya da istediğin kadar eşit terim konsun. Sonraki sırada birinci terim birinciye eşit olsun, ikincisi birinci ile ikincinin toplamına, üçüncüsü birinci, iki kez ikinci ve üçüncünün toplamına. Bu şekilde ilerleyince katlılığın ilk orantısı olan iki kat doğar. Aşağıdaki tablo gösterir:

1 1 1
1 2 4

İkinci sıradaki 1, üst sıradaki ilk 1'e eşittir. 2, birinci ve ikinci birlerin toplamıdır. 4, birinci 1, iki tane ikinci 1 ve üçüncü 1'in toplamıdır. Böylece 1, 2, 4 iki katlı orantısı doğar. Aynı şeyi iki katlılara yaparsan üç katlı karşılaştırma, üç katlıdan dört katlı, dört katlıdan beş katlı doğar ve ilişkilerin doğuşu böyle sürer.

Aynı üç kuralla üst-parçalılar da doğar; bir örnekle kanıtlayalım. Ters çevirelim ve büyük sayıyı başa koyalım: 4, 2, 1. Birinci birinciye eşit olsun: 4. İkinci, birinci ile ikinciye: 6. Üçüncü, birinci, iki kez ikinci ve üçüncüye: 9. Dizilen sayılarda bir-buçuklu orantı görülür. Bunu üç katlılarla yaparsak bir-üçtebirli, dört katlılarla bir-dörttebirli doğar; orantılılık, iki tarafta da benzer adlarla, katlılıktan böyle doğar. Üst-çokparçalı ilişki de ters çevrilmiş üst-parçalılıktan çıkar. Bir-buçuklu karşılaştırmayı ters dizelim: 9, 6, 4. Birinci birinciye eşit olsun: 9. İkinci, birinci ile ikinciye: 15. Üçüncü, birinci, iki kez ikinci ve üçüncüye: 25. Şöyle dizilsin:

9 15 25

Demek ki ters çevrilmiş bir-buçuklulardan üst-ikiparçalı

PL63.1199

intermissione. Sed nunc quidem una, nunc vero duabus, nunc tribus, nunc quatuor, atque ita in infinita succrescit. Amplius multiplicitas ab unitate incipit, superparticularitas a binario, superpartiens proportio a ternario initium capit. Sed de his hactenus ; nunc quaedam quae quasi axiomata Graeci vocant, praemittere oportebit, quæ tum demum quo spectare videantur intelligemus, cum de uniuscujusque rei demonstratione tractabimus. CAPUT VI. Qui sint quadrati numeri, deque his speculatio. Quadratus numerus est qui gemina dimensione in aequa concreverit, ut bis duo, ter tres, quater quatuor, quinquies quinque, sexies sex, quorum est ista descriptio : Superius igitur dispositus numerus naturalis, latus est quadratorum inferius descriptorum. Continuum enim naturaliter sunt quadrati, qui sese in subjecto ordine consequuntur, ut 4, 9, 16, et caeteri. bases quadratorum. Si igitur continuum quadratum minorem a continuo quadrato majore sustulero, quod relinquitur tantum erit quantum est quod ab utrorumque quadratorum lateribus jungitur ; ut si quatuor auferam a novenario , quinque sunt reliqui, qui ex duobus et tribus, qui sunt utrorumque quadratorum latera, conjunguntur. Item si novenarium aufero de eo qui sedecim numeris ascriptus est, 7 sunt reliqui, qui scilicet ex ternario quaternarioque conjunctus est, qui praedictorum quadratorum latera sunt. Idemque est in caeteris. Quod si non sint continui quadrati, sed unus inter eos transmissus sit, fit ejus quod relinquitur medietas, id quod ex utriusque lateribus efficitur, ut si quaternarium de 16 quadrato auferamus, 12 relinquuntur, quorum 12 medietas est is numerus qui ex utrorumque lateribus convenit. Sunt autem utrorumque latera, duo et quatuor, quæ senarium juncta perficiunt. Atque in cæteris idem modus est. Sin vero duo intermittantur, tertia pars erit ejus quod relinquitur, . id quod utrorumque latera conjungunt, ut si quatuor de 25 auferam, intermissis duobus quadratis, reliqui 21 sunt. Eorum vero latera sunt 2 et 5 qui efficiunt 7, qui sunt pars tertia numeri 21. Atque haec regula est, ut si tres intermissi sint, pars quarta sit, id quod ex utrorumque lateribus efficitur ejus quod subtracto minore a majore relinquitur. Sin quatuor transmittantur, quinta, atque uno plus vocabulo numeri partes venient, quam sit intermissio numerorum. CAPUT VII. Omnem inaequalitatem ex aequalitate procedere, ejusque demonstratio. Est autem quemadmodum unitas pluralitatis numerique principium, ita æqualitas proportionum. Tribus enim praeceptis (ut in arithmetica dictum est) multiplices proportiones ex æqualitate producimus, ex conversis vero multiplicibus superparticulares habitudines procreamus. Item ex conversis superparticularibus, superpartientes comparationes efficimus. Ponantur enim tres unitates, vel tres binarii, vel tres ternarii, vel quotlibet aequi termini, et sit primus primo aequus in sequenti scilicet ordine constitutus. Secundus vero primo ac secundo, tertius primo, duobus secundis ac tertio, ita enim numero progresso, fit duplex multiplicitatis prima proportio, ut hæc subjecta descriptio monet. Nam unitas in secundo ordine constituta, aequa est primae unitati in superiore loco dispositae. Item binarius aequus est unitati primæ ac secundae. Item quaternarius aequus est unitati primae, ac duabus unitatibus secundis atque unitati tertiae et est i, 2, 4, dupla proportio. Quod si de bis idem feceris, tripla comparatio procreabitur, ac de tripla quadrupla, de quadrupla quincupla, ac deinceps talis currit habitudinum procreatio. Rursus hisdem tribus præceptis superparticulares fiunt, ut uno probamus exemplo. Convertamus nunc, et priorem majorem numerum disponamus 4, 2, 1 ; ponatur igitur primus primo aequus, id est 4 ; secundus primo scilicet et secundo, id est 6; tertius primo, duobus secundi, et tertio, id est 9 ; quibus dispositis sesquialtera notatur esse proportio. Atque id si de triplis fiat, sesquitertia; si de quadruplis sesquiquarta, consimilibusque in alterutra parte vocabulis proportionalitas ex multiplicitate nascetur, ex superparticularitate vero conversa ducitur superpartiens habitudo. Disponatur enim conversim sesquialtera comparatio, 9, 6, 4. Ponatur enim primus primo aequus, id est 9; secundus primo et secundo, id est 15; tertius primo duobus secundis ac tertio, id est 25 ; ac disponantur in ordinem hoc modo : Superbipartiens igitur ex conversis sesquialteris ha

PL63.1201ilişkisi üretilmiştir. Bu incelemeye dikkatli bir araştırmacı yaklaşırsa, ters çevrilmiş bir-üçtebirlilerden üst-üçparçalıyı üretir ve benzer adlara uyularak üst-çokparçalının bütün türlerinin üst-parçalılıktan doğmasına şaşar. Üst-parçalılar ters çevrilmeden, katlıdan doğdukları hâlde bırakılırsa, zorunlu olarak katlı üst-parçalılar doğar. Üst-çokparçalılar da üst-parçalılardan çıktıkları hâlde bırakılırsa, ancak katlı üst-çokparçalılar doğar. Bu kadarı yeter; bu karşılaştırmayı Aritmetik kitaplarında daha titizlikle tartışmıştık.

Bölüm VIII. İstenen Sayıda Ardışık Üst-Parçalı Orantı Bulma Kuralı

Musiki üzerine tartışan kişi sık sık üç, dört ya da istediği kadar eşit üst-parçalı orantı arar. Bilgisizlik ve rastlantıyla iş görürken bir güçlüğün yanılgısı ona engel olmasın diye, bu kuralla istenen kadar eşit orantıyı katlılıktan çıkarırız. Birden sayılan her katlı, adı kendisine karşılık gelen üst-parçalı ilişkiden, birden kaçıncı sırada uzaklaşmışsa o kadarının önüne geçer. Yani iki katlı bir-buçukluların, üç katlı bir-üçtebirlilerin, dört katlı bir-dörttebirlilerin önüne geçer ve böyle sürer. İki katlıların tablosu şöyle olsun:

1 2 4 8
3 6 12
9 18
27

Yukarıdaki tabloda ilk katlı olan 2'nin yanında, onunla bir-buçuklu orantı yapabilecek bir tek 3 vardır. 3'ün ise kendisinin bir-buçuklusu olabilecek bir sayısı yoktur, çünkü yarısı yoktur. İkinci iki katlı olan 4, iki bir-buçuklunun önüne geçer: 6 ve 9. 9'un yarısı yoktur; bu yüzden hiçbir sayı onunla bir-buçuklu ilişkiye girmez. Ötekilerde de böyledir. Üç katlılar aynı şekilde bir-üçtebirlileri doğurur. Üç katlıda da benzer tablo olsun:

1 3 9 27
4 12 36
16 48
64

Tabloda bir-üçtebirli orantıların şöyle doğduğunu görürüz: İlk üç katlı bir bir-üçtebirlinin, ikincisi ikisinin, üçüncüsü üçünün önüne geçer ve son sayının üçte biri daima tabii bir sınırla kapanır. Dört katlıyı aynı şekilde kurarsan bir-dörttebirlileri, beş katlıyı kurarsan bir-beştebirlileri bulursun. Böylece katlı adını taşıyan her biri, birden kaçıncı yerde uzaklaşmışsa o kadar üst-parçalının önüne geçer. Dört katlıdan yalnız bir tablo koyacağız ki, dikkatli okur onda da ötekilerde olduğu gibi zihninin keskinliğini denesin:

1 4 16 64
5 20 80
25 100
125

Bu inceleme şu fayda için bulunmuş görünüyor: Dört ya da beş ya da istediği kadar bir-buçuklu, bir-üçtebirli, bir-sekizdebirli ya da başka orantı arayan kişi yanılgıya düşmesin; öne konan sayıda önüne geçip arkasına alamayacağı bir sayıya bu orantıları uydurmaya kalkmasın. Bunun yerine katlıları dizsin, kaç üst-parçalı aradığına baksın ve o yerde birden uzaklaşmış katlıyı gözetsin. Yukarıdaki tablolarda belki üç bir-buçuklu arıyorsa, araştırmaya 4'ten başlamasın; çünkü 4 ikinci iki katlı olduğu için yalnız iki sayının önüne geçer, ona üçüncüyü uyduramaz. 8'den başlayarak yarıları koymayı denesin; çünkü o üçüncü olduğu için aradığı üç bir-buçuklu orantıyı verir. Ötekilerde de aynı yol izlenir.

Orantıları büyütmenin başka bir yolu da şudur: Aynı karşılaştırmalar içindeki en küçük orantılara orantıların kökleri denir. Tabii sayı, birle katlanarak dizilsin:

1 2 3 4 5 6

Demek ki en küçük orantılar şunlardır: bir-buçukluda 3'ün 2'ye, bir-üçtebirlide 4'ün 3'e, bir-dörttebirlide 5'in 4'e oranı ve böylece sonsuza kadar, birbirini birle aşan bütün sayılar. Diyelim ki iki bir-buçuklu orantıyı ardışık karşılaştırmayla üretmek istiyoruz. Bir-buçuklunun kökünü alıp 2 ve 3 olarak dizerim. 2'yi 2 ile çarparım, 4 olur. 3'ü de 2 ile çarparım, 6 olur. Sonra 3'ü kendisiyle çarparız, 9 olur. Şöyle dizilir:

4 6 9

Böylece istenen iki bir-buçuklu orantıyı bulduk: 6'nın 4'e, 9'un 6'ya oranı. Şimdi üçünü bulmak isteyelim. İki bir-buçuklu ilişkiyi ararken kullandığım aynı sayıları ve aynı bir-buçuklu orantıları dizerim.

PL63.1201

bitudo producta est; quod si quis ad hanc speculationem diligens scrutator accedat, ex sesquitertiis conversis supertripartientem producit, caeterisque similibus vocabulis adæquatis cunctas ex superparticularitate superpartientis species procreari mirabitur. Ex non conversis autem superparticularibus, sed ita ut ex multiplici procreati sunt, manentibus, necesse est multiplices superparticulares creari. Ex manentibus vero superpartientibus, ita ut ex superparticularibus prodierunt, non alii nisi multiplices superpartientes procreabuntur. Ac de his quidem hactenus, diligentius enim in Arithmeticæ libris de hac comparatione est disputatum. CAPUT VIII. Regula quotlibet continuas proportiones superparticulares inveniendi. Sæpe autem accidit ut tres, vel quatuor, vel quotlibet æquas superparticularium proportiones de musica disputator inquirat. Sed ne in casu atque inscitia facientes, error ullus difficultatis impediat, hac regula quotlibet aequas proportiones ex multiplicitate ducemus. Unusquisque multiplex ab unitate scilicet computatus, tot superparticulares habitudines præcedit, sua scilicet in contrariam partem denominationis, quotus ipse ab unitate discesserit. Hoc modo ut duplex sesquialteras antecedat, triplex sesquitertias, quadruplex sesquiquartas, ac deinceps in hunc modum. Sit igitur duplorum subjecta descriptio. In superiore igitur descriptione binarius primus multiplex, unum ad se ternarium habet, qui possit facere sesquialteram proportionem. Ternarius vero non habet talium qui ejus possit esse sesquialter, quoniam medietate deficit. Rursus quaternarius secundus est duplex, hic duos sesquialteros antecedit senarium et novenarium, qui medietate caret. Atque idcirco nullus ei habitudine sesquialtera comparatur, et in caeteris idem est. Tripli vero eodem modo sesquitertios creant; sit enim similis in triplo descriptio. Latitudo. In superiore igitur descriptione sesquitertias proportiones ita natas videmus, ut primus triplex unum sesquitertium antecedat, secundus duos, tertius tres, semperque pars tertia in ultimo numero naturali quodam fine claudatur. Quod si quadruplum statueris eodem modo, sesquiquartos invenies, si quincuplum sesquiquintos. Ac deinceps singuli denominationis multiplicis tot superparticulares præcedunt, quoto loco ipsi ab unitate discesserint. Unam vero tantum quadrupli dispositionem ponemus, ut in ea sicut in cæteris lector diligens acumen mentis exerceat. Latitudo Hæc igitur speculatio ad hanc utilitatem videtur inventa, ut quotienscunque 4 vel 5, vel quotlibet sesquialteros, vel sesquitertios, vel sesquioctavos, vel quotlibet alias proportiones quis investigare voluerit, nullo errore labatur, utque non ei numero primo tales proportiones quærat aptare, qui quanti sint propositi, tot praecedere, et post se habere non possit. Sed disponat potius multiplices, videatque quantos superparticulares requirit, eumque multiplicem respiciat, qui eo loco ab unitate recesserit, ut est in superioribus descriptionibus, si tres sesquialteros fortasse quaesierit, non a quaternario ingrediatur investigationem. Hic enim, quoniam secundus est duplus, duos tantum præcedit, tertiumque ei aptare non poterit, sed ut ab octonario medietates tentet apponere. Hic enim quoniam tertius est, tres quas quaerit sesquialteras proportiones efficiet, et in caeteris eodem modo. Est etiam alia augendi proportiones via hoc modo : Radices proportionum dicuntur in eisdem comparationibus minimae proportionis. Disponatur enim numerus naturalis, unitate multiplicatus. I Minimae igitur proportiones sunt, ut in sesquialtera 3 ad 2, in sesquitertia 4 ad 3, in sesquiquarta 5 ad 4, et deinceps in infinitum, et quaecunque se proportiones unitate praecesserint. Propositum igitur sit duas sesquialteras proportiones continua comparatione producere. Sumo radicem sesquialteram, eamque dispono, 2 et 3. Multiplico igitur binarium per binarium, fiunt 4. Item ternarius per binarium crescat, erunt 6. Rursus ternarium in semetipsum ducemus, fiunt 9, qui disponuntur hoc modo : Invenimus igitur duas propositas sesquialteras proportiones 6 ad 4, et 9 ad 6. Sit nunc propositum tres invenire. Dispono eosdem numeros quos supra in exquirendis duabus sesquialteris habitudinibus proposueram, ipsasque sesquialteras proportiones

PL63.1203Sonra 4'ü 2 ile çarparım, 8 olur; 6'yı 2 ile çarparım, 12 olur; 9'u 2 ile çarparım, 18 olur; 9'u 3 ile çarparım, 27 olur. Şöyle dizilsin:

8 12 18 27

Ötekilerde de yol budur. Bir-üçtebirli orantıları uzatmak istersen, bir-üçtebirlilerin köklerini, yani birbiriyle karşılaştırılan 4 ve 3'ü koyar, aynı şekilde çarparsın. Bir-dörttebirlileri uzatmak istersen köklerini dizer, aynı çarpmayla istediğin kadar uzatırsın. Bu gözlemlerin bize ne kadar yarayacağını sonraki bölümler gösterecek.

Bölüm IX. Başkalarıyla Ölçülen Sayıların Orantısı

İki sayıyı farkları tam olarak ölçerse, farkın ölçtüğü sayılar arasındaki orantı, farkın onları kaç kez ölçtüğünü gösteren sayılar arasındaki orantıyla aynıdır. 50 ve 55 sayıları olsun. Bunlar birbirine bir-ondabirli ilişkiyle bağlıdır. Farkları 5'tir ve 5, 50'nin onda biridir. 5, 50'yi on kez, 55'i on bir kez ölçer. Demek ki 50 ile 55'i kendi farkı olan 5, 10 ve 11 kez ölçer; 11 de 10'a bir-ondabirli karşılaştırmayla bağlıdır. Öyleyse farkın tam olarak ölçtüğü sayılar, onları farkın kaç kez ölçtüğünü gösteren sayılarla aynı orantıdadır.

Bir fark, farkı olduğu sayıları öyle ölçerse ki sayıların çokluğu bu ölçüyü aşsın ve iki sayıda da aşan miktar aynı olsun, yani farkın ölçüsü sayıların çokluğundan daha az kalsın, bu durumda ölçüden kalan kısım çıkarılınca sayılar, farkın onları ölçtüğü tam hâllerinde olduğundan daha büyük bir orantıda bulunur. 53 ve 58 sayıları olsun. Farkları olan 5 bunları ölçsün. 5, 53'ü on kez ölçerek 50'ye varır ve 3 bırakır. Yine 58'i on bir kez ölçerek 55'e varır ve yine 3 bırakır. İkisinden de 3 çıkarılsın: 50 ve 55 kalır. Şöyle dizilir:

53 58
50 55

Açıktır ki 50 ile 55'in orantısı 53 ile 58'inkinden büyüktür. Küçük sayılarda orantı daima daha büyüktür; bunu biraz sonra ispatlayacağız.

Fark, sayıların çokluğunu ölçerken aşar ve iki sayıyı da aynı miktarda geçerse, iki sayının ölçen farkın aştığı miktar eklenerek elde edilen hâllerinin orantısı, kendi farklarının onları ölçtüğü önceki hâllerinden daha küçük olur. 48 ve 53 sayıları olsun. Farkları 5'tir. 5, 48'i on kez ölçerek 50 eder; 50, 48'i 2 ile aşar. Aynı 5, 53'ü on bir kez ölçerek 55 eder; bu da 53'ü aynı 2 ile aşar. İkisine de 2 eklensin ve şöyle dizilsin:

48 53
50 55

Demek ki farkın onları ölçerken aştığı 2'nin eklenmesiyle bulunan 50 ile 55'in orantısı, 5 farkının içinde aşarak ölçtüğü 48 ile 53'ün orantısından küçüktür.

Büyük ve küçük orantılar şöyle anlaşılır: Yarı üçte birden, üçte bir dörtte birden, dörtte bir beşte birden büyüktür ve böyle sürer. Bu yüzden bir-buçuklu orantı bir-üçtebirliden büyüktür, bir-üçtebirli bir-dörttebirliyi aşar ve ötekilerde de böyledir. Bundan ötürü üst-parçalı sayıların orantısı büyük sayılarda daima daha küçük, küçük sayılarda daha büyük görünür. Bu tabii sayı dizisinde açıkça görülür. 1, 2, 3, 4 dizilsin. 2, 1'in iki katıdır; 3, 2'nin bir-buçukludur; 4, 3'ün bir-üçtebirlidir. 3 ile 4 daha büyük, 2 ile 1 daha küçük sayılardır. Demek ki büyüklerde daha küçük, küçüklerde daha büyük orantı bulunur. Buradan şu görülür: Üst-parçalı orantıyı içeren sayılara eşit bir çokluk eklenirse, orantı eklemeden önce, eklemeden sonrakinden daha büyüktür.

Bölüm X. Katlılardan ve Üst-Parçalılardan Katlanmayla Ne Doğduğu

PL63.1203

Multiplico binario quaternarium, fiunt octo. Rursus senarium binario, fiunt 12. Rursus novenarium binario, fiunt 18. Rursus novenarium ternario, fiunt 27. Disponantur igitur hoc modo : Atque hic modus erit in caeteris, ut si sesquitertias proportiones velis extendere, ponas sesquitertiorum radices, quae sunt quaternarius atque ternarius ad se invicem comparati. Atque ad hunc modum multiplices, quod si sesquiquartas sesquiquartorum dispones radices eademque multiplicatione sesquiquartos quotlibet extendes. Quantum autem nobis hæ considerationes prosint, sequens ordo monstrabit. CAPUT IX. De proportione numerorum qui ab aliis metiuntur. Si duos numeros eorum differentia integre fuerit permensa, in eadem sunt proportione numeri, quos sua differentia mensa est, in qua erunt proportione etiam hi numeri secundum quos eos sua mensa est differentia. Sint enim numeri 50, 55; hi ergo ad se invicem sesquidecima habitudine comparantur, et est eorum differentia quinarius, qui scilicet est pars decima numeri 50. Hic igitur metietur quidem 50 numerum decies, 55 vero undecies; secundum decem igitur atque 11 numeros 55 et 50 propria differentia, id est quinarius, permetietur, et sunt 11 ad 10 sesquidecima comparatione compositi. In eadem igitur sunt proportione numeri quos propria differentia integra permensa est, in qua sunt hi secundum quos eos propria differentia est permensa; quod si qua differentia numerorum ita eos numeros quorum est differentia metiatur, ut eamdem mensuram numerorum pluralitas excedat, idemque in utrisque sit excessus, et sit diminutior differentiae mensura, quam est pluralitas numerorum, majorem obtinebunt proportionem ad se invicem numeri, si ei illud quod relinquitur post mensionem, retractum sit, quam fuerunt integri, cum eos propria differentia metiebatur. Sint enim numeri duo 53, 58; hos igitur quinarius, qui est eorum differentia, metiatur. Metitur igitur 53 quinarius decies usque ad 50, relinquit vero ternarium. Rursus 58 numerum metitur idem undecies usque ad 55, atque in eo iterum ternarium derelinquit. Auferatur igitur ex utrisque ternarius, fiunt 50 et 55, qui disponatur hoc modo : In hoc igitur manifestum est majoris esse proportionis inter se 50 et 55 quam 53 et 58. In minoribus enim numeris major semper proportio reperitur, quod paulo posterius demonstrabimus. Sin vero illa differentiae permensio numerorum multitudinem supervadat, eademque utrosque numeri pluralitate praetereat, minores erunt proportiones numeri superius mensi cum additione ejus summae quae utrosque metiens differentia supervadit, quam fuerunt ante, cum eos propria differentia metiebatur. Sint enim numeri 48 et 53, horum quinarius differentia est. Metiatur igitur 48 numerum, quinarius decies fiunt 50. Supervadit igitur 50 numerus 48 numerum binario, idem quinarius 53 undecies metiatur fiunt 55, qui eisdem rursus duobus 53 numerum supervadit; addatur utrisque binarius et disponantur hoc modo : Minores igitur sunt proportiones 50 ad 55 comparati, cum additione scilicet binarii quo differentia eos metiens supervadit, quam 48, et 53 numeri quos eadem, quae tamen in eis supercrevit, quinarii differentia permensa est. Majores vero et minores proportiones hoc modo intelliguntur. Dimidia pars major est quam tertia. Tertia pars est major quam quarta. Quarta pars major est quam quinta, ac deinceps eodem modo. Unde fit ut sesquialtera proportio major sit sesquitertia, et sesquitertia sesquiquartam vincat. Atque idem in caeteris. Hinc evenit ut in numeris majoribus minor, et minoribus major semper videatur proportio superparticularium numerorum. Quod apparet in numero naturali : disponatur enim numerus naturalis 1, 2, 3, 4. Binarius igitur ad unitatem duplus est. Ternarius ad binarium sesquialter est. Quaternarius vero ad ternarium sesquitertius. Majores vero sunt numeri tres et 4. Minores vero binarius et unitas : in majoribus igitur minor, et in minoribus major proportio continetur: hinc apparet quod si aliquid numeris proportionem continentibus superparticularem, æqua pluralitas addatur, majorem esse proportionem ante æquæ pluralitatis augmentum, quam posteaquam eis aequa sit addita pluralitas. CAPUT X. Quæ ex multiplicibus et superparticularibus e multiplicitate fiunt.

PL63.1203_2

Şu da atlanmamalı; biraz sonra ispatlanacak: Katlı aralık iki kez alınırsa, bu katlanmadan doğan da katlı olur. Böyle bir katlanmadan doğan katlı değilse, iki kez alınan da katlı değildir. Yine üst-parçalı orantı iki kez alınırsa, doğan ne üst-parçalıdır ne katlı. Böyle bir katlanmadan doğan ne katlı ne üst-parçalıysa, iki kez alınan ya üst-parçalıdır ya başka bir cinstendir, ama katlı değildir.

PL63.1203_2

Illud etiam prætermittendum non videtur, quod paulo post demonstrabitur, si multiplex intervallum binario fuerit multiplicatum, id etiam quod ex illa multiplicatione nascetur multiplex esse. Quod si id quod ex tali multiplicatione procreatum sit non fuerit multiplex, tunc illud non esse multiplex, quod binario fuerit multiplicatum. Item si superparticularis proportio binario multiplicetur, id quod fit neque superparticulare esse, neque multiplex. Quod si id quod ex tali multiplicatione nascetur, neque multiplex, neque superparticulare est, tunc illud quod binario multiplicatum est, vel superparticularis vel alterius generis est, non vero multiplicis.

PL63.1205Bölüm XI. Hangi Üst-Parçalıların Hangi Katlıları Yaptığı

Buna şunu da eklemek gerekir: İlk iki üst-parçalı ilk katlı orantıyı yapar. Bir-buçuklu ile bir-üçtebirli birleşince iki kat doğar. 2, 3, 4 sayıları olsun: 3, 2'nin bir-buçukludur; 4, 3'ün bir-üçtebirlidir; 4, 2'nin iki katıdır. Yine ilk katlı, ilk üst-parçalıya eklenince ikinci katlıyı doğurur. 2, 4, 6 sayıları olsun: 4, 2'nin iki katıdır, yani ilk katlıdır. 6, 4'ün bir-buçukludur, yani ilk üst-parçalıdır. 6, 2'nin üç katıdır, yani ikinci katlıdır. Üç katlıya bir-üçtebirli eklersen dört katlı, dört katlıya bir-dörttebirli eklersen beş katlı doğar. Katlıların ve üst-parçalıların orantıları böyle birleştirilerek sonsuzca katlı doğar.

Bölüm XII. Aritmetik, Geometrik, Harmonik Orta

Şimdilik ele alınması gereken orantılardan söz ettik. Şimdi ortalardan söz etmeliyiz. Orantı, iki terimin birbirine göre bir tür karşılaştırmasıdır; terim dediğim şey sayıların toplamlarıdır. Orantılılık, eşit orantıların toplanmasıdır. En az üç terimle kurulur; çoğu kez daha fazlasıyla, dört ya da altı terimle de kurulur. Birinci terim ikinciye karşı, ikincinin üçüncüye karşı taşıdığı orantıyı taşırsa buna orantılılık denir ve üç terimin ortasında ikincisi durur.

Orta terimin bu orantıları birleştirmesi üç türlüdür. Ya küçük terimin ortayla ve ortanın en büyükle farkı eşittir, ama orantı eşit değildir: 1, 2, 3 sayılarında olduğu gibi. 1 ile 2 ve 2 ile 3 arasında fark yalnız 1'dir, ama orantı eşit değildir: 2, 1'in iki katıdır; 3, 2'nin bir-buçukludur. Ya da iki tarafta orantı eşittir, ama farklar eşit değildir: 1, 2, 4 sayılarında olduğu gibi. 2, 1'in hangi iki katıysa 4 de 2'nin aynı iki katıdır; ama 4 ile 2 arasındaki fark 2, 2 ile 1 arasındaki fark 1'dir. Üçüncü orta cinsi ne aynı orantılarla ne aynı farklarla kurulur; en büyük terim en küçük terime göre nasılsa, büyük terimlerin farkı da küçük terimlerin farkına göre öyledir: 3, 4, 6 sayılarında olduğu gibi. 6, 3'ün iki katıdır; 6 ile 4 arasında 2, 4 ile 3 arasında 1 vardır; 2 de 1'in iki katıdır. Demek ki sayılarda en büyük terim en küçük terime nasılsa, büyük terimlerin farkı da küçük terimlerin farkına öyledir.

Farkların eşit olduğu ortaya aritmetik, orantıların eşit olduğuna geometrik, üçüncü tarif ettiğimize harmonik orta denir. Örnekler şunlardır:

Aritmetik Geometrik Harmonik
1, 2, 3 1, 2, 4 3, 4, 6

Başka ortalar da olduğunu biliyoruz, bunları aritmetikte söyledik; ama şimdiki inceleme için bunlar gereklidir. Bu üç orta arasında asıl ve özellikle orantılılık adı geometrik olanındır, çünkü bütünüyle eşit orantılardan örülür. Yine de aynı kelimeyi öteki ortalar için de ayırt etmeden kullanacak, onlara da orantılılık diyeceğiz.

Bölüm XIII. Sürekli ve Ayrık Ortalar

Bunlar arasında orantılılığın bir kısmı sürekli, bir kısmı ayrıktır. Sürekli olanı, yukarıda dizdiğimiz gibidir: Bir ve aynı orta sayı, bir kez büyüğün altına, bir kez küçüğün üstüne konur. İki orta sayı varsa, buna ayrık orantılılık denir; geometrikte 1, 2, 3, 6 gibi: 2, 1'e nasılsa 6 da 3'e öyledir. Bu yüzden sürekli orantılılık en az üç terimde, ayrık olan dört terimde bulunur. Sürekli orantılılık dört ve daha fazla terimde de olabilir: 1, 2, 4, 8, 16 gibi. Ama burada iki değil daha çok orantı vardır ve orantı sayısı daima terim sayısından bir eksiktir.

Bölüm XIV. Yukarıda Sıralanan Ortaların Adlarının Sebebi

PL63.1205

CAPUT XI. Qui superparticulares quos multiplices efficiant. His illud est addendum duos primos superparticulares primam efficere multiplicem proportionem, ut sesquialter et sesquitertius si conjungantur duplicem creant. Sint enim numeri 2, 3, 4; 3 ad 2 sesquialter est, 4 ad 3 sesquitertius, quatuor ad duo duplus. Rursus primus multiplex primo additus superparticulari secundum multiplicem creat. Sint enim numeri 2, 4, 6; 4 namque ad 2 duplex est, primus scilicet multiplex. At 6 ad 4 sesquialter, qui est primus superparticularis; 6 ad duos triplus, qui secundus est multiplex : quod si triplum sesquitertio addas, quadruplus efficitur ; si quadruplum sesquiquarto, quincuplus. Atque in hunc modum junctis proportionibus multiplicium ac superparticularium, in infinitum multiplices procreantur. CAPUT XII. De arithmetica, geometrica, harmonica medietate. Quoniam vero de proportionibus quae erant interim tractanda prædiximus, nunc de medietatibus est dicendum. Proportio enim est duorum ad se terminorum quaedam comparatio, terminos autem voco numerorum summas. Proportionalitas est aequarum proportionum collectio. Proportionalitas vero in tribus terminis minimis constat. Constat autem plerumque in pluribus, ut in quatuor vel in sex terminis. Cum enim primus ad secundum terminum eamdem retinet proportionem quam secundus ad tertium, dicitur hæc proportionalitas. Estque inter tres terminos medius, qui secundus est. Has igitur proportiones medii termini conjungentis, trina partitio est. Aut enim aequa est differentia minoris termini ad medium, et medii ad maximum, sed non aequa proportio, ut in his numeris 1, 2, 3; inter unum quippe ac duo et inter duo et tres tantum unitas differentiam tenet. Non est autem aequa proportio. Duo quippe ad unum dupli sunt, ternarius ad duo sesquialter. Aut est aequa proportio in utrisque, non vero aequalibus differentiis constituta, ut in his numeris 1, 2, 4. Nam duo ad unum ita sunt dupli, quemadmodum quaternarius ad binarium. Sed inter quaternarium binariumque binarius, inter binarium atque unitatem unitas differentiam facit. Est vero tertium medietatis genus, quod neque eisdem proportionibus neque eisdem differentiis constat. Sed quemadmodum se habet maximus terminus ad minimum, ita sese habet majorum terminorum differentia ad minorum differentiam terminorum, ut in his numeris 3, 4, 6. Nam sex ad 3 duplus est, inter sex vero 4 binarius interest. Inter quaternarium vero ac ternarium unitas. Sed binarius comparatus ad unitatem rursus duplus est; ergo ut est maximus terminus in numeris ad minimum, ita majorum differentia ad minorum differentiam terminorum. Vocatur igitur illa medietas, in qua aequae sunt differentiae, arithmetica. Illa vero in qua æquæ proportiones, geometrica. Illa autem quam tertiam descripsimus , harmonica. Quarum haec subjiciamus exempla : Non vero ignoramus alias quoque esse proportionum medietates, quas quidem in arithmetica diximus; sed ad præsentem tractatum hae sunt interim necessariæ. Sed inter has tres medietates proportionalitas quidem proprie, et maxime geometrica nuncupatur, idcirco quoniam æquis proportionibus tota contexitur. Sed tamen eodem utemur promiscue vocabulo, proportionalitates etiam cæteras nuncupantes. CAPUT XIII. De continuis medietatibus et disjunctis. Sed in his alia continua est proportionalitas, alia disjuncta. Continua quidem, ut superius disposuimus. Unus enim idemque numerus medius, nunc quidem majori supponitur, nunc quidem minori praeponitur. Quotiens vero duo sunt medii, tunc disjuncta proportionalitas nuncupatur, ut in geometrica hoc modo, 1, 2, 3, 6. Nam ut est binarius ad unitatem, ita senarius ad ternarium, et vocatur haec disjuncta proportionalitas; unde intelligi potest continuam quidem proportionalitatem in tribus et minimis terminis inveniri, disjunctam vero in 4. Potest autem in 4 et in pluribus continua esse proportionalitas, siquidem hoc modo sit, 1, 2, 4, 8, 16. Sed hic non erunt duae proportiones, sed plures, semperque una minus quam sint termini constituti. CAPUT XIV. Cur ita appellatae sint digestæ superius medietates.

PL63.1205_2

Birine aritmetik orta denir, çünkü terimler arasında sayıya göre eşit fark vardır. İkincisine geometrik denir, çünkü orantının keyfiyeti benzerdir. Harmonik denmesi ise, öyle uydurulmuş olmasındandır ki orantıların eşitliği farklarda ve terimlerde görülür. Bunları aritmetikte daha titizlikle tartışmıştık; şimdi yalnız hatırlatmak için üzerinden geçtik.

Bölüm XV. Söz Konusu Ortaların Eşitlikten Nasıl Çıktığı

Şimdi bu orantılılıkların eşitlikten nasıl doğduğunu biraz anlatalım. Sayıda birlik neyse orantılarda da eşitlik odur demiştik; birlik sayının başı olduğu gibi eşitlik de orantıların ilkesidir. Bu yüzden aritmetik orta eşitlikten şöyle doğar: Üç eşit terim konursa, bu orantılılığın üretildiği iki yol vardır. Birincide terimlerden birincisi birinciye, ikincisi birinci ile ikinciye, üçüncüsü birinci, ikinci ve üçüncüye eşit olsun. Şu örnek gösterir: Üç birlik olsun. Birinci terim birinciye eşit,

PL63.1205_2

Idcirco autem una earum medietas arithmetica nuncupatur, quod inter terminos, secundum numerum aequa est differentia. Geometrica vero secunda dicitur, quod similis est qualitas proportionis. Harmonica autem vocatur, quoniam ita est coaptata, ut in differentiis ac terminis aequalitas proportionum consideretur. Et de his quidem diligentius in arithmeticis disputatum est, nunc vero ut commemoremus, tantum ista percurrimus. CAPUT XV. Quemadmodum ab æqualitate supradictae processerint medietates. Sed paulisper quemadmodum istae proportionalitates ab aequalitate procreantur dicendum est. Prædictum est enim quod in numero valet unitas, idem in proportionibus aequalitatem valere, et sicut numeri caput est unitas, ita proportionum aequalitatem esse principium. Quocirca hoc modo arithmetica medietas ab æqualitate nascetur : positis enim tribus æquis terminis, hi duo modi sunt quibus hæc proportionalitas producatur. Ponatur enim primus primo æquus. Secundus primo et secundo. Tertius primo secundo ac tertio, quod hoc monstratur exemplo : Sint unitates tres. Ponatur igitur primus primo aequus

PL63.1209yani 1 olsun; ikincisi birinci ile ikinciye eşit, yani 2; üçüncüsü birinci, ikinci ve üçüncüye eşit, yani 3. Düzen şöyledir:

1 1 1
1 2 3

Yine üç tane 2 eşitlik içinde dizilsin: 2, 2, 2. Birinci, birinciye eşit olsun, yani 2; ikinci, birinci ile ikinciye, yani 4; üçüncü, birinci, ikinci ve üçüncüye, yani 6. Düzen şöyledir:

2 2 2
2 4 6

Burada şu incelenmelidir: Eşitliğin ilkesi olarak 1 konmuşsa, sayıların farkı da 1 olur ve sayılar arasında hiçbir sayı atlanmaz. Eşitliği 2 tutarsa fark 2 olur ve terimler arasında daima bir sayı atlanır. 3 tutarsa fark yine 3 olur, terimler arasında tabii sıradaki iki sayı atlanır ve böyle sürer.

Aritmetik orantılılığı doğurmanın başka bir yolu da vardır. Üç eşit terim konsun. Birinci terim birinci ile ikinciye, ikinci terim birinci ile iki ikinciye, üçüncü terim birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit olsun. Üç birlik olsun: Birinci, birinci ile ikinciye eşit, yani 2; ikinci, birinci ile iki ikinciye eşit, yani 3; üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit, yani 4. Burada terimlerin farkını 1 tutar: 2 ile 1, 3 ile 2 arasında fark 1'dir. Tabii hiçbir sayı atlanmaz; 1'den hemen sonra 2, 2'den sonra tabii olarak 3 gelir.

Aynısı 2 ile yapılsın. Üç tane 2 olsun. Birinci, birinci ile ikinciye eşit olsun, yani 4; ikinci, birinci ile iki ikinciye, yani 6; üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye, yani 8. Burada da terimlerin farkını 2 tutar ve aralarında tabii sayıdan biri atlanır: 4 ile 6 arasında 5, 6 ile 8 arasında 7 bulunur. 3 eşitliğin ilkesi olursa fark 3 olur. Örneğin üç terim yukarıdakilerin kuralına göre altta dizilsin:

3 3 3
6 9 12

Burada fark 3'tür, atlanan iki sayı vardır; yani atlanan sayılar daima farktan bir azdır. Bu 4'te ve 5'te de görülür. Kısalık uğruna geçtiğimiz şeyleri dikkatli okur aynı kurallarla kendi başına bulacaktır.

Geometrik orantılılığın eşitlikten nasıl bulunacağını, her eşitsizliğin eşitlikten nasıl aktığını gösterirken göstermiştik; ama usandırmazsa kısaca yineleyelim. Üç eşit terim konsun. Birinci, birinciye; ikinci, birinci ile ikinciye; üçüncü, birinci, iki ikinci ve üçüncüye eşit olsun. Bu sürekli yapılsın; böylece geometrik orantılılık eşitlikten ilkesini alır. Bu orantıların özelliklerini aritmetikte çok titizlikle anlattık; okur oradan donanarak buraya gelirse hiçbir kuşku onu yanıltmaz.

Şimdi biraz geniş ele alacağımız harmonik orta şöyle doğar: İki katlı istiyorsak üç eşit terim konsun. Birinci, birinci ile iki ikinciye; ikinci, iki birinci ile iki ikinciye; üçüncü, bir kez birinci, iki kez ikinci ve üç kez üçüncüye eşit olsun. Terimler 1 olsun. Birinci, birinci ile iki ikinciye eşit, yani 3; ikinci, iki birinci ile iki ikinciye eşit, yani 4; üçüncü, birinci, iki ikinci ve üç üçüncüye eşit, yani 6. Eşitlik 2'lerde ya da 3'lerde kurulursa ortanın aynı hesabı görülür; terimler ve farklar birbirinden iki kat uzakta durur. Aşağıdaki tablolar gösterir:

Eşitlik Terimler
1, 1, 1 3, 4, 6
2, 2, 2 6, 8, 12
3, 3, 3 9, 12, 18

Uçlarda üç katlı orantı kurulacaksa, üç eşit terim konur; birinci, birinci ile ikinciden; ikinci, birinci ile iki ikinciden; üçüncü, birinci, iki ikinci ve üç üçüncüden yapılır. Tablosu şöyledir:

Eşitlik Terimler
1, 1, 1 2, 3, 6
2, 2, 2 4, 6, 12
3, 3, 3 6, 9, 18

Harmonik tartışmaya girmişken, buna titizlikle eklenebilecek şeyleri sessizce geçmemek gerekir. Harmonik orantılılık konsun ve tablonun üst sırasında terimlerin birbirine göre farkları dizilsin:

1 2
3 4 6

Görüyor musun: 4, 3'le diatessaron uyumu verir, 6, 4'le diapente'de uyuşur, 6, 3'le diapason uyumunu karıştırır. Bunların farkları da aynı uyumu kurar: 2, 1'in iki katıdır ve diapason uyumundadır. Uçlar birbirini çarpar, orta da kendi katlanmasıyla büyürse, karşılaştırılan sayılar tonun ilişkisini ve uyumunu korur: 3 kere 6, 18; 4 kere 4, 16 eder. 18, 16'yı, küçüğün sekizde biri kadar aşar. Yine en küçük terim kendisiyle çarpılırsa 9 eder; en büyük terim kendisiyle çarpılırsa 36 eder. Bunlar karşılaştırılınca dört katlı, yani bisdiapason uyumunu korurlar.

Daha dikkatle bakarsak farkların ve terimlerin birbirleriyle bütün çarpımı şudur: En küçük terim ortayla çarpılırsa 12 eder. En küçük terim en büyükle çarpılırsa 18 eder. Orta terim en büyükle çarpılırsa 24 eder. En küçük terim kendisiyle büyürse 9 eder, orta aynı şekilde 16, en büyük olan 6 kendisiyle 36 eder. Bunlar sıraya konsun: 36, 24, 18, 16, 12, 9.

Diatessaron uyumu verenler 24'ün 18'e, 12'nin 9'a oranıdır. Diapente verenler 18'in 12'ye, 24'ün 16'ya, 36'nın 24'e oranıdır. Diapason ve diapente olan üç katlı, 36'nın 12'ye oranıdır. Bisdiapason olan dört katlı, 36'nın 9'a oranıdır. Ton olan epogdoos ise 18'in 16'ya karşılaştırılmasında korunur.

Bölüm XVI. Söz Konusu Ortaların İki Terim Arasına Nasıl Konduğu

İki terim verilip aralarına bazen aritmetik, bazen geometrik, bazen harmonik orta koymamız istenir. Bunlardan aritmetikte de söz ettik, ama şimdi de kısaca açıklayalım. Aritmetik orta aranıyorsa, verilen terimlerin farkına bakılır, bu fark yarıya bölünür ve küçük terime eklenir. Uçlarda 10 ve 40 terimleri olsun; aritmetik orantılılığa göre ortaları aransın. Önce farklarına bakarım: 30'dur. Bölerim, 15 olur. Bunu küçük terim olan 10'a eklerim, 25 olur. Bu sayı 10 ile 40 arasına konursa aritmetik orantılılık doğar: 10, 25, 40.

Yine aynı terimler arasına geometrik orta koyalım. Uçları birbiriyle çarparım: 10 kere 40, 400 eder. Bunun karekökünü alırım: 20'dir, çünkü 20 kere 20, 400 eder. 20'yi 10 ile 40 arasına koyarsam, şu tablodaki geometrik orta oluşur: 10, 20, 40.

Harmonik orta ararsak uçları toplarız: 10 ile 40, 50 eder. Farkları olan 30'u küçük terimle, yani 10 ile çarparız: 10 kere 30, 300 eder. Bunu 50'ye böleriz: 6 eder. Küçük terime eklersek 16 olur. Bu sayıyı 10 ile 40 arasına koyarsak harmonik orantılılık çıkar: 10, 16, 40.

Bölüm XVII. Nikomakhos'a Göre Uyumların Tarzı

Bunlar üzerine bu kadar yeter. Şimdi Pythagorasçıların musiki uyumlarının söz konusu orantılarda bulunduğunu nasıl kanıtladıkları eklenmelidir. Bu konuda Ptolemaios onlara katılmaz görünüyor; ondan biraz sonra söz edeceğiz. Özelliğini his en açık kavrayan uyum, en önde ve en tatlı uyum sayılmalıdır.

PL63.1209

Videsne igitur ut quatuor ad tres diatessaron consonantiam prodant, sex ad quatuor diapente concordent; sex vero ad tres diapason misceant symphoniam, ipsæque earum differentiæ rursus eamdem statuant consonantiam. Binarius enim ad unitatem duplus est in diapason consonantia constitutus; quod si se extremitates multiplicent, itemque medius sui multiplicitate succrescat, comparati numeri toni habitudinem concordiamque servabunt. Ter enim sex efficiunt 18, quater quatuor fiunt 16. Sed 18 numerus, 16 numerum minoris parte octava transcendit. Rursus minimus terminus si se ipse multiplicet, efficiet 9. Quod si major terminus sui multiplicatione concrescat, efficiet 36, qui sibimet comparati, quadruplam, id est bis diapason, concinentiam servant. Quod si haec diligentius inspiciamus, hæc erit omnis rei differentiarum vel terminorum in se invicem multiplicatio. Minimus enim terminus, si medio multiplicetur, fient 12. Item minimus terminus, si maximo multiplicetur, fient 18. Medius vero terminus, si maximi numerositate augeatur, fiant 24. Rursus terminus minimus, si seipso concrescat, fient 9. Eodem modo si medius, fiant 16. Senarius vero, qui maximus est, si seipsum multiplicet, 36 reddet : haec igitur in ordinem disponantur, 36, 24, 18, 16, 12, 9. Sunt igitur diatessaron consonantiam resonantes 24 ad 18, et 12 ad 9, diapente vero 18 ad 12, et 24 ad 16, et 36 ad 24. Tripla autem quae est diapason . et diapente 36 ad 12. Quadrupla vero quae est bis diapason 36 ad 9. Epogdous vero qui tonus est 18 ad 16 comparatione servatur. CAPUT XVI. Quemadmodum inter duos terminos supradictæ medietates vicissim collocentur. Solent autem duo termini dari proponique, ut inter eos nunc quidem arithmeticam, nunc vero geometricam, nunc harmonicam medietatem ponamus; de quibus in arithmeticis quoque diximus, id tamen ipsum nunc etiam breviter explicemus. Si arithmetica medietas quæritur, datorum terminorum videnda differentia est, eademque dividenda ac minori termino adjicienda. Sint enim decem et 40 altrinsecus termini constituti, horumque medietas secundum arithmeticam proportionalitatem quaeratur. Differentiam prius utrorumque respicio, quae est 30 ; hanc divido, fiunt 15; hanc minori termino, id est decem appono, fiunt 25. Si igitur hic inter 10 et 40 medius collocetur, fit arithmetica proportionalitas hoc modo, 10, 25, 40. Item inter eosdem terminos medietatem geometricam collocemus. Extremos propria numerositate multiplico, ut 10 in 40 fiunt 400; horum tetragonale latus assumo, fiunt viginti. Vicies enim viginti fiunt 400. Hos igitur 20 medios inter 10 ac 40 si collocem, fit geometrica medietas subjecta descriptione formata, 10, 20, 40. Si vero harmonicam medietatem quæramus, sibimetipsos copulamus extremos, ut 10 et 40 fiunt 50. Eorum differentiam quae est 30 in minorem terminum multiplicemus, scilicet in 10, ut fiant decies 30, qui sunt 300; hos si secundum 50 partimur, fiunt 6. Quos cum minori termino addiderimus, fient 16. Hunc igitur numerum si inter 10 ac 40 medium collocemus, harmonica proportionalitas expedietur 10, 16, 40. CAPUT XVII. De consonantiarum modo secundum Nicomachum. Sed de his hactenus. Nunc illud addendum videtur quemadmodum Pythagorici probant consonantias musicas in praedictis proportionibus inveniri, in qua re scilicet eis Ptolemaeus non videtur assensus, de quo paulo posterius dicemus. Haec enim ponenda est maxime esse prima suavisque consonantia, cujus

PL63.1211Çünkü her şey kendi başına nasılsa his onu öyle yakalar. İki katlıda bulunan uyum herkesçe en çok biliniyorsa, diapason uyumunun hepsinin ilki olduğuna ve bilgide önde olduğu için haklı olarak üstün geldiğine şüphe yoktur. Ötekiler de Pythagorasçılara göre zorunlu olarak, katlılığın artışlarının ve üst-parçalı ilişkinin azalışlarının verdiği sırayı tutar. Katlı eşitsizliğin değer ve eskilikte üst-parçalı orantıları aştığı gösterilmişti. Bu yüzden tabii sayı birden 4'e kadar dizilsin: 1, 2, 3, 4. 2 birle karşılaştırılınca iki katlı orantı yapar ve en büyük ve basitliğiyle en bilinen diapason uyumunu verir. 3 birle karşılaştırılınca diapason ve diapente uyumunu seslendirir. 4 birle karşılaştırılınca dört katlıyı tutar ve bisdiapason uyumunu yapar. 3, 2 ile karşılaştırılırsa diapente; 4, 3 ile karşılaştırılırsa diatessaron uyumunu tamamlar. Bunların birbiriyle karşılaştırılmasındaki sıra budur. Geriye kalan karşılaştırma, 4'ü 2 ile karşılaştırmak, 2'nin 1'e karşı tuttuğu iki katlı orantıya düşer. Demek ki sesler en çok bisdiapason'da birbirinden uzaklaşır, dört katlı aralıkla ayrılırlar; en az uzaklık ise tizin pesi, pesin üçte biri kadar aştığı yerdedir. Uyumların tarzı böyle sabittir: Dört katlının ötesine uzanamaz, üçte birin berisine daralamaz. Nikomakhos'a göre uyumların sırası şudur: birincisi diapason, ikincisi diapason ve diapente, üçüncüsü bisdiapason, dördüncüsü diapente, beşincisi diatessaron.

Bölüm XVIII. Uyumların Sırası Üzerine Eubulides ile Hippasos'un Görüşü

Eubulides ve Hippasos uyumlara başka bir sıra koyarlar. Katlılığın artışları üst-parçalılığın azalışlarına düzenli bir sırayla karşılık gelir derler. Bu yüzden yarı olmadan iki kat, üçte bir olmadan üç kat olamaz. İki kat olduğundan ondan diapason uyumu verilir; yarı olduğundan ondan, zıt bir bölme gibi, bir-buçuklu orantı, yani diapente doğar. Bunlar, yani diapason ile diapente karışınca iki uyumu da içeren üç katlı doğar. Ama üç katlının üçte biri de zıt bir bölmeyle ayrılır; bundan da diatessaron uyumu doğar. Üç katlı ile bir-üçtebirli birleşince dört katlı karşılaştırma orantısını yapar. Böylece tek bir uyum olan diapason ve diapente ile diatessaron birleşip tek bir uyum olur; dört katlıda durduğu için buna bisdiapason adı verilir. Onlara göre sıra şudur: diapason, diapente, diapason ve diapente, diatessaron, bisdiapason.

Bölüm XIX. Nikomakhos'un Hangi Uyumların Hangilerine Karşı Konacağı Üzerine Görüşü

PL63.1211

proprietatem sensus apertior comprehendit. Quale enim est unumquodque per semetipsum, tale et deprehenditur sensu. Si igitur cunctis notior est ea consonantia quae in duplicitate consistit, non est dubium primam esse omnium diapason consonantiam, meritoque excellere, quoniam cognitione praecedat. Reliquæ vero hunc necessario secundum Pythagoricos ordinem tenent, quem dederint multiplicitatis augmenta et superparticularis habitudinis detrimenta. Monstratum quippe est quod multiplex inæqualitas superparticulares proportiones meriti antiquitate transcendat. Quocirca naturalis numerus ab unitate usque ad quaternarium disponatur, I, 2, 3, 4. Igitur unitati binarius comparatus proportionem duplicem facit, et reddit diapason consonantiam eam, quae est maxima, ac simplicitate notissima. Si vero unitati ternarius comparetur, diapason ac diapente concordiam personabit. Quaternarius vero unitati comparatus quadruplam tenet, scilicet bis diapason efficiens symphoniam ; quod si ternarius binario comparetur, diapente. Si vero quaternarius ternario diatessaron consonantiam supplet, isque est horum ordo cunctis ad se invicem comparatis. Nam comparatio quae restat, si quaternarium binario comparemus, cadet in duplicem proportionem, quam tenebat ad unitatem binarius comparatus; itaque maxime distant soni in bisdiapason cum a se quadrupla intervalli dimensione discedunt. Minimum vero, cum acutior graviorem tertia gravioris parte transcendit, ac stat deinceps concinentiarum modus, qui neque ultra quadruplam possit extendi, neque intra partem tertiam coarctari; et secundum Nicomachum quidem hic consonantiarum est ordo, ut sit prima diapason, secunda diapason et diapente, tertia bisdiapason, quarta diapente, quinta diatessaron. CAPUT XVIII. De ordine consonantiarum sententia Eubulidis et Hippasi. Sed Eubulides atque Hippasus alium consonantiarum ordinem ponunt : aiunt enim multiplicitatis augmenta superparticularitatis diminutioni rato ordine respondere. Itaque non posse esse duplum nisi dimidium, nec triplum præter tertiam partem. Quoniam igitur sit duplum, ex eo diapason consonantiam reddi. Quoniam vero sit dimidium, ex eo quasi contraria divisione sesquialteram, id est diapente, effici proportionem. Quibus mixtis, scilicet diapason ac diapente, triplicem procreari, quae utramque contineat symphoniam, sed rursus triplicis partem tertiam contraria divisione partiri. Ex qua rursus diatessaron symphonia nascetur. Triplicem vero atque sesquitertium junctos quadruplam comparationem proportionis efficere ; unde fit ut ex diapason et diapente quae est una consonantia, et diatessaron una continentia conjungatur, quae in quadruplo consistens bis diapason nomen accepit. Secundum hos quoque hic ordo est : Diapason, diapente, diapason ac diapente, diatessaron, bis diapason. CAPUT XIX. Sententia Nicomachi quæ quibus consonantiis apponantur.

PL63.1213

Nikomakhos onların zıt konumu aynı görmez. Daha çok, aritmetikte birlik artışın ve azalışın ilkesi olduğu gibi, diapason uyumunun da ötekilerin ilkesi olduğunu, onların ise zıt bölmeyle birbirine karşı kurulabileceğini düşünür. Bunu önce sayılarda görmek daha kolaydır. Birlik konsun ve ondan iki kol aksın: biri katlının, biri bölmenin. Şekil şöyle olsun:

2 3 4 5
½ ⅓ ¼ ⅕

Böylece sonsuza kadar gidilir. 2 birin iki katıdır; zıt kolu birin yarısını gösterir. 3 üç kattır, zıt kolu üçte birdir. 4 dört kattır, zıt kolu dörtte birdir. Demek ki artış ve azalışın ilkesi basit birlikte bulunur. Aynısını şimdi uyumlara uygulayalım. İki katlı olan diapason en yüksek ilke yerindedir; ötekiler zıt bölmede şöyledir: Bir-buçuklu üç katlıya, bir-üçtebirli dört katlıya karşılıktır. Şu delille kanıtlanır: İlk bir-buçuklu olan sayı, ilk üç katlıdır. 3, birin ilk üç katlısıdır; aynı zamanda 2 ile karşılaştırılırsa ilk bir-buçukludur. Yine aynı 3, kendi bir-buçuklusu olduğu 2 karşısındaki farkının üç katıdır. Demek ki bir-buçuklu üç katlıya hakkıyla karşı konuyorsa, diapente uyumunun diapente ve diapason uyumuna karşı konması akla uygundur.

Yine dört katlı, bir-üçtebirlinin zıt bölmesini tutar. İlk dört katlı olan sayı aynı zamanda ilk bir-üçtebirlidir. 4, birle karşılaştırılırsa ilk dört katlı, 3 ile karşılaştırılırsa ilk bir-üçtebirlidir. Ayrıca kendisiyle 3 arasındaki farkın dört katıdır. Bu yüzden diatessaron olan bir-üçtebirli orantı, bisdiapason olan dört katlı orantının zıddı olarak ayrılır. İki katlının ise karşı orantısı yoktur; kendisi hiçbir şeyin bir-buçuklusu değildir, ilk iki katlı olan 2'nin üst-parçalı orantıyla bağlanabileceği bir sayı da yoktur. Bu yüzden böyle bir zıt orantı şeklinin dışındadır. Bundan ötürü Nikomakhos'a göre diapason uyumların ilkesini tutar:

İlke Karşılıklı uyumlar
diapason diapente ↔ diapason ve diapente; diatessaron ↔ bisdiapason

Durum böyle olmakla birlikte Nikomakhos, yine de bütün katlı orantıların uyumlarda öne geçtiğini, üst-parçalıların izlediğini söyler; biraz önce anlattığımız gibi. Uyum iki sesin düzenli bir karışımıdır. Ezgili sesin düşüşü olan phthongos tek bir gerilimle uzatılmıştır ve ezginin en küçük parçasıdır. Her phthongos bir itişten doğar, her itiş de hareketten. Hareketlerin bir kısmı eşit, bir kısmı eşitsizdir; eşitsizlerden bir kısmı çok, bir kısmı az, bir kısmı orta derecede eşitsizdir. Eşitlikten seslerin eşitliği doğar. Eşitsizlikten ise, uzaklığı ölçülü olan eşitsizlerden, belirgin, ilk ve daha basit orantılar çıkar; bunlar katlılar ya da üst-parçalılardır: iki kat, üç kat, dört kat, bir-buçuklu ve bir-üçtebirli uyumlar. Kalan orantılarda, çok türlü, o kadar açık olmayan ya da birbirinden çok uzak olanlarda doğan eşitsizlikten uyumsuzluklar çıkar; seslerin hiçbir ahengi doğmaz.

Bölüm XX. Diapason'un Katlı Cinste Olduğunu Göstermek İçin Önceden Neler Bilinmeli?

Bu ayrım yapıldıktan sonra, uyumların en iyisi olan diapason'un katlı eşitsizlik cinsinde ve iki katlı ilişkide bulunduğu ispatlanacak. Önce diapason uyumunun katlılık cinsinde nasıl tanınabileceğini göstermek gerekir. Bunun için, önceden bilinirse ispatı kolaylaştıracak kısa bir şeye geçelim: Bir üst-parçalıdan, kendisini izleyen küçük üst-parçalı orantı çıkarılırsa, kalan, çıkarılan orantının yarısından azdır. Bir-buçuklu ile bir-üçtebirli gibi: Bir-buçuklu büyük olduğu için, bir-üçtebirliyi ondan çıkaralım; geriye bir-sekizdebirli orantı kalır. Bu iki kez alınınca tam bir bir-üçtebirli orantı yapmaz, yarım tonda bulunan uzaklık kadar eksik kalır. İki kez alınan bir-sekizdebirli tam bir bir-üçtebirli değilse, tek bir-sekizdebirli de bir-üçtebirli orantının tam yarısı değildir. Bir-dörttebirliyi bir-üçtebirliden çıkarırsan, kalan bir-dörttebirlinin yarısını yapmaz; ötekilerde de aynıdır.

Bölüm XXI. Diapason'un Katlı Cinste Olduğunun Olmayana Ergi Yoluyla İspatı

Şimdi diapason uyumuna dönelim. Bu uyum katlı eşitsizlik cinsinde değilse üst-parçalı eşitsizlik cinsine düşer. Diapason uyumu üst-parçalı orantı olsun. Ondan kendisini izleyen uyum, yani diapente çıkarılsın; diatessaron kalır. Demek ki iki diatessaron bir diapente'den azdır ve diatessaron diapente uyumunun yarısını doldurmaz. Bu imkânsızdır; çünkü iki diatessaron'un diapente uyumunu bir ton ve bir yarım ton aştığı gösterilecektir. Bu yüzden diapason üst-parçalı eşitsizlik cinsine konamaz.

Bölüm XXII. Diapente, Diatessaron ve Tonun Üst-Parçalı Cinste Olduğunun Olmayana Ergi Yoluyla İspatı

Geriye diapente, diatessaron ve tonun üst-parçalılığa konması gerektiğini göstermek kalıyor. Diapason'un üst-parçalı cinste olamayacağını gösteren ilk ispatta bu da bir şekilde aydınlanmıştı; yine de ayrı ayrı ve daha titizlikle ele alalım. Biri bu ilişkilerin üst-parçalıya konmayacağını söylerse, katlı cinse konacağını kabul eder. Üst-çokparçalıya ya da öteki karışıklara niçin konamayacaklarını yukarıda sanırım açıkladık. Öyleyse mümkünse katlı cinse konsunlar. Diatessaron uyumu daha küçük, diapente daha büyük olduğundan, diatessaron iki katlıya, diapente üç katlıya uydurulsun. Diapente uyumu nasıl diatessaron uyumunun bitişiğiyse, diatessaron iki katlıya konunca diapente'nin de iki katlının bitişiğine, yani üç katlıya konması akla yakındır. Musiki ilişkilerinde ton diatessaron'dan sonra geldiği için, iki katlıdan küçük bir orantıya konmalıdır. Bu ise katlılık cinsinde bulunamaz. Geriye üst-parçalı ilişkiye düşmesi kalır. Öyleyse tonun orantısı ilk üst-parçalı, yani bir-buçuklu olsun. Çünkü iki katlıyı üç katlıdan çıkarırsak kalan bir-buçukludur. Diatessaron

PL63.1213

Sed quamvis ita sese habeat, inquit tamen omnes multiplices proportiones consonantiarum præcedere, superparticulares sequi, sicut paulo ante descripsimus. Cum igitur consonantia sit duarum vocum rata permixtio, sonus vero modulatæ vocis casus, una intentione productus, sitque idem minima particula modulationis, omnis vero sonus constet impulsu. Pulsus vero omnis ex motu fiat, cumque motuum aliqui sint aequales, alii vero inaequales, inaequalium vero alii sint multo inaequales, alii vero minus, alii vero mediocriter inaequales. Ex æqualitate quidem nascitur sonorum aequalitas. Ex inæqualitate vero ea quae secundum mediocritatem distantiae inaequales sunt, manifestae, primaeque ac simpliciores eveniunt proportiones, quae sunt scilicet multiplices aut superparticulares, dupli, tripli, quadrupli, sesquialteri, atque sesquitertii consonantiae. Ex his vero quae in reliquis proportionibus, vel multimodis, vel non ita claris, vel longe omnino a se distantibus inæqualitates fiunt, dissonantiae existunt. Nulla autem sonorum concordia procreatur. CAPUT XX. Quid oporteat praemitti ut diapason in multiplici genere demonstretur. Hoc igitur ita distincto, demonstrabitur diapason consonantiam quae cunctarum optima est in multiplici inaequalitatis genere, et in duplicitatis habitudine reperiri. Ac primum quidem illud demonstrandum, quemadmodum in multiplicitatis genere diapason consonantia possit agnosci. Praecurrendum est igitur ad breve quiddam, quo prius cognito facilior demonstratio fiat : ab omni superparticulari, si continuam ei superparticularem quis auferat proportionem ; quae est scilicet minor, id quod relinquitur minus est ejus medietate, quæ detracta est proportionis, ut in sesquialtera ac sesquitertia. Quoniam sesquialtera major est, sesquitertiam de sesquialtera detrahamus, relinquitur sesquioctava proportio quae duplicata non efficit integram sesquitertiam proportionem sed ea distantia minor est quae in semitonio reperitur ; quod si duplicata sesquioctava comparatio non est integra sesquitertiae, simplex sesquioctava non est sesquitertiae proportionis plena medietas ; quod si sesquiquartum sesquitertio auferas, id quod relinquitur medietatem sesquiquarti non efficit, idemque in caeteris. CAPUT XXI. Demonstratio per impossibile diapason in multiplici genere esse. Age nunc ad diapason consonantiam redeamus. Quod si ea non est in multiplici genere inaequalitatis, cadet in superparticulare inaequalitatis genus. Sit igitur superparticularis proportio diapason consonantia. Auferatur ab ea continua consonantia, id est diapente, relinquitur diatessaron. Bis igitur diatessaron minus est uno diapente, et ipsum diatessaron non implet diapente consonantiae medietatem, quod est impossibile. Monstrabitur enim bis diatessaron tono ac semitonio consonantiam diapente transcendere. Quocirca nec diapason quidem in superparticulari inæqualitatis genere poni potest. CAPUT XXII. Demonstratio per impossibile diapente, diatessaron et tonum in superparticulari esse Restat igitur ut diapente ac diatessaron, et tonum, in superparticularitate ponenda esse monstremus. Nam etsi id in prima quoque probatione ea qua diapason in superparticulari genere non esse ponenda monstravimus, id quoque quodam rationis modo perclaruit; sigillatim tamen de eo ac diligentius pertractemus. Nam si in superparticulari quis has habitudines ponendas esse non dixerit, in multiplici genere fatebitur collocandas. Nam in superpartienti vel caeteris mixtis cur poni non possint, superius (ut arbitror) explanatum est. Ponantur igitur, si fieri potest, in multiplici genere. Et quoniam diatessaron consonantia minor est, diapente major, diatessaron duplici, diapente vero triplici proportioni multiplicitatis aptetur. Verisimile est enim ut est consonantia diatessaron consonantiae, diapente continua. ita si diatessaron in duplici statuitur, diapente in continua duplicis poni, id est triplici. Tonus autem quoniam in habitudinibus musicis post diatessaron locatur, nimirum in ea proportione ponatur, quae est minor duplici. Haec autem in multiplicitatis genere non potest inveniri. Restat igitur ut in superparticularitatis habitudinem cadat. Sit igitur prima, id est sesquialtera, toni proportio. Nam si duplicem auferamus triplici, quod relinquitur, sesquialter est. Quod si diatessaron

PL63.1215iki katlı, diapente üç katlı ise ve diatessaron diapente'den çıkarılınca ton kalıyorsa, tonun bir-buçuklu orantıda kurulması gerektiğinden hiç şüphe edilemez. Ama iki bir-buçuklu orantı iki katlıyı aşar; aritmetikten öğrenen herkes bunu kendi çıkarabilir. Demek ki iki ton diatessaron'u aşacaktır. Bu uygun değildir; çünkü diatessaron iki tonu bir yarım ton kadar aşar. Demek ki diapente ve diatessaron'un üst-parçalı eşitsizlik cinsine konmaması mümkün değildir.

Biri tonu da katlı cinse yazarsa, ton diatessaron'dan, diatessaron da diapente'den küçük olduğu için, diapente dört katlıya, diatessaron üç katlıya, ton iki katlıya konsun. Ama diapente, diatessaron ve tondan oluşur. Bu hesaba göre dört katlı üç katlı ile iki katlıdan oluşacaktır; bu olamaz.

Yine diatessaron üç katlıya, diapente dört katlıya konsun. Üç katlıyı dört katlıdan çıkarırsak bir-üçtebirli kalır. Diatessaron'u diapente uyumundan çıkarırsan da ton kalır. Bu hesaba göre ton bir-üçtebirli orantıda olacaktır. Ama üç bir-üçtebirli, bir üç katlıdan azdır. Demek ki üç ton bir diatessaron'u hiçbir hesapla doldurmaz; bu tamamen yanlıştır, çünkü iki ton ve küçük yarım ton diatessaron uyumunu doldurur. Bundan diatessaron uyumunun katlı olmadığı ispatlanır.

Diyorum ki diapente uyumu da katlı cinse konamaz. Konursa, bitişiğinde daha küçük bir uyum, yani diatessaron olduğundan, diapente en küçük katlıya, yani iki katlıya konmaz ki diatessaron uyumuna yer kalsın. Ama diatessaron uyumu katlı cinsten değildir. Bu yüzden diapente, en küçük katlı olan iki katlıdan daha büyük bir katlı ilişkiye uydurulamaz. Diapente en küçük olan iki katlıya konsa, ondan küçük olan diatessaron katlıya uydurulamaz; çünkü iki katlıdan küçük hiçbir katlı yoktur. Öyleyse diatessaron bir-buçuklu, ton bir-üçtebirli olsun; çünkü bitişik orantıya konacaktır. Ama iki bir-üçtebirli bir bir-buçukludan büyüktür. Demek ki iki ton bir diatessaron uyumunu aşacaktır; bu hiçbir hesapla olmaz. Bundan diapente ve diatessaron'un katlı cinse konamayacağı kanıtlanır. Bu yüzden haklı olarak üst-parçalı eşitsizlik cinsine konurlar.

Bölüm XXIII. Diapente ve Diatessaron'un En Büyük Üst-Parçalılarda Bulunduğunun İspatı

Şunu da zorunlu olarak eklemek gerekir: Diapente ve diatessaron üst-parçalı orantıları tutuyorsa, en büyük üst-parçalı orantılara konurlar. En büyükleri bir-buçuklu ve bir-üçtebirlidir. Bu şöyle kanıtlanır: Diapente ve diatessaron uyumları bir-buçuklu ya da bir-üçtebirliden küçük orantılara konsaydı, bir-buçuklu ve bir-üçtebirliden başka üst-parçalı orantılar birleşince nasıl bir iki katlı yapmıyorsa, diapente ve diatessaron da bir diapason yapamazdı. Diapason'un iki katlı orantıda olduğu gösterildi; iki katlı orantı bir-buçuklu ve bir-üçtebirliden oluşur; diapason da diatessaron ve diapente'den birleşir. Demek ki diapason'un bütünü iki katlıya konuyorsa, diapente ve diatessaron bir-buçuklu ve bir-üçtebirli orantılara konmalıdır. Başka türlü, iki katlı orantıda bulunan diapason'u birleşerek tamamlayamazlar. Çünkü öteki üst-parçalı orantılar onu hiçbir şekilde birleştirmez.

Bölüm XXIV. Diapente'nin Bir-Buçuklu, Diatessaron'un Bir-Üçtebirli, Tonun Bir-Sekizdebirli Orantıda Olduğu

PL63.1215

quidem duplex est, diapente vero triplum, sublato diatessaron a diapente tonus reliquus fit, nullo modo dubitari potest quin tonus in sesquialtera debeat proportione constitui. Sed duæ sesquialteræ proportiones duplicem vincunt, quemadmodum ex arithmeticis instructus sibi potest quisque colligere. Duo igitur toni diatessaron superabunt, quod est inconveniens : diatessaron enim duos tonos semitonii spatio transcendit. Non igitur fieri potest ut non diapente ac diatessaron in superparticulari inæqualitatis genere collocetur. Quod si quis tonum quoque in multiplici genere esse perscribat, quoniam quidem tonus minor est quam diatessaron. Diatessaron vero minus est quam diapente, diapente quidem ponatur in quadrupla, diatessaron in tripla, tonus in duplici. Sed diapente constat ex diatessaron et tono. Quadruplum igitur secundum hanc rationem constabit ex triplo ac duplo, quod fieri nequit. Rursus statuatur diatessaron quidem in triplici, et diapente in quadruplo. Si igitur auferamus triplum a quadruplo, sesquitertius relinquetur. Rursus si diatessaron diapente consonantiæ subtrahas, fit reliquus tonus. Tonus igitur secundum hanc rationem in sesquitertia proportione constabit. Sed tres sesquitertii uno triplici sunt minores. Tres igitur toni unum diatessaron nulla ratione supplebunt, quod est falsissimum. Duo enim toni ac semitonium minus diatessaron consonantiam supplent. Ex his igitur demonstratur diatessaron consonantiam non esse multiplicem. Dico autem quoniam nec diapente consonantia in multiplici genere poterit collocari. Nam si in eo statuatur, quoniam est ei minor continua, id est diatessaron, non locabitur diapente in minimo multiplici, id est duplici scilicet ut sit locus quo diatessaron consonantia possit aptari. Sed diatessaron consonantia multiplicis generis non est. Quocirca nec diapente, in majore habitudine multiplicis quam est dupla quae minima est, aptari potest. Si igitur diapente in minima, scilicet dupla, diatessaron vero, quae minor est, in multiplici quidem aptari non potest. Non est enim quidquam minus a se duplici. Sit igitur sesquialtera, tonus vero sesquitertia, in continua enim proportione locabitur. Sed duo sesquitertii ampliores sunt uno sesquialtero. Duo igitur toni unam diatessaron consonantiam vincent, quod nulla ratione continget. Ex his igitur approbatur diapente ac diatessaron in multiplici genere collocari non posse : quocirca in superparticulari inaequalitatis genere jure ponentur. CAPUT XXIII. Demonstratio diapente et diatessaron in maximis superparticularibus collocari. Illud quoque addendum necessario est, quoniam si diapente ac diatessaron superparticulares proportiones tenent, in maximis superparticularibus proportionibus collocantur. Sunt autem maxime sesquialtera et sesquitertia. Hoc vero approbabitur hoc modo. Nam si in minoribus proportionibus quam sesquialtera vel sesquitertia diapente ac diatessaron consonantiae collocentur, non est dubium quin sicut aliae quaelibet proportiones superparticulares præter sesquialteram et sesquitertiam junctae non efficiunt unum duplum, ita diapente ac diatessaron unum diapason nulla ratione concludunt. Quoniam enim diapason in duplici proportione esse monstratum est, duplex vero proportio ex sesquialtero sesquitertioque componitur; diapason vero ex diatessaron ac diapente copulatur, non est dubium quin, si totum diapason in duplici statuatur, diapente et diatessaron in sesquialtera sesquitertiaque proportione sint locandae. Aliter enim non poterunt diapason junctas perficere, quae consonantia in duplici proportione consistit, nisi in his duabus proportionibus steterint sesquialtera scilicet ac sesquitertia. Aliae enim proportiones superparticulares hanc nulla ratione conjungent. CAPUT XXIV. Diapente in sesquialtera, diatessaron in sesquitertia esse, tonum in sesquioctava

PL63.1215_2

Diyorum ki asıl olarak diapente bir-buçuklu, diatessaron bir-üçtebirli orantıdadır. Bu iki orantıdan bir-buçuklu büyük, bir-üçtebirli küçüktür; uyumlarda da diapente büyük, diatessaron küçüktür. Açıktır ki büyük orantı büyük uyuma, küçük orantı küçük uyuma uydurulmalıdır. Demek ki diapente bir-buçuklu, diatessaron bir-üçtebirli orantıya konacaktır. Diatessaron'u diapente uyumundan çıkarırsak ton denen uzaklık kalır. Bir-üçtebirliyi bir-buçuklu orantıdan çıkarırsak bir-sekizdebirli orantı kalır. Bu yüzden ton bir-sekizdebirli oranda kurulmalıdır.

Bölüm XXV. Diapason ve Diapente'nin Üç Katlı, Bisdiapason'un Dört Katlı Orantıda Olduğu

Diapason'un iki katlı, diapente'nin bir-buçuklu olduğu ve iki katlı ile bir-buçuklunun birleşince üç katlı orantıyı doğurduğu ispatlandığına göre, buradan diapente ve diapason'un üç katlı orantıda kurulduğu da görülür. Biri üç katlı orantıya bir-üçtebirli ilişkiyi eklerse dört katlı yapar. Demek ki diapente ve diapason uyumlarına diatessaron eklenirse, seslerin dört katlı uzaklığı doğar. Bunun bisdiapason olduğunu yukarıda göstermiştik.

PL63.1215_2

Dico autem quoniam proprie diapente in sesquialtera, et diatessaron in sesquitertia proportione consistit. Quoniam enim inter utrasque proportiones, sesquialteram scilicet et sesquitertiam, sesquialtera est major et sesquitertia minor, quoniamque in consonantiis diapente major diatessaron minor, apparet majorem proportionem majori, et minorem minori esse consonantiae aptandam. Erit igitur diapente quidem in sesquialtera, diatessaron vero in proportione sesquitertia collocanda. Quod si diatessaron a diapente consonantiam subtrahamus, relinquitur spatium, quod dicitur tonus. Sesquitertium vero si proportioni sesquialterae minuamus, relinquitur sesquioctava proportio. Quo fit ut tonus in sesquioctava debeat ratione constitui. CAPUT XXV. Diapason ac diapente in tripla proportione esse, bis diapason in quadrupla. Sed quoniam demonstratum est diapason quidem duplam, diapente vero sesquialteram, junctas vero duplam ac sesquialteram triplicem proportionem procreare, ex his etiam apparet diapente ac diapason in triplici proportione constitui. Sed si quis triplici proportioni sesquitertiam habitudinem jungat, quadruplam facit. Igitur si diapente ac diapason consonantiis diatessaron symphonia jungatur, fit quadruplum spatium vocum, quod bis diapason supra esse monstravimus,

PL63.1217Bölüm XXVI. Pythagorasçılara Göre Diatessaron ve Diapason'un Uyum Olmadığı

Dikkatli okur şunu da bilsin: Uyumlar uyumlara eklenince başka uyumlu şeyler yapar. Diapente ve diatessaron birleşince, söylendiği gibi, diapason doğar. Buna, yani diapason'a diapente eklenirse her iki adla anılan uyum, diapason ve diapente doğar. Buna diatessaron eklenirse dört katlı orantıyı tutan bisdiapason doğar. Peki diatessaron ve diapason uyumlarını birleştirirsek, Pythagorasçılara göre bir uyum yaparlar mı? Hiç yapmazlar. Hemen üst-çokparçalı eşitsizlik cinsine düşer; ne katlılığın sırasını ne üst-parçalılığın basitliğini korur.

Bunu kolayca kanıtlayacağımız sayılar koyalım. 3 olsun; onun iki katı 6, diapason orantısında dursun. Buna diatessaron olduğunu söylediğimiz bir-üçtebirli eklensin, yani 8. 8, 6 ile diatessaron orantısını tutar. 3 ile karşılaştırılırsa onu iki kez içerir. Ama katlı olmasına engel olarak onun birtakım parçalarını da içerir, üstelik bunlar basit de değildir: 3'ü iki birlikle aşar; bunlar, ilk ve en küçük terim koyduğumuz 3'ün üçte ikisidir. Demek ki terimler 3, 6, 8'dir: Katlı üst-iki-üçtebirli.

Bu, bitişik iki uyumun arasına düşer. Ne diapason uyumu verecek tam iki kattır, ne diapason ve diapente uyumunu yapacak üç kat. Buna bir ton eklenirse hemen üç katlı orantı olur. Diapason ve diapente birleşince üç kat yapar, diatessaron ve ton da diapente uyumunu yapar. Diapason uyumuna diatessaron eklenirse uyumsuz olur, çünkü iki katlı ile üç katlı arasında tabiatça katlı hiçbir orantı düşünülemez. Buna bir ton eklersem diapason, diatessaron ve ton olur; bunun diapason ve diapente'den farkı yoktur, çünkü diatessaron ve ton diapente kurar. Diapason 3 ve 6, diatessaron 6 ve 8, ton 8 ve 9, diapente 6 ve 9, diapason ve diapente 3 ve 9 olsun. Böylece üç katlı orantı şöyle kurulur: 3, 6, 8, 9.

Nikomakhos bu konuda çok şey söylemiştir; ama biz, kısmen Pythagorasçıların ileri sürdüklerini aktararak, kısmen onlardan kimi sonuçlar çıkararak, elimizden gelen kısalıkla kanıtladık ki diatessaron uyumu diapason'a eklenirse bunlardan bir uyum birleştirilemez. Ptolemaios'un bu konudaki görüşünü sonra aktaracağım. Bu konu burada bitsin; şimdi yarım tonları inceleyelim.

Bölüm XXVII. Yarım Tonun Hangi En Küçük Sayılarda Bulunduğu

Bunlara yarım ton denmesi, gerçekten tonların yarısı olmalarından değil, tam ton olmamalarındandır. Bizim yarım ton dediğimiz, eskilerin limma ya da diesis dediği bu uzaklığın durumu şöyledir: Diatessaron olan bir-üçtebirli orantıdan ton olan iki bir-sekizdebirli ilişki çıkarılınca kalan uzaklığa yarım ton denir. Şimdi ardışık bir düzende yazılı iki ton arayalım. Söylendiği gibi bunlar bir-sekizdebirli orantıdadır. Bunları türetebilecek katlı bulunmadıkça iki ardışık bir-sekizdebirli orantı kullanamayız. İlk birlik olsun, onun ilk sekiz katı da 8. Bundan bir bir-sekizdebirli türetebilirim. Ama iki tane aradığımız için sekiz kere sekiz alınır ve 64 çıkar. Bu, iki bir-sekizdebirli orantıyı türetebileceğimiz ikinci sekiz kattır. 64'ün sekizde biri olan 8 ona eklenince 72 eder; 72'ye de sekizde biri olan 9 eklenince 81 eder. Temel düzende yazılı ardışık iki ton şöyledir: 64, 72, 81.

Şimdi 64 birliğin bir-üçtebirlisini arayalım. 64'ün üçte biri olmadığından, bütün bu sayılar 3 ile çarpılırsa hemen üçte birleri olur ve çarpıcı 3 gelmeden önceki orantılarını korurlar. Öyleyse 3 kere 64, yani 192 olsun; üçte biri olan 64 eklenirse 256 eder. Bu bir-üçtebirli orantı diatessaron

PL63.1217

CAPUT XXVI. Diatessaron ac diapason non esse consonantiam secundum Pythagoricos. Sed in his illud diligens lector agnoscat, quod consonantiæ consonantiis suppositæ alias quasdam consonantes efficiant. Nam diapente ac diatessaron juncta, diapason (ut dictum est) creant; huic vero, id est diapason, rursus si diapente symphonia jungatur, fit consonantia, quæ ex utrisque vocabulis nuncupatur, diapason scilicet ac diapente. Cui si diatessaron addatur, fit bis diapason, quae quadruplam proportionem tenet. Quid igitur si diatessaron ac diapason consonantias jungamus, ullamne secundum Pythagoricos efficient consonantiam? Minime. Mox enim in superpartiens inaequalitatis genus cadit, nec servat vel multiplicitatis ordinem, vel superparticularitatis simplicitatem. Age enim statuantur numeri quibus id facilius approbemus : sit enim ternarius, cujus sit senarius, duplus scilicet, in diapason proportione consistens. Huic aptetur sesquitertia quam diatessaron esse praediximus, ut octonarius. Is enim ad senarium diatessaron proportionem tenet, qui octonarius ad ternarium comparatus habet eum bis. Sed ne sit multiplex, habet etiam ejus aliquas partes, neque eas simplices. Duabus enim eum supervenit unitatibus, quae sunt duae tertiae partes ternarii, quem primum terminum minimumque locamus. Sint igitur termini hi, 3, 6, 8. Multiplex superbipartiens tertias. Illud quoque quod inter duas sibi continuas consonantias cadit, etenim neque duplum est integrum, ut diapason consonantiam prodat, neque triplum, ut diapason ac diapente efficiat symphoniam. Cui si tonus addatur, mox triplum modum proportionis efficiet. Quoniam enim diapason ac diapente sibi junctae efficiunt triplum, diatessaron vero et tonus diapente consonantiam jungunt, si diapason consonantiae addatur diatessaron, inconsonum fit, quoniam inter duplicem ac triplicem nulla potest naturaliter proportio multiplicitatis intelligi. Quod si ei adjicio tonum, fit diapason, diatessaron, et tonus, quod nihil distabit utrum diapason ac diapente sit. Diatessaron enim et tonus diapente constituunt. Sit enim diapason quidem 3 et 6; diatessaron 6 et 8 ; tonus 8 et 9; diapente 6 et 9; diapason ac diapente 3 ac 9 : erit igitur sic tripla proportio 3, 6, 8, 9. Sed quanquam de his multa Nicomachus, nos tamen qua potuimus brevitate partim ea ipsa quae Pythagorici affirmant promentes, partim ex eisdem quaedam consequentia argumentantes, probavimus, si diatessaron consonantia diapason addatur, consonantiam ex his conjungi non posse. Quid vero sentiat de his Ptolemaeus, posterius apponam. Sed de his hactenus. Nunc de semitoniis considerandum est, CAPUT XXVII. De semitonio in quibus minimis numeris constet. Videntur enim semitonia nuncupata, non quod vere tonorum sint medietates, sed quod sint non integri toni. Hujusque spatii quod nunc quidem semitonium nuncupamus, apud antiquiores autem limma vel diesis vocabatur, hic modus est. Cum enim ex sesquitertia proportione quæ diatessaron est, duæ sesquioctavae habitudines, quæ toni sunt, auferuntur, relinquitur spatium quod semitonium nuncupatur. Quaeramus igitur duos tonos continua dispositione descriptos. Sed, quoniam hi (ut dictum est) in sesquioctava proportione consistunt, duasque sesquioctavas proportiones continuas adhibere non possumus nisi multiplex ille, a quo hae derivari possint, reperiatur, sit unitas prima, eique octonarius octuplus primus. Ad hoc igitur unum sesquioctavum potero derivare. Sed quia duos quaerimus, fient octies octo, atque ex eo 64 explicentur. Erit igitur secundus octuplus a quo possumus duas sesquioctavas proportiones educere. Namque octo quae est octava pars 64 unitatum eisdem addita totam summam 72 perficiunt; his vero ei sua octava similiter opponatur, quae est novenarius, 81 reddunt. Eruntque duo toni continui principali dispositione conscripti 64, 72, 81. Nunc igitur 64 unitatum sesquitertium conquiramus. Sed quoniam 64 probantur partem tertiam non habere, si omnes hi numeri ternario multiplicentur, mox eis pars tertia contingit, et omnes in eadem proportione durabunt, in qua fuerunt antequam his ternarius multiplicator accederet; fiant igitur ter 64, id est 192, horum tertia 64 eisdem addita 256 reddet. Erit igitur haec sesquitertia proportio diatessaron

PL63.1219uyumunu tutar. Şimdi 192'nin içine iki bir-sekizdebirli orantı koyalım. 3 kere 72, yani 216 olsun; 3 kere 81, yani 243 olsun. Bunlar yukarıdaki iki terim arasına şöyle konur: 192, 216, 243, 256.

Bu düzende birinci sayı sonuncuya diatessaron uyumu kurar. Birinci ikinciye, ikinci üçüncüye iki ton kurar. Demek ki 243 ile 256 arasında kalan uzaklık yarım tonun en küçük sayılardaki şeklidir.

Bölüm XXVIII. 243'ün 256'ya Oranının Tonun Yarısı Olmadığının İspatı

Kanıtlıyorum ki 243 ile 256 arasındaki uzaklık tonun tam yarısı değildir. 243 ile 256'nın farkı yalnız 13 birliktir. 13, küçük sayının on sekizde birinden az, on dokuzda birinden çoktur. 18 kere 13 yaparsan 234 eder, bu 243'e erişmez. 19 kere alırsan onu aşar. Oysa tam yarım ton, tonun yarısını tutuyorsa, on altıda bir ile on yedide bir arasında bulunmalıdır; bu sonra gösterilecek.

Şimdi şu görülecek: Yarım tonun bu uzaklığı iki kez alınsa bir tonun uzaklığını dolduramaz. 256'nın 243'e oranı gibi iki ardışık orantıyı yukarıda yazılan kurala göre dizelim. 256 kendisiyle çarpılsın, en büyük terim 65.536 olsun. 243 kendisiyle çarpılsın, en küçük terim 59.049 olsun. 256 ile 243 çarpılsın: 62.208 olur. Bu ortaya konsun: 65.536, 62.208, 59.049. 256 ile 243'ün orantısı, 65.536'nın 62.208'e ve 62.208'in 59.049'a orantısıyla aynıdır. Ama bunların en büyüğü olan 65.536, en küçüğü olan 59.049 ile bir tam ton yapmaz. Birincinin ikinciye orantısı, ikincinin üçüncüye orantısına eşit olup tam yarım ton olduğu kanıtlansaydı, iki yarı birleşince zorunlu olarak bir ton yapardı. Şimdi uçlardaki terimler arasında bir-sekizdebirli orantı olmadığına göre, bu iki uzaklığın tam tonun yarıları olmadığı açıktır. Bir şeyin yarısı olan her ne ise, iki katına çıkarılınca yarısı olduğu şeyi yapar. İki katına çıkan parça onu dolduramazsa yarıdan azdır; taşar ve aşarsa yarıdan çoktur.

65.536'nın 59.049 ile karşılaştırıldığında bir-sekizdebirli orantı yapmadığı da, aritmetikte söylenen kurallara göre 59.049'un sekizde biri ona eklenirse kanıtlanır. Bu sekizde bir tam sayı olmadığı için hesabını okurun titizliğine bırakıyoruz. Demek ki 256 ile 243'te kurulan orantı tonun tam yarısı değildir. Bu yüzden gerçekten yarım ton denen şey, tonun yarısından küçük bir parçasıdır.

Bölüm XXIX. Tonun Büyük Parçasının Hangi En Küçük Sayılarda Bulunduğu

Geriye kalan büyük parçaya Yunanlar apotomē der, biz de kesik diyebiliriz. Tabiat şunu gerektirir: Bir şey eşit olmayan parçalara kesilince, küçük parça yarıdan ne kadar küçükse büyük parça da yarıyı o kadar aşar. Yarım ton tonun tam yarısından ne kadar azsa apotomē de tam yarıyı o kadar aşar. Yarım tonun temel olarak 256 ile 243'te bulunduğunu öğrettiğimize göre, şimdi apotomē'nin hangi en küçük sayılarda bulunabileceğini kanıtlayalım.

243'ün sekizde biri olsaydı, bir-sekizdebirli sayısı karşılaştırılınca 256'nın en küçük sayının bir-sekizdebirlisi olan toplama karşı ilişkisi apotomē'yi zorunlu olarak gösterirdi. Ama sekizde biri olmadığı gösterildiğine göre iki sayı 8 ile çarpılsın. 243'ün 8 katı 1944 eder. Buna sekizde biri olan 243 eklenirse 2187 olur. 256 da 8 ile çarpılsın, 2048 olur. Bu sayı yukarıdaki terimlerin ortasına konsun: 1944, 2048, 2187.

PL63.1219

consonantiam tenens. Nunc igitur quas sesquioctavas proportiones ad 192 duobus numeris continentes rato ordine collocemus; fiant igitur ter 72, id est 216. Rursus ter 81, qui sunt 243, qui inter duos supra scriptos terminos collocentur hoc modo : 192, 216, 243, 256. In hac dispositione proportionum, primus numerus ad postremum diatessaron constituit consonantiam. Idem vero primus ad secundum, et secundus ad tertium geminos constituunt tonos. Constat igitur spatium quod relinquitur ex 243 ad 256, in quibus minimi semitonii forma consistit. CAPUT XXVIII, Demonstrationes non esse: 243 ad 256 toni medietatem. Approbo igitur 243 ad 256 distantiam non esse integram toni medii dimensionem. Etenim ducentorum quadraginta trium et ducentorum 56, differentia 13 tantum unitatibus continetur. Qui tredecim minus quidem quam minoris octavam decimam, plus vero quam nonam decimam obtinent partem. Si enim octies decies tredecim ducas, efficies 234, qui 243 nullo modo aequabit; si decies novies multiplices, supervadent, cum oporteat omne semitonium, si tamen integrum toni dimidium tenet, inter sextam decimam partem ac septimam decimam collocari. Quod posterius demonstrabitur. Nunc illud liquebit talem semitonii distantiam sibimet geminatam, unum toni spatium non posse complere. Age enim ut sese 256 ad 243 habent, tales duas sibimet continuas proportiones, secundum superius descriptam regulam disponamus; ducenta enim 50 et 6 in semetipsos multiplicemus, et sit maximus terminus 65536. Item 243 propria numerositate concrescant, et sit minimus terminus 59049. Rursus igitur 256 ad ducentorum 43 multitudinem concrescant. Erit igitur numerus 62208; hie igitur medius collocetur hoc modo : In eadem igitur sunt proportione ducenti 56 et 243. In qua 65536 ad 62208 ; et item 62208 ad 59049. Sed maximus eorum terminus, qui est 65536, ad minimum qui est 59049, unum integrum non efficit tonum. Quod si primi ad secundum proportio, quae est aequa secundi ad tertium proportioni, integri esse semitonii probaretur, duo dimidia juncta unum necessario efficerent tonum. Nunc autem cum non sit extremorum terminorum sesquioctava proportio, manifestum est hae duo spatia proprie tonorum dimidia non videri. Quidquid enim cujuscunque est dimidium, id si duplicetur illud efficit cujus dicitur esse dimidium. Si vero illud implere non possit geminata particula, minus est parte dimidia. Si vero superfluat ac supervadat, plus est parte dimidia. Praeterea probabitur 65536 non facere sesquioctavam proportionem. si 59049 unitatibus comparentur, si octava pars 59049, eisdem secundum eas quae in arithmeticis dictae sunt regulas aggeratur. Quae quoniam integris numeris non consistit, idcirco eamdem octavam partem relinquimus lectorum diligentiae computandam. Liquet igitur eam proportionem quæ in 256 et 243 est constituta, non esse integrum dimidium toni; quocirca id quod vere semitonium nuncupatur, pars toni minor est quam dimidia. CAPUT XXIX. De majore parte toni in quibus minimis numeris constet. Reliqua igitur pars, quæ major est, apotome nuncupatur a Græcis, a nobis vero potest vocari decisio. Id enim natura fert, ut quotiens aliquid secatur, ita ut non aequis partibus dividatur, quanto minor pars dimidio minor est, tanto major pars eadem, quae auctior est, dimidium vincat. Quantum igitur semitonium minus integro dimidio toni minus est, tanto apotome toni integrum superat dimidium et vincit. Et quoniam docuimus semitonium in 256 et 243 principaliter stare, nunc ea quae apotome dicitur, in quibus possit minimis constare numeris approbemus. Si igitur 243 partem recipere octavam possent cum ad eum sesquioctavus numerus comparetur, tunc 256 habitudo ad sesquioctavam summam minimi numeri comparata, apotomen necessaria ratione monstraret. Nunc vero quoniam ei pars octava deesse monstratur, utrique numeri octies fiant. Et ex 243 quidem octies multiplicatis fit numerus 1944. Quibus si propria conferatur octava, qui sunt 243, fient 2187. Rursus 256 per octonarium crescant, fient igitur 2048. Atque hic suprascriptorum terminorum in medio collocetur.

PL63.1221Üçüncü terim birinciyle ton orantısını, ikinci birinciyle küçük yarım ton orantısını, üçüncü ikinciyle apotomē orantısını tutar. Apotomē orantısı bu ilk sayılarda bulunur, yarım tonun uzaklığı da en küçük sayılar olan 256 ve 243'tedir. 1944 ile 2048'in 243 ile 256 ile aynı orantıda olmasının sebebi, 256 ve 243'ün 8 ile çarpılmış olmasıdır. Bir sayı iki sayıyı çarparsa, çarpımdan doğanlar çarpılan sayılarla aynı orantıda olur.

Bölüm XXX. Diapente ve Diapason'un Hangi Orantılardan Oluştuğu, Diapason'un Altı Tondan Oluşmadığı

Diatessaron uyumunu geniş anlattığımıza göre, diapason ve diapente uyumlarını daha kısa ve neredeyse yalnız sayılarla tartışalım. Diapente üç ton ve bir yarım tondan, yani diatessaron ve tondan oluşur. Yukarıdaki tabloda bulunan sayılar dizilsin: 192, 216, 243, 256. Bu düzende birinci terim ikinciyle, ikinci üçüncüyle ton orantısını tutar. Üçüncü dördüncüyle, yukarıda gösterildiği gibi, küçük yarım ton orantısını tutar. 256'ya sekizde biri eklenirse 288 olur. 192 bununla karşılaştırılınca bir-buçuklu orantının uzaklığını yapar. Bu yüzden birinci ile ikinci, ikinci ile üçüncü ve beşinci ile dördüncü karşılaştırılırsa üç ton olur; küçük yarım tonu da üçüncü ile dördüncü terimin karşılaştırılması tutar.

Diatessaron iki ton ve küçük yarım ton, diapente üç ton ve küçük yarım tonsa, diatessaron ve diapente birleşince bir diapason yapıyorsa, beş ton ve iki küçük yarım ton uzaklığı olur; bu ikisi de bir tonu doldurmuş görünmez. Demek ki diapason uyumu, Aristoksenos'un sandığı gibi altı tondan oluşmaz. Bu sayılarla dizilince de açıkça görülür. Altı ton sıraya konsun, yani bir-sekizdebirli orantılarda kurulsun. Altı bir-sekizdebirli orantı altıncı sekiz kattan doğar. Altı sekiz kat şöyle dizilsin:

8 64 512 4096 32.768 262.144

Bu son sayıdan bir-sekizdebirli orantıda kurulan altı ton konsun. Önce sekiz katlı terimler dizilsin, terimlerin sekizde biri de terimlerin kenarına eklensin. Tablo şöyledir:

Sayı Sekizde biri
262.144 32.768
294.912 36.864
331.776 41.472
373.248 46.656
419.904 52.488
472.392 59.049
531.441

Bu düzenin mantığı şudur: Limes denen sürekli sıra sekiz katlı sayıları tutar. Altıncı sekiz kattan bir-sekizdebirli orantılar türetilir. Sekizde bir yazdığımız yerler, yanlarındaki sayıların sekizde biridir. Yanlarındaki sayılara eklenirse sonraki sayıları doğururlar. Birincide olduğu gibi: 262.144'ün sekizde biri 32.768'dir; birleşince sonraki sayı olan 294.912 olur. Ötekilerde de aynı bulunur. Son sayı olan 531.441, ilk sayı olan 262.144'ün iki katı olsaydı, diapason altı tondan oluşur görünürdü. Oysa en küçük sayının, yani ilk sayının iki katını ararsak, en büyük ve en yüksek sayıdan küçük olur. Çünkü 262.144'ün iki katı, yani onunla diapason uyumunu tutan sayı 524.288'dir. Bu, altıncı tonu tutan 531.441'den küçüktür. Demek ki diapason uyumu altı tondan küçüktür. Altı tonun diapason uyumunu aştığı şey ise komma'dır; en küçük sayılarda 524.288 ile 531.441'de durur. Fark 7153'tür. Bütün yargıyı kulaklara veren Aristoksenos'un bu konudaki görüşünü başka yerde anacağım. Şimdi kitabın dizisini usanç vermemek için kısa kesiyorum.

PL63.1221

Tertius igitur terminus ad primum toni retinet proportionem. Secundus ad primum semitonii minoris. Apotomes vero tertius ad secundum. Atque in hisdem primis apotomes videtur constare proportio, cum semitonii in 256 et 243, minimis numeris spatium contineatur. Idcirco autem 1944 et 2048 in eadem proportione sunt qua 243 ad ducentos 56, quoniam 256 et 243 octonario multiplicati sunt. Si enim unus numerus duos quoslibet numeros multiplicet, qui ex ea multiplicatione nascuntur, in eadem erunt proportione qua fuerunt hi numeri quos prior numerus multiplicavit. CAPUT XXX. Quibus proportionibus diapente, diapason constent. et quoniam diapason sex tonis non constet. Sed quoniam de diatessaron consonantia latius diximus, brevius et pene puris numeris de diapason ac diapente consonantiis disseramus. Diapente enim constat ex tribus tonis ac semitonio, id est ex diatessaron et tono. Disponantur enim numeri quos superior descriptio comprehendit, 192, 216, 243, 256. In hac igitur dispositione primus terminus ad secundum, et secundus ad tertium tonorum retinet proportiones. Sed tertius ad quartum semitonii minoris, ut supra monstratum est. Si igitur 256 octava eisdem quorum octava est apponatur, fient 288. Quibus 192 comparati, sesquialterum spatium proportionis efficiunt. Quocirca tres quidem toni sunt, si primus ad secundum, secundus ad tertium, quintus conferatur ad quartum. Semitonium vero minus tertii ad quartum terminum comparatio tenet; quod si diatessaron quidem duorum tonorum est ac semitonii minoris, diapente vero trium tonorum ac semitonii minoris, junctae vero diatessaron ac diapente unum diapason videntur efficere, erunt quinque toni et duo spatia semitoniorum minora, quae unum tonum non videantur implere. Non est igitur diapason consonantia constans sex tonis, ut Aristoxenus arbitratur, quod in numeris quoque dispositum evidenter apparet. Sex enim toni in ordinem disponantur, scilicet in sesquioctavis proportionibus constituti, sex vero sesquioctavae proportiones a sexto octuplo procreantur. Disponantur igitur sex octupli hoc modo : Ab hoc igitur ultimo numero sex toni in sesquioctava proportione constituti locentur, hoc modo dispositis, primum octuplis terminis, ut octavae terminorum partes ipsorum terminorum lateribus adjungantur; sit autem descriptio talis : Hujus igitur dispositionis haec ratio est. Continuus enim versus, qui limes dicitur, octuplos numeros tenet. A sexto vero octuplo sesquioctavae proportiones ducuntur. Ubi vero octavas partes scripsimus, octavae sunt eorum numerorum partes, quibus adjacent. Quae si eisdem quibus adjacent apponantur, posteriores numeros creant, ut in primo, qui est 262144. Hujus octava 32768; hi sibimet si conjungantur posteriorem efficit numerum qui est 294912. Idemque in caeteris invenitur. Si igitur ultimus numerus qui est 531441 duplus esset prioris numeri qui est 262144, recte diapason sex tonis constare videretur. Nunc autem si minimi numeri, id est prioris, duplicem conquiramus, minor erit eo numero qui est maximus ac supremus. Nam 262144 numeri duplus est qui ad eum scilicet diapason consonantiam tenet 524288; hic igitur minor est eo numero qui sextum retinet tonum, eo scilicet qui est 531441. Minor est igitur diapason consonantia sex tonis. Atque id quod sex toni diapason consonantiam supervadunt. vero comma, quod constat in minimis numeris 524288 et 531441. Differentia. Sed de his quid Aristoxenus sentiat, qui auribus dedit omne judicium, alias commemorabo. Nunc voluminis seriem fastidii vitator astringam.

Alttakilerin hepsi, altı tonu yapan üsttekilerin bir-sekizdebirlileridir.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…