III. Kitap
PL63.1223Bölüm I. Aristoksenos'a Karşı: Üst-Parçalı Orantının, Dolayısıyla Tonun İki Eşit Parçaya Bölünemeyeceğinin İspatı
Önceki kitapta gösterildi ki diatessaron uyumu iki ton ve bir yarım tondan, diapente üç ton ve bir yarım tondan oluşur. Ama bu yarım tonlar tek tek ele alınınca tonun tam yarısını yapamaz, bu yüzden diapason hiçbir şekilde altı tona varmaz. Musikişinas Aristoksenos ise her şeyi kulağın yargısına bıraktığı için, bu yarım tonların Pythagorasçıların dediği gibi yarıdan küçük olduğunu kabul etmez; yarım ton dendiği gibi tonların tam yarısı olduklarını düşünür. Bu yüzden bunları yeniden biraz tartışmalı ve önce hiçbir üst-parçalı ilişkinin bilinen bir sayıyla tam yarıya bölünemeyeceğini ispatlamalıyız.
Üst-parçalı orantıyı içeren iki sayı arasına, ister farkları 1 olan temel sayılar olsun ister onlardan sonrakiler, öyle bir orta sayı konamaz ki en küçük ortaya karşı nasıl bir orantı tutuyorsa orta da en büyüğe karşı aynısını tutsun; yani geometrik orantıdaki gibi olsun. Orta sayı ya eşit farklar yapabilir, böylece aritmetik ortaya göre eşitlik olur; ya bu terimler arasına konup harmonik orta yapar; ya da aritmetikte andığımız başka bir orta. Bu ispatlanırsa, ton olan bir-sekizdebirli orantının yarıya ayrılabileceği de ayakta kalamaz; çünkü her bir-sekizdebirli üst-parçalı eşitsizlik cinsindedir.
Bu en iyi istikrayla gösterilir. Üst-parçalı orantılar teker teker incelenince, araya orta terim konarak eşit orantılara bölünen hiçbiri çıkmıyorsa, üst-parçalı karşılaştırmanın iki eşit parçaya ayrılamayacağında şüphe yoktur. Bir sese iki ton ve tam bir yarım ton uzaklıkta bir ses karşılaştırılınca kulağa uyumlu bir şey çalınıyor gibi gelirse de, tabiat bunun uyumlu olmadığını gösterir. His en küçük şeyleri kavrayamadığı için, uyumu aşan bu farkı kulağın hissi ayırt edemez; ama böyle bir parça aynı yanılgılarla sık sık büyürse yakalanır. En küçükte pek görülmeyen şey, birikip birleşerek büyüdüğünde görülür.
Peki hangi orantıdan başlamalı? Sorulan şeyden başlarsak soruyu kısaltırız. Sorulan şey, tonun iki eşit parçaya bölünüp bölünemeyeceğidir. Öyleyse tonu ele alalım ve iki eşit parçaya bölünemeyeceğini ispatlayalım. Biri bu ispatı öteki üst-parçalı karşılaştırmalara taşırsa, üst-parçalının bilinen tam bir sayıyla eşit parçalara ayrılamayacağı aynı şekilde gösterilir.
Tonu içeren ilk sayılar 8 ve 9'dur. Bunlar tabiatça birbirini izledikleri için aralarında orta sayı yoktur. Bunları yapabildiğim en küçük sayı olan 2 ile çarparım: 16 ve 18 olur. Bunların arasına tabiatça 17 düşer. 18'in 16'ya oranı tondur. Ama 18, 17 ile karşılaştırılınca onu ve on yedide birini içerir, on yedide bir de tabiatça on altıda birden küçüktür. Demek ki 16 ile 17'nin orantısı, 17 ile 18'inkinden büyüktür. Şöyle dizilsinler: A 16, C 17, B 18. Tonun tam yarısı C ile B arasına asla düşmez; çünkü CB orantısı CA orantısından küçüktür. Doğru yarı büyük parçaya doğru konmalıdır. Yarı D olsun. Tonun tam yarısı olan DB orantısı, tonun küçük parçası olan CB orantısından büyüktür; tonun büyük parçası olan AC orantısı da tonun yarısı olan AD orantısından büyüktür. AC orantısı bir-onaltıdabirli, CB orantısı bir-onyedidebirlidir. O hâlde tam yarının bir-onaltıdabirli ile
Omnes sesquioctavi inferni supernorum qui sex tonos efficiunt. LIBER TERTIUS. CAPUT PRIMUM. Adversus Aristoxenum demonstratio superparticularem proportionem dividi in aequa non posse, atque ideo nec tonum. Superiore volumine demonstratum est diatessaron consonantiam ex duobus tonis copulari ac semitonio, diapentes vero ex tribus tonis ac semitonio constare. Sed ea semitonia dimidium toni integrum non posse perficere, si sigillatim considerata tractentur, atque ideo diapason ad sex tonos nullo modo pervenire. Sed quoniam Aristoxenus musicus, judicio aurium cuncta permittens, hæc semitonia non arbitratur esse secundum Pythagoricos contractiora dimidio, sed sicut semitonia dicuntur, ita esse dimidietates tonorum, de eisdem rursus paulisper est disputandum, demonstrandumque prius nullam superparticularem habitudinem noto numero posse dividi in integram medietatem. Inter duos enim numeros superparticularem proportionem continentes, sive illi sint principales, quorum est unitas differentia, sive posteriores, nullus ita poterit medius numerus collocari, ut quam minimus proportionem tenet ad medium, eam medius teneat ad extremum, scilicet ut in geometrica proportione, sed aut differentias aequas facere potest, ut sit æqualitas secundum arithmeticam medietatem, aut harmonicam inter eosdem terminos medius numerus collocatus faciet medietatem, aut quamlibet aliam, quarum in arithmeticis fecimus mentionem. Quod si id demonstrabitur, nec illud quidem constare poterit, sesquioctavam proportionem, quae tonus est in dimidia posse discerni, quandoquidem sesquioctava omnis in superparticulari inaequalitatis genere consistit. Id vero melius inductione monstrabitur. Nam si per singulas proportiones consideratione deducta, scilicet superparticulares, nulla prorsus occurrit quae, interposito medio termino, aequis proportionibus dividatur, non est dubium quod superparticularis comparatio non possit in æqua partiri. Quod si videtur consonum auribus aliquid canere, cum cuilibet voci duobus tonis ac semitonio integro distans vocula comparetur, id non esse consonum natura monstratur. Sed quoniam sensus omnis quae minima sunt comprehendere nequeat, idcirco hanc differentiam, quae ultra consonum procedit, sensum aurium non posse distinguere, fore autem ut deprehendatur, si frequentissime talis particula per eosdem crescat errores. Nam quod in minimo haud sane cernitur, compositum conjunctumque cum jam magnum esse coeperit pervidetur. A qua igitur proportione est ordiendum? An compendium dabimus quæstioni, si ab eo de quo quæritur ordiamur. Id vero est tonus, in duo aequa possit partiri necne. Nunc igitur de tono est pertractandum, et quemadmodum non possit in duo æqua dividi demonstrandum est. Quam demonstrationem si quis ad reliquas superparticulares comparationes transferat, similiter demonstrabitur superparticularem in aequa noto atque integro numero separari non posse. Primi igitur tonum continentes numeri sunt 8 atque 9. Sed quoniam se isti ita naturaliter consequuntur, ut medius inter eos numerus non sit, eosdem binario, quo scilicet minimo possum, multiplico. Fiunt igitur 16 ac 18, inter hos vero naturaliter numerus cadit qui est 17 ; igitur 18 ad 16 tonus est. Sed 18 ad 17 comparatus habet eum tonum, et ejus septimam decimam partem. Septima decima vero pars minor est sexta decima naturaliter. Major est igitur proportio quæ sub 16 ac 17 numeris continetur, quam ea quae sub 17 ac 18. Qui disponantur hoc modo, et sit A 16, C 17, B 18. Medietas igitur integra toni inter C ac B nullo modo cadet. Minor est enim C B proportio C A proportione. Ad majorem igitur partem medietas rata ponenda est. Sit vero medietas D. Quoniam igitur D B quidem proportio, quod est integrum dimidium toni, major est C B proportione, quae est minor pars toni, A C autem proportio quae est major pars toni A D proportione major est, quod est dimidium toni, est autem A C proportio sesquisextadecima, C B autem sesquiseptimadecima, non est dubium quin integra medietas inter sesquisextamdecimam
PL63.1225bir-onyedidebirli arasına düşeceğinde şüphe yoktur. Ama bu tam sayıda asla bulunamaz.
17 sayısı 16 ile karşılaştırılınca bir-onaltıdabirli orantıyı tutar. 17'nin on altıda birini ararsak 1 ve 1'in on altıda biri bulunur. Bunu 17'ye eklersek 18 ve on altıda bir olur. 18 ve on altıda bir, 16 ile karşılaştırılırsa tonun ölçüsünü aşar; çünkü yalnız 18, 16 ile bir-sekizdebirli orantıyı korur. Demek ki bir-onaltıdabirli orantı iki kez alınınca tonu aşıyorsa, tonun tam yarısı değildir. İki kez alınınca bir şeyi aşan her şey, aştığı şeyin yarısından büyük görünür. Bu yüzden bir-onaltıdabirli tonun yarısı olmaz. Dolayısıyla bir-onaltıdabirli orantıdan büyük başka bir orantı da tonun yarısı olamaz; çünkü bir-onaltıdabirlinin kendisi tonun tam yarısından büyüktür.
Bir-onaltıdabirli orantıyı bitişik olarak bir-onyedidebirli izler. Bakalım bu iki kez alınınca tonu doldurmuyor mu? 18, 17'nin bir-onyedidebirlisini tutar. Aynı orantıda 18 ile başka bir sayıyı karşılaştırırsak 19 ve on yedide bir olur. 17 ile bir-sekizdebirli orantıda bir sayı karşılaştırırsak 19 ve sekizde bir olur. Sekizde bir on yedide birden büyüktür. Demek ki 17 ile 19 ve sekizde birin orantısı, 17 ile 19 ve on yedide birin orantısından büyüktür; bu sonuncusu iki bir-onyedidebirli orantıdır. Demek ki iki bir-onyedidebirli bir tonu doldurmaz. O hâlde bir-onyedidebirli tonun yarısı değildir; çünkü iki kez alınınca bütünü doldurmayan şey yarıyı içermez. Yarı iki katına çıkınca, yarısı olduğu şeye daima eşit olur.
ac sesquiseptimamdecimam cadat. Sed hoc in integro numero nullo modo poterit inveniri. Integra toni medietas. Integra toni medietas si dari queat. Tonus sesquioctava proportio. Totum hoc spatium. Quoniam vero ad 16 numerum 17 numerus comparatus, sesquisextamdecimam obtinet proportionem, si ejusdem 17 numeri sextam decimam requiramus, erit unitas, atque unitatis pars 16, hanc si eidem 17 numero conjungamus, fiunt 18 et pars sexta decima. Si igitur 18 et pars sexta decima a 16 numero comparetur, recte toni mensuram videtur excedere, cum ad eum solus 18 numerus sesquioctavam custodiat proportionem. Unde fit ut quoniam supersesquisextadecima proportio tonum bis aucta transcendit, non sit integrum toni dimidium. Quidquid enim bis ductum transcendit aliquid, id ultra dimidium illius esse videbitur quod transcendit. Quocirca super sesquisextadecima, non erit toni dimidium. Ac per hoc, nec alia ulla major sesquisextadecima proportione toni poterit esse dimidium, cum ipsa sesquisextadecima integro toni dimidio sit major. Sed quoniam, sesquisextamdecimam proportionem continua sequitur sesquiseptimadecima, videamus an ea tonum bis multiplicata non impleat, 17 igitur numeri sesquiseptimamdecimam partem tenet terminus 18. In eadem igitur proportione si ad 18 numerum alium comparemus, erit 19 et septimadecima pars. Quod si ad 17 terminum in sesquioctava proportione positum numerum comparemus, fient 19, et pars octava. Major vero est pars octava parte septima decima. Major igitur est proportio numerorum 17 ac 19 et octava quam ea quæ in 17 ac 19 et parte septima decima continetur, quae sunt scilicet bis sesquiseptimaedecimae proportiones. Duæ igitur sesquiseptimaedecimae unum tonum non videntur implere. Non est igitur sesquiseptimadecima toni dimidium, quoniam quæ duplicata non implet integrum non continet dimidium. Semper enim dimidium duplicatum cujus dimidium est coaequatur. Su persesq u isextadecima proportio, Supersesquisextadecima proportio, Totum hujus toni spatium ex duobus apotomis. Tonus non integer ex duabus diesibus deficiens a tono integro commate. Proportio sesquioctava tonum integrum ex diesi et apotome habeas. Tonus. Supersesquisextadecima proportio. Proportio sesquioctava et 81 non sesquiseptimadecima.
PL63.1227Bölüm II. Bir-Üçtebirli Orantıdan İki Ton Çıkarılınca Tonun Yarısının Kalmadığı
Bir-üçtebirli orantıdan iki ton çıkarılınca kalan sayıları dizersek, iki tondan sonra kalan orantının tam yarım ton sayılıp sayılmayacağını inceleyebiliriz. Böyle bulunursa diatessaron uyumunun iki ton ve tam bir yarım tonla birleştiği de kanıtlanmış olur. Yukarıda ilk terim 192'ydi. Buna karşı 256 bir-üçtebirli orantıyı tutuyordu. 216, ilk terimle ton yapar; 243 de 216 ile ton yerini tutar. Demek ki diatessaron'un bütün orantısından kalan şey, 243 ve 256 birlikte bulunan ilişkidir. Bu tam tonun yarısı olarak kanıtlanırsa, diatessaron'un iki ton ve yarım tondan oluştuğundan şüphe edilemez.
Tonun yarısının bir-onaltıdabirli ile bir-onyedidebirli orantı arasında bulunduğu ispatlandığına göre, bu orantı da bu karşılaştırmayla ölçülmelidir. Uzatmayalım: 243'ün on sekizde birini alıyorum, 13 buçuk eder. Bunu ona eklersem 256 buçuk olur. Demek ki 256'nın 243'e orantısı, bir-onsekizdebirli ilişkiden küçüktür. Tonun yarısı bir-onaltıdabirliden küçük, bir-onyedidebirliden büyüktür. Bir-onsekizdebirli ise bir-onyedidebirli ilişkiden küçüktür. Diatessaron'dan iki ton çıkarılınca kalan 256'nın 243 ile karşılaştırılması da bir-onsekizdebirliden küçüktür. O hâlde bu iki sayının orantısının yarım tondan çok daha küçük olduğunda şüphe yoktur.
Bölüm III. Aristoksenos'a Karşı: Diatessaron Uyumunun İki Ton ve Yarım Tondan, Diapason'un Altı Tondan Oluşmadığının İspatları
Aristoksenos'un dediği gibi diatessaron uyumu iki ton ve yarım tonla birleşiyorsa, iki diatessaron uyumu zorunlu olarak beş ton yapar; diapente ve diatessaron birleşerek bir diapason yaptığına göre, altı tona ardışık orantıda eşit olur. Biraz önce altı ton dizmiştik: En küçük sayı 262.144'tü, buna karşı altıncı tonda son sayı 531.441 konmuştu, beşinci tonu 472.392 tutuyordu. Şöyle dizilsinler:
| 262.144 | 472.392 | 531.441 |
|---|
Şimdi küçük sayılar, yani beş ton üzerine konuşalım. Diatessaron iki ton ve yarım tondan, iki diatessaron da beş tondan oluşsaydı, 262.144'ten yukarı bir diatessaron gerip 472.392'den aşağı başka bir diatessaron gevşetince, iki hareketin sonunda aynı sayı bulunurdu. Şöyle yapılır: 262.144'ten diatessaron gererim, yani bir-üçtebirlisini alırım: 349.525 ve üçte bir bulunur. 472.392'den bir-üçtebirli orantı kadar gevşetirim: 354.294 bulunur. Bu orantıları şöyle dizelim: Birinci sayı A, ikincisi B, üçüncüsü C, dördüncüsü D olsun.
| A | B | C | D |
|---|---|---|---|
| 262.144 | 349.525⅓ | 354.294 | 472.392 |
A terimi D teriminden beş ton uzaktır; Aristoksenos'un sandığı gibi diatessaron iki ton ve yarım tonla birleşiyorsa, bir diatessaron A ile B arasına, öteki C ile D arasına konduğuna göre, B ve C terimleri farklı değil bir ve aynı olmalıdır;
CAPUT II. Ex sesquitertia proportione sublatis duobus tonis, toni dimidium non relinqui. Jam vero si eos numeros disponamus qui de sesquitertia proportione duobus tonis retractis relinquuntur, in his considerare possumus utrum ea proportio quæ post duos tonos relinquitur, integri loco semitonii censeatur ; quod si ita repertum sit, illud quoque est comprobatum diatessaron consonantiam duobus tonis atque integro semitonio copulari. Erat igitur superius terminus primus 192. Ad hunc sesquitertiam proportionem tenebant 256. Sed ad primum terminum 216 faciunt tonum. Ad 216 rursus 243 toni obtinent locum. Est igitur quod relinquitur ex diatessaron tota proportione, ea scilicet habitudo quae in 243 et 256 unitatibus constat. Haec igitur si probatur integri toni esse dimidium, dubitari non potest diatessaron ex duobus tonis semitonioque constare. Quoniam igitur demonstratum est toni dimidium inter sesquisextamdecimam et sesquiseptimamdecimam proportionem locari, ab hac comparatione etiam haec proportio metienda est. Ne enim longius progrediamur, sumo ex 243 octam decimam partem, ea fit 13 et semis. Hanc si eisdem apposuero, fiunt 256 et semis. Apparet igitur minorem proportionem esse 256 ad 243 sesquioctavadecima habitudine. Quod si dimidius tonus major quidem est in sesquisextadecima, minor vero in sesquiseptima decima proportione, sesquioctavadecima vero minor est sesquiseptimadecima habitudine, ducentorum vero 56 ad ducentos 43 comparatio, quæ scilicet relinquitur ex diatessaron duobus retractis tonis, minor est sesquioctavadecima : non est dubium quin haec duorum numerorum proportio semitonio longissime diminutior sit. CAPUT III. Adversum Aristoxenum demonstrationes diatessaron consonantiam ex duobus tonis et semitonio non constare, nec diapason sex tonis. Quod si (ut ait Aristoxenus) diatessaron consonantia ex duobus tonis semitonioque conjungitur, duae diatessaron consonantiæ necessario quinque tonos efficient, et diapente ac diatessaron junctæ, sicut unum diapason jungunt, ita sex tonis continua proportione coaequantur. Et quoniam paulo ante sex disposuimus tonos, quorum minimus erat numerus 262144, ad hunc vero ultimus in sexto collocabatur tono numerus 531441, quintum vero retinebant tonum 472392, disponantur hoc modo : Nunc igitur de minoribus numeris, id est quinque tonis, loquamur. Si ergo diatessaron duobus tonis ac semitonio, bis vero diatessaron quinque consisteret tonis, cum ex 262144 diatessaron intenderem, cumque de 472392 aliud diatessaron remitterem, idem inter utramque intentionem remissionemve numerus inveniretur. Id autem fit hoc modo : a numero qui est 262144 diatessaron intendo, id est sesquitertium, qui fit in 349525 et triente. Rursus de 472392 numeris remitto sesquitertiam proportionem, quae fit in 354294, has igitur proportiones disponamus hoc modo, et sit primus quidem numerus A, secundus vero B, tertius C, quartus D. Quoniam igitur A terminus ab D termino quinque remotus est tonis, quoniamque diatessaron in duobus tonis ac semitonio jungitur, ut Aristoxenus arbitratur, unumque diatessaron, inter A atque B, aliud vero inter C atque D positum est, B et C terminos non oportet esse diversos, sed unos atque eosdem,
PL63.1229öyle ki tam beş ton iki diatessaron uyumundan oluşmuş görünsün. Oysa aralarında 4768 ve üçte iki fark vardır. Demek ki diatessaron hiçbir şekilde iki ton ve yarım tonla birleşmez.
Bölüm IV. Diapason Uyumunun Altı Tondan Bir Komma Kadar Aşıldığı ve Komma'nın En Küçük Sayısı
Bu farkı tam sayılarla koymak istersek, üçte ikiye üçte bir eklenirse tam birlik olur; bu üçte bir, üçte ikinin yarısıdır. Bütün farkın yarısını, yani 2384 ve üçte biri farka eklersem toplam 7153 olur. Bu demin komma orantısını tutan sayıdır. Komma, altı tonun diapason uyumunu aştığı şeydir ve ilk olarak 7153 birlikte bulunur. Farka kendi yarısını ekleyip 7153'e çıkardığımız gibi, bütün A, B, C, D terimlerine de kendi yarılarını ekleyelim. Hepsinde orantı yukarıdaki gibi kalır. Beş ton ile iki diatessaron arasındaki fark, altı ton ile diapason uyumu arasındaki fark, yani 7153 birlik olur. Buradan beş tonun iki diatessaron'u, altı tonun bir diapason'u bir komma kadar aştığı sonucu çıkar; bu da ilk olarak 7153 birlikte bulunur. Aşağıdaki tablo bunu açıklar:
| A | B | C | D |
|---|---|---|---|
| 393.216 | 524.288 | 531.441 | 708.588 |
Altı ton böylece diapason'u bir komma ile aşar.
Bölüm V. Philolaos Tonu Nasıl Böler?
Pythagorasçı Philolaos tonu başka bir yolla bölmeye çalıştı. Tonun başlangıcını, ilk tek sayıdan ilk küpü yapan sayıya dayandırdı; bu Pythagorasçılarda çok saygındı. İlk tek sayı 3'tür; 3 kere 3, 9 eder; bunu da 3 ile çarparsan zorunlu olarak 27 çıkar.
ut integre quinque toni ex duabus diatessaron consonantiis constare videantur. Nunc vero quoniam est differentia 4768 et besse, arguitur diatessaron minime tonis duobus ac semitonio conjungi. CAPUT IV. Diapason consonantiam a sex tonis commate excedi, et qui sit minimus numerus commatis. Sed hanc si quaerimus in integris numeris differentiam collocare, quoniam in ea parte quae est besse pars tertia si addatur, plenam efficit unitatem, quae pars tertia ejusdem besse dimidium est, si totius differentiae dimidium eidem adjecero, quod est 2384 et triens, sit omnis summa 7153. Quae dudum commatis proportionem tenebat. Comma enim est quo sex toni superant diapason consonantiam, quod in primis 7153 unitatibus continetur. Ut igitur differentiae dimidium proprium adjecimus, ut in 7153 excresceret, ita etiam cunctis A B C D terminis medietates proprias adjungamus, eadem erit in omnibus quae supra proportio, fietque eadem inter quinque tonos ac bis diatessaron differentia quae est inter sex tonos ac diapason consonantiam differentia, scilicet 7153 unitates. Unde colligitur quinque tonos bis diatessaron, et sex tonos unum diapason tamen commate superare. Quod in primis 7153 unitatibus invenitur. Id autem patefaciet hæc subjecta descriptio : Sex toni. — Excedent ergo sex toni diapason commate. CAPUT V. Quemadmodum Philolaus tonum dividat. Philolaus vero Pythagoricus alio modo tonum dividere tentavit; statuens scilicet primordium toni ab eo numero qui primus cubum a primo impari (quod maxime apud Pythagoricos honorabile fuit) efficeret. Nam cum ternarius numerus primus sit impar, ter tres 9, atque id ter si duxeris, 27 necessario exsurgent
PL63.123127, 24 sayısından bir ton uzaktır ve 3 farkını korur; çünkü 3, 24 toplamının sekizde biridir. Bu ona eklenince 3'ün ilk küpü olan 27 çıkar. Philolaos bundan iki parça yapar: Yarıdan büyük olana apotomē, yarıdan küçük olana diesis der; sonrakiler buna küçük yarım ton demiştir. Bunların farkına komma der ve ilk diesis'in 13 birlikte bulunduğunu düşünür; çünkü bu fark 256 ile 243 arasında görülmüştür. Aynı 13 sayısı 9, 3 ve 1'den oluşur. 1 noktanın yerini tutar, 3 ilk tek çizginin, 9 ilk tek karenin. Bu sebeplerle 13'ü, yarım ton denen diesis olarak koyar; 27'nin 14 birlikten oluşan kalan parçasını apotomē sayar. 13 ile 14 arasında fark 1 olduğu için 1'in komma yerine konması gerektiğini düşünür. Tonun bütününü de 27 birliğe koyar; çünkü birbirinden bir ton uzak olan 216 ile 243 arasındaki fark 27'dir.
Bölüm VI. Tonun İki Yarım Ton ve Bir Komma'dan Oluştuğu
Buradan kolayca görülür ki ton iki küçük yarım ton ve bir komma'dan oluşur. Bütün ton apotomē ve yarım tondan oluşuyorsa, yarım ton da apotomē'den bir komma ile farklıysa, apotomē küçük yarım ton ve komma'dan başka bir şey değildir. Tondan iki küçük yarım ton çıkarılırsa komma kalır.
Bölüm VII. Tonun İki Yarım Tonu Bir Komma Kadar Aştığının İspatı
Bu şöyle de kanıtlanır: Diapason beş ton ve iki küçük yarım tonu içeriyor, altı ton da diapason uyumunu bir komma ile aşıyorsa, iki uzaklıktan beşer ton çıkarılınca diapason'dan iki küçük yarım ton, altı tondan bir ton kalır. Bu ton, kalan iki yarım tonu bir komma ile aşar. Aynı iki yarım tona komma eklenirse tona eşit olurlar. Demek ki bir ton, iki küçük yarım ton ve ilk olarak 7153 birlikte bulunan komma'ya eşittir.
Bölüm VIII. Yarım Tondan Küçük Aralıklar
Philolaos bunları ve daha küçük uzaklıkları şu tariflerle sınırlar: Diesis, bir-üçtebirli orantının iki tondan büyük olduğu uzaklıktır. Komma, bir-sekizdebirli orantının iki diesis'ten, yani iki küçük yarım tondan büyük olduğu uzaklıktır. Skhisma, komma'nın yarısıdır. Diaskhisma, diesis'in, yani küçük yarım tonun yarısıdır.
Buradan şu çıkar: Ton temel olarak küçük yarım ton ve apotomē'ye bölünür. İki yarım ton ve komma'ya da bölünür; dolayısıyla dört diaskhisma ve komma'ya bölünür. Tonun tam yarısı olan yarım ton ise iki diaskhisma'dan, yani bir küçük yarım tondan, bir de komma'nın yarısı olan skhisma'dan oluşur. Bütün ton iki küçük yarım ton ve komma'dan oluştuğuna göre, biri onu tam bölmek isterse bir küçük yarım ton ve komma'nın yarısını elde eder. Küçük yarım ton iki diaskhisma'ya bölünür; komma'nın yarısı da bir skhisma'dır. Demek ki tam yarım tonun iki diaskhisma ve bir skhisma'ya bölüneceği doğru söylenmiştir. Böylece tam yarım ton küçük yarım tondan bir skhisma kadar farklıdır. Apotomē ise küçük yarım tondan iki skhisma kadar farklıdır; çünkü farkı bir komma'dır, iki skhisma da bir komma eder.
qui ad 24 numerum tono distat, eamdem ternarii differentiam servans. Ternarius enim 24 summae octava pars est. Quae eisdem addita primum a ternario cubum 20 ac 7 reddit. Ex hoc igitur Philolaus duas efficit partes : unam quae dimidio sit major, eamque apotomen vocat ; reliquam quae dimidio sit minor, eamque rursus diesim dicit, quam posteri semitonum minus appellavere. Horum vero differentiam comma ac primum diesim in 13 unitatibus constare arbitratur, eo quod hoc inter 256 et 243 pervisa sit differentia. Quodque idem numerus, id est 13, ex novenario ternario atque unitate consistat, quae unitas puncti obtineat locum. Ternarius vero primae imparis lineæ. Novenarius primi imparis quadrati. Ex his igitur causis cum 13 diesim ponat, quod semitonium nuncupatur, reliquam 27 numeri partem quae ex 14 unitatibus continetur, apotome esse constituit. Sed quoniam inter 13 et 14 unitas differentiam facit, unitatem loco commatis censet esse ponendam, totum vero tonum in 27 unitatibus locat, eo quod inter 216 ac 243 qui inter se distant tono 27 sit differentia. Toni divisio secundum Philolaum. CAPUT VI. Tonum ex duobus semitoniis ac commate constare. Ex quibus facile apparet tonum duobus semitoniis minoribus et commate constare. Nam si totus tonus ex apotome constat ac semitonio, semitonium vero ab apotome differt commate ; nihil est aliud apotome nisi semitonium minus et comma. Si igitur duo semitonia minora de tono quis auferat, comma fit reliquum. CAPUT VII. Demonstratio, tonum duobus semitoniis commate distare. Idem vero hoc quoque probabitur modo. Nam si diapason quinque tonis ac duobus minoribus semitoniis continetur, superantque sex toni diapason consonantiam uno commate, non est dubium quin tonis quinis ab utroque spatio sublatis fiant reliqua ex diapason quidem duo semitonia minora, de sex vero tonis tonus. Atque hic tonus haec duo semitonia quae relinquuntur vincit commate. Quod si duobus eisdem semitoniis comma reponatur, æquabunt tonum ; constat igitur unum tonum duobus semitoniis minoribus et commati, quod in 7153 primis unitatibus invenitur, aequari. CAPUT VIII. De minoribus semitonii intervallis. Philolaus igitur haec atque his minora spatia talibus diffinitionibus includit. Diesis, inquit, est spatium quo major est sesquitertia proportio duobus tonis. Comma vero est spatium quo major est sesquioctava proportio duabus diesibus, id est duobus semitoniis minoribus. Schisma est dimidium commatis. Diaschisma vero dimidium dieseos, id est semitonii minoris. Ex quibus illud colligitur, quoniam tonus quidem dividitur principaliter in semitonium minus atque apotomen. Dividitur etiam in duo semitonia et comma, quo fit ut dividatur in quatuor diaschismata et comma. Integrum vero dimidium toni quod est semitonium, constat ex duobus diaschismatibus, quod est unum semitonium minus, et schismate, quod est dimidium commatis. Quoniam cum totus tonus ex duobus semitoniis minoribus et commate conjunctus est, si quis id integre dividere velit, faciet unum semitonium minus commatisque dimidium. Sed unum semitonium minus dividitur in duo diaschismata. Dimidium vero commatis unum schisma est. Recte igitur dictum est integre dimidium tonum in duo diaschismata atque unum schisma posse partiri. Quo fit ut integrum semitonium a minore semitonio uno schismate differre videatur, apotome autem a minore semitonio duobus schismatibus differt, differt enim commate ; sed duo schismata unum perficiunt comma.
PL63.1233Bölüm IX. Tonun Parçalarını Uyumlar Yoluyla Bulmak
Bunlar üzerine bu kadar yeter. Şimdi istenen uzaklıkları musiki uyumları yoluyla nasıl kâh gerip kâh gevşetebileceğimizi söylemek gerekiyor. Bunu çizgilerle yapacağız; çizdiğimiz çizgiler sesin yerini tutar. Ama artık işin aklı kendini göstersin.
Bir ton uzaklığını uyum yoluyla, tiz yönde ve pes yönde bulmak isteyelim. Ses B olsun. Ondan yukarı, B'den diapente uzaklığında bir başka ses olan C'ye gererim. Sonra C'den D'ye bir diatessaron uyumu gevşetirim. Diapente ile diatessaron arasındaki fark bir ton olduğu için DB uzaklığının ton olduğu bulunur. Tonu pes yönde ise şöyle elde ederiz: B'den F'ye diatessaron gererim, F'den K'ya diapente gevşetirim; KB bir ton olur. Dikkatli okur, DB'de tonun tiz yönde, KB'de pes yönde kurulduğunu görecektir.
Tonun küçük parçasını uyum yoluyla tiz yönde ve pes yönde bulmak isteyelim. Tonun küçük parçası, diatessaron uyumunun iki tonu aştığı uzaklıktır. Ses A olsun. A'dan B'ye diatessaron gererim. B'den C'ye yine diatessaron gererim, C'den D'ye diapente gevşetirim; BD ton olur. D'den E'ye yine diatessaron gererim, E'den F'ye yine diapente gevşetirim; DF ton olur. Demek ki BD ve DF iki tondur. BA ise tam bir diatessaron'du. Öyleyse FA tonun küçük parçasıdır; buna yarım ton denir.
Pes yönde ise şöyle: Ses A olsun. Uyum yoluyla C'ye iki ton gererim, C'den K'ya diatessaron gevşetirim; KA tonun küçük parçası olur. Yapılması gereken de buydu.
Üç tondan bir diatessaron çıkarırsak apotomē kalır. Üç ton AB, BC, CD olsun; bunlardan AE diatessaron'u çıkarılsın. EC küçük yarım ton olur; öyleyse ED apotomē'dir.
Bu apotomē'yi, işimize gelirse, şöyle bulacağız. Önce tiz yönde: A'dan B'ye üç ton gererim, B'den C'ye diatessaron uyumu gevşetirim; kalan CA apotomē olur. Aynı uzaklığı pes yönde kurmak istersek şöyle yapılır: Ses A olsun. Küçük yarım ton gererim, bu AD'dir;
CAPUT IX. De toni partibus per consonantias sumendis. Sed de his quidem hactenus. Nunc vero illud videtur esse dicendum, quemadmodum per consonantias musicas imperata possimus spatia nunc extendere, nunc vero remittere. Id autem a line aliter fiat, lineaeque quas describimus vocis accipiuntur loco. Sed sese jam ratio ipsa demonstret. Sit propositum toni spatium per consonantiam sumere, in acutum scilicet atque gravem. Sit sonus B, ab hoc intendo alium sonum qui diapente spatio ab eo quod est B distet ad eum qui est C. Ad hoc remitto diatessaron consonantiam ad id quod est D, et quoniam inter diapente ac diatessaron tonus differentiam facit, D B spatium tonus repertus est. Ad graviorem vero partem ita modulabimur tonum. Ab eo quod est B diatessaron intendo ad F, et ab F diapente remitto ad K. Erit K B tonus. Animadvertet igitur diligens lector ad D B quidem ad acutam partem effectum tonum, ad K B autem ad gravem. Sit propositum minorem toni partem per consonantiam sumere in acutam partem atque gravem. Minor vero toni pars est spatium quo duos tonos diatessaron consonantia transcendit. Sit enim sonus A, intendo ab A diatessaron ad B. Rursus intendo ab B diatessaron ad C, ab C remitto diapente ad D. Tonus est igitur B D. Rursus ab D intendo diatessaron ad E. Remitto iterum ad E diapente ad F. Tonus est igitur D F. Duo igitur sunt toni B D, D F. Et erat B A integrum diatessaron. Erit igitur F A minor; toni pars, quod semitonium nuncupatur. Ad graviorem vero partem hoc modo: sit sonus A, intendo duos tonos per consonantiam ad C, diatessaron vero a C remitto ad K; erit igitur K A minor toni pars, quod oportebat efficere. Si ergo a tribus tonis diatessaron auferamus, apotome fit reliqua. Sint enim tres toni A B, B C, C D; ab his auferatur A E diatessaron. Erit igitur E C se. mitonium minus;-apotome igitur est E D. Hanc igitur apotomen si sit commodum sic sumemus. Ac primum quidem ad acutum. intendo tres tonos, ab A eos qui sunt ad B, et ab eo quod est B ad C diatessaron consonantiam remitto, fit C A apotome reliqua. Quod si idem spatium ad gravem sonum velimus efficere, fit hoc modo: sit sonus A, intendo semitonium
PL63.1235D'den bir ton gevşetirim, bu DE'dir. EA aradığımız apotomē olur.
Komma'yı tiz yönde bulmak isteyelim. Ses A olsun. AB apotomē'sini gererim, BC küçük yarım tonunu gevşetirim. Yarım ton apotomē'den bir komma küçük olduğuna göre CA komma olur. Pes yönde ise şöyle: A sesinden küçük yarım ton gererim, bu AD'dir; D'den apotomē gevşetirim, bu DE'dir. Komma EA olur.
Bölüm X. Yarım Tonu Bulma Kuralı
Bütün bu uyumların zihinde ve kulakta iyice yerleşmiş olması gerekir. Akılla ve ilimle bir araya getirilmeleri, kullanım ve alıştırmayla çok iyi bilinir hâle gelmedikçe boşunadır. Ama musiki terbiyesinde giriştiğimiz iş, musikide ilerlemiş kimselerin yapabildiği gibi hemen kulaklarla değil şimdilik akılla değerlendirilsin diye, bulunması biraz daha zor görünen uzaklığın, yani küçük yarım tonun bulunmasına tek bir örnek vereceğiz; öyle ki tiz ve pes iki yönde de düzenli bir yolla bulunabilsin.
AB bir diatessaron olsun. AB'nin çevresinde, pes ve tiz yönde, ona uyumlu küçük yarım tonu elde etmemiz gerekiyor. BC diatessaron'unu gererim. Sonra CD diapente'sini gevşetirim. BD bir ton olur; çünkü diapente uyumu diatessaron uyumunu bir ton aşar: CD uzaklığı CB uzaklığını BD uzaklığı kadar aşar. Yine DE diatessaron'unu gererim, EF diapente'sini gevşetirim. DF bir ton olur. DB de bir tondu. Öyleyse AF küçük yarım tondur; çünkü AB diatessaron uzaklığından FD ve BD iki tonu çıkarılınca bu kalır.
Yine AG diatessaron'unu gevşetirim, GH diapente'sini gererim. AH bir ton olur. AF yarım tondu; demek ki FH apotomē'dir. Yine HK diatessaron'unu gevşetirim, KL diapente'sini gererim. HL bir ton olur. HA da bir tondu. Öyleyse LB küçük yarım tondur. BD bir tondu; demek ki LD apotomē'dir. Yine FM diatessaron'unu gererim; BM yarım ton olur. LN diatessaron'unu gevşetirim; NA yarım ton olur.
Böylece AB diatessaron'unun çevresinde uyum yoluyla iki yarım ton bulunmuştur: tiz yönde BM, pes yönde NA. MN'nin bütünü ise diapente'den küçüktür. Çünkü beş yarım tondan ve iki kez alınmış apotomē'den, yani iki ton ve üç küçük yarım tondan oluşur. İki yarım ton bir tonu dolduramaz, bir komma artar; bu yüzden MN uzaklığının bütünü diapente uyumu uzaklığından bir komma küçüktür. Dikkatli okur bunu kolayca anlayacaktır.
Komma'nın hesabına biraz değindiğimize göre, aynı komma'nın nasıl bir orantıda bulunduğunu göstermekten de kaçınmamalıyız. Komma kulağın kavrayabildiği en son aralıktır. Küçük ve büyük yarım tonun tek tek kaç komma'dan, tonun da kaç komma'dan oluştuğunu söylemek gerekir. İşe uygun bir başlangıçtan girelim.
Bölüm XI. Üst-Parçalının Eşit Parçalara Bölünemeyeceğine Dair Arkhytas'ın İspatı ve Eleştirisi
Üst-parçalı orantı, orantılı olarak ortaya konan bir sayıyla eşit parçalara ayrılamaz. Bu sonra sağlam biçimde ispat edilecektir. Arkhytas'ın koyduğu ispat ise fazlasıyla gevşektir. O şöyledir: "AB üst-parçalı orantı olsun," der. "Aynı orantıdaki en küçük sayıları, C ve E'yi alırım. C ve E aynı orantıdaki
minus, id quod est AD, remitto ad D tonum qui est D E. Erit igitur E A ea quam requirimus apotome. Sit propositum in acutam partem comma sumere, sit sonus A; intendo apotomen A B, remitto semitonium minus B C, et quoniam semitonium apotome minus est commate, comma erit C A. Rursus ad gravem partem hoc modo intendo: ab A sono semitonium minus, id quod est A D, ad D vero remitto apotomen, id quod est D E. Erit igitur comma E A. CAPUT X. Regula sumendi semitonii. Oportet vero has omnes consonantias rite esse animo atque auribus notas; frustra enim haec ratione et scientia colliguntur; nisi fuerint usu atque exercitatione notissima. Ut vero id quod institutione musicae adorsi sumus non mox auribus, quod jam provectorum in musica est, sed ratione interim censeatur, unum dabimus exemplum inveniendi spatii, quod videtur esse paulo difficilius, scilicet semitonii minoris, ut in utramque partem, acutam scilicet atque gravem, rato possit ordine reperiri. Sit diatessaron A B: oportet igitur circa A B consonam minus semitonium ad graviorem partem acutioremque deducere. Intendo igitur B C diatessaron. Remitto rursus diapente C D. Erit igitur tonus B D; diatessaron enim consonantia a diapente consonantia tono superatur, et C B spatium ab C D spatio B D spatio transcenditur. Rursus intendo diatessaron D E, remitto autem diapente E F. Tonus est igitur D F. Sed D B tonus erat. Semitonium igitur minus est A F, quod, substractis duobus tonis F D, B D ab A B diatessaron spatio relinquitur. Rursus remitto diatessaron A G, intendo diapente G H. Erit igitur A H tonus. Sed erat A F semitonium. Erit igitur F H apotome. Rursus remitto diatessaron H K, intendo diapente K L: tonus igitur est H L. Erat autem tonus H A. Semitonium igitur minus est L B. Sed erat tonus B D. Erit igitur L D apotome. Rursus intendo diatessaron F M. Semitonium igitur est B M. Remitto diatessaron L N; semitonium igitur est N A. Per consonantiam igitur sumpta sunt circa A B diatessaron, dua semitonia, B M quidem ad acutum; N A vero ad gravem partem; totumque M N minus est quam diapente. Constat enim ex quinque semitoniis, et apotome geminata ex duobus igitur tonis et tribus semitoniis minoribus; et quoniam duo semitonia unum tonum implere nequeunt, sed relinquitur comma, totum M N spatium minus est spatio diapente consonantiæ uno commate. Quod facillime diligens lector intelliget. Sed quoniam paululum de commatis ratione prædiximus, non est diffugiendum et in quali proportione idem ipsum comma contineatur ostendere. Est enim comma quod ultimum comprehendere possit auditus, dicendumque est semitonium minus ac semitonium majus, quantis singillatim commatibus constare videantur. Ipse quoque tonus quantis rursus commatibus conjungitur. Ac primum hinc conveniens sumatur initium. CAPUT XI. Demonstratio, Archytae superparticularem in æqua dividi non posse, ejusque reprehensio. Superparticularis proportio scindi in aequa medio proportionaliter interposito numero non potest. Id vero posterius firmiter demonstrabitur. Quam enim demonstrationem ponit Archytas, nimium fluxa est. Haec vero est hujusmodi: Sit, inquit, superparticularis proportio A B. Sumo in eadem proportione minimos C E. Quoniam igitur sunt minimi in eadem
PL63.1237en küçük sayılar olduğuna ve üst-parçalı olduklarına göre E sayısı C sayısını, C'nin bir parçası kadar aşar. Bu parça D olsun. Diyorum ki D sayı değil, birlik olacaktır. Çünkü D sayıysa ve C'nin parçasıysa, C sayısını ölçecektir; bu yüzden E sayısını da ölçecektir. Şu hâlde D sayısı hem C'yi hem E'yi ölçecektir; bu ise imkânsızdır. Çünkü başka herhangi sayılarla aynı orantıda olan en küçük sayılar birbirine göre asaldır ve aralarında yalnız birlik farkı vardır. Demek ki D birliktir; yani E sayısı C sayısını bir birlik aşar. Bu yüzden araya orantıyı eşit biçimde bölecek hiçbir orta sayı giremez. Dolayısıyla bu orantıyı taşıyan sayılar arasına da aynı orantıyı eşit biçimde bölecek bir orta sayı konamaz."
Arkhytas'ın gerekçesine göre üst-parçalıda orantıyı eşit bölecek orta terim bulunmamasının sebebi, aynı orantıdaki en küçük sayıların yalnız bir birlik farklı olmasıdır. Sanki katlı orantıda da en küçük sayıların payına aynı bir birlik farkı düşmüyormuş gibi! Oysa görüyoruz ki kökte bulunanlardan başka birçok katlı sayı vardır ki aralarına aynı orantıyı eşit bölen bir orta terim yerleştirilebilir. Bizim Aritmetik'imizi dikkatle inceleyen bunu daha kolay anlar. Şunu eklemek gerekir: Arkhytas'ın düşündüğü şey yalnız üst-parçalı orantıda böyle olur; bunu genel olarak söylememek gerekir. Şimdi sıradakine dönelim.
Bölüm XII. Komma Hangi Sayı Orantısındadır: 75'in 74'e Oranından Büyük, 74'ün 73'e Oranından Küçük Oluşu
Önce şunu söylüyorum: Komma'yı içeren sayılar arasındaki orantı, 75'in 74'e oranından büyük, 74'ün 73'e oranından küçüktür. Bu şöyle ispat edilir.
Önce şunu hatırlamak gerekir: Altı ton diapason'u bir komma ile aşar. A 262.144 olsun. B, ona göre diapason uyumunu, yani iki katlı orantıda 524.288'i tutsun. C ise A sayısından altı ton uzaklaşsın, yani 531.441 olsun. Bunların hepsi ikinci kitaptaki ton diziliminden çıkarılır. Şu hâlde B ile C arasında komma orantısı vardır. B sayısını C sayısından çıkarırım; kalan D, 7153 birlikten oluşur. Bu D sayısı B sayısının yetmiş üçte birinden küçük, yetmiş dörtte birinden büyüktür. Çünkü 7153 olan bu D sayısını yetmiş üç ile çarparsam 522.169 birlikten oluşan E sayısı çıkar. Yetmiş dört ile çarparsam F sayısı, yani 529.322 çıkar. Yetmiş üç ile çarpılan E, B sayısından küçüktür; yetmiş dört ile çarpılan F, B sayısından büyüktür.
Demek ki D'nin B'nin yetmiş üçte birinden küçük, yetmiş dörtte birinden büyük olduğu doğru söylenmiştir. Bu yüzden C sayısı B sayısını, B'nin yetmiş üçte birinden küçük, yetmiş dörtte birinden büyük bir parçası kadar aşar. Dolayısıyla C'nin B'ye orantısı 75'in 74'e oranından büyük, 74'ün 73'e oranından küçüktür. Çünkü ilkinde birlik küçük sayının yetmiş dörtte biri, ikincisinde yetmiş üçte biridir.
Aynı şey başka türlü de açıklanabilir; ama önce şu öncül konmalıdır: Bir orantıdaki sayılara kendi farkları eşit olarak eklenirse, eklemeden sonra çıkan sayılar arasındaki orantı, eklemeden önceki sayılar arasındaki orantıdan küçük olur. Örneğin 6 ve 4'e, farkları olan 2 eklenirse 8 ve 6 olur. 6 ile 4 arasında bir-buçuklu, 8 ile 6 arasında bir-üçtebirli orantı vardır; bir-üçtebirli orantı ise bir-buçukludan küçüktür.
Bu söylendikten sonra, komma orantısını içeren yukarıdaki sayıları dizelim: 531.441, A olsun; 524.288, B olsun; farkları 7153 de C olsun. C sayısı, A'dan büyük bir sayıyı yetmiş beş kez ölçsün. C'yi yetmiş beş ile çarparsam 536.475 olan D çıkar. D sayısı A'yı E sayısı kadar, yani 5034 aşar. Yine C sayısı, B'den büyük bir sayıyı yetmiş dört kez ölçsün, yani yetmiş dört ile çarpılsın; 529.322 olan F çıkar. Bu F,
proportione C E, et sunt superparticulares, E numerus C numerum parte una sua ejusque transcendit. Sit autem hæc D. Dico quoniam D non erit numerus, sed unitas. Si enim est numerus D et pars ejus est qui est C, metietur D numerus C numerum. Quocirca et E numerum metietur. Quo fit ut C quoque metiatur, utrumque igitur C et E numeros metietur D numerus, quod est impossibile. Qui enim sunt minimi in eadem proportione quibuslibet aliis numeris, hi primi ad se invicem sunt, et solam differentiam retinent unitatem; unitas igitur est D: igitur E numerus G numerum unitate transcendit. Quocirca nullus incidet medius numerus, qui eam proportionem aequaliter scindat. Quo fit ut nec inter eos qui eamdem his proportionem tenent, medius possit numerus collocari, qui eamdem proportionem æqualiter scindat. Et secundum Archytae quidem rationem idcirco in superparticulari nullus medius terminus cadit, qui aequaliter dividat proportionem, quoniam minimi in eadem proportione sola differunt unitate. Quasi vero non etiam in multiplici proportione minimi eamdem unitatis differentiam sortiantur. Cum plures videamus esse multiplices praeter eos qui in radicibus collocati sunt, inter quos medius terminus scindens aequaliter eamdem proportionem possit aptari. Sed hæc qui arithmeticos nostros diligenter inspexerit, facilius intelliget. Addendum vero est id ita evenire, ut Archytas putat, in sola superparticulari proportione. Non autem universaliter est dicendum. Nunc autem ad sequentia convertamur. CAPUT XII. In qua numerorum proportione sit comma, et quoniam in ea quæ major sit quam 75 ad 74, minor quam 74 ad 73. Primum igitur dico quoniam hi numeri qui comma continent majorem inter se retinent proportionem quam 75 ad 74, minorem quam 74 ad 73. Id vero ita demonstrabitur: ac primo quidem illud reminiscendum est, quod sex toni diapason commate transcendunt. Sit igitur A quidem 262144, B autem diapason ad eum contineat consonantiam in duplici scilicet constituta 524288, C vero sex tonis ab A numero discedat et sit 531441. Quae omnia ex secundi voluminis tonorum dispositione sunt colligenda. Inter B igitur atque C commatis proportio continetur. Aufero igitur numerum B de numero C, et relinquit D in 7153 unitatibus collocatus. Qui numerus D minor est quam sit septuagesima tertia pars B numeri, major vero est quam septuagesima quarta sit. Nam si eumdem D numerum, qui est in 7153, septuagies ter multiplicem, fiet mihi E numerus in 522169 unitatibus constitutus. Si eum septuagies quater multiplicem, fit numerus F 529322. Quorum quidem E, qui per septuaginta tres auctus est, minor est B numero; F autem qui per 74, major est B numero. Recte igitur dictum est D, ejus quod est B, minorem quidem esse quam septuagesimam tertiam partem, majorem vero quam septuagesimam quartam. Quod circa et C numerus B numerum minore quidem parte ejus quod est B eumdem B superat, quam septuagesima tertia, majore vero quam septuagesima quarta. Ejus igitur quod est C proportio ad id quod est B major quidem est quam 75 ad 74, minor vero quam 74 ad 73. Nam in priore unitas septuagesima quarta est minoris, in posteriore vero eadem unitas septuagesima tertia. Idem aliter explicandum, illo prius prsesumpto, quod si cui proportioni propria numerorum differentia aequaliter augeatur, minor inter eos qui post additionem fiunt proportio continebitur quam inter priores qui ante additionem illam quadam proportione distabant. Ut sex et quatuor si utrisque binarius, quæ est differentia sua apponatur, fient 8 et 6, sed inter 6 et 4, sesquialtera, inter 8 et 6 sesquitertia proportio continetur, minor vero est proportio sesquitertia sesquialtera proportione; hoc igitur ita praedicto, disponantur superiores numeri qui proportionem commatis continebant, id est 531441, et sit A. Sit etiam B 524288; horum differentia sit C 7153; C igitur numerus majorem numerum eo qui est A septuagies quinquies metiatur. Si igitur C numerum A septuagies quinquies multiplices, fiet mihi D qui est 536475. Igitur D numerus eum qui est A, numero eo qui est E antecedit, id est 5034. Rursus C numerus eum qui est B metiatur septuagies quater multipliceturque, fiet igitur numerus F529322. Qui F eo qui est B
PL63.1239B'den aynı E sayısı, yani 5034 kadar büyüktür. Demek ki D sayısı A'yı E kadar aşar, F de B'yi aynı E kadar aşar. A'ya E'yi eklersek D, B'ye E'yi eklersek F olur. D, C'nin yetmiş beş ile çarpımı, F de C'nin yetmiş dört ile çarpımıdır; öyleyse D ile F arasında 75'in 74'e oranı vardır. D ve F ise A ve B'ye aynı E eklenmiş hâlidir. Şu hâlde A ile B arasındaki orantının D ile F arasındakinden büyük olması zorunludur. Demek ki A ile B arasındaki orantı 75 ile 74 arasındakinden büyüktür. A ve B ise komma'yı içerir. Öyleyse komma orantısı 75'in 74'e oranından büyüktür.
Komma orantısının 75'in 74'e oranından büyük olduğunu gösterdik. Şimdi komma uzaklığını içeren sayılar arasındaki orantının 74'ün 73'e oranından küçük olduğunu göstermek gerekiyor. Bu şöyle gösterilecektir. Önce ikinci kitapta farkın ölçüsü üzerine konuşurken söylediğimizi hatırlamalıyız: Bir orantıyı içeren sayılardan kendi farkları çıkarılırsa, kalan sayılar farkın çıkarılmasından önceki sayılardan daha büyük bir orantı taşır. 8 ve 6 olsun. Bunlardan farklarını, yani 2'yi çıkarırım; 6 ve 4 olur. İlkinde bir-üçtebirli, ikincisinde bir-buçuklu orantı vardır; bir-buçuklu orantı ise bir-üçtebirliden büyüktür.
Yukarıda yazılan A ve B aynı kalsın, farkları C olsun. C farkını yetmiş dört ile çarparım; F sayısı, yani 529.322 çıkar. Bu, A sayısıyla karşılaştırılınca G sayısı, yani 2119 kadar geride kalır. Yine aynı C yetmiş üç ile çarpılsın; K sayısı, yani 522.169 çıkar. Bu, B sayısıyla karşılaştırılınca aynı G, yani 2119 kadar geride kalır. A ve B sayılarından G çıkarılınca F ve K kalmıştır. Öyleyse A ile B'nin orantısı F ile K'nınkinden küçük olacaktır. F ve K ise 74'ün 73'e oranını taşır; çünkü C'nin çarpımından oluşmuşlardır. Şu hâlde komma'yı içeren A ve B sayılarının orantısı 74'ün 73'e oranından küçüktür. Az önce de aynı komma orantısının 75'in 74'e oranından büyük olduğu gösterilmişti. Böylece komma'yı içeren sayıların orantısının 75'in 74'e oranından büyük, 74'ün 73'e oranından küçük olduğu gösterilmiştir. Gösterilmesi gereken de buydu.
Bölüm XIII. Küçük Yarım Tonun 20'nin 19'a Oranından Büyük, 19½'nin 18½'ye Oranından Küçük Oluşu
Bu araştırmayı küçük yarım tona çevirirsek onun orantısını da kolayca buluruz. Bu orantı 256 ile 243 arasındadır. 256 A, 243 B, farkları 13 de C olsun. Diyorum ki A'nın B'ye orantısı 19½'nin 18½'ye oranından küçüktür. C, 19½ kez alınsın; 253½ çıkar; bu D olsun. D, A ile karşılaştırılınca A tarafından 2½ kadar aşılır; bu fark F, yani 2½ olsun. Yine aynı C farkı 18½ kez alınsın; 240½ çıkar; bu E olsun. E, B ile karşılaştırılınca aynı F, yani 2½ kadar aşılır. Demek ki D, A'dan; E de B'den aynı F farkı kadar küçüktür. A ve B'den F çıkarılınca D ve E oluşmuştur. Öyleyse D ile E arasındaki orantı, A ile B arasındakinden büyüktür. D ile E ise 19½'nin 18½'ye oranını taşır. Demek ki A'nın B'ye orantısı 19½'nin 18½'ye oranından küçüktür. Gösterilmesi gereken de buydu.
major est eodem E numero qui est 5034. Ergo D numerus eum qui est A transcendit E numero, B autem numerus ab eo qui est F vincitur eodem E numero. Si igitur A numero eumdem E apponamus, fiet D. Si vero B numero eumdem E apponamus, fiet F. Sed D numerus septuagies quinquies auctus, est, per C scilicet multiplicatum. F autem septuagies quater multiplicato Ccrevit; obtinent igitur inter se proportionem D atque F quam habent 75 ad 74. Sed D atque F sunt A atque B uno eis addito E, majorem igitur necessarie est proportionem contineri inter A atq. le B quam inter D atque F. Namque A atque B numerus, uno E addito, effecti sunt D atque F. Minor igitur proportio est inter D atque F quam inter A atque B. Sed inter D atque F eadem proportio est quae inter 75 et 74. inter A igitur atque B major proportio est quam inter 75 et 74. At A atque B comma continent. Major igitur proportio est commatis quam 75 atque 74. Quoniam igitur ostendimus commatis proportionem majorem esse quam eam quam 75 continent ad 74 comparati; nunc ostendendum est quemadmodum minorem inter se proportionem contineant numeri spatium commatis continentes, quam 74, ad 73 comparati. Id vero monstrabitur hoc modo: reminiscendum prius est quod secundo volumine dixerimus, cum de mensura differentiæ loquebamur. Si enim ex qualibet proportione differentiam eorum numerorum, qui eam continent, auferamus, hi qui relinquuntur majorem obtinebunt proportionem bis numeris qui erant ante differentiae diminutionem. Sint enim 8 et 6. Ab his propriam aufero differentiam, id est 2, fiunt 6 et 4, Sed in superioribus sesquitertia, in hac sesquialtera proportio continetur. Major vero est sesquialtera proportio sesquitertia proportione. Sint igitur iidem A atque B. Qui sunt superius descripti, quorum est differentia C. Multiplico differentiam C numeri septuagies quater, sit mihi numerus, F, scilicet 529322. Qui A numero comparatus vincitur numero G, scilicet 2119. Rursus idem C multiplicetur septuagies ter, efficiet numerum K, id est 522169. Qui comparatus B numero vincitur eodem G, scilicet 2119. Sublato igitur G de numeris A atque B, effecti sunt F atque K. Minorem igitur proportionem retinebit A atque B quam F atque K. Sed F atque K eam retinent proportionem quam 74 ad 73, hi enim multiplicato C effecti sunt. Minor est igitur proportio A atque B numerorum comma continentium quam 74 ad 73. Sed paulo ante monstratum est eamdem commatis proportionem majorem esse quam 75 ad 74. Monstrati sunt igitur numeri qui comma continent, majorem quidem inter se habere proportionem quam 75 ad 74, minorem vero quam 74 ad 73, quod oportebat ostendere. CAPUT XIII. Quod semitonium minus majus quidem sit quam 20 ad 19, minus quam 19 1/2 ad 18 1/2 Quod si ad semitonium minus talis speculatio convertatur, ejus quoque proportionem facillime reperiemus. Quæ constat inter 256 et 243. Sit igitur 256 A, 243 B, horum differentia 13 C. Dico quoniam A ad B minorem retinet proportionem quam 19 1/2 ad 18 1/2 metiatur enim C 19 semis, id quod est A fiunt 253 1/2 quod sit D, qui scilicet comparatus ad A, eodem A duobus semisque transcenditur. Sitque hæc differentia F, scilicet et 1/2 rursus eadem C differentia B numerum metiatur octies decies semis, fient 240 1/2 quod sit E. Igitur E comparatus ad B eodem F transcenditur, id est duobus et semis. D igitur ab eo quod est A, et rursus E ab eo quod est B, eadem F differentia sunt minores. Subtracto igitur F ab eo quod est A atque B, facti sunt D atque E. Majorem igitur proportionem tenent inter se D atque E, quam A atque B. Sed D atque E eamdem retinent proportionem inter se quam 19 1/2 ad 18 1/2. A igitur ad B minorem retinet. proportionem quam 19 1/2 ad 18 1/2 quod oportebat ostendere.
PL63.1241Bununla birlikte aynı 256'nın 243'e orantısının 20 ile 19'un içerdiği orantıdan büyük olduğu görülür. A, B, C yukarıda yazılan sayılar olsun. C farkı yirmi kez alınsın; 260 çıkar; bu D olsun. D, A'yı 4 kadar aşar; bu F olsun. Yine aynı C on dokuz kez alınsın; 247 çıkar; bu E olsun. E, B'yi aynı F kadar aşar. Demek ki D sayısı A sayısını, E sayısı B sayısını aynı F kadar aşar. A ve B'ye F eklenince D ve E oluşmuştur. Öyleyse A ile B'nin orantısı D ile E'ninkinden büyüktür. D ve E ise C sayısının yirmi ve on dokuz ile çarpımından oluşur. Demek ki yarım tonu içeren A ve B'nin orantısı 20'nin 19'a oranından büyüktür. Böylece küçük yarım tonun 20'nin 19'a oranından büyük, 19½'nin 18½'ye oranından küçük bir orantısı olduğu ispat edilmiştir. Şimdi aynı küçük yarım tonu, kulağın yetiştiği son aralık ve son orantı olan komma ile karşılaştıralım.
Bölüm XIV. Küçük Yarım Tonun Üç Komma'dan Büyük, Dört Komma'dan Küçük Oluşu
Küçük yarım tonun üç komma'dan büyük, dört komma'dan küçük olduğunu ispat etmeyi öneriyoruz. Bunu şöyle kolayca görebilirsin. Üç sayı öyle dizilsin ki aralarında diapason orantısı ve altı ton denen orantı bulunsun. A 262.144 olsun. Ondan B'ye art arda beş ton gerilsin; B 472.392 olsun. C'ye diapason uyumu taşınsın; C 524.288 olsun. D'ye altı ton gerilsin; D 531.441 olsun. Böyle dizildikten sonra C ile D arasında komma bulunduğu ve farklarının 7153 olduğu açıktır; bu K olsun.
B'den E'ye iki ton gevşetilsin; E 373.248 olsun. E'den F'ye, yani 497.664'e diatessaron gererim. E ile B arasında iki ton, E ile F arasında diatessaron olduğuna göre B ile F arasında küçük yarım ton bulunur. Çünkü diatessaron uyumundan iki ton çıkarılınca küçük yarım ton kalır; bunun ilk sayılarda 256 ile 243'te bulunduğunu daha önce söyledim. Bu sayıları 1944 ile çarparsan B ve F sayılarını elde edersin. Bunların yukarıda söylenen sayılarla aynı orantıyı taşıması zorunludur; çünkü bir ve aynı sayıyla, yani 1944 ile birlikte çarpılarak büyümüşlerdir.
Aynı şekilde F'den G'ye diatessaron gererim; G 663.552 olsun. G'den P'ye iki ton gevşetirim; P 524.288 olsun. Bu P'nin C sayısıyla aynı sesi vermesi zorunludur; çünkü ona şu yolla eşitlenmiştir. Beş ton ve iki küçük yarım tondan oluşan AC diapason uyumu altı ton tarafından bir komma ile aşılır. P sayısı da aynı A teriminden beş ton ve iki yarım ton şöyle uzaklaşmıştır: A'dan B'ye kadar beş ton toplanır; B'den F'ye kadar küçük yarım ton olduğu bellidir; F ile P de yine küçük yarım tonu içine alır. Demek ki A'dan P'ye kadar beş ton ve iki küçük yarım ton gidilmiştir. Bu yüzden P ve C haklı olarak aynı sayılarla yazılır.
F ile C arasında küçük yarım ton olduğuna göre, komma ile karşılaştırmak için farklarının ne olduğuna bakalım. Farkları 26.624'tür; bu M olsun. Demek ki K komma'nın farkı, M küçük yarım tonun farkıdır. K sayısını üç ile çarparsak 21.459 çıkar; bu L olsun. Aynı K sayısını dört ile çarparsak 28.612 çıkar; bu N olsun. M, L'den büyük, N'den küçüktür. N komma'nın dört katı, L üç katı, M ise küçük yarım tonun farkıdır. Öyleyse küçük yarım tonun dört komma'dan küçük, üç komma'dan büyük olduğu haklı olarak söylenmiştir.
Videtur tamen eadem proportio 256 ad 243 major esse ab ea quam continent 20 et 19. Sint enim A B C idem qui superius descripti sunt. Metiatur igitur C differentia A terminum vigies, fient 260, qui sunt D, qui comparati ad id quod est A eumdem quaternario transcendunt, hic sit F. Rursus idem C metiatur B decies novies, fient 247, hic sit E, qui comparati ad B eodem F transcendunt. D igitur numerus, A numerum, et E numerus numerum B, eodem F transcendunt. Adjecto igitur F his qui sunt A atque B, facti sunt D atque E. Major igitur est proportio eorum qui sunt A atque B, quam eorum qui sunt D atque E. Sed D atque E vigies atque decies novies multiplicatus, C numerum efficit. Major igitur est proportio eorum qui sunt A atque B, qui scilicet semitonium continent, quam ea quae est 20 ad 19. Demonstratum igitur est semitonium minus majorem quidem habere proportionem quam 20 ad 19, minorem vero quam 19 1/2 ad 18 1/2. Nunc idem minus semitonium commati comparemus quod est ultimum, auditui sub jacens ultimaque proportio. CAPUT XIV. Semitonium minus majus quidem esse tribus commatibus, minus vero quatuor. Igitur demonstrandum proponimus semitonium minus, majus quidem esse commatibus tribus, minus vero quatuor, quod hinc facillime possis agnoscere. Sint tres numeri ita dispositi, ut inter se proportionem contineant diapason, et eam quae dicitur sex tonorum. Sint enim A 262144. Intendantur igitur ab A quidem quinque toni continui, et sit B. 472392; ad C autem diapason consonantia referatur, et sit C 524288. Ad D autem sex toni intendantur, sitque D 531441. His ita dispositis et constitutis, manifestum est inter C atque D comma constitui, eorumque differentiam esse 7153; id autem sit K, remittantur igitur duo toni ab eo quod est B, ad id quod est E, et sit E 373248. Rursus ab eo quod est E intendo diatessaron ad id quo est F 497664. Quomam igitur inter E atque B duo sunt toni, inter E atque F diatessaron, inter B igitur atque F minus semitonium reperitur. Sublatis enim a diatessaron consonantia duobus tonis, fit reliquum semitonium minus, quod in primis numeris constare prædixi 256 et 243. Quos eosdem numeros si millies noningenties quadragies quaterque multiplices B atque F, numeros explicabis. Quos necessarie est eamdem proportionem superius dictis numeris continere, qui uno atque eodem numero, id est 1944 pariter multiplicati crevere. Item ab eo quod est F. intendo diatessaron, scilicet ad G, et sit G 663552. Rursus ab eodem G remitto ad P duos tonos, et fit P 524288. Quod P necessarie est, ut eumdem sonum quem C numerus exhibeat. Ad æqualitatem namque ejus tali ratione progressus est. Etenim ea quae est A C diapason consonantia, quæ constat quinque tonis ac duobus semitoniis minoribus, ab 6 tonis commate superatur. Ab eodem igitur A termino numerus P, quinque tonis ac semitoniis duobus recessit hoc modo. Ab eo quod est A usque ad id quod est B quinque nimirum colliguntur toni; ab eo autem quod est B usque ad id quod est F minus esse semitonium pernotatur, F vero atque P, idem rursus semitonium minus includunt. A igitur usque ad P quinque tonos ac duo semitonia minora produxit. Jure igitur P atque C eisdem numeris conscribuntur. Sed quoniam inter F atque C semitonium minus est, videamus haec quae sit eorum differentia, ut eam commati comparemus. Est autem eorum differentia 26624, et sit haec M. Igitur K commatis differentia est, M. autem semitonii minoris. Si igitur K numerum tertio auxerimus, fiet numerus 21459. Et sit hic L. Si vero quater eumdem numerum K multiplicare voluerimus, fient 28612, et sit hoc N. Igitur M major quidem est ab L; idem autem M minor est ab N. Sed N quater aucto commate succrevit; L autem tertio, M vero semitonii minoris obtinet differentiam. Jure igitur dictum est minus semitonium minus quidem esse quam quatuor commata, majus vero quam tria.
PL63.1243Bölüm XV. Apotomē'nin Dört Komma'dan Büyük, Beş Komma'dan Küçük; Tonun Sekiz Komma'dan Büyük, Dokuz Komma'dan Küçük Oluşu
Aynı yolla, yukarıda apotomē denildiğini söylediğimiz büyük yarım tonun kaç komma olduğunu da şöyle bulabiliriz. A 262.144 olsun. Ondan beş ton uzak B 472.392 olsun. A'dan altı ton uzak D, yani 531.441 olsun. B ile D arasında bir ton vardır. B, C'den bir küçük yarım ton uzaktır; C 497.664 olsun. Geriye C ile D arasında apotomē orantısı kalır. Çünkü BD ton olduğuna göre, ondan BC küçük yarım tonunu çıkarırsan yukarıda apotomē dediğimiz büyük parça CD kalır. D ile C arasındaki fark 33.777'dir; bu E olsun. Komma'nın farkı 7153 idi; bu F olsun. Komma olan F'yi beş ile çarparsam 35.765 çıkar; bu G olsun. Aynı F'yi dört ile çarparsam 28.612 olan H çıkar. G, E'den büyük; H küçüktür. G komma'nın beş katı, H dört katı, E ise apotomē'nin farkıdır. Öyleyse apotomē'nin beş komma'dan küçük, dört komma'dan büyük olduğu haklı olarak söylenmiştir.
Buradan tonun sekiz komma'dan büyük, dokuz komma'dan küçük olduğu kanıtlanır. Çünkü küçük yarım ton üç komma'dan büyük ve dört komma'dan küçükse, apotomē de dört komma'dan büyük ve beş komma'dan küçükse, küçük yarım ton büyük yarım tona, yani apotomē'ye eklenince toplam sekiz komma'dan büyük, dokuz komma'dan küçük olur. Apotomē ile küçük yarım ton bir ton eder. Öyleyse ton sekiz komma'dan büyük, dokuz komma'dan küçüktür.
Bölüm XVI. Yukarıda Söylenenlerin Sayılarla İspatı
Bu hesapla tonun komma'larla nasıl karşılaştırıldığı ispat edilmiş olsa da, tonun bu karşılaştırmayı komma'larla doğrudan taşıdığını göstermekten usanmış gibi geri durmamalıyız. A 262.144, ondan beş ton uzak B 472.392 olsun. C, A'ya göre diapason uyumunu tutsun, yani sayılarda 524.288 olsun. D, A'dan tam altı ton uzak olup 531.441 olsun. D, C'den komma kadar uzaktır; çünkü bu altı tonun diapason uyumundan uzaklığıdır. Bu E, yani 7153 olsun. D, B'den tam bir ton uzaktır; çünkü bu altı tonun beş tondan uzaklığıdır. Bu F, yani 59.049 olsun. E'yi dokuz ile çarparsam H, yani 64.377 çıkar. Sekiz ile çarparsam 57.224 çıkar; bu G olsun. H, F sayısıyla karşılaştırılınca onu aşar, G ise onun tarafından aşılır. F tonun farkıdır; H komma'nın dokuz katı, G sekiz katıdır. Böylece tonun dokuz komma'dan küçük, sekiz komma'dan büyük olduğu ispat edilmiştir.
Büyük yarım tonun küçük yarım tondan bir komma kadar uzak olduğu gösterilmişti; yine de aynı şey doğrudan ve aşağıdaki sayılarla şöyle kanıtlanır. A sayısı 497.664 olsun. Ondan küçük yarım ton uzak B sayısı, yukarıda da yazılan
CAPUT XV. Apotome majorem esse quam 4 commata, minorem quam 5. Tonum majorem quam 8, minorem quam 9. Eadem hac ratione et semitonium majus quod apotomen dici supra retulimus, quot commatum sit possumus invenire hoc modo: Sit A 262144. Quinque vero ab eo distans tonis sit B 472392. Sex vero distans tonis ab eo quod est A, sit D, scilicet 531441, inter B igitur atque D tonus est; B vero ab eo quod est C distat per semitonium minus, et sit C. 497664. Relinquitur ergo inter C atque D apotome proportio. Nam cum sit tonus B D, ex eo si auferas B C semitonium minus, CD relinquitur majus, quod apotomen esse supra retulimus, inter D igitur atque C est differentia 33777; haec autem sit E, sed erat, commatis differentia 7153, hæc sit F. Si igitur F, id quod est comma, quinquies multiplicem, fient mihi 35765, et sit hoc G. Sivero idem F quater multiplicem, fit H numerus qui est 28612. G igitur ab eo quod est E majus est, H minus. Sed G quinquies auctum est comma. H vero quater, E autem apotomes differentia est. Jure igitur dictum est apotomen minorem quidem esse quam quinque commata, majorem vero quam quatuor; ex hoc igitur comprobatur tonum majorem quidem esse quam sunt octo commata, minorem vero quam novem. Nam si minus semitonium, majus quidem est quam tria commata, minus vero quam quatuor, apotome autem major quidem est quam quatuor commata, minor vero quam quinque junctum semitonium minus semitonio majori. quod est apotome, erit omne majus quidem 8 commatibus, minus vero quam 9; sed apotome atque semitonium minus unum efficiunt tonum. Tonus igitur major quidem est 8 commatibus, minor vero 9. CAPUT XVI. Superius dictorum per numeros demonstratio.; Sed quanquam per hanc rationem demonstratum est quemadmodum tonus commatibus comparetur, non est tamen quasi segnibus delassandum, quo minus per se hanc contra commata comparationem retinere tonus ipse monstretur. Sit igitur A quidem 262144, B autem quinque ab eo distans tonis 472392. C vero diapason ad id quod est A continens symphoniam, scilicet in numeris 524288; D autem ab eo quod est A, sex totos differens tonos 531441. D igitur ab eo quod est C distat commate, sex toni scilicet ab diapason consonantia. Id autem sit E 7153. D autem ab eo quod est B tono integerrimo distat, 6 toni scilicet quinque tonis, id autem sit F 59049. Si igitur E novies auxero, fiet mihi H 64377. Sin vero octies, fient 57224, id sit G. Sed H quidem F numero comparatus superat, G vero superatur, et est F toni differentia. H autem novies multiplicatum comma, G vero octies. Demonstratus est igitur tonus minor quidem 900 esse commatibns, eisdem c vero octo commatibus major. Ita his praemissis licet majus semitonium minore semitonio commate distare monstratum sit, tamen idem quoque per se et per subjectos numeros tali ratione probabitur. Sit A numerus 497664. ab eo vero semitonium minus distans sit B numerus, qui jam
524.288 olsun. A'dan apotomē kadar uzak sayı 531.441 birlikten oluşur; bu C olsun. AB küçük yarım ton, AC büyük yarım ton olduğuna göre B ile C'nin farkı aranmalıdır. Bu 7153'tür; D olsun. Bu sayı demin komma'yı gösteriyordu. Demek ki büyük yarım ton ile küçük yarım ton arasındaki fark bir komma'dır.
Yine tonun iki küçük yarım tondan yalnız bir komma kadar büyük olduğunu ispat etmeyi öneriyorum. A sayısı 472.392 olsun. Ondan bir ton gerilsin, 531.441 olsun, bu D olsun. A'dan küçük yarım ton gerilsin, bu B olsun, B 497.664 olsun. Yine B'den bir küçük yarım ton daha gerilsin, bu C olsun, C 524.288 olsun. AD ton, AC iki küçük yarım ton olduğuna göre C ve D sayıları arasındaki farkın ne olduğuna bakalım. Bu E, yani 7153 birliktir. Böylece tonun iki küçük yarım tondan bir komma büyük olduğu ispat edilmiştir.
Kanıtlamaya söz verdiğimiz her şey kendi hesabıyla gösterildiğine göre, musiki öğretiminden geriye tek telli kanonun bölünmesi kalıyor. Bu konu daha uzun bir inceleme istediği için bunu sonraki kitabın tartışmasına bırakmayı uygun gördük.