İçeriğe geç
Musiki Üzerine

Boethius · Musiki Üzerine

IV. Kitap

PL63.1245Bölüm I. Seslerin Farklarının Kemiyete Dayandığı

Gösterilmesi gerekenlerin hepsini önceki kitabın incelemesinde düzenlemiş olsak da, aynı şeyleri farklı bir anlatımla kısaca yeniden hatırlatmaktan pişman olmayız; böylece bunları yeniden belleğe getirdikten sonra bütün çabanın yöneldiği kanonun bölünmesine varalım.

Her şey durgun olsaydı kulağa hiçbir ses çarpmazdı. Çünkü bütün hareketler kesilince hiçbir şey birbirine vuruş yapmazdı. Sesin olması için vuruş gerekir; vuruşun olması için de önce hareket gerekir. Demek ki ses olması için hareket olmalıdır. Her hareketin kendisinde ise kâh hız kâh yavaşlık vardır. Vuruştaki hareket yavaşsa ses daha pes çıkar. Yavaşlık duruşa yakın olduğu gibi pesliği de sessizliğe bitişiktir. Hızlı hareket ise tiz ses verir. Dahası pes ses gerilerek orta noktaya doğru yükselir, tiz ses gevşetilerek orta noktaya doğru iner. Böylece her ses âdeta birtakım parçalardan oluşmuş görünür. Parçaların her birleşmesi de bir orantıyla kurulur. Demek ki seslerin birleşmesi orantılar üzerine kuruludur.

Orantılar ise başlıca sayılarda incelenir. Sayıların basit orantısı ya katlılarda ya üst-parçalılarda ya da üst-bölenlilerde bulunur. Katlı ya da üst-parçalı orantılara göre uyumlu ya da uyumsuz sesler duyulur. Uyumlu sesler, birlikte vurulduklarında birbirine karışarak hoş bir ses oluşturanlardır; uyumsuz sesler, birlikte vurulduklarında hoş ve karışmış bir ses vermeyenlerdir. Bunlar söylendiğine göre orantılar üzerine birkaç söz edelim.

Bölüm II. Aralıklar Üzerine Çeşitli İncelemeler

Katlı aralık iki ile çarpılırsa bu çarpımdan oluşan aralık da katlıdır. BC katlı aralık olsun, B de C'nin katlısı olsun; C'nin B'ye oranı neyse B'nin D'ye oranı o olsun. B, C'nin katlısı olduğuna göre C terimi B'yi ya iki ya üç ya da daha çok kez ölçer; C'nin B'ye oranı B'nin D'ye oranına eşittir. Demek ki B terimi D'yi ölçer. Bu yüzden C terimi B'yi ölçtüğüne göre D'yi de ölçecektir. Öyleyse D, C'nin katlısıdır; CD aralığı da BC aralığının iki kez birleştirilmesinden, yani iki ile çarpılmasından oluşmuştur.

Aynı şey sayılarda da kanıtlanır. B'nin C'ye oranı, 2'nin 1'e oranı gibi iki katlı olsun; C'nin B'ye oranı neyse B'nin D'ye oranı o olsun. D, 4 olur. B, C'nin, yani 2, 1'in katlısıdır. D, B'nin, yani 4, 2'nin katlısıdır. Demek ki 4 olan D, 1 olan C'nin katlısıdır. 4, 1'in dört katıdır; bu da iki ile çarpılmış BC aralığıdır.

PL63.1245

supra quoque descriptus est;24288. Apotome vero distat ab eo quod est A. Is numerus, qui colligitur unitatibus 531441, et sit hoc C. Quoniam igitur A B minus semitonium, A C majus, differentia ejus quod est B ab eo quod est C perquirenda est. Ea est 7153, id sit D. Sed hic numerus dudum comma monstrabat; inter majus igitur semitonium ac minus comma differentiam facit. Rursus demonstrandum propono tonum duobus semitoniis minoribus solo commate esse majorem. Sit A numerus 472392. Ab hoc intendatur tonus 531441, et sit hoc D ab eo vero quod est A intendatur semitonium minus, quod est B, ac sit B 497664. Item ab eo quod est B semitonium aliud intendatur minus, quod est C, et sit C 524288. Quoniam igitur A D tonus est, AC vero duo continent minora semitonia: videamus quæ sit differentia inter C atque D numeros constituta. Est autem E, scilicet unitatem 7153. Demonstratum est igitur tonum duobus semitoniis minoribus commate esse majorem. Sed quoniam omnia jam quæ probanda promisimus propria ratione monstrata sunt, nunc quod superest musicæ institutioni, regularis monochordi facienda est partitio. Quam rem quoniam longior tractatus extendit, in posterioris commentarii disputationem censuimus transferendam. LIBER QUARTUS. CAPUT PRIMUM. Vocum differentias in quantitate consistere. Etsi omnia quae demonstranda erant superioris libri tractatione digessimus, non poenitet tamen rursus eadem breviter memoriae recolligenda præstare cum quadam diversitate tractatus, ut his rursus ad memoriam redeuntibus ad regulae divisionem, quo tota tendit intentio, veniamus. Si foret rerum omnium quies, nullus auditum sonus feriret. Id autem fieret, quoniam cessantibus cunctis motibus nullae inter se res pulsum cierent: ut igitur sit vox, pulsu est opus. Sed ut sit pulsus, motus necesse est antecedat. Ut ergo sit vox, motum esse necesse est. Sed omnis motus habet in se tum velocitatem, tum etiam tarditatem. Si igitur sit tardus in pellendo motus, gravior redditur sonus. Nam ut tarditas proxima stationis est, ita gravitas contigua taciturnitati. Velox vero motus acutam voculam præstat. Praeterea, quæ gravis est, intensione decrescit ad medium. Quae vero acuta, remissione decrescit ad medium. Unde fit ut omnis sonus quasi ex quibusdam partibus compositus esse videatur. Omnis autem partium conjunctio quadam proportione committitur. Sonorum igitur conjunctio proportionibus constituta est. Proportiones autem principaliter in numeris considerantur, proportio vero simplex numerorum vel in multiplicibus, vel in superparticularibus, vel in superpartientibus invenitur. Secundum vero multiplices proportiones, vel superparticulares, consonæ vel dissonæ voces exaudiuntur. Consonae quidem sunt quae simul pulsae suavem permixtum inter se conjungunt sonum; dissonae vero quae simul pulsae non reddant suavem neque permixtum sonum. His igitur ita praedictis, de proportionibus pauca dicamus. CAPUT II. Diversæ de intervallis speculationes. Si intervallum multiplex binario multiplicetur, id quod fit ex hac multiplicatione intervallum, multiplex est. Sit multiplex intervallum B C, et B multiplex ejus quod est C, et fiat ut est C ad B, ita B ad D. Quoniam igitur B multiplex est, ejus quod est C metitur C terminus, id quod est B, vel bis, vel tertio, vel deinceps, et est ut C ad B, ita B ad D. Metitur igitur B terminus id quod est D. Quocirca quia C terminus id quod est B metitur, metietur etiam D. Multiplex est igitur D ejus quod est C, et est C D intervallum, effectum ex composito bis copulatoque sibimet et per binarium multiplicato B C intervallo. In nun: eris qnoque idem probatur. Sit enim B ad C duplum, ut binarius ad unitatem, et fiat ut C ad B, ita B ad D. Erit igitur D quaternarius. Multiplex est autem B ad C, id est binarius ad unitatem. Multiplex est D ad B. id est quaternarius ad binarium. Multiplex est igitur D quaternarius ad C unitatem. Est autem quadruplus quaternarius unitatis, et binario multiplicatum, quod est intervallum B C.

PL63.1247İki ile çarpılan bir aralık katlı bir aralık oluşturursa, o aralığın kendisi de katlı olur. BC aralığı olsun; C'nin B'ye oranı neyse B'nin D'ye oranı o olsun ve D, C'nin katlısı olsun. Diyorum ki B, C'nin katlısıdır. D, C'nin katlısı olduğuna göre C, D'yi ölçecektir; B'yi de ölçecektir. Çünkü terimler orantılı olarak dizildiğinde birinci sonuncuyu ölçerse ortadakini de ölçeceği gösterilmişti. Demek ki C, B'yi ölçer; yani B, C'nin katlısıdır.

Bunu yine sayılarla gösterelim. C birlik olsun, BC orantısının iki kez alınmasından oluşan D ise 4 olsun; bu C'nin katlısıdır, çünkü dört katıdır. Dört katlı orantı BC orantısının iki kez alınmasından doğduğuna göre BC orantısı onun yarısı olacaktır. Demek ki BC orantısı iki katlıdır. İki katlı ise katlıdır; öyleyse BC orantısı katlı olur.

Üst-parçalı aralığın arasına orantılı olarak ne bir ne de birden çok orta sayı girer. BC üst-parçalı orantı olsun; aynı orantıdaki en küçük sayılar DF ve G olsun. DF ve G aynı orantıdaki en küçük sayılar olduğuna göre o orantının ilk sayılarıdır; bu yüzden onları yalnız birlik ölçer. G, DF'den çıkarılsın, D kalsın. D ikisinin ortak ölçüsüdür, demek ki birlik olacaktır. Bu yüzden FD ile G arasına, FD'den küçük ve G'den büyük hiçbir sayı giremez; çünkü aralarında yalnız birlik vardır. Üst-parçalı orantılarda aynı orantının en küçük sayıları arasına orantılı olarak kaç sayı girerse, aynı orantının öteki sayıları arasına da o kadar sayı girer. Ama aynı orantının en küçük sayıları olan FD ile G arasına hiçbir sayı giremez. Demek ki B ile C arasına orantılı olarak hiçbir sayı düşmez.

Sayılarda da herhangi bir üst-parçalı orantı, örneğin bir-buçuklu orantı alınsın. Bu sayılar 10 ve 15 olsun; aynı orantının en küçük sayıları 2 ve 3'tür. 3'ten 2'yi çıkarırım, geriye birlik kalır; bu her ikisini de ölçer. Demek ki 2 ile 3 arasında, 2'den büyük ve 3'ten küçük hiçbir sayı olmayacaktır. Yoksa birlik bölünürdü; bu ise uygunsuzdur. Bu yüzden 10 ile 15 arasında da, 10'a oranı 15'in kendisine oranı gibi olan hiçbir sayı bulunmaz.

Katlı olmayan bir aralık iki ile çarpılırsa bu çarpımdan oluşan ne katlı ne de üst-parçalıdır. BC katlı olmayan aralık olsun; C'nin B'ye oranı neyse B'nin D'ye oranı o olsun. Diyorum ki D, C'nin ne katlısıdır ne de üst-parçalısıdır. Önce, mümkünse, D, C'nin katlısı olsun. Bir aralık iki ile çarpılıp katlı bir aralık doğurursa, iki ile çarpılan aralığın da katlı olduğu bilinmektedir. Şu hâlde BC katlı olurdu; oysa öyle konmamıştır. Demek ki D, C'nin katlısı olmayacaktır. Üst-parçalısı da olmaz; çünkü üst-parçalı orantıda orantılı olarak araya hiçbir terim girmez. D ile C arasında ise orantılı bir terim, yani B bulunmaktadır; çünkü C'nin B'ye oranı neyse B'nin D'ye oranı odur. Demek ki D'nin, C'nin katlısı ya da üst-parçalısı olması imkânsızdır. Gösterilmesi gereken de buydu.

Sayılarda katlı olmayan aralık 4'ün 6'ya oranı olsun; 4'ün 6'ya oranı neyse 6'nın başka bir sayıya oranı o olsun. Bu sayı 9'dur; 9 ise 4'ün ne katlısıdır ne de üst-parçalısı.

Bir aralık iki ile çarpılır da bu çarpımdan doğan katlı olmazsa, kendisi de katlı olmaz. BC aralığı olsun; C'nin B'ye oranı neyse B'nin D'ye oranı o olsun ve D,

PL63.1247

Si intervallum binario multiplicatum multiplex effecerit, intervallum ipsum quoque multiplex erit. Sit intervallum B C, et fiat ut C ad B, ita B ad D, et D sit ad C multiplex, Dico quia B ejus quod est C multiplex est. Quoniam enim D ejus quod est C multiplex est, metietur C id quod est D, metietur et B. Ostensum est vero quoniam si sint termini proportionaliter constituti, cum primus fuerit ultimo comparatus, si primus ultimum fuerit mensus, metietur et medium. C igitur metietur id quod est B. Multiplex est igitur B ejus quod est C. Id rursus ex numeris, sit C unitas, D vero ex duplicata proportione, B C sit quaternarius, et est multiplex ejus quod est C. Est enim quadruplus. Quoniam igitur quadruplus ex duplicata B C proportione generatur, B C proportio dimidium ejus erit, igitur B C proportio dupla est. Sed duplum multiplex est: erit igitur B C proportio multiplex. Superparticularis intervalli medius numerus, neque unns, neque plures proportionaliter intervenient. Sit enim B C proportio superparticularis, et in eadem proportione minimi sint D F et G. Quoniam D F et G minimi sunt in eadem proportione, sunt ejusdem proportionis primi. Quocirca eos unitas metietur. Auferatur igitur G ab D F et relinquatur D, hic est igitur utrorumque mensura communis: haec igitur erit unitas. Quocirca nullus inter F D atque G incidet numerus, qui sit ab F D quidem minor, major vero ab G. Sola enim interest unitas, quanti vero in superparticularibus proportionibus proportionaliter inter ejusdem proportionis minimos intercident, tot etiam inter caeteros ejusdem proportionis incident. Sed nullus inter F D atque G minimos ejusdem proportionis intervenire potest. Nullus igitur inter B atque C proportionaliter cadet, et in numeris sit quælibet superparticularis proportio, ut sesquialtera; hi vero sunt 10 et 15, in eadem vero proportione minimi 2 et 3, aufero de 3 binarium; fit reliqua unitas, d eadem utrosque metitur Nullus erit igitur inter binarium ternariumque numerus, qui sit binario major, minor vero ternario. Alioquin unitas dividetur, quod est inconveniens. Quare ne inter 10 quidem atque 15 quisquam invenietur numerus qui talem ad 10 obtineat proportionem qualem ad eum tenent 15. Si intervallum non multiplex binario multiplicetur, id quod fit ex hac multiplicatione nec multiplex est nec superparticulare. Sit enim intervallum non multiplex B C, et fiat ut C ad B, sic B ad D. Dico quoniam D ejus quod est C, neque multiplex est, neque superparticularis. Sit enim, si fieri potest, primum D ejus quod est C multiplex, et quoniam cognitum est. Si intervallum binario multiplicatum sit, et multiplex intervallum creatum, id quod multiplicatum est bis intervallum esse multiplex. Erit igitur B C multiplex, sed non est positum. Non igitur erit D ejus quod est C multiplex, nec vero superparticulare. Nam superparticularis proportionis medius proportionaliter terminus nullus intervenit. Inter D vero et C est proportionaliter terminus constitutus, id est B. Nam ut est C ad B, ita B ad D; impossibile igitur erit D ejus quod est C, vel multiplicem esse. vel superparticularem, quod oportebat ostendere. Et in numeris sit non multiplex intervallum 4 ad 6, fiatque ut sunt 4 ad 6, ita sex ad alium quemlibet numerum. Hic erit igitur novenarius, qui quaternarii neque multiplex neque superparticularis est. Si intervallum binario multiplicetur, atque id quod ex ea multiplicatione creabitur multiplex non fit, ipsum quoque non erit multiplex Sit enim intervallum B C, fiatque ut C ad B, ita B ad D, et non sit D

PL63.1249C'nin katlısı olmasın. Diyorum ki B de C'nin katlısı olmaz. Çünkü B, C'nin katlısı olsaydı D de C'nin katlısı olurdu. Oysa değildir; öyleyse B de C'nin katlısı olmayacaktır.

İki katlı aralık, en büyük iki üst-parçalıdan, bir-buçuklu ve bir-üçtebirliden birleşir. A, B'nin bir-buçuklusu, B de C'nin bir-üçtebirlisi olsun. Diyorum ki A, C'nin iki katıdır. A, B'nin bir-buçuklusu olduğuna göre A kendinde B'nin tamamını ve yarısını taşır. Demek ki iki A, üç B'ye eşittir. Yine B, C'nin bir-üçtebirlisi olduğuna göre B kendinde C'yi ve onun üçte birini taşır. Demek ki üç B, dört C'ye eşittir. Üç B iki A'ya eşitti. Öyleyse iki A dört C'ye, bir A iki C'ye eşittir. Demek ki A, C'nin iki katıdır. Sayılarda da 12'nin 8'e oranı bir-buçuklu, 8'in 6'ya oranı bir-üçtebirli olsun; 12 ile 6 iki katlıdır.

İki katlı aralık ile bir-buçuklu aralıktan üç katlı aralık doğar. A, B'nin iki katı, B de C'nin bir-buçuklusu olsun. Diyorum ki A, C'nin üç katıdır. A, B'nin iki katı olduğuna göre A iki B'ye eşittir. B, C'nin bir-buçuklusu olduğuna göre B kendinde C'nin tamamını ve yarısını taşır; demek ki iki B üç C'ye eşittir. İki B bir A'ya eşitti; öyleyse bir A üç C'ye eşittir, yani A, C'nin üç katıdır. Sayılarda da 6, 3'ün iki katı; 3, 2'nin bir-buçuklusu olsun. 6, 2'nin üç katıdır.

Bir-buçuklu aralıktan bir-üçtebirli aralık çıkarılırsa kalan bir-sekizdebirli olur. A, B'nin bir-buçuklusu, C de B'nin bir-üçtebirlisi olsun. Diyorum ki A, C'nin bir-sekizdebirlisidir. A, B'nin bir-buçuklusu olduğuna göre A kendinde B'yi ve onun yarısını taşır. Demek ki sekiz A, on iki B'ye eşittir. Yine C, B'nin bir-üçtebirlisi olduğuna göre C kendinde B'yi ve onun üçte birini taşır. Demek ki dokuz C, on iki B'ye eşittir. On iki B sekiz A'ya eşitti; öyleyse sekiz A dokuz C'ye eşittir. Şu hâlde A, C'ye ve C'nin sekizde birine eşittir; yani A, C'nin bir-sekizdebirlisidir. Sayılarda bir-buçuklu aralık 9'un 6'ya, bir-üçtebirli aralık 8'in 6'ya oranı olsun. 9'un 8'e oranı bir-sekizdebirli orantıdır.

Altı bir-sekizdebirli orantı bir iki katlı aralıktan büyüktür. Bir A sayısı olsun; onun bir-sekizdebirlisi B, onun bir-sekizdebirlisi C, onun bir-sekizdebirlisi D, onun bir-sekizdebirlisi F, onun bir-sekizdebirlisi G, onun bir-sekizdebirlisi K olsun. Bu, Aritmetik'te anlatılan yolla yapılsın. A 262.144, onun bir-sekizdebirlisi B 294.912, onun bir-sekizdebirlisi C 331.776, onun bir-sekizdebirlisi D 373.248, onun bir-sekizdebirlisi F 419.904, onun bir-sekizdebirlisi G 472.392, onun bir-sekizdebirlisi K 531.441 olsun. K olan 531.441, A olan 262.144'ün iki katından fazladır. Demek ki altı bir-sekizdebirli orantı bir iki katlı aralıktan büyüktür.

PL63.1249

ejus quod est C multiplex. Dico quoniam nec B ejus quod est C erit multiplex. Si enim est, et D ejus quod est C est multiplex. At non est, non erit igitur B ejus quod est C multiplex. Duplex intervallum ex duobus maximis superparticularibus, conjungitur sesquialtero et sesquitertio. Sit enim A quidem ejus quod est B sesquialter, B vero ejus quod est C sesquitertius. Dico quoniam A ejus quod est C duplex est. Quoniam igitur sesquialter est A ejus quod est B, igitur A habet in se totum B ejusque dimidium. Duo igitur A æqui sunt tribus B. Rursus quoniam B ejus quod est C sesquitertius est, B igitur habet C, et ejus tertiam partem. Tres igitur B aequi sunt ad quatuor C. Tres autem B aequi erant duobus A. Duo igitur A aequi sunt ad quatuor C; unus igitur A. aequus est duobus C. Duplex erit igitur A ejus qui est C, et in numeris. Sit enim sesquialter 12 ad 8, sesquitertius vero 8 ad 6: ergo 12 ad 6 duplices sunt. Ex duplici intervallo atque sesquialtero triplex nascitur intervallum. Sit enim A ejus quod est B duples, B autem ejus quod est C sesquialter. Dico quoniam A ejus quod est C triplex est. Nam quoniam A ejus quod est B duplex est, A igitur æquus est duobus B. Rursus quoniam B ejus quod est C sesquialter est, B igitur habet in se totum C et ejus dimidiam partem. Duo igitur B aequi sunt tribus C. Sed duo B aequi erant uni A, et unus igitur A aequus est tribus C; igitur A uno C triplex est. Et in numeris sit duplex quidem senarius ternario, sesquialter vero ternarius, binario. Senarius igitur triplex est binario. Si sesquialtero intervallo sesquitertium demptum fuerit intervallum, erit quod relinquitur sesquioctavum. Sit enim A quidem ejus quod est B sesquialter, at vero C ejus quod est B sesquitertius: dico quoniam A ejus quod est C sesquioctavus est. Quoniam enim A ejus quod est B sesquialter est, A igitur habet in se B et ejus dimidiam partem. Octo igitur Aa? qui sunt ad duodecim B. Rursus quoniam C ejus quod est B sesquitertius est, C igitur habet in se B et tertiam ejus partem. Novem igitur C æqui sunt ad duodecim B. Duodecim B aequi erant ad octo A; et octo igitur A aequi sunt ad novem C. Igitur A æquus est ei quod est C, et octavæ ejus parti. A igitur ejus quod est C sesquioctavus est. Et in numeris sesquialterum quidem intervallum sit novenarius ad senarium, sesquitertium vero octonarius ad senarium. Novem igitur ad octo sesquioctava proportio est. Sex proportiones sesquioctavae majores sunt uno duplici intervallo. Sit enim quidem numerus A, hujus autem sit sesquioctavus B, hujus sesquioctavus C, et hujus sesquioctavus D, et hujus sesquioctavus F, ejusque sesquioctavus G, atque hujus sesquioctavus K. Id autem fiat secundum descriptum in Arithmetica modum, et sint numeri A B C D F G K, et sit A 262144, hujus autem sesquioctavus qui est B 294912, hujus autem sesquioctavus qui est C 331776, hujus autem sesquioctavus qui est D 373248, hujus autem sesquioctavus qui est F 419904, hujus autem sesquioctavus qui est G 472392, hujus autem sesquioctavus qui est K 531441. Et sunt 531441 quod est K, plus quam duplices ad ducenta sexaginta duo millia 144 quod est A. Sex igitur sesquioctava proportiones ampliores sunt uno duplici intervallo.

PL63.1251Bölüm III. Musiki İşaretlerinin Yunan ve Latin Harfleriyle Adlandırılması

Teli az önce söylenen uyumlara göre kanonla böleceğimize, bu bölme de ezginin üç cinsi için gerekli sesleri vereceğine göre, şimdiden musiki işaretlerini koymak gerekiyor; öyle ki bölünmüş çizgiyi aynı işaretlerle gösterdiğimizde her birinin adı kolayca anlaşılsın.

Eski musikiciler, yazıda kısalık için ve her seferinde adların tamamını yazmak zorunda kalmamak için tellerin adlarını gösteren birtakım işaretler buldular ve bunları cinslere ve makamlara göre ayırdılar. Bu kısalıkla bir şey daha gözettiler: Bir musikici vezinli dizeye bir ezgi yazmak isterse, dizenin üzerine bu ses işaretlerini yazsın diye. Böylece şaşılacak bir yol buldular: Yalnız şiirlerin harflerle yazılan sözleri değil, bu işaretlerle gösterilen ezginin kendisi de hafızada ve sonraki kuşaklarda kalacaktı.

Biz bütün bu makamlardan şimdilik yalnız Lid makamını ve işaretlerini üç cinse göre dizelim; aynısını öteki makamlarda yapmayı başka bir zamana bırakıyoruz. Bir yerde işaretlerin düzenini Yunan harflerinin adlarıyla betimlersem okur bu yenilikten şaşırmasın. Bütün bu işaret düzeni, Yunan harflerinin kâh bir yönden kısaltılması kâh döndürülmesiyle kurulmuştur. Biz ise eskilerin otoritesinden bir şeyi değiştirmekten sakınıyoruz. Önce yazılan ve üstte duran işaretler söze, yani kelimelere; ikinci ve altta duran işaretler vuruşa aittir.

Proslambanomenos, ki buna "eklenen" denebilir: eksik Z ve yatık T.

Hypatē hypatōn, yani başların başı: ters Γ ve düz Γ.

Parhypatē hypatōn, yani başların alt başı: eksik B ve sırtüstü Γ.

Hypatōn enharmonios, yani başların enarmoniği: sırtüstü V ve arkasında çizgi olan ters Γ.

Hypatōn chromatikē, yani başların kromatiği: çizgili sırtüstü V ve iki çizgili ters Γ.

Hypatōn diatonos, yani başların gerilmişi: Yunanca Φ ve digamma.

Hypatē mesōn, yani ortaların başı: C ve Γ.

Parhypatē mesōn, yani ortaların alt başı: P ve sırtüstü C.

Mesōn enharmonios, yani ortaların enarmoniği: Yunanca Π ve ters C.

Mesōn chromatikē, yani ortaların kromatiği: çizgili Yunanca Π ve ortasından çizgi geçen ters C.

Mesōn diatonos, yani ortaların gerilmişi: Yunanca M ve açılmış Yunanca Π.

Mesē, yani orta: I ve yatık Α.

Tritē synemmenōn, yani bitişiklerin üçüncüsü: Φ ve sırtüstü Α.

Synemmenōn enharmonios, yani bitişiklerin enarmoniği: Yunanca H ve ortasından çizgi geçen ters yatık Α.

Synemmenōn chromatikē, yani bitişiklerin kromatiği: çizgili Yunanca H ve çizgili ters Α.

Synemmenōn diatonos, yani bitişiklerin gerilmişi: L ve N.

Nētē synemmenōn, yani bitişiklerin sonuncusu: sırtüstü köşeli M ve Z.

Paramesē, yani ortanın yanındaki: Z ve yatık Yunanca Π.

Tritē diezeugmenōn, yani ayrıkların üçüncüsü: köşeli E ve sırtüstü Yunanca Π.

Diezeugmenōn enharmonios, yani ayrıkların enarmoniği: Δ ve ters yatık Yunanca Π.

Diezeugmenōn chromatikē, yani ayrıkların kromatiği: çizgili Α ve köşeli çizgisi olan ters yatık Yunanca Π.

Diezeugmenōn diatonos, yani ayrıkların gerilmişi: sırtüstü köşeli Ω ve Z.

Nētē diezeugmenōn, yani ayrıkların sonuncusu: yatık Φ ve açılmış ters N.

Tritē hyperboleōn, yani aşanların üçüncüsü: sağı aşağı bakan Γ ve solu yukarı bakan yarım Α.

Hyperboleōn enharmonios, yani aşanların enarmoniği: sırtüstü T ve sağı sırtüstü yarım Α.

Hyperboleōn chromatikē, yani aşanların kromatiği: çizgili sırtüstü T ve arkasında çizgi olan, sağı sırtüstü yarım Α.

Hyperboleōn diatonos, yani aşanların gerilmişi: tiz işaretli Yunanca M ve tiz işaretli açılmış Π.

Nētē hyperboleōn: tiz işaretli I ve tiz işaretli yatık Α.

PL63.1251

CAPUT III. Musicarum per Græcas ac Latinas litteras notarum nuncupatio. Restat quoniam sumus nervum secundum prædictas consonantias per regulam divisuri, quoniamque necessarios sonos tribus generibus cantilenæ exhibebit ista partitio, musicas interim notas apponere, ut cum divisam lineam iisdem notulis signaverimus, quod unicuique sit nomen, facillime possit agnosci. Veteres enim musici propter compendium scriptionis, ne integra semper nomina necesse esset apponere, ex cogit a vere notulas quasdam quibus nervorum vocabula notarentur, easque per genera modosque divisere, simul etiam hac brevitate captantes, ut si quando melos aliquod musicus voluisset ascribere, super versum rhythmica metri compositione distentum, has sonorum notulas ascriberet, ita miro modo reperientes, ut non tantum carminum verba, quæ litteris explicarentur, sed melos quoque ipsum, quod his notulis signa retur, in memoria posteritatemque duraret. Sed ex his omnibus modis unum interim Lydium ejusque notulas per tria genera disponamus, in reliquis modis idem facere in tempus aliud differentes. Sane si quando dispositionem notarum Græcarum litterarum nuncupatione descripsero, lector nulla novitate turbetur. Græcis enim litteris nunc in quamlibet partem imminutis, nunc etiam inflexis, tota haec notarum descriptio constituta est. Nos vero cavemus aliquid ab antiquitatis auctoritate transvertere. Erunt igitur priores ac superiores notulae dictionis, id est verborum, secundæ vero atque inferiores percussionis. Proslambanomenos qui acquisitus dici potest, Z; non integrum et tau jacens. Hypate hypaton, quae est principalis principalium, L conversum et Γ rectum. Parhypate hypaton, id est subprincipalis principalium, B non integrum, et Γ supinum. Hypaton enharmonios, quae est principalium enharmonios, V supinum, et Γ conversum, retro habens virgulam -. Hypate chromaticae, quae est principalium extenta, V supinum habens lineam et Γ conversum duas habens lineas Hypaton diatonos, quae est principalium extenta, Φ Graecum et digammon. Hypate meson, quæ est principalis mediarum, C et Γ. Parhypate meson, quæ est subprincipalis mediarum, P et C supinum. Meson enharmonios, quae est mediarum enharmonios, Π Graecum C et C conversum Meson chromaticae, quæ est mediarum chromatica, Π Graecum habens virgulam, et C conversum per medium habens virgulam C. Meson diatonos, quae est mediarum extenta, M Graecum et Π Graecum diductum. Mese, quae est media. I et A jacens. Trite synemmenon, quae est tertia conjunctarum, φ et A supinum. Synemmenon enharmonios, quae est conjunctarum en harmonios, H Græcum et A jacens conversum per medium habens virgulam. Synemmenon chromatica, quae est conjunctarum chromatica H Graecum habens virgulam, et A conversum habens virgulam. Synemmenon diatonos, quæ est conjunctarum extenta L et N. Nete synemmenon, quae est ultima conjunctarum, M quadratum supinum et Z. Paramese, quae est sub media, Z et II Graecum jacens. Trite diezeugmenon, quae tertia divisarum est, E quadratum et Π Graecum supinum -. Diezeugmenon enharmonios, quae est divisarum enharmonios, Δ et Π Graecum jacens conversum,-. Diezeugmenon chromaticæ. quae est divisarum chromatica, A habens virgulam et II Graecum jacens conversum, habens lineam angularem. Diezeugmenon diatonos, quae est divisarum diatonos, Ω quadratum supinum et g. Nete diezeugmenon, quae est ultima divisarum, Φ jacens et N inversum diductum Trite hyperboleon, quæ est tertia excellentium, r deorsum respiciens dextrum et semi A sinistrum sursum respiciens y. Hyperboleon enharmonios, quae est excellentium enharmonios T supinum et semi A dextrum supinum. Hyperboleon chromaticae, quae est excellentium chromatica, T supinum habens lineam et semi A dextrum supinum habens retro lineam y. Hyperboleon diatonos, quæ est excellentium extenta, M Graecum habens acutam et II diductum habens acutam ny. Nete hyperboleon, I habens acutam, et A jacens habens acutam.

PL63.1253Bölüm IV. Tek Telli Kanonun Diatonik Cinste Bölünmesi

Artık tek telli kanonun bölünmesine geçme zamanı geldi. Bu konuda önceden şunu söylemek gerekir: Yazılacak bölme ister telin ölçüsüne ister sayılara ve onların orantısına dayansın, telin daha büyük uzunluğu ve sayının daha büyük çokluğu daha pes sesler verir. Telin uzunluğu daha kısaysa ve sayılarda çokluk fazla değilse daha tiz sesler çıkması zorunludur. Bu karşılaştırmadan şu çıkar: Bir tel ne kadar uzunsa ya da ne kadar çok sayıyla gösterilmişse o kadar pes; öbürü ne kadar kısaysa ya da ne kadar az sayıyla gösterilmişse o kadar tiz bulunur.

Okuru şu husus şaşırtmasın: Gererken orantıların uzaklıklarını çoğu zaman daha büyük sayıyla, gevşetirken daha küçük sayıyla gösterdik; oysa germe tizlik, gevşetme peslik yapar. Çünkü orada yalnız orantıların uzaklıklarını gösteriyorduk, pesliğin ve tizliğin özelliğiyle uğraşmıyorduk. Bu yüzden tize doğru daha büyük sayılarla gerdik, pese doğru da çoğu zaman daha küçük sayılarla gevşettik. Burada ise tellerin uzaklıklarını ve seslerini ölçerken şeylerin tabiatına uymak zorundayız: pesliğin kaynağı olan büyük tel uzunluğuna daha büyük sayılar, tizliğin doğduğu küçük uzunluğa daha küçük sayılar vermeliyiz.

AB gerili tel olsun. Ona eşit bir kanon, önerilen bölmelerle bölünsün; öyle ki kanon tele yanaştırıldığında, kanon üzerinde daha önce işaretlediğimiz bölmeler telin uzunluğu üzerinde de işaretlensin. Biz şimdi kanonu değil de teli bölüyormuşuz gibi böleceğiz.

AB, C, D, E üç noktasıyla dört parçaya bölünsün. Bütün AB, DB ve AD'nin iki katı olur; AD ve DB de tek tek AC, CD, DE, EB'nin iki katıdır. AB en pes, yani proslambanomenos, DB ise mesē olacaktır. Çünkü bütünün yarısıdır; AB uzaklıkta BD'nin iki katı olduğu gibi BD de tizlikte AB'nin iki katıdır. Yukarıda dendiği gibi, uzaklık ve tizlik sırası hep terstir: Tel uzaklıkta ne kadar küçükse tizlikte o kadar büyüktür. Bu yüzden EB nētē hyperboleōn olacaktır; çünkü EB, DB'nin kemiyette yarısı, tizlikte iki katıdır. Yine aynı EB uzaklıkta AB'nin dörtte biri olduğuna göre tizlikte onun dört katı olacaktır. Şu hâlde dendiği gibi nētē hyperboleōn tizlikte mesē'nin iki katı, mesē de proslambanomenos'un iki katıdır; nētē hyperboleōn ise tizlikte proslambanomenos'un dört katıdır. Demek ki proslambanomenos mesē ile diapason, mesē nētē hyperboleōn ile diapason, proslambanomenos nētē hyperboleōn ile bisdiapason uyumunu verecektir.

Yine AC, CD, DE, EB parçaları eşit olduğuna ve AB bu parçalardan dördünü, CB üçünü tuttuğuna göre AB, CB'nin bir-üçtebirlisidir. Yine CB üç eşit parça, DB iki parça olduğuna göre CB, DB'nin bir-buçuklusudur. Yine CB, EB gibi üç eşit parçadan oluştuğuna göre CB, EB'nin üç katıdır. Demek ki CB likhanos hypatōn diatonos olacaktır. Proslambanomenos likhanos hypatōn diatonos ile diatessaron uyumunu verecektir. Aynı likhanos hypatōn diatonos mesē ile diapente, nētē hyperboleōn ile diapason ve diapente uyumunu verecektir.

Yine bütün AB'den dokuzda birini, yani AF'yi çıkarırsam geriye sekiz parça olan FB kalır. FB hypatē hypatōn olacaktır; AB, yani proslambanomenos buna göre bir-sekizdebirli orantıyı, musikide tonu tutar.

PL63.1253

CAPUT IV. Monochordi regularis partitio in genere diatonico. Sed jam tempus est ad regularis monochordi divisionem venire. De qua re illud est prædicendum, quod sive in mensura nervi, sive in numeris, atque in eorum proportione statuatur describenda divisio, majus spatium chordæ et major numeri multitudo sonos graviores efficiet. At si fuerit nervi longitudo contractior, et in numeris æque non multa pluralitas, acutiores voces edi necesse est. Atque ex hac comparatione, quantum unaquaeque fuerit vel longior vel plurium numerorum, aliaque vel contractior, vel paucioribus signata numeris, tanto vel gravior vel acutior invenitur. Nec lectorem res illa conturbet, quod intendentes sæpe spatia proportionum numero majore signavimus, remittentes vero minore, cum intensio acumen faciat, remissio gravitatem. Illic enim tantum proportionum spatia signabamus, nihil de gravitatis aut acuminis proprietate laborantes, atque ideo et in acumen majoribus numeris intendimus, et minoribus in gravitatem saepe remisimus. Hic vero ubi chordarum spatia sonosque metiemur, naturam rerum sequi necesse est, majorique longitudini chordarum ex qua gravitas existit, ampliores, minori vero ex qua vocis acumen nascitur, dare breviores. Sit chorda intensa A B, huic aequa sit regula quae propositis partitionibus dividatur, ut, ea regula chorda apposita, eaedem divisiones in nervi longitudine signentur quas ante assignaveramus in regula. Nos vero nunc dividimus ita, quasi ipsam chordam et non regulam partiamur. Dividatur igitur A B in quatuor partes, per tria puncta quae sunt C D E. Erit igitur tota quidem A B dupla ab his quæ sunt D B, A D; sigillatim vero A D, D B duplae sunt ab his quæ sunt A C, C D, D E, E B. Erit igitur A B quidem gravissima, id est proslambanomenos, D B autem mese. Est enim dimidia totius, et sicut A B ab ea quæ est B D dupla est spatio, ita B D ab ea quæ est A B, dupla est acumine. Nam, ut superius dictum est, spatii et acuminis semper ordo conversus est. Nam tanto est chorda major in acumine, quanto fuerit minor in spatio, quocirca erit et E B nete hyperboleon quoniam E B ejus quae est D B, dimidia quidem in quantitate, dupla vero in acumine. Rursus quoniam eadem E B ejus quae est A B quarta pars est in spatio, quadrupla erit ab eadem in acumine. Erit igitur (ut dictum est) nete hyperboleon dupla in acumine ab ea quæ est mese. Mese autem dupla in acumine ab ea quæ est proslambanomenos. Nete vero hyperboleon quadrupla in acumine ab ea que est proslambanomenos; consonabit igitur proslambanomenos ad mesen diapason, mese ad neten hyperboleon diapason, proslambanomenos ad neten hyperboleon bis diapason. Rursus quoniam æquæ sunt partes A C, C D, D E, E B. Est autem A B quatuor earumdem partium, C B autem trium, A B sesquitertia est ab ea quae est C B. Rursus quia trium est aequalium partium C B, sed D B duarum, erit igitur C B sesquialtera ejus quæ est D B. Rursus quoniam C B est trium partium æqualium, qualis est una E B, tripla igitur est C B ab ea quæ est E B; erit igitur C B lychanos hypaton diatonos, consonabitque proslambanomenos quidem ad lychanon hypaton diatonon diatessaron consonantiam. Eadem vero lychanos hypaton diatonos consonabit ad mesen consonantiam diapente. Eademque lychanos diatonos consonabit ad neten hyperboleon, diapason et diapente. Rursus si de tota A B nonam partem auferam, eam quae est A F, erunt partes octo F B. Erit igitur F B hypate hypaton, ad quam sesquioctavam contineat proportionem AB, id est proslambanomenos, in musica vero tonum.

PL63.1255Uzaklık ne kadar büyükse peslik o kadar büyüktür; uzaklık nerede küçükse tizlik orada büyüktür. AB uzaklıkta EB'yi dört kat aştığına göre proslambanomenos haklı olarak dört kat daha pes, EB de dört kat daha tiz olacaktır. Aynı AB teli FB'ye göre uzaklıkta bir-sekizdebirlidir; bu yüzden FB onu bir tonla aşar; demek ki hypatē hypatōn olacaktır. AB yine CB'ye göre uzaklıkta bir-üçtebirlidir; demek ki CB likhanos hypatōn diatonos olacak, tizlikte AB'yi diatessaron uyumuyla aşacaktır. Dahası AB uzaklıkta DB'nin iki katıdır; bu yüzden DB tizlikte AB'nin iki katı olacaktır. EB de böylece nētē hyperboleōn olur. Bilgili okur keskin bir gözle bakınca bunu kolayca görür.

Yukarıdaki çizimin içerdiği alt işaretler, tellere işaret koyduğumuz çizime aittir; çünkü adlarını yazmak uzun olurdu.

AB'yi üç kesitle bölersek üçte biri AG olur. İkisi de GB olacaktır. AB proslambanomenos ile hypatē mesōn olan GB arasında bir-buçuklu orantıda diapente uyumu olacaktır. CB, GB'ye göre bir-sekizdebirli olacak ve tonu tutacaktır; bu da sıraya uygundur. Çünkü CB olan likhanos hypatōn diatonos, GB olan hypatē mesōn'a göre tonu tutar. Yine AB proslambanomenos, CB likhanos hypatōn diatonos ile diatessaron uyumunu, GB hypatē mesōn ile diapente uyumunu tutar. Aynı şekilde CB ile DB, yani likhanos hypatōn diatonos ile mesē diapente uyumunu, GB ile DB, yani hypatē mesōn ile mesē diatessaron uyumunu tutar. Likhanos hypatōn, yani CB ise bütün telin ölçüsüne göre hypatē mesōn'dan, yani GB'den bir ton uzak olacaktır.

CB'nin dörtte birini alırsam CK olur. CB, KB'ye göre bir-üçtebirli orantıyı tutar; KB ise DB'den bir-sekizdebirli orantı kadar uzak olacaktır. Demek ki KB likhanos mesōn diatonos olacak, CB, yani likhanos hypatōn diatonos ise KB, yani likhanos mesōn diatonos ile diatessaron uyumunu tutacaktır. Yine DB'nin dokuzda birini alırsam DL olur; LB paramesē olacaktır. DB'nin dörtte birini alırsam DM olur; MB nētē synemmenōn olacaktır. DB'nin üçte birini alırsam DN olur; NB nētē diezeugmenōn olacaktır. KB iki eşit parçaya bölünürse KX olur; XB paranētē hyperboleōn olacaktır.

Bölüm V. Tek Telli Kanonda Nētē Hyperboleōn'ların Üç Cinse Göre Bölünmesi

Şimdi diatonik cinsin çizimi, en basit ve başta gelen makamda, Lid dediğimiz makamda yapılmıştır. Makamlar üzerine şimdi konuşmak gerekmiyor. Karma çizim üç cinsi de dolaşsın, orantılar yani tonlar ve diesis'ler korunsun diye hepsine uygun sayılar verilsin diye, bütün bunları karşılayabilecek bir sayı düşünülmüştür: En büyüğü, proslambanomenos'a yazılan 9216'dır; en küçüğü 2304'tür. Öteki seslerin orantıları bunların arasına örülecektir.

Biz aşağıdan başlıyoruz ve bütün tellerin adlarını yalnız adlarıyla değil karşılarına konan harflerle de gösteriyoruz. Üç cinsin bölünmesi yapılacağı için tellerin sayısı harflerin sayısını aşar; harfler bitince onları yeniden ikileyeceğiz: Z'ye varılınca kalan telleri iki A, yani AA; iki B, yani BB; iki C, yani CC diye yazacağız. Birinci ve en büyük sayı, proslambanomenos'un yerini tutan 9216 olsun. Bu da

PL63.1255

Quanto spatium majus erit, tanta major gravitas; ubi vero minus, ibi major acuties. Dum ergo A B in quadruplo spatio excedit E B, erit recte proslambanomenos in quadruplo gravior, et E B acutior in quadruplo, et eadem chorda A B ad F B est sesquioctava spatio, quare tono ab F B vincitur; erit ergo hypate hypaton. Eadem rursus ad C B sesquitertia est spatio, erit ergo C B lychanos hypaton diatonos. Vincetque C B in acumine ipsum A B consonantia diatessaron. Insuper idem A B spatio duplum est ad D B; erit idcirco acumine duplum ipsum D B ad A B. Et sic E B neten hyperboleon constituet, quod doctus lector facile conspiciet dum acutus contemplatur. Superior vero descriptio inferiora signa quae continet, ejus sunt descriptionis, ubi chordis notulas apposuimus, quoniam earum nomina longum fuit ascribere. Item si A B tribus incisionibus partiamur, erit pars tertia A G. Duae igitur ejusdem erunt G B. Consonabit igitur A B proslambanomenos ad G B, quæ est hypate meson, diapente consonantiam in proportione sesquialtera constitutam C B autem ad G B erit sesquioctava, et continebit tonum, idque ordine cadit. Nam lychanos hypaton diatonos. id est C B, ad eam quæ est hypate meson, id est G B, continet tonum. Rursus A B quidem proslambanomenos ad C B lychanon hypaton diatonos consonantiam habet diatessaron, A B autem proslambanomenos ad G B hypate meson habet consonantiam diapente. Item C B ad D B, id est lychanos hypaton diatonos ad mesen habet consonantiam diapente, G B autem ad D B, id est hypate meson ad mesen, habet consonantiam diatessaron. Lychanos autem hypaton, id est C B, ad totius chordæ. modum ab eo quod est A usque ad id quod est B, ⟦?⟧ ad hypaten meson comparata, id est G B, distabit tono. Si autem ejus quæ est C B quartam partem sumpsero, erit C K. Igitur C B ad K B obtinet sesquitertiam proportionem, K B autem ab ea quae est D B sesquioctava proportione distabit. Erit igitur K B quidem lychanos diatonos meson, et erit C B, id est lychanos hypaton diatonos, ad K B, id est lychanos diatonon meson diatessaron consonantiam continens. Rursus si ejus quae est D B nonam partem sumpsero, erit mihi D L. Igitur L B erit paramese. Si autem ejus quae est D B quartam partem sumpsero, erit D M. Igitur M B erit nete synemmenon. Si autem ejus quae est D B tertiam partem sumpsero, erit D N. Igitur N B erit nete diezeugmenon. Si autem K B in duas partes aequas fuerit divisa, erit K X, eritque X B paranete hyperboleon. CAPUT V. Monochordi netarum. hyperboleon per tria genera partitio. Nunc igitur diatonici generis descriptio facta est in eo scilicet modo qui est simplicior ac princeps, quem Lydium nuncupamus. De quibus modis nunc disserendum non est; ut. vero per tria genera currat mixta descriptio, et omnibus propria numerorum pluralitas apponatur ad conservandas scilicet proportiones, vel tonorum atque dieseon, excogitatus est numerus qui haec omnia posset explere, ut maximus quidem ad proslambanomenon describatur, qui sit 9216; minimus vero 2304. Reliquorum vero sonorum proportiones in horum medietate texentur. Sane ab inferiore procedimus omniumque nomina chordarum non solum nominibus. verum etiam oppositis litteris demonstramus. Sed ita ut quoniam trium generum est facienda partitio, nervorumque modus litterarum excedit numerum, ubi defecerint litteræ, easdem geminemus rursus hoc modo, ut quando ad Z fuerit usque perventum, ita describamus reliquos nervos: bis A id est AA, et bis B, id est BB, et bis C, id est CC. Sit igitur primus quidem numerus maximusque qui proslambanomenon obtineat locum 9216. Sitque

PL63.1257O'nun iki katı olsun. O da LL'nin iki katı olsun. A proslambanomenos, O mesē, LL nētē hyperboleōn olacaktır. A 9216, O ise bunun yarısı, yani 4608 olacaktır; böylece mesē proslambanomenos ile diapason uyumunda buluşur. LL de mesē'nin yarısıdır; böylece proslambanomenos nētē hyperboleōn'un dört katı olur ve onunla bisdiapason uyumunu verir. LL 2304 olsun.

2304'ten sekizde birini, yani 288'i alıp ona eklersem 2592 çıkar; NN 2592 olsun; bu nētē hyperboleōn'a bir ton uzaklıkta olan paranētē hyperboleōn'dur. NN'den, yani 2592'den sekizde birini, yani 324'ü alıp ona eklersem 2916 çıkar. Diatonik cinste FF olan tritē hyperboleōn diatonos 2916'dır; paranētē hyperboleōn'dan bir ton, nētē hyperboleōn'dan iki ton uzaktır. Aynı FF kromatik cinste tritē hyperboleōn chromatikē, enarmonik cinste paranētē hyperboleōn enharmonios olacaktır. Bunun sebebi, üç cinsin nētē hyperboleōn'dan başlayan ilk üç tetrakordunu yazınca daha kolay anlaşılacaktır.

Bir-üçtebirli orantıdan iki bir-sekizdebirli çıkarırsam geriye küçük yarım ton kaldığına göre, LL'nin, yani nētē hyperboleōn'un üçte birini alırım; 768'dir. Bunu ona eklersem 3072 çıkar. Bu DD, yani nētē diezeugmenōn'dur ve tritē hyperboleōn ile arasında küçük yarım ton vardır. Çünkü nētē diezeugmenōn nētē hyperboleōn ile diatessaron uyumunu tutar, tritē hyperboleōn diatonos ise ondan iki ton uzaktır; nētē diezeugmenōn ile tritē hyperboleōn arasında küçük yarım ton uzaklığı kalır.

Diatonik cinsin hyperboleōn tetrakordunu tamamladığımıza göre şimdi kromatik ve enarmonik tetrakordları şöyle tamamlamalıyız. Paranētē hyperboleōn, nētē hyperboleōn'dan diatonik cinste bir ton, kromatikte üç yarım ton, enarmonikte iki ton uzaktır. Diatonik cinsin paranētē hyperboleōn'u ile nētē hyperboleōn'u arasındaki uzaklığı alıp yarısını diatonik paranētē hyperboleōn'a eklersek, nētē hyperboleōn'dan üç yarım ton uzak bir sayı elde ederiz; bu kromatik cinste paranētē hyperboleōn olacaktır. 2592'den, yani diatonik paranētē hyperboleōn'dan 2304'ü, yani nētē hyperboleōn'u çıkarırım; 288 kalır. Bunu bölerim, 144 olur. Bunu 2592'ye, yani diatonik paranētē hyperboleōn'a eklerim, 2736 olur; bu paranētē hyperboleōn chromatikē'dir.

Tritē hyperboleōn, diatonik de kromatik de olsa, nētē hyperboleōn'dan iki ton uzak olduğuna, enarmonik cinste de paranētē hyperboleōn nētē hyperboleōn'dan iki ton uzak olduğuna göre, enarmonik cinsin paranētē hyperboleōn'u, diatonik ya da kromatikteki tritē hyperboleōn ile aynı olacaktır. Diatonik ve kromatik cinsin tritē hyperboleōn'u nētē diezeugmenōn ile küçük yarım tonu korur. Enarmonik cinsin tetrakordu ise iki tam ton ile küçük yarım tonun yarı uzaklıkları olan iki diesis'ten oluşur. Bu yüzden nētē diezeugmenōn ile enarmonik paranētē hyperboleōn arasındaki uzaklığı alırım. Nētē diezeugmenōn 3072, paranētē hyperboleōn enharmonios 2916 olduğuna göre farkları 156 olur. Bunun yarısını alırım, 78'dir. Bunu 2916'ya eklerim, 2994 olur. Bu EE, yani tritē hyperboleōn enharmonios'tur. Böylece hyperboleōn tetrakordu üç cinse göre yazılmıştır; biçimini aşağıya ekledik.

PL63.1257

ea quae est O. Item O sit dupla ab ea quae est LL, Erit igitur A quidem proslambanomenos, 0 autem mese, et LL nete hyperboleon: habebit igitur A quidem 9216, 0 vero horum dimidium, id est 4608, ut mese ad proslambanomenon diapason consonantia conveniat. Ea vero quae est LL dimidium est meses, ut sit proslambanomenos ab ea quae est nete hyperboleon quadrupla, et bis diapason ad eam consonet symphoniam, sitque LL 5.301-. Si igitur ex 2304 octavam abstulero partem, id est 288, eisdemque adjecero, fient mihi 2592, eritque NN 2592 quae sit paranete hyperboleon ad neten hyperboleon obtinens distantiam tonum. Rursus ejus quæ est NN, id est 2592, aufero octavam quæ est 324, eamque eis quorum est octava subjungo, erunt 2916, fietque mihi FF trite hyperboleon diatonos in diatonico scilicet genere 2916 totum quidem distans ab ea quæ est paranete hyperboleon, ditonum vero ab ea quae est nete hyperboleon, eadem vero FF erit in chromatico genere trite hyperboleon chromatica. In enharmonio vero paranete hyperboleon enharmonios, quod facilius agnoscetur cur eveniat, cum trium generum tria prima tetrachorda a nete hyperboleon inchoantia descripserimus. Quoniam vero si A sesquitertia proportione duas sesquioctavas abstulero, relinquitur mihi semitonium minus, sumo tertiam ejus quae est LL, id est neten hyperboleon, et sunt 768. Hos eisdem adjicio, fient mihi 3072. Quorum est DD nete diezeugmenon continens ad triten hyperboleon semitonium minus. Nam quoniam nete diezeugmenon ad neten hyperboleon diatessaron continet consonantiam, trite autem hyperboleon diatonos ab ea ditonum distat, relinquitur spatium quod est inter neten diezeugmenon et triten hyperboleon semitonii minoris. Quoniam igitur tetrachordum hyperboleon diatonici generis explevimus, nunc chromatici et enharmonii tetrachorda supplenda sunt hoc modo: quoniam enim paranete hyperboleon ad neten hyperboleon in diatonico quidem genere tono distat, in chromatico vero tribus semitoniis, in enharmonio vero duobus tonis. si distantiam paranetes hyperboleon et netes hyperboleon diatonici generis sumpserimus, ejusque dimidium paranete hyperboleon, quae est diatonici generis, apponamus, habebimus numerum tribus semitoniis ab hyperboleon nete distantem, et erit haec in chromatico genere paranete hyperboleon. Aufero igitur de 2592, id est de paranete hyperboleon diatonici generis 2304, id est nete hyperboleon, relinquuntur mihi 288, hos divido, erunt mihi 144, eosdem adjiciam 2592, id est paranete hyperboleon diatonici generis, et erunt mihi 2736: haec erit paranete hyperboleon chromatica. Rursus quoniam trite hyperboleon, vel diatonica, vel chromatica, duos tonos distat a nete hyperboleon, et in enharmonio genere paranete hyperboleon duobus tonis distat ab ea quae est nete hyperboleon, eadem erit in enharmonico genere paranete hyperboleon, quæ est in diatonico vel chromatico trite hyperboleon. Sed quoniam trite hyperboleon diatonici generis et chromatici ad nete diezeugmenon minus semitonium servant, constat autem tetrachordum enharmonii generis ex duobus integris tonis, et diesi, ac diesi, quae sunt dimidia spatia semitonii minoris, distantiam eam quae est inter neten diezeugmenon et paranetem hyperboleon enharmonium sumo; sed quoniam nete diezeugmenon est 3072, paranete autem hyperboleon enharmonios 59!6, horum distantia erit 156, horum sumo dimidiam partem, qui sunt 78. Hos adjicio 2916, fient 2994, haec erit E E trite hyperboleon enharmonios; descriptum est igitur secundum tria genera tetrachordum quod est hyperboleon, cujus formam subter adjecimus.

PL63.1259Hyperboleōn tetrakordu. Burada üç şekille geniş geniş anlatılan şeyleri bu tek şekilde daha açık görürsün.

Bölüm VI. Yukarıda Düzenlenen Çizimin Gerekçesi

Üç tetrakord şu gerekçeyle yazılmıştır. Her tetrakord diatessaron uyumunu verir. Nētē hyperboleōn ile nētē diezeugmenōn üç cinste de, yani diatonikte, kromatikte ve enarmonikte, diatessaron uyumunu içerir. Diatessaron uyumu iki ton ve küçük yarım tondan oluşur. Bu, yukarıdaki tetrakordlarda üç cinse göre şöyle bölünmüştür.

İlk cins olan diatonikte paranētē hyperboleōn, yani 2592, nētē hyperboleōn'a, yani 2304'e göre bir ton uzaklıktadır; bunu T işaretiyle yazdık. Diatonik cinsin tritē hyperboleōn'u olan 2916 da diatonik paranētē hyperboleōn olan 2592'ye göre yine bu farkı tutar; bunu da aynı işaretle T diye gösterdik. Nētē diezeugmenōn ile tritē hyperboleōn, yani 3072 ile 2916, yarım tonu verir; bunu ST işaretiyle gösterdik. Nētē diezeugmenōn ile nētē hyperboleōn'un bütün uzaklığı iki ton ve yarım tondur.

Aynı iki ton ve yarım ton kromatik cinste şöyle bölünmüştür. İkinci cins olan kromatik şöyle yazılmıştır: 2736 olan paranētē hyperboleōn chromatikē, 2304 olan nētē hyperboleōn ile karşılaştırılınca diatonik paranētē hyperboleōn'un nētē hyperboleōn'a uzaklığını, yani bir tonu, yani büyük ve küçük iki yarım tonu içerir; ayrıca diatonik paranētē hyperboleōn'un nētē hyperboleōn'a uzaklığının bölünmüş kısmını, yani tonun yarısını içerir. Ama bu tam yarı değildir; çünkü yukarıda bol bol gösterildiği gibi ton iki eşit parçaya bölünemez. Üç yarım ton, yani bir ton ve yarım ton uzaklığını TTT diye işaretleyeceğiz. Yine kromatik paranētē hyperboleōn, tritē hyperboleōn ile tonun bir parçasını, yani yarım tonu tutar; bu, diatonik tritē hyperboleōn ile nētē hyperboleōn arasındaki iki tondan artan kısımdır. Dört yarım ton çıkarılınca bütün tetrakorddan geriye nētē diezeugmenōn ile tritē hyperboleōn arasındaki yarım ton uzaklığı kalır. Şu hâlde bu tetrakord da iki ton ve yarım tondan oluşur; bir uzaklıkta üç yarım tona, iki uzaklıkta ikişer yarım tona bölünmüştür. Üç uzaklık dört telle içerilir.

Enarmonik cinste bunu anlamak çok kolaydır. Paranētē hyperboleōn enharmonios, yani 2916, 2304 olan nētē hyperboleōn'dan iki tam ton uzaktır; bunu kendi işaretiyle göstereceğiz. Tetrakordun bütününü oluşturan iki ton ve yarım tondan geriye nētē diezeugmenōn ile paranētē hyperboleōn enharmonios arasındaki bir yarım ton kalır. Bunu, araya konan tritē hyperboleōn enharmonios ile iki diesis'e böldük; diesis uzaklığını da kendi işaretiyle gösterdik.

Hyperboleōn tetrakordu böylece yazılmıştır. Bunu bitirince diezeugmenōn tetrakorduna geçelim. Ötekilerde aynı açıklamalarla oyalanmaya gerek yok; çünkü bu çizimden ötekiler için de örnek alınabilir.

Bölüm VII. Tek Telli Kanonda Nētē Diezeugmenōn'ların Üç Cinse Göre Bölünmesi

3072 olan nētē diezeugmenōn'un yarısını alırsam 1536 olur. Bunu ona eklersem 4608 çıkar; bu O harfiyle gösterdiğimiz mesē'dir. Nētē diezeugmenōn, yani DD, yani 3072'nin üçte birini alırsam 1024 olur. Bunu ona eklersem 4096 çıkar; buna paramesē denecek, altına X harfi yazılacaktır. Nētē diezeugmenōn, yani 3072, mesē ile, yani 4608 ile bir-buçuklu karşılaştırmada durduğu için diapente uyumunu verir. Aynı nētē diezeugmenōn, yani 3072, kendisine bir-üçtebirli orantıyla bağlı paramesē ile, yani 4096 ile diatessaron uyumunu tutar.

PL63.1259

Tetrachordos hyperboleon. Quæ hic late tribuo figuris dicuntur, hac unica perspicacius conspicis. CAPUT VI. Ratio superius digestæ descriptionis. Tria igitur tetrachorda tali nobis ratione descripta sunt. Tetrachordum enim omne diatessaron retinet consonantiam. Igitur nete hyperboleon, et nete diezeugmenon in tribus generibus, id est, vel in diatono, vel in chromate, vel in enharmonio diatessaron continent symphoniam. Diatessaron autem consonantia constat duobus tonis et semitonio minore. Id hoc modo per tria genera in supradictis tetrachordis divisum est. In diatonico enim genere quod est primum paranete hyperboleon, id est 2592, ad neten hyperboleon, id est 2304, obtinet distantiam tonum, quod tali notula inscripsimus T. Rursus trite hyperboleon diatonici generis, quae est 2916, ad paraneten hyperboleon diatonici generis, quæ est 2592, rursus obtinet differentiam quam simili nota insignivimus T. Nete autem diezeugmenon ad triten hyperboleon, id est 3072 ad 2916, semitonium refert, quod tali notula signavimus 0T; hoc est totum spatium netes diezeugmenon, et netes hyperboleon duorum tonorum ac semitonii. Sed idem duo toni ac semitonium in chromatico genere hac ratione divisi sunt. Secundum enim genus, quod est chromaticum, hoc modo descriptum est: paranete enim chromatice hyperboleon, quæ est 2736, ad neten hyperboleon, quae est 2304 comparata, continet spatium paranetes hyperboleon diatonici generis ad neten hyperboleon, quod est unus tonus, id est, duo semitonia majus ac minus, et divisum rursus spatium paranetes hyperboleon diatonici, ad netes hyperboleon. Ita enim factum est, qui est dimidius tonus, sed non integre, quia (ut supra uberrime monstratum est) non potest tonus in duo aequa partiri. Consignabimus igitur hoc spatium trium semitoniorum id est toni ac semitonii, hoc modo: TTT Rursus paranete hyperboleon chromatica ad triten hyperboleon retinet partem toni, id est semitonium, quod reliquum fuit ex duobus tonis qui continuentur inter triten hyperboleon diatonicam, et neten hyperboleon. Subtractis vero quatuor semitoniis, reliquum ex toto tetrachordo spatium semitonii est, quod continetur inter neten diezeugmenon, et trite hyperboleon. Constat igitur et hoc tetrachordum ex duobus tonis ac semitonio, divisum in uno quidem spatio tribus semitoniis. In duobus autem spatiis, duobus semitoniis. Tria vero spatia nervis quatuor continentur. In enharmonio vero genere summa est id pernoscendi facilitas, ab ea enim quæ est nete hyperboleon, id est 2304, paranete hyperboleon enharmonios, id est 2916, duos tonos integros distat, quos hoc modo notabimus. Relinquitur igitur ex totius tetrachordi duobus tonis ac semitonio unum quidem semitonium quod continetur inter neten diezeugmenon et paraneten hyperboleon enharmonion. Quod scilicet divisimus in duas dieses trite hyperboleon enharmonion. media interjecta, spatiumque dieseos hoc modo signavimus. Ita igitur nobis hyperboleon tetrachordum descriptum est. Quo peracto ad diezeugmenon tetrachordum veniamus. Nec immorandum est eisdem commemorationibus in cæteris. Cum ab hac descriptione etiam in aliis sumi possit exemplum. CAPUT VII. Monochordi netarum diezeugmenon per tria genera partitio. Netes igitur diezeugmenon, quae est 3072, si dimidium sumam, erunt 1536. Qui eisdem additi fiunt 4608 quæ est mese, quam 0 littera designavimus; quod si eisdem netes diezeugmenon, id est DD, scilicet 3072, auferam tertiam partem, erunt 1024. Qui eisdem conjuncti facient 4096 quæ vocabitur paramese, X littera sub notata. Nete igitur diezeugmenon, id est 3072, ad mesen, id est 4608, quoniam in 1 sesquialtera comparatione consistit, diapente conso-! nabit symphoniam. Eadem vero nete diezeugmenon, id est 3072, ad paramesen, id est 4096, quae ad eam in sesquitertia proportione composita est, diatessaron retinet consonantiam. Si igitur ab ea quae est nete diezeugmenon 3072 octavam auferam par-

PL63.12613072 olan nētē diezeugmenōn'un sekizde birini, yani 384'ü alıp ona eklersem 3456 çıkar. Bu, CC harfleriyle gösterilen paranētē diezeugmenōn diatonos'tur; nētē diezeugmenōn'a bir ton uzaktır. Bundan, yani 3456'dan sekizde birini, yani 432'yi alıp ona eklersem 3888 çıkar. Y harfiyle gösterilen tritē diezeugmenōn diatonos budur. Nētē diezeugmenōn paramesē ile bir-üçtebirli orantıyı tuttuğuna, tritē diezeugmenōn diatonos da nētē diezeugmenōn'dan iki ton uzak olduğuna göre tritē diezeugmenōn ile paramesē arasında küçük yarım ton bulunur.

Böylece diatonik cins bu tetrakordda ve pentakordda da tamamlanmıştır: nētē diezeugmenōn'dan paramesē'ye giden tetrakordda diatessaron, nētē diezeugmenōn'dan mesē'ye giden pentakordda diapente uyumu vardır.

Enarmonik ve kromatik cinsi şöyle öreceğiz. Diatonik nētē ile paranētē diezeugmenōn arasındaki uzaklığı, yani 3072 ile 3456'yı alırım; farkları 384'tür. Bunu bölerim, 192 olur. Bunu diatonik paranētē diezeugmenōn'a, yani 3456'ya eklersem 3648 çıkar. Bu, ikili BB harfleriyle gösterilen paranētē diezeugmenōn chromatikē'dir. Nētē diezeugmenōn'dan bir ton ve bir yarım ton, yani üç yarım ton uzaktır. Daha önce diatonik, şimdi kromatik olan tritē diezeugmenōn ile, yani 3888 ile arasında, diatonik paranētē ile diatonik tritē arasında bölünen tondan kalan yarım ton vardır. Tetrakorddan kalan öteki yarım ton da kromatik tritē diezeugmenōn ile paramesē arasındadır; bu, nētē diezeugmenōn ile paramesē arasındaki diatessaron uyumundan, nētē diezeugmenōn ile kromatik tritē diezeugmenōn arasındaki iki ton çıkarılınca kalır.

Diatonik cinste tritē diezeugmenōn diatonos, kromatikte tritē diezeugmenōn chromatikē olan tele enarmonik cinste paranētē diezeugmenōn enharmonios denir; çünkü nētē diezeugmenōn'dan iki tam ton uzaktır. AA diye gösterilsin. Nētē diezeugmenōn ile enarmonik paranētē diezeugmenōn arasında başka tel yoktur; bu yüzden paranētē adını alır.

Enarmonik paranētē diezeugmenōn ile paramesē arasındaki yarım tonu, yani AA ile X arasındakini, iki diesis olacak şekilde şöyle böleriz. Enarmonik paranētē diezeugmenōn ile paramesē'nin, yani 3888 ile 4096'nın farkını alırım; 208'dir. Bunu bölerim, 104 olur. Bunu 3888'e eklerim, 3992 çıkar. Bu, Z harfiyle gösterilen tritē diezeugmenōn enharmonios'tur.

Bu tetrakordun üç cinse göre çizimini aşağıya ekledim ve yukarıda düzenlenen hyperboleōn tetrakordunu da yanına koydum; ikisinin çizimi tek olsun, bütün düzenin biçimi yavaş yavaş birleşerek ortaya çıksın. Üç cinste diatessaron.

PL63.1261

tem, id est 384, eisque adjiciam, fient 3456, eritque paranete diezeugmenon ' diatonos, CC litteris pernotata, ad neten diezeugmenon obtinens tonum. Ab hac vero si octavam auferam partem, id est de 345G, qua: est e32, eosque eidem adjungam, erunt 3888. Eritque ea Y trite diezeugmenon diatonos. Sed quoniam nete diezeugmenon ad paramesen sesquitertiam obtinebat proportionem, trite autem diezeugmenon diatonos a nete diezeugmenon duos tonos abest, continebitur inter triten diezeugmenon et paramesen semitonium minus. Diatonicum igitur genus, in hoc quoque tetrachordo ac pentachordo ita expletum est, ut tetrachordi quidem ejus, quod est netes diezeugmenon ad paramesen, diatessaron consonantia sit. Pentachordi vero ejus quod est netes diezeugmenon ad mesen, diapente sit consonantia. Enharmonium vero atque chromaticum genus hac ratione texemus: Sumo distantiam netes et paranetes diezeugmenon diatoni, id est 3072 et 3456, est eorum differentia 384; hanc divido, erunt 192; hanc si sumam et ei quæ est paranete diezeugmenon diatonos adjungam, id est 3456, fient 3648, hæc erit paranete diezeugmenon chromatica, BB geminatis litteris adnotata, distans nete diezeugmenon tono et semitonio, id est tribus semitoniis, continens ad triten diezeugmenon dudum quidem diatonicam. Nunc vero chromaticam, id est 3888, semitonium reliquum ab eo tono, quod divisum est inter paraneten diatonon diezeugmenon, et triten diatonon diezeugmenon, et sit reliquum aliud ex tetrachordo semitonium inter triten diezeugmenon chromaticam et paramesen, quod scilicet ex diatessaron consonantia relinquitur, ea quæ est inter neten diezeugmenon et paramesen subtractis duobus tonis, quod nete diezeugmenon chromatica, et trite diezeugmenon chromatica continebant. Quæ autem in diatonico genere trite diezeugmenon diatonica est. In chromatico autem diezeugmenon chromatica, ea in enharmonio genere paranete diezeugmenon enharmonios dicitur, integros enim duos tonos distat ab ea quae est nete diezeugmenon et notetur AA. Et inter neten diezeugmenon et paraneten enharmonion diezeugmenon nulla interest chorda, atque ideo paranetes vocabulo nuncupatur. Semitonium vero quod est inter paraneten enharmonion diezeugmenon et paramesen, id est inter AA et X hac ratione partimur, ut fiant duae dieses. Sumo differentiam paranetes enharmonii diezeugmenon et parameses, id est 3888 et 4096, ea est 208, hanc divido, fient 104, hos appono 3888, fient 3992. Ea erit trite diezeugmenon enharmonios Z littera pernotata. Hujus igitur tetrachordi per tria genera descriptionem subter adjeci, superiusque dispositum hyperboleon tetrachordum aggregavi, uti esset utrorumque una descriptio, et paulatim juncta dispositionis totius forma consurgeret. Diatessaron in tribus generibus.

PL63.1263Bölüm VIII. Tek Telli Kanonda Nētē Synemmenōn'ların Üç Cinse Göre Bölünmesi

Birbirine bitişik ama mesē'den ayrık olan iki tetrakordun yerleşimini yukarıdaki üç cinsli çizim gösterdi. Şimdi mesē'ye bitişik olan, synemmenōn denen başka tetrakorda geçmeliyiz.

Nētē diezeugmenōn ile mesē arasında diapente uyumu olduğunu söylemiştik. Diapente uyumu üç ton ve yarım tondur. Bu pentakordda üç ton vardır: biri nētē diezeugmenōn ile diatonik paranētē diezeugmenōn arasında, öteki diatonik paranētē diezeugmenōn ile diatonik tritē diezeugmenōn arasında, üçüncüsü paramesē ile mesē arasındadır. Kalan yarım ton diatonik tritē diezeugmenōn ile paramesē arasındadır. Nētē diezeugmenōn–paramesē tetrakordu mesē'den, paramesē ile mesē arasındaki tonla ayrılmıştır. Nētē diezeugmenōn'dan mesē'ye giden pentakorddan bir tonu, yani nētē diezeugmenōn ile diatonik paranētē diezeugmenōn arasındakini çıkarırsak mesē'ye başka bir tetrakord bağlayabiliriz; böylece synemmenōn, yani bitişik tetrakord oluşur.

Şöyle: CC olan diatonik paranētē diezeugmenōn'un sayısı 3456'dır; bunun üçte biri kendisine eklenince mesē çıkar. Diezeugmenōn tetrakordunda CC harfleriyle gösterilen bu sayı diatonik cinste nētē diezeugmenōn'dan bir ton uzaktı ve paranētē diezeugmenōn diatonos diye anılıyordu. Synemmenōn, yani bitişikler tetrakordunda ise üç cinste de nētē synemmenōn olsun; Y harfiyle gösterilsin. Bundan sekizde biri, yani 432 alınıp eklensin; 3888 çıkar. Bu T harfiyle gösterilen paranētē synemmenōn'dur. Bunun sekizde biri olan 486 alınsın; bu sayı kendisine eklenirse 4374 çıkar. Bu E olan tritē synemmenōn diatonos'tur.

Nētē synemmenōn mesē'ye göre, yani 3456, 4608'e göre diatessaron olan bir-üçtebirli orantıyı tutar; tritē synemmenōn nētē synemmenōn'a göre, yani 4374, 3456'ya göre iki ton orantısını tutar. Demek ki diatonik tritē synemmenōn ile mesē arasında yarım ton orantısı kalır. Bu tetrakord mesē'ye bitişiktir; bu yüzden sürekli ve bitişik anlamında synemmenōn denir. Diatonik cinsin orantısı böyle yapılmıştır.

Kromatik cinsin bölünmesi şöyledir. Nētē synemmenōn ile diatonik paranētē synemmenōn'un, yani 3456 ile 3888'in farkını alırım; 432'dir. Bunu yarım ton olsun diye bölersem 216 olur. Üç yarım ton olsun diye bunu 3888'e eklerim, 4104 olur. Bu üzerine S harfi konan paranētē synemmenōn chromatikē'dir. Bundan, önce diatonik şimdi kromatik olan tritē synemmenōn'a kadar bir yarım ton vardır. Kromatik tritē synemmenōn'dan mesē'ye kadar da öteki yarım ton bulunur.

Nētē synemmenōn'dan diatonik ya da kromatik tritē synemmenōn'a kadar iki ton olduğuna göre, diatonik ya da kromatik cinste tritē synemmenōn olan tel, enarmonik cinste 4374 sayısıyla paranētē synemmenōn enharmonios'tur; R olsun. Bundan mesē'ye kadar yarım ton vardır. Bunu şöyle iki diesis'e bölerim: Enarmonik paranētē synemmenōn ile mesē'nin, yani 4374 ile 4608'in farkını alırım; 234'tür. Bunu bölerim, 117 olur. Bunu enarmonik paranētē synemmenōn'a, yani 4374'e eklerim, 4491 çıkar. Bu P harfiyle gösterilir ve tritē synemmenōn enharmonios olsun. Böylece enarmonik paranētē synemmenōn ile mesē arasındaki, yani 4374 ile 4608 arasındaki yarım ton, 4491 olan enarmonik tritē synemmenōn ile bölünmüştür. Bu tetrakordun da hesabı tamamlandı. Şimdi çizimi ötekilerle, yani hyperboleōn ve diezeugmenōn tetrakordlarıyla birlikte yapmak gerekiyor; böylece çizim düzenli biçimde yavaş yavaş ilerlesin.

PL63.1263

CAPUT VIII. Monochordi netarum synemmenon per tria geraera. partitio. Duo quidem tetrachorda quae sibimet quidem conjuncta sunt, a mese vero disjuncta, trium generum superior descriptio, quemadmodum loca rentur ostendit. Nunc ad aliud tetrachordum veniendum est, quod synemmenon vocatur, quod junctum est ei quae est mese. Quoniam enim inter neten diezeugmenon et mesen diapente consonantiam esse prædiximus, est autem diapente consonantia trium tonorum ac semitonii. Tres vero sunt toni in hoc pentachordo, quorum unus quidem netes diezeugmenon ad paraneten diezeugmenon diatonon. Alter vero paranetes diezeugmenon diatonon ad triten diezeugmenon diatonon. Tertius autem parameses ad mesen, reliquumque semitonium trites diezeugmenon diatoni ad paramesen, quoniamque netes diezeugmenon et parameses tetrachordum ab ea quæ est mese, eo tono disjunctum est, quod est inter paramesen ac mesen. Si ex eo pentachordo, quod est a nete diezeugmenon ad mesen, unum abstulerimus tonum, eum scilicet qui continetur inter neten diezeugmenon et paraneten diezeugmenon diatonon, poterimus aliud tetrachordum ad mesen jungere, ut fiat synemmenon. quod est conjunctum hoc modo. Nam quoniam paranetes diezeugmenon diatoni, quae est CC, numerus est 3456, horum tertia eisdem addita faciet mesen. Hic ergo numerus in diezeugmenon tetrachordo CC litteris adnotatus, tono distabat a nete diezeugmenon in genere diatonico, et paranete diezeugmenon diatonos vocabatur, in synemmenon autem tetrachordo, id est, conjunctarum sit nete synemmenon in tribus generibus constituta Y littera pernotata, et ab ea octava pars auferatur quae est 432 eisque apponatur, fient 3888 quae est paranete synemmenon et T littera pernotata. Hujus pars sumatur octava ea quae est 486; haec summa si eisdem, quorum octava est, aggregetur, fient 4374, quae est trite synemmenon diatonos, id est, E. Sed quoniam nete synemmenon ad mesen, id est 3456 ad 4608, sesquitertiam obtinet proportionem quae est diatessaron, trite autem synemmenon, ad neten synemmenon, id est 4374 ad 3456, duorum tonorum obtinet proportionem, relinquitur trites synemmenon diatoni ad mesen proportio semitonii, et conjunctum est hoc tetrachordum cum mese, atque ideo synemmenon quasi continuum et conjunctum vocatur. Et diatonici quidem generis hoc modo est facta proportio. Chromatici vero talis divisio est: sumo netes synemmenon et paranetes synemmenon diatonici, id est 3456 et 3888 differentiam, ea est 432; hanc si divido ut semitonium fiat, fiunt 216; hanc adjicio ad 3888 ut tria semitonia fiant, erunt 4104, quae est paranete synemmenon chromatica, cui littera S super apposita est. Ab hac igitur, id est, paranete synemmenon chromatica, ad triten synemmenon prius quidem diatonicam, nunc vero chromaticam semitonium est. A qua trite synemmenon chromatica usque ad mesen aliud semitonium reperitur. Sed quoniam a nete synemmenon usque ad triten synemmenon diatonicam vel chromaticam duo toni sunt, quae est in diatonico vel chromatico generibus trite synemmenon diatonos vel chromatica, eadem in genere enharmonio paranete synemmenon enharmonios est, habens summam 4374, quae sit R, a qua usque ad mesen semitonium est, hoc partior in duas dieses hoc modo: Sumo differentiam paranetes synemmenon enharmonii et meses, id est 4374 et 4608, facit 234; hanc divido, fient 117; hanc adjicio paranete synemmenon enharmonios, id est 4374, fient 4491, quae P littera pernotatur, et sit ea trite synemmenon enharmonios. Eritque semitonium quod continetur inter paraneten synemmenon enharmonion et mesen, id est inter 4374 et 4608, divisum per triten synemmenon enharmonios, eam, scilicet quae est 4491. Quocirca hujus quoque tetrachordi expedita ratio est. Nunc autem facienda est descriptio, juncta tamen cum caeteris tetrachordis, id est hyperboleon ac diezeugmenon, ut paulatim fiat descriptionis rata progressio.

PL63.1265Bölüm IX. Tek Telli Kanonda Mesōn'un Üç Cinse Göre Bölünmesi

Söylenenlerden sonra ötekilerde uzun uzun uğraşmak gerektiğini düşünmüyorum. Kalan mesōn ve hypatōn tetrakordları da bunların örneğine göre örülecektir.

Önce diatonik cinsin mesōn tetrakordunu şu sırayla yazacağız. O olan mesē'nin, yani 4608'in üçte birini alırım, 1536'dır. Bunu ona eklerim, 6144 çıkar. Bu H olan hypatē mesōn'dur; mesē ile diatessaron uyumunu tutar. Bu uyum iki ton ve yarım tona şöyle bölünür: Mesē'nin, yani 4608'in sekizde birini alırım, 576'dır. Bunu ona eklerim, 5184 çıkar. Bu M olan likhanos mesōn diatonos'tur. Bunun sekizde biri alınır, 648'dir. Bunu ona eklerim, 5832 çıkar. Bu I olan parhypatē mesōn diatonos'tur; likhanos mesōn diatonos ile ton tutar, mesē'den iki ton uzaktır. Geriye diatonik hypatē mesōn ile diatonik parhypatē mesōn arasında, yani 6144 ile 5832 arasında yarım ton kalır.

Aynı mesē–hypatē mesōn tetrakordunu kromatik cinste şöyle böleriz. Mesē ile diatonik likhanos mesōn'un, yani 4608 ile 5184'ün farkını alırım; 576'dır. Bunu ikiye bölerim, 288 olur. Bunu büyük sayıya, yani 5184'e eklerim, 5472 çıkar. Bu N olan likhanos mesōn chromatikē'dir. Geriye iki yarım ton kalır: biri kromatik likhanos mesōn ile kromatik parhypatē mesōn arasında, yani 5472 ile 5832 arasında; öteki kromatik parhypatē mesōn ile hypatē mesōn arasında, yani 5832 ile 6144 arasında.

Enarmonik cinsi şöyle böleriz. Diatonik ya da kromatik parhypatē mesōn olan tel 5832 sayısıyla mesē'den iki ton uzaktı; bu enarmonik cinste L harfiyle gösterilen likhanos mesōn enharmonios olacak, yine mesē ile iki ton tutacaktır. Geriye kalan yarım tonu,

PL63.1265

CAPUT IX. Monochordi meson per tria genera partitio. Ex his igitur quae prædicta sunt, in cæteris non arbitror diutius laborandum esse. Ad horum enim exemplar etiam reliqua tetrachorda meson atque hypaton texenda sunt. Ac primum quidem diatonici generis meson tetrachordon hoc ordine describemus. Meses enim quæ est O 4608 sumo tertiam partem, ea est 1536; hanc eidem copulo, fient 6144, ea sit H hypate meson diatessaron ad mesen continens consonantiam, haec duobus tonis ac semitonio ita dividitur: Sumo enim meses, id est 4608, octavam partem. quae est 576; hanc eidem adjungo, fient 5184, ea est lichanos meson diatonos, id est M. Cujus interim pars sumitur octava, ea est 648; hanc eidem adjungo, fient tis: n. Ea sit I parhypate meson diatonos tonum obtinens ad lichanon meson diatonon, duobus autem tonis, distans a mese. Relinquitur igitur semitonium inter hypaten meson diatonon et parhypaton meson diatonon constitutum, id est inter 6144 et 5832. Idem vero tetrachordum meses atque hypates meson in chromatico genere tali ratione partimur. Sumo meses differentiam ad lichanon meson diatonon, id est 4608 ad 5184, ea est 576; hanc dimidiam partior, fient 288; eadem adjicio numero majori, id est 5184, fient 5472, quæ fit N lichanos meson chromatice. Relinquuntur igitur duo semitonia, unum inter lichanon mesen chromaticen et parhypaten meson chromaticen, id est inter 5472 et 5832, et aliud inter parhypate meson chromaticen et hypaten meson, id est inter5832 et 6144. Enharmonium vero genus hoc modo dividimus, quoniam ea quæ erat parhypate meson diatonos, vel ea quae erat parhypate meson chromatice, duos tonos distabat a mese obtinens numerum 5832, ea in enharmonio genere erit lichanos meson enharmonios, L littera pernotata, duos nihilominus ad mesen obtinens tonos. Reliquum igitur semitonium

PL63.1265b2yani enarmonik likhanos mesōn ile hypatē mesōn arasındaki, 5832 ile 6144 arasındaki yarım tonu şöyle iki diesis'e böleriz. 5832 ile 6144'ün farkını alırım, 312'dir. Bunu ikiye bölerim, 156 olur. Bunu 5832'ye eklerim, 5988 çıkar. Bu K olan parhypatē mesōn enharmonios'tur. İki diesis şöyledir: biri enarmonik likhanos mesōn ile enarmonik parhypatē mesōn arasında, yani 5832 ile 5988 arasında; öteki enarmonik parhypatē mesōn ile hypatē mesōn arasında, yani 5988 ile 6144 arasında. Mesōn tetrakordu böylece bölünmüştür. Çizimde yukarıda yazılan tetrakordlara eklenecek biçimde konsun.

Bölüm X. Tek Telli Kanonda Hypatōn'un Üç Cinse Göre Bölünmesi ve Bütün Çizimin Düzeni

Şimdi hypatōn tetrakordu üç cinse göre bölünmelidir. Hypatē mesōn'un, yani 6144'ün yarısını alırım, 3072'dir. Bunu ona eklersem 9216 çıkar; bu hypatē mesōn ile diapente uyumunu koruyan proslambanomenos'tur. Aynı hypatē mesōn'dan, yani 6144'ten üçte birini, yani 2048'i alıp ona eklersem 8192 çıkar. Bu B olan hypatē hypatōn'dur. Demek ki hypatē mesōn, proslambanomenos ile diapente, hypatē hypatōn ile diatessaron uyumundadır.

Bu hypatē mesōn'dan, yani 6144'ten sekizde biri alınsın; 768'dir. Bu ona eklenirse 6912 çıkar. Bu, hypatē mesōn ile ton orantısını tutan E, yani likhanos hypatōn diatonos'tur. 6912'den de sekizde biri alınsın; 864'tür. Bu ona eklenirse 7776 çıkar. Bu C olan parhypatē hypatōn diatonos'tur; diatonik likhanos hypatōn ile ton, hypatē mesōn ile iki ton uzaklığını korur. Geriye diatonik parhypatē hypatōn ile hypatē hypatōn arasında, yani 7776 ile 8192 arasında yarım ton kalır. Diatonik cinsin hypatōn tetrakordu budur.

Kromatiği şöyle böleriz. Hypatē mesōn ile

PL63.1265b2

quod est inter lichanos meson enharmonion et hypaten meson, id est inter 5832 et 6144, in duas dieses hoc modo dividimus. Aufero differentiam 5832 ad 6144, ea est 312: hanc dimidiam partior, fient 156; hanc ad 5832 jungo, fient 5988; et haec sit K parhypate meson enharmonios. Duae vero sunt dieses inter lychanon meson enharmonion et parhypate meson enharmonion, id est inter 5832 et 5988, et inter parhypaten meson enharmonion et hypaten meson, id est inter 5988 et 6144. Divisum est igitur meson tetrachordon. Quod ita in descriptione ponatur, ut superius descriptis tetrachordis aggregetur. CAPUT X. Monochordi hypaton per tria genera partitio, et totius dispositio descriptionis. Nunc vero hypaton tetrachordum per tria genera dividendum est. Sumo hypates meson, id est 6144, dimidiam partem, quæ sit 3072, hanc eidem si adjecero, fient 9216, quae est proslambanomenos ad hypaten meson diapente consonantiam servans. Ejusdem autem hypate meson 6144 si auferam tertiam partem quae est 2048 eidemque adjecero, fient 8192. Et hæc est B hypate hypaton, Igitur hypaten meson ad proslambanomenon diapente est consonantia, ad hypaten vero hypaton diatessaron. Ab hac igitur hypate meson, id est 6144, pars auferatur octava, erunt 768; hanc eisdem si quis adjungat, fient 6912. Quae est E lychanos hypaton diatonos ad hypaten meson toni obtinens proportionem. Rursus de 6912 pars auferatur octava, erunt 864; hoc si eisdem copuletur, fient 7776, quae est C parhypate hypaton, diatonos ad lichanon hypaton diatonon toni, ad hyi paten meson duorum tonorum distantiam servans. Relinquitur igitur semitonium inter parhypaten hypaton diatonon et hypaten hypaton, id est inter 7776 et 8192, et diatonici quidem generis hypaton tale tetrachordum est, chromaticum vero tali ratione dividimus. Sumo enim differentiam hypaten meson, et

PL63.1269diatonik likhanos hypatōn'un, yani 6144 ile 6912'nin farkını alırım; 768'dir. İki yarım ton yapmak için bunu ikiye bölerim, 384 olur. Üç yarım ton olsun diye bunu 6912'ye eklerim, 7296 çıkar. Bu, hypatē mesōn'dan üç yarım ton uzak olan F, yani likhanos hypatōn chromatikē'dir. Geriye iki yarım ton kalır: biri kromatik likhanos hypatōn ile kromatik parhypatē hypatōn arasında, yani 7296 ile 7776 arasında; öteki kromatik parhypatē hypatōn ile hypatē hypatōn arasında, yani 7776 ile 8192 arasında.

Geriye enarmonik cins kalıyor; yukarıdaki örneğe göre bölünmesi şöyledir. 7776 birlikle gösterilen diatonik ya da kromatik parhypatē hypatōn hypatē mesōn'dan iki ton uzak olduğuna göre, aynı tel enarmonik cinste likhanos hypatōn enharmonios olacak, hypatē mesōn'dan iki tam ton uzak olacaktır. Diatessaron uyumundan geriye enarmonik likhanos hypatōn ile hypatē hypatōn arasında, yani 7776 ile 8192 arasında yarım ton kalır. Bunu şöyle iki diesis'e böleriz. Enarmonik likhanos hypatōn ile hypatē hypatōn'un, yani 7776 ile 8192'nin farkını alırım; 416'dır. Yarısını alırım, 208'dir. Bunu 7776'ya eklerim, 7984 çıkar. Bu D olan parhypatē hypatōn enharmonios'tur. İki diesis vardır: biri enarmonik likhanos hypatōn ile enarmonik parhypatē hypatōn arasında, yani 7776 ile 7984 arasında; öteki enarmonik parhypatē hypatōn ile hypatē hypatōn arasında, yani 7984 ile 8192 arasındadır. Son ton ise proslambanomenos ile hypatē hypatōn arasında, yani 9216 ile 8192 arasında bulunur.

Hypatōn tetrakordu böylece diatonik, kromatik ve enarmonik üç cinse göre bölünmüştür. Bu, yukarıdaki hyperboleōn, diezeugmenōn, synemmenōn ve mesōn tetrakordlarına eklenirse, tek telli kanonun her yönüyle bölünmesinin tam ve eksiksiz çizimi ortaya çıkar.

PL63.1269

ejus quæ est lichanos hypaton diatonos, id est 6144 et 6912, ea est 768; hanc dimidiam partior ut duo efficiam semitonia, fient 384: hanc adjicio 6912 ut tria semitonia fiant, erunt 7296: haec erit F lichanos hypaton chromatice ab ea quæ est hypate meson tribus semitoniis distans. Relinquuntur ergo duo semitonia, unum quidem inter lichanos hypaton chromaticen et parhypaten hypaton chromaticen, id est inter 7296 et 7776. Aliud vero inter parhypaten hypaton chromatice et hypaten hypaton, id est inter 7776 et 8192. Restat enharmonium genus, cujus ad superius exemplar talis divisio est. Quoniam enim parhypate hypaton diatonos vel parhypate hypaton chromatice, quae 7776 unitatibus insignita est, duobus tonis distat ab ea quae est hypate meson, eadem erit in genere enharmonio lichanos hypaton enharmonios, quæ ab hypate meson duobus integris distat tonis. Restat igitur ex diatessaron consonantia semitonium quod est inter lichanos hypaton enharmonion et hypaten hypaton, id est inter 7776 et 8192, hoc in duas dieses ita dividimus. Sumo differentiam ejus quae est lichanos hypaton enharmonios, et hypaten hypaton, id est 7776 et 8192, ea est 416; hujus dimidiam sumo, sunt 208; hanc adjicio 7776, fient 7984 quae sit D parhypate hypaton enharmonios. Sunt igitur duae dieses: una quidem quæ est inter lichanon hypaton enharmonion et parhypaten hypaton enharmonion, id est inter 7776, et 7984; altera vero quae est inter parhypaten hypaton enharmonion, et hypaten hypaton, id est inter 7984 et 8192. Tonus vero ultimus inter proslambanomenon et hypaten hypaton, id est inter 9216 et 8192, continetur. Divisum est igitur hypaton tetrachordum secundum tria genera diatonicum chromaticum enharmonion. Quod si superioribus tetrachordis hyperboleon diezeugmenon synemmenon meson adjungatur, fit integra perfectaque descriptio divisi per omnia monochordi regularis.

PL63.1273Bölüm XI. Yukarıda Düzenlenen Çizimin Gerekçesi

Yukarıdaki biçimde proslambanomenos mesē ile, mesē de nētē hyperboleōn ile diapason uyumunu tutar. Proslambanomenos nētē hyperboleōn ile bisdiapason uyumundadır. Diatessaron uyumunu şunlar korur: hypatē hypatōn ile hypatē mesōn, hypatē mesōn ile mesē, mesē ile nētē synemmenōn, paramesē ile nētē diezeugmenōn, nētē diezeugmenōn ile nētē hyperboleōn. Bu uyumlarla tetrakordların tamamını sayabiliriz.

Bu biçimde tellerin bütün sırası daha açık görülsün diye, üç cinse göre yalnız şu tetrakordlar vardır. Birincisi ve en pesi hypatōn'dur; başı hypatē hypatōn, sonu hypatē mesōn'dur. İkincisi mesōn'dur; başı hypatē mesōn, sonu mesē'dir. Üçüncüsü synemmenōn'dur; başı mesē, sonu nētē synemmenōn'dur. Dördüncüsü diezeugmenōn'dur; başı paramesē, sonu nētē diezeugmenōn'dur. Beşincisi hyperboleōn'dur; başı nētē diezeugmenōn, sonu nētē hyperboleōn'dur.

Bölüm XII. Sabit ve Hareketli Sesler

Bütün bu seslerin bir kısmı tamamen hareketsiz, bir kısmı tamamen hareketli, bir kısmı da ne tamamen hareketsiz ne tamamen hareketlidir.

Tamamen hareketsiz olanlar proslambanomenos, hypatē hypatōn, hypatē mesōn, mesē, nētē synemmenōn, paramesē, nētē diezeugmenōn, nētē hyperboleōn'dur. Çünkü pentakordları da tetrakordları da içerseler, üç cinste de aynı kalır, ne adlarını ne yerlerini değiştirirler. Pentakordlar proslambanomenos ile hypatē mesōn, mesē ile nētē diezeugmenōn gibi; tetrakordlar hypatē hypatōn ile hypatē mesōn, hypatē mesōn ile mesē gibidir.

Hareketli olanlar her cinse göre değişenlerdir: diatonik ve kromatiğin paranētē ve likhanos'u, enarmoniğin tritē ve parhypatē'si. Diatonik paranētē hyperboleōn başka, kromatik paranētē hyperboleōn başka, enarmonik tritē başkadır. Diatonik ve kromatik paranētē diezeugmenōn da farklıdır. Enarmonik tritē diezeugmenōn öteki cinslerdekiyle aynı değildir. Diatonik ve kromatik paranētē synemmenōn ile enarmonik tritē synemmenōn da öteki cinslerdeki tritē'lerle aynı değildir. Diatonik likhanos mesōn ile kromatik likhanos mesōn da birbirinden uzaktır; enarmonik parhypatē mesōn öteki cinslerin hiçbir parhypatē'sine benzemez. Diatonik ve kromatik likhanos hypatōn da aynı yerleri ve sayıları korumaz; enarmonik parhypatē hypatōn da öteki cinslerin parhypatē'sine benzemez.

Ne tamamen hareketsiz ne tamamen hareketli olanlar ise iki cinste, yani kromatik ve diatonikte aynı kalıp enarmonikte değişenlerdir. Bu şöyle görülür: Diatonik ve kromatik tritē hyperboleōn yukarıdaki biçimde aynı sayıyla, 2916 ile yazılmıştır. Enarmonik cinse bakınca ise başka bir tritē, yani 2994 buluruz. Demek ki iki cinste ortak olan ses üçüncüde değişmiştir. Diezeugmenōn tetrakordunda da böyledir: Diatonik ve kromatik tritē diezeugmenōn aynıdır, birbiriyle uyuşur; enarmonik tritē diezeugmenōn ise öncekinden uzaktır. Synemmenōn'da da böyledir: Diatonik ve kromatik tritē synemmenōn aynıdır, enarmonik olan farklıdır. Aynı şekilde diatonik ve kromatik parhypatē mesōn da aynı görünür; ama enarmonik cinste, yukarıda tritē gibi burada parhypatē de hypatē mesōn'un yanında bulunur, güç ve ses tizliği bakımından ötekilerden farklıdır. Diatonik ve kromatik parhypatē hypatōn da aynıdır; ama enarmonik cinste aranınca aynı değildir.

Bunların değişmesinin tam olmadığı daha açık anlaşılsın diye hyperboleōn tetrakorduna dönelim. Bu tetrakordda diatonik ve kromatik cinste tritē hyperboleōn olan ses, enarmonikte değişip paranētē olur. Diatonik ya da kromatik cinste tritē diezeugmenōn denen ses enarmonikte paranētē diye anılır. Kromatik ya da diatonikte tritē synemmenōn olan ses enarmonikte paranētē'ye geçer. Kromatik ya da diatonikte parhypatē mesōn görünen ses enarmonikte likhanos mesōn olarak bulunur. Diatonik ya da kromatikte parhypatē hypatōn denen ses enarmonikte likhanos hypatōn diye adlandırılır.

Demek ki hareketsiz olanlar proslambanomenos,

PL63.1273

CAPUT XI. Ratio superius dispositæ descriptionis. In superiore igitur forma obtinet quidem consonantiam diapason proslambanomenos ad mesen, mese autem ad neten hyperboleon. Bis diapason autem proslambanomenos ad neten hyperboleon. Diatessaron autem consonantiam servat hypate hypaton ad hypaten meson. Hypate meson ad mesen mese, ad neten synemmenon, paramese ad neten diezeugmenon, nete diezeugmenon ad neten hyperboleon. Atque hoc ita fit, ut his consonantiis integra tetrachorda numeremus. Atque ut clarius omnis in hac forma respiciatur ordo nervorum, secundum tria genera tantum notantur esse tetrachorda. Primum atque gravissimum hypaton, cujus est princeps hypate hypaton, ultima autem hypate meson, secundum vero meson cujus est princeps hypate meson, extrema vero mese. Tertium synemmenon, cujus est princeps mese, finalis nete synemmenon. Quartum diezeugmenon, cujus est prima paramese, nete vero diezeugmenon extrema. Quintum vero est hyperboleon cujus est quidem princeps nete diezeugmenon, ad neten vero hyperboleon terminatur extrema. CAPUT XII. De stantibus et mobilibus vocibus. Harum vero omnium vocum partim sunt in totum immobiles, partim in totum mobiles, partim vero nec in totum immobiles, nec in totum mobiles. In totum immobiles sunt proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meson, mese, nete synemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperboleon. Idcirco quoniam in omnibus tribus generibus eaedem sunt, nec nomina nec loca permutantes, sive pentachorda, sive tetrachorda contineant. Pentachorda quidem ut proslambanomenos ad hypaten meson, et mese ad neten diezeugmenon. Tetrachorda vero ut hypate hypaton ad hypaten meson, hypate meson ad mesen. Mobiles vero sunt quae secundum singula genera permutantur hoc modo ut paranete et lichanos diatonici et chromatici, trite et parhypate enharmonici. Alia est enim paranete hyperboleon diatonos, alia paranete hyperboleon chromatica, alia trite enharmonios. Diversae sunt etiam paranete diezeugmenon diatonos, atque chromatica. Nec est eadem quæ in generibus cæteris trite diezeugmenon enharmonios, neque eædem sunt paranete synemmenon diatonos et chromatica et trite synemmenon enharmonios, his qui sunt in reliquis generibus trite. Distant etiam lichanos meson diatonos et lichanos meson chromatice, et parhypate meson enharmonios nulli aliorum generum parhypate similis invenitur. Nec eosdem locos ac numeros servant lichanos hypaton diatonos et. lichanos hypaton chromatice. Nam parhypate hypaton enharmonios aliorum generum parhypati reperitur esse dissimilis. Non in totum vero immobiles aut mobiles sunt, quae in duobus quidem generibus manent, id est chromatico et diatonico, sed in enharmonio permutantur. Id autem sic consideratur trite hyperboleon, diatonos, et trite hyperboleon chromatice eadem in superiori forma descripta est, iisdem numeris 2916. At vero cum enharmonium genus aspicimus triten aliam reperimus, id est 2994. Quæ igitur vox duobus fuit generibus communis, eadem in tertio permutata est. Idem est et in diezeugmenon tetrachordo. Nam trite diezeugmenon diatonos et trite diezeugmenon chromatica eædem sunt, sibique consentiunt, trite autem diezeugmenon enharmonios a superiore distat, in synemmenis etiam idem est. Trite enim synemmenon diatonos et trite synemmenon chromatice eædem sunt. Sed trite synemmenon enharmonios est diversa. Item parhypate meson diatonos, et parhypate meson chromatica eaedem notantur. Sed in enharmonio genere sicut superius trite ita hic parhypate juxta hypaten meson quidem inveniuntur, vi autem ac soni acumine diversae sunt caeteris. Rursus parhypate hypaton diatonos et parhypate hypaton chromatica eadem est. Sed non eadem est cum in enharmonio gene reque erit. ur. Sed ut harum non plena mutabilitas clarius colliquescat ad hyperboleon tetrachordum redeamus, in hoc igitur quae in diatonico atque in chromatico genere trite hyperboleon est, eadem mutatur in enharmonio, et fit paranete. Item quae trite diezeugmenon in diatonico vel chromatico genere vocabatur, paranete in enharmonio dicitur quae trite synemmenon in chromatico vel diatonico fuit, in enharmonio in paraneten transit. Quae vero parhypate meson in chromatico vel diatonico videbatur, eadem lichanos meson in enharmonio reperitur. Quæ autem parhypate hypaton, vel in diatonico vel in chromatico dicebatur, lichanos hypaton in enharmonio nuncupatur. Sunt igitur quidem immobiles, proslambanomenos, hypate

PL63.1275hypatē hypatōn, hypatē mesōn, mesē, nētē synemmenōn, paramesē, nētē diezeugmenōn, nētē hyperboleōn'dur. Hareketli olanlar diatonik, kromatik ya da enarmonik dediğimiz likhanos ve paranētē'lerdir. Ne tamamen hareketli ne tamamen hareketsiz olanlar, diatonik ya da kromatikte parhypatē ve tritē, enarmonik cinste ise likhanos ya da paranētē dediklerimizdir.

Bölüm XIII. Uyumların Türleri

PL63.1275

hypaton, hypate meson, mese, nete synemmenon, paramese, nete diezeugmenon, nete hyperboleon, mobiles vero quas lychanos, vel paranetas, vel diatonicas, vel chromaticas, vel enharmonicas nominamus. Non in totum mobiles aut immobiles, quas parhypatas tritas in diatonico vel chromate, lichanos autem vel paranetas in enharmonico genere dicimus. CAPUT XIII. De consonantiarum speciebus.

PL63.1275_2

Şimdi ilk uyumların türlerini ele almalıyız. İlk uyumlar diapason, diapente ve diatessaron'dur. Tür, her cinse göre, uyumu yapan her orantının terimlerinde kurulmuş, kendine özgü bir biçimi olan belirli bir dizilimdir. Diatonik cinste bunu görelim. Diezeugmenōn tetrakordunu hyperboleōn tetrakordu ile mesē arasına koyarsak, yani synemmenōn tetrakordunu çıkarırsak on beş tel olur. Bunlardan proslambanomenos çıkarılırsa on dört tel kalır. Bunlar şöyle dizilsin: A hypatē hypatōn, B parhypatē hypatōn, C likhanos hypatōn, D hypatē mesōn, E parhypatē mesōn, F likhanos mesōn, G mesē, H paramesē, I tritē diezeugmenōn, K paranētē diezeugmenōn, L nētē diezeugmenōn, M tritē hyperboleōn, N paranētē hyperboleōn, O nētē hyperboleōn.

Hypatē hypatōn'dan paramesē'ye diapason uyumu vardır. Mesē'den hypatē mesōn'a diatessaron, aynı mesē'den likhanos hypatōn'a diapente vardır. Diapason sekiz telden, diatessaron dört, diapente beş telden oluşur. Bu yüzden diatessaron'un üç, diapente'nin dört, diapason'un yedi türü olacaktır. Türler sesten hep bir eksik olur.

Mesē'den başlayarak ötekileri sıralarsak diatessaron uyumunun üç türü şöyledir: birincisi G'den D'ye, ikincisi F'den C'ye, üçüncüsü E'den B'ye. Diatessaron türleri buraya kadar ilerler. Çünkü buraya kadar her tür aynı diatessaron'un iki telini içerir: GD, F ve E'yi; FC, E ve D'yi; EB, D ve C'yi içerir. Ama bunlara DA diatessaron'unu eklersem GD'den farklı olmaz; çünkü GD uyumunun yalnız bir telini, yani yalnız D'yi içerecektir. Demek ki GD uyumunu aşmıştır; bu yüzden diatessaron'un üç türü olduğu söylenir. Öteki uyumlarda da böyledir.

Diapente'nin dört türü şöyledir: birincisi H'den D'ye, ikincisi G'den C'ye, üçüncüsü F'den B'ye, dördüncüsü E'den A'ya. Diapason uyumunun yedi türü şöyledir: birincisi O'dan G'ye, ikincisi N'den F'ye, üçüncüsü M'den E'ye, dördüncüsü L'den D'ye, beşincisi K'dan C'ye, altıncısı I'dan B'ye, yedincisi H'den A'ya.

Söylenenlerden açıkça çıkıyor ki diatessaron uyumu hareketsiz ve sabit seslerde yalnız bir kez bulunur. Hypatē hypatōn'dan başlarsam, sırada birinci olan AD, yani hypatē hypatōn'dan hypatē mesōn'a giden olur. Ötekiler, BE ve CF, sabit seslerle sınırlanmaz; çünkü parhypatē hypatōn ile parhypatē mesōn, likhanos hypatōn ile likhanos mesōn'un hareketli olduğu gösterilmişti. Diatessaron uyumuna yine hypatē mesōn'dan başlarsak, sabit seslerle sınırlanan tür birinci olan DG, yani hypatē mesōn'dan mesē'ye giden olur. Kalanlar, EH ve FI, öyle değildir; çünkü parhypatē mesōn, likhanos mesōn ve tritē diezeugmenōn hareketsiz değildir. Aynı diatessaron'a paramesē başlarsa, sabit seslerle sınırlanan diatessaron türü HL, yani paramesē'den nētē diezeugmenōn'a giden birinci tür olur. IM ve KN olan ötekiler hareketli seslerle biter; çünkü tritē diezeugmenōn, paranētē diezeugmenōn, tritē hyperboleōn ve paranētē hyperboleōn'un hareketli sesler olduğunu söylemiştik.

Diapente uyumunun ise yalnız iki türü sabit seslerle kuşatılır. Hypatē mesōn'dan başlarsak biri DH, yani hypatē mesōn'dan paramesē'ye giden birinci tür; öteki GL, yani mesē'den nētē diezeugmenōn'a giden dördüncü türdür. Kalanlar, yani EI ve FK, sabit seslerle kapatılmaz; çünkü parhypatē, likhanos, tritē ve paranētē'nin kararsız olduğu kanıtlanmıştır. Nētē diezeugmenōn'dan pes yöne, yani mesē'ye doğru bu uyumun türlerine bakılırsa da hesap aynıdır; yukarıda söylenen aynı hareketsiz seslerle kuşatılacaklardır. Uyumları ister hypatē mesōn'dan ister mesē'den ister paramesē'den ister nētē hyperboleōn'dan pes yöne indirelim, sabit seslerle kuşatılan iki türün dizilişi bozulamaz.

Diapason uyumunun sırası ister hypatē hypatōn'dan paramesē'ye ister nētē hyperboleōn'dan mesē'ye alınsın, hareketsiz seslerle kuşatılan yalnız üç türü olacaktır. Hypatē hypatōn'dan başlayanlar için biri AH'dir; bu hypatē hypatōn'dan paramesē'ye giden birinci türdür.

PL63.1275_2

Nunc de speciebus primarum consonantiarum tractandum est; primas autem consonantiae sunt diapason, diapente, diatessaron. Species autem est quædam positio propriam habens formam secundum unum quodque genus in uniuscujusque proportionis consonantiam facientis terminis constituta, ut in diatonico genere. Nam si diezeugmenon tetrachordum inter hyperboleon tetrachordum mesenque ponamus, subtracto scilicet synemmenon tetrachordo, erunt 15 nervi. At si ab his proslambanomenos detrahatur, erunt quatuordecim. Hi ergo disponantur hoc modo. Sit A hypate hypaton, B parhypate hypaton, C lichanos hypaton, D hypate meson, E parhypate meson, F lichanos meson, G mese, H paramese, I trite diezeugmenon, K paranete diezeugmenon, L nete diezeugmenon, M trite hyperboleon, N paranete hyperboleon, O nete hyperboleon. Ab hypate igitur ad paramesen diapason consonantia est. A mese vero ad hypaten meson diatessaron, ab eadem vero mese ad lichanon hypaton diapente. Erit igitur diapason quidem octo chordarum. Diatessaron vero quatuor, diapente autem quinque. Ac per hoc habebit diatessaron quidem species tres, diapente autem species quatuor, diapason vero species septem. Semperque una minus species erit quam fuerint voces, ut enim a mese caeteras ordinamus, diatessaron consonantiae species tres sunt, hoc modo: una quidem species erit ab G ad D; secunda vero ab F ad C; tertia vero ab E ad B, et huc usque diatessaron species progrediuntur. Idcirco quia huc usque species binos continet nervos ejusdem diatessaron, ut G D quidem eos qui sunt F E contineat, F C eos qui sunt E D, et E B eos continet qui sunt D C; si vero his adjecero diatessaron D A, diversa non erit ab ea quæ est G D, unum enim solum G D consonantiae nervum continebit, id est D solum. Excessit igitur G D consonantiam, atque ideo diatessaron tres species habere perhibetur. Et in cæteris quidem consonantiis idem est. Diapente autem erunt species quatuor hoc modo: Una quidem est H ad D; alia vero ab eo quod est G ad C; alia ab eo quod est F ad B; alia autem ab eo quod est E ad A. Diapason vero consonantia 7 erunt species, hoc modo: prima ab eo quod est O ad G; secunda ab eo quod est N ad F; tertia ab eo quod est M ad E; quarta ab eo quod est L ad D; quinta ab eo quod est K ad C; sexta ab eo quod est I ad B; septima ab eo quod est H ad A. Liquet igitur ex his quæ dicta sunt, diatessaron consonantiam semel tantum in immobilibus ac statutis vocibus contineri. Nam si ab hypate hypaton incipiam, erit A D, id est ab hypate hypaton in meson hypaten ea quae est in ordine prima. Nam cæterænon statutis vocibus terminantur, ut B E C F. Nam parhypate hypaton et parhypate meson, lichanos hypaton et lichanos meson mobiles esse monstratae sunt. Quod si rursus ab hypate meson diatessaron consonantiam inchoemus, erit species diatessaron statutis vocibus terminata D G, ea quae est prima, id est ab hypate meson in mesen. Reliquae minime, ut E H et F I. Nam parhypate meson et lichanos meson et trite diezeugmenon non probantur immobiles. Rursus si eamdem diatessaron paramese; suscipiat ordiendam, erit quoque quae statutis coercealur sonis, diatessaron species H L, id est a paramese in nete diezeugmenon, quæ est prima. Nam cæteræ quæ sunt I M et K N mobilibus terminantur sonis. Nam triten diezeugmenon, et paraneten diezeugmenon, et triten hyperboleon, et paraneten hyperboleon mobiles voces esse praediximus. Item diapente consonantia duas tantummodo species tenet, quae statutis vocibus includuntur. Ut si ab hypate meson ordiamur, una quidem est D H, id est ab hypate meson in paramesen, ea quae est prima. Altera vero G L, id est a mese in neten diezeugmenon, hæc vero est quarta. Reliquae vero, id est E I et F K, minime statutis vocibus clausae sunt. Nam parhypate, et lichanos, et trite, et paranete instabiles approbantur. Similis autem ratio erit si a nete diezeugmenon in graviorem partem, id est ad mesen, consonantia hujus species considerentur, eisdem enim immobilibus vocibus, quse superius dictsesunt, continebuntur. Sive autem ab hypate meson, seu a mese, seu a paramese, sive etiam a nete hyperboleon consonantias ad graviorem partem ducamus. Duarum quæ statutis vocibus coerceantur, non poterit esse destructio. Diapason vero consonantiæ sive ab hypate hypaton in paramesen, sive a nete hyperboleon in mesen ordo sumatur, tres tantummodo species obtinebit, quae immobilibus vocibus coerceantur. Nam ab hypate hypaton ordientibus una est A H, ea quae est prima ab hypate hypaton in paramesen.

PL63.1275_3Öteki DL'dir; hypatē mesōn'dan nētē diezeugmenōn'a giden dördüncü türdür. Sonra GO gelir; bu yedinci türdür, yani mesē'den nētē hyperboleōn'a gider. Kalan türlerin uç sesleri hiçbir şekilde hareketsiz seslerle kurulmamıştır; çünkü yukarıda da dendiği gibi parhypatē, likhanos, tritē ve paranētē hareketsiz değildir. Nētē hyperboleōn'dan başlarsak türlerin sırası aynı seslerle benzer biçimde örülür. Bunların hepsinin anlaşılmasını aşağıdaki çizim sağlar.

PL63.1275_3

Altera D L ea quæ quarta ab hypate meson in nete diezeugmenon. Dehinc G O haec septima est, id est a mese in neten hyperboleon. Reliquarum vero specierum voces extimae nullo modo immobilibus vocibus constitutae sunt. Nam parhypate, et lichanos, et trite, et paranete (ut supra quoque dictum est) immobiles non sunt. Similiter autem et per easdem voces si ab hyperboleon nete ordiamur, specierum ordo contexitur, quorum omnium intelligentiam subjecta descriptio docet.

PL63.1277Bölüm XIV. Makamların Başlangıçları; Burada İşaretlerin Tek Tek Makamlara ve Seslere Göre Dizilişi

Diapason uyumunun türlerinden makam denen şeyler doğar; bunlara tropos ya da ton da denir. Tropos'lar seslerin bütün dizilerinde peslik ya da tizlik bakımından farklı olan kuruluşlardır. Kuruluş ise uyumların birleşmesinden oluşan, âdeta ezginin tam bedenidir: diapason, ya da diapason ve diatessaron, ya da bisdiapason gibi. Diapason kuruluşu, aradaki sesler de sayılarak proslambanomenos'tan mesē'ye, ya da aradaki seslerle mesē'den nētē hyperboleōn'a, ya da uç seslerin kapattığı ortadakilerle hypatē mesōn'dan nētē diezeugmenōn'a gider. Diapason ve diatessaron kuruluşu aradaki seslerle proslambanomenos'tan nētē synemmenōn'a gider. Bisdiapason ise ortadaki seslerle proslambanomenos'tan nētē hyperboleōn'a gider.

Biri bu kuruluşların bütününü daha tiz yapar ya da bütününü daha pese gevşetirse, yukarıda söylenen diapason uyumu türlerine göre yedi makam yapmış olur. Adları şunlardır: Hipodor, Hipofrig, Hipolid, Dor, Frig, Lid, Miksolid. Sıraları şöyle ilerler. Diatonik cinste proslambanomenos'tan nētē hyperboleōn'a bir ses dizisi kurulsun; bu Hipodor makamı olsun. Biri proslambanomenos'u bir ton tize gerer, hypatē hypatōn'u aynı tonla inceltir ve öteki bütün sesleri de daha tiz yaparsa, bütün dizi tonun gerilmesini almadan önceki hâlinden daha tiz olur. Böylece daha tiz hâle gelen bütün kuruluş Hipofrig makamı olur. Hipofrig'de sesler yine bir ton gerilirse Hipolid ezgisi doğar. Hipolid bir yarım ton gerilirse Dor olur. Ötekilerde de tize ve germeye doğru ilerleyiş böyledir.

Bunların hesabı yalnız akılla kavranmasın, biçimi gözle de görülebilsin diye eski musikicilerin bıraktığı çizim aşağıya konmalıdır. Ama eski musikiciler her sesi tek tek makamlarda farklı işaretlerle göstermiştir; bu yüzden önce işaretlerin çizimi konmalı ki bunlar kendi başına bilinince makamların çiziminde kolayca seçilebilsin.

PL63.1277

CAPUT XIV. De modorum exordiis, in quo dispositio notarum per singulos modos ac voces. Ex diapason igitur consonantiæ speciebus existunt qui appellantur modi, quos eosdem tropos vel tonos nominant. Sunt autem tropi constitutiones in totis vocum ordinibus, vel gravitate, vel acumine differentes, constitutio vero est plenum veluti modulationis corpus ex consonantiarum conjunctione consistens, quale es; vel diapason, vel diapason et diatessaron, vel bis diapason. Est enim diapason constitutio, a proslambanomenos in mesen caeteris quae sunt mediæ vocibus an numerat is, vel a mese rursus in neten hyperboleon cum vocibus interjectis, vel ab hypate meson in neten diezeugmenon, cum his quas extremæ voces medias claudunt. Diapason et diatessaron vero constitutio ea est quæ a proslambanomenos in neten synemmenon, cum his quae mediæ sunt interjectae constat. Bis diapason autem a proslambanomenon in neten hyperboleon, cum his quae in medio sunt interpositæ consideratur. Has igitur constitutiones si quis totas faciat acutiores vel in gravius totas remittat, secundum supradictas diapason consonantiæ species efficiet modos septem, quorum nomina sunt hæc: hypodorius, hypophrygius, hypolydius, dorius, phrygius, lydius, mixolydius; horum vero sic ordo procedit. Sit in diatonico genere vocum ordo dispositus a proslambanomeno in neten hyperboleon, atque hic sit hypodorius modus. Si quis proslambanomenon in acumen intendat tono, hypatenque hypaton eodem tono attenuet, caeterasque phthongorum omnes faciat acutiores, acutior totus ordo proveniet, quam fuit prius quam toni susciperet intensionem. Erit igitur tota constitutio acutior effecta hypophrygius modus, quod si in hypophrygio toni rursum intensionem voces acceperint, hypolydii modulatio nascetur. At si hypolydium quis semitonio intendat, dorium faciet, et in aliis quidem similis est in acumen intensionemque processus. Quorum, non ut intelligentia solum modo ratio comprehendatur, verum oculis quoque forma possit agnosci, ab antiquis tradita musicis descriptio supponenda est; sed quoniam per singulos modos a veteribus musicis unaquaeque vox diversis notulis insignita est, descriptio prius notularum videtur esse ponenda, ut his primum per se cognitis in modorum descriptione facilis possit esse dispectio.

PL63.1279Bölüm XV. Makamların Sırasını ve Farklarını İçeren Çizim

Yukarıdaki çizimde tellerin adları yazılı, işaretler yanlarına konmuştur; yanına eklenen ad her birinin hangi makama, Lid'e mi Frig'e mi Dor'a mı ait olduğunu gösterir. Bu makamların diapason uyumunun türlerinde bulunduğunu söylediğimize göre, haydi onları yalnız diatonik cinste yazalım ki sıraları göz önüne düşsün ve anlamayı geciktirmesin.

PL63.1279

CAPUT XV. Descriptio continens modorum ordinem ac differentias. Superior igitur descriptio chordarum nomina tenet ascripta, notulas vero juxta positas, et quae cujusque sit modi, sive lydii, sive phrygii, sive dorii vocabulorum signat adjectio. Sed quoniam hos modo diximus in speciebus diapason consonantiae reperiri, age eosdem in diatonico tantum genere describamus, ut qui eorum ordo sit, sub aspectu cadens intelligentiam non moretur.

PL63.1281Bölüm XVI. Yukarıda Düzenlenen Makam Çizimi Üzerine

Yedi makam olduğunu söylemiştik; ama üstüne sekizincinin eklenmesi kimseye uygunsuz görünmesin. Bu eklemenin sebebini biraz sonra söyleyeceğiz. Şimdi şuna bakmak gerekir: Düz çizgilerin birbirinden ayırdığı bu sütunların kimisinde musiki işaretleri vardır, kimisinde yoktur. Örneğin Hipermiksolid diye yazılan makamda birinci sütun M, üçüncü sütun Φ harfiyle işaretlenir; ikinci sütun işaretsizdir. Demek ki bu aradaki boşlukla işaretler arasında bir ton olduğu gösterilmektedir. Üçüncü sütunun Φ işaretini dördüncü sütunun γ işaretinden bir sütun değil, düz bir sırayla çekilmiş çizgi ayırır; bu, aralarında yarım ton farkı olduğunu bildirir. Bu şöyle kanıtlanır: M proslambanomenos, Φ hypatē hypatōn, γ parhypatē hypatōn ise, M olan proslambanomenos ile Φ olan hypatē hypatōn arasında ton uzaklığı, Φ olan hypatē hypatōn ile γ olan parhypatē hypatōn arasında yarım ton farkı bulunması zorunludur. Bütün durumlarda şu kural gözetilmelidir: Ses

PL63.1281

CAPUT XVI. De superius disposita modorum descriptione. Septem quidem praediximus esse modos, sed nihil videatur incongruum quod octavus super annexus est. Hujus enim adjectionis rationem paulo posterius eloquemur. Nunc illud est considerandum quod hae paginulae, quas inter se rectus linearum ordo distinguit, aliæ quidem habent notulas musicas, aliæ vero minime, velut in eo modo qui scribitur hypermixolydius. Prima quidem paginula M tertia Φ litteris adnotatur. Secunda a notula vacat. In hac igitur intercapedine notularum tonus interesse monstratur. Quod vero Φ tertiæ atque / quartae paginæ notam non paginula dividit, sed versus recto ordine diductus, semitonium eas differre pronuntiat, quod probatur hoc modo: nam si M proslambanomenos est, Φ hypate hypaton, γ parhypate hypaton, necesse est inter proslambanomenon quod est M et inter hypaten hypaton, quod est Φ toni esse distantiam, inter hypaten autem hypaton quod est Φ et parhypaten hypaton, quod est γ, semitonii differentiam contineri; jamque hoc regulariter in cunctis est considerandum, ut si vocum

PL63.1283işaretlerini tam bir sütun ayırıyorsa aralarında ton uzaklığı, işaretleri sütun değil çizgi ayırıyorsa yarım ton uzaklığı olduğunu bilelim.

Bunları önceden koyduktan sonra şunu söyleyelim. Bisdiapason uyumunda kurulmuş iki dizi, hangisinin daha pes olduğu anlaşılsın diye karşılaştırılırsa, aynı cinste bulunmak şartıyla, bir proslambanomenos öteki proslambanomenos'tan ya da aynı yerdeki herhangi bir ses öteki sesten daha pes ise bütün dizinin de daha pes olması zorunludur. Ama bu en iyi orta ses olan mesē'ye bakılarak anlaşılır. Bisdiapason uyumundaki iki diziden hangisinin mesē'si daha pes ise onun bütün dizisi de daha pestir; çünkü öteki sesler teker teker karşılaştırılınca da daha pes bulunur. Bu yüzden bir mesē öteki mesē'den bir ton daha tiz ya da daha pes görünürse, aynı cinste olan bütün teller de teker teker karşılaştırılınca bir ton daha tiz ya da daha pes görünür.

Dört mesē varsa ve birincisi dördüncüyle diatessaron uzaklığını koruyorsa, birincisi ikinciden bir ton, ikincisi de üçüncüden bir ton farklıysa, üçüncüsü dördüncüyle yarım ton farkı yapar. Şöyle: A, B, C, D dört mesē olsun; A, D ile karşılaştırılınca diatessaron olan bir-üçtebirli orantıyı korusun. A, B'den bir ton, B, C'den bir ton uzak olsun; geriye C ile D arasında yarım ton uzaklığı kalır. Beş mesē olursa da yol aynıdır. Birincisi beşinciden bir-buçuklu orantı kadar uzaksa, birincisi ikinciden, ikincisi üçüncüden, dördüncüsü beşinciden birer ton uzaksa, üçüncüsü dördüncüyle yarım ton farkı yapar.

Yine öteki makamların mesē'lerinden hangileri proslambanomenos'a yaklaşırsa onlar daha pes makamlar, hangileri nētē'lere yaklaşırsa onlar daha tiz makamlar yapar. Yukarıdaki sayfada yazılan makamlarda okurun solunu ilk sıradaki proslambanomenos'lar tutar, okurun sağını ise uçtaki nētē'ler kapatır. Hipermiksolid diye yazılan makam bütün makamlardan daha tiz, Hipodor ise hepsinden daha pestir.

Biz en pes olan Hipodor'dan başlayarak ötekilerin aralarındaki farkı göstereceğiz. Hipodor makamının mesē'si Hipofrig makamının mesē'sinden bir ton uzak olacaktır. Bu şöyle kolayca görülür: Hipofrig'in mesē'si, Hipodor'da mesē olan, Hipofrig'de ise likhanos mesōn olan sesle karşılaştırılsın. Aradaki sütunun gösterdiği gibi bunlar bir ton farklıdır. Hipolid'in mesē'si de Hipofrig'in mesē'sinden bir ton farklıdır; çünkü Hipolid'in mesē'si, Hipolid'de likhanos mesōn olup Hipofrig'de mesē olan sesten bir ton uzaktır. Hipolid'in mesē'si, Dor'un mesē'sinden yarım ton uzaktır. Bu, Hipolid'in mesē'sinin yukarı giden sırasını Dor'un mesē'sinin yukarı giden sırasından bir sütunun değil, tek çizginin ayırmasından anlaşılır.

Bundan Hipodor'un mesē'sinin Dor'un mesē'sinden tam bir diatessaron uyumu kadar uzak olduğu çıkar. Bu şöyle kanıtlanır: Hipodor'da mesē olan ses Dor'da hypatē mesōn'dur; hypatē mesōn ise herhangi bir makamda ya da cinste mesē'den diatessaron uyumu kadar farklıdır.

Dor'un mesē'si Frig'in mesē'sinden bir ton uzaktır; çünkü Dor'da mesē olan ses Frig'de likhanos mesōn'dur. Frig'in mesē'si Lid'in mesē'sinden bir ton uzaktır; çünkü Frig'de mesē olan ses Lid'de likhanos mesōn'dur. Lid makamının mesē'si Miksolid'in mesē'sinden yarım ton uzaktır; çünkü Lid'in mesē'sini tutan düz sıra, Miksolid'in mesē'sini tutan düz sıradan sütunla değil çizgiyle ayrılır. Miksolid'in mesē'si Hipermiksolid'in mesē'sinden bir ton farklıdır; çünkü Miksolid'de mesē olan ses Hipermiksolid'de likhanos mesōn'dur.

Böylece Dor'un mesē'si Miksolid'in mesē'sinden diatessaron uyumu kadar uzak olur. Bu şöyle kanıtlanır: Dor'un mesē'si Miksolid'in hypatē mesōn'udur; bu da herhangi bir makamın mesē'siyle diatessaron uyumunu korur. Dor'un mesē'si Hipermiksolid'in mesē'siyle de diapente uyumunu korur. Çünkü Dor'un mesē'si Hipermiksolid dizisinde likhanos hypatōn'dur; likhanos hypatōn ise diatonik cinste herhangi bir makamda mesē ile karşılaştırılırsa diapente uyumu kadar uzaktır.

PL63.1283

notulas integra pagina disgregaverit, toni inter eas sciamus esse distantiam. Sin versus notulas, ac non pagina distinguit, semitonii non ignoremus esse distantiam. His igitur ita præmissis, si duo ordines in bis diapason consonantia constituti sibi invicem comparentur, ut qui ordo sit gravior possit agnosci, si proslambanomenos proslambanomeno fuerit gravior vel quælibet alia vox ejusdem loci voce gravior pernotetur, in eodem scilicet genere constituta, totum quoque ordinem necesse est esse graviorem. Tamen id melius sumetur ad mediam quæ est mese. Duorum enim ordinum bis diapason consonantium cujus mese fuerit gravior, ejusdem totus ordo quoque gravior erit. Nam cæteræ singulae singulis comparatæ nihilominus graviores invenientur, itaque si media ab alia media tono aut acutior videatur, aut gravior, omnes quoque nervi si in eodem genere sint, singuli sibimet comparati tono acutiores aut graviores esse videbuntur. Quatuor autem mediis si prima ad quartam diatessaron distantiam servet, prima vero a secunda tono differat, secunda quoque a tertia eodem differat tono, tertia ad quartam semitonii faciet differentiam hoc modo: sint 4 mediae A B C D, et A ei quae est D comparata servet ad eam sesquitertiam proportionem, quae est diatessaron. Item A a B distet tono, B a C distet tono, relinquitur ut C ad D semitonii distantiam servet. Sesquitertia ratio. Et si quinque sint mediae. eodem modo. Si enim prima a quinta sesquialtera disteterit proportione, primaque a secunda, ac secunda a tertia, quartaque a quinta, singulis disteterint tonis, tertia ad quartam semitonii faciet differentiam. Item quaecunque mediæ aliorum modorum proslambanomenos accedunt hae graviores modos operantur. Quae netis, illae acutiores efficiunt. Quoniam igitur in superiore pagina descriptis modis partem sinistram legentis proslambanomeni primi tenent. Dextera vero legentis extremis clauditur netis, erit omnibus quidem acutior? modis, qui inscribitur hypermixolydius, omnibus vero gravior qui hypodorius. Nos vero a gravissimo hypodorio inchoantes, cæteros quam inter se habent differentiam designabimus. Namque in hypodorio modo mese quæ est M ab ea mese quae est in modo hypophrygio tono distabit. Quod in hoc facile perspicietur, si quis ad mesen hypophrygii, quae est ⟦?⟧, ejusdem hypophrygii M comparet, quae est hypodorii quidem mese, in hypophrygia autem lichanos meson. Nam ⟦?⟧ atque M tono differunt, quod pagina interjecta demonstrat. Item mese hypolydii ab ea quae est mese hypophrygii toni differentiam facit. Namque C, quae est mese hypolydii, tono distat a ⟦?⟧, quae est hypolydii quidem lichanos meson, in hypophrygio autem mese. Item mese hypolydii, quæ est C, ab ea quae est mese dorii semitonio distat. Quod hinc poterit agnosci, quoniam ordinem sursum prodeuntem ejus meses, quæ est hypolydii, atque eum ordinem in sursum prodeuntem ejus meses quæ est dorii, unus versiculus, non pagina distinguit. Quo fit ut mese hypodorii ab ea mese quae est dorii, integra diatessaron consonantia distet, idque probatur hoc modo: nam quae est mese d in hypodorio, eadem est ⟦?⟧ in dorio; hypate meson est ab ea quæ est mese, quovis modo vel genere diatessaron consonantia differens. Item mese dorii quæ est ⟦?⟧ ab ea mese quae est phrygii, id est M, distat tono. Nam quæ est mese in dorio,?? eadem in phrygio lichanos meson. Rursus mese phrygii quæ est M, ab ea mese quae est lydii, id est I, distat tono. Nam quae in phrygio est M mese, in lydio est lichanos mese. Rursus mese lydii modi ab ea mese quae est myxolydii; id est II, semitonio distat. Etenim si ordo qui rectus lydii continet mesen ei ordini qui rectus mixolydii mesen habet comparatus, non paginula, sed versu disjungitur. Ea quoque mese quae est myxolydii H ad eam mesen quæ est hypermixolydii, id est r, toni differentiam facit; idcirco quoniam H quæ in mixolydio mese est eadem in hypermixolydio lichanos meson est. Unde fit ut mese dorii ab ea mese quæ est mixolydii diatessaron consonantia distet. Id probatur hoc modo: nam mese quae est dorii, eadem est mixolydii hypate meson, quae ad cujuslibet modi mesen diatessaron consonantiam servat. Item mese dorii, id est m r, ad eam mesen quae est hypermixolydii diapente consonantiam servat. Ea enim mese quæ est dorii in ordine hypermixolydii lichanos hypaton est; lichanos autem hypaton ad mesen in diatonico genere in quolibet modo si comparetur, diapente consonantia distat.

PL63.1283_2Sekizinci makam olan Hipermiksolid'in neden eklendiği buradan anlaşılır. Bisdiapason uyumu şu olsun.

Bölüm XVII. Yukarıda Düzenlenen Makam Çiziminin Gerekçesi

A, H ile diapason uyumunu korur; çünkü sekiz sesle içerilir. Diapason'un birinci türü AH, ikincisi BI, üçüncüsü CK, dördüncüsü DL, beşincisi EM, altıncısı FN, yedincisi GO'dur. Dışarıda HP kalır; bütün dizi tamamlansın diye o eklenmiştir. Ptolemaios'un üste eklediği sekizinci makam budur.

PL63.1283_2

Cur autem octavus modus, qui est hypermixolydius, adjectus est, hinc patet. Sit bis diapason consonantia haec. CAPUT XVII. Ratio superius dispositæ modorum descriptionis. Diapason igitur consonantiam servat A ad id quod est H, octo enim vocibus continetur: primam igitur dicimus esse speciem diapason ea quae est A H, secundam vero B I, tertiam C K, quartam D L, quintam E M, sextam F N, septimam G O. Relinquitur igitur extra H P, quae ut totus ordo impleatur adjecta est, atque hic est octavus modus, quem Ptolemaeus super annexuit.

Bölüm XVIII. Musiki Uyumları Kulakla Şüphesiz Nasıl Değerlendirilebilir?

Uyumların hesabı şüphesiz biçimde şu çok kısa ve basit aletle bulunabilir. Özenle uzatılmış bir AD kanonu olsun. Üzerine Yunanların magadion dediği iki yarım küre konsun; öyle ki E eğrisinden B'ye indirilen çizgi çevresinde dik açılar yapsın, F eğrisinden C noktasına indirilen çizgi de çevresinde dik açılar yapsın. Bunlar aynı amaç için her yandan eşit olarak cilalanmış olsun; bunlara eşit başkaları da hazırlansın. Bunların üstüne her yanı eşit bir tel, yani AEFD gerilsin.

Diatessaron uyumunun nasıl olduğunu bulmak istersem şöyle yapacağım. Telin yarım küreye değdiği E noktasından, öbür yanda telin öteki yarım küreye değdiği F noktasına kadar olan EF uzaklığını yedi parçaya bölerim. Yedi parçanın dördüncüsünde K noktasını koyarım. EK, KF'nin bir-üçtebirlisi olur. K'ya öncekilere eşit bir yarım küre koyar, EK ve KF'yi sırayla mızrapla vurursam diatessaron uzaklığını duyarım. EK ve KF parçalarının ikisine birlikte vurursam diatessaron uyumunu tanırım.

Diapente yapmak istersek bütün teli, yani E'den F'ye olan uzaklığı beş parçaya bölerim; üç parçayı bir yana, iki parçayı öbür yana veririm. Yarım küreyi böyle koyunca yukarıda söylenen yolla uyumları ve uyumsuzlukları tartarım. Diapason uyumunu denemek istersem bütünü üç parçaya keserim; bir ve iki diye ayırıp birlikte ya da sırayla vurarak hangisinin uyum, hangisinin uyumsuzluk verdiğini anlarım. Karışık uyumlardan doğan üç katlı ise şöyle elde edilir: Teli dört parçaya böleriz, telin bütün uzunluğu üç ve bir diye ayrılır. Yarım küre üç parçanın yanına konunca üç katlı orantının uyumsuzluğunu ve uyumunu verir.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…