V. Kitap
PL63.1285Tek telli kanonun bölünmesinden sonra, eski musiki öğretmenlerinin görüşlerinde ayrıldıkları konuları eklemek ve hepsi hakkında ince bir yargıya varmak gerektiğini düşünüyorum. Tasarladığımız esere eksik kalan da bizim orta karar öğretimimizin düzeniyle tamamlanmalıdır. Çünkü başka bir bölme de olabilir: Orada konan orantıları bölmek için yalnız bir tel değil, sekiz tel ya da daha çok, gerektiği kadar tel alınır ve böyle bir kithara yapılır; böylece orantıların bütün hesabı âdeta göz önünde görülür.
Bölüm I. Armonik İlmin Gücü, Yargı Aletleri ve Hislere Ne Kadar Güvenilmesi Gerektiği
Bunlar üzerine biraz sonra konuşacağız. Şimdi, ele almaya girişip dört kitabı doldurduğumuz armonik ilmin gücünün ne olduğunu söylemeliyiz. Tabiatını tek bir sözle ifade etmeyi bu beşinci kitabın akışına bırakmıştık. Armonik ilim, tiz ve pes seslerin farklarını his ve akılla tartan yetidir. His ve akıl bu yetinin âdeta aletleridir. His, algıladığı şeyin karışık ve ona en yakın bir hâlini fark eder. Akıl ise tamlığı ayırt eder ve son farklara kadar peşine düşer. Böylece his karışık ve hakikate yakın şeyleri bulur, tamlığı akıldan alır. Akıl tamlığın kendisini bulur, karışık ve hakikate yakın benzerliği hisden alır. His tamlıktan hiçbir şey kavramaz, yalnız en yakına kadar gelir; akıl ise ayırt eder. Biri eliyle bir daire çizse, göz belki onu gerçekten daire sanır; akıl ise onun görünen şey olmadığını hiçbir şekilde anlar.
Bunun sebebi şudur: His maddenin etrafında döner ve türleri onda kavrar; türler maddede akışkan, eksik, belirsizdir ve maddenin kendisi gibi tırnağa kadar işlenmiş değildir. Bu yüzden hissin ardından karışıklık gelir. Zihin ve akıl ise maddeye takılmadığı için önceden gördüğü türleri dayanağın ortaklığı olmadan seyreder; bu yüzden ona tamlık ve hakikat eşlik eder. Histe yanılan ya da eksik kalan şeyi akıl düzeltir ya da tamamlar.
His bir şeyi tam değil karışık, hakikatten eksik olarak, âdeta beceriksiz bir değerlendirici gibi tanır; belki tek tek durumlarda hatası az
CAPUT XVIII. Quemadmodum indubitanter musicæ consonantiæ aure dijudicari possint. Ut vero indubitanter consonantiarum ratio colligatur, tali brevissimo ac simplici effici poterit instrumento. Sit igitur regula diligenter extensa A D, cui duo hemispheria, quas magadas Graeci vocant, insuper apponantur, ita ut ab ea quae est E curvatura ad id quod est B deducta linea rectos circa se angulos reddat: item ab ea quae est F curvatura ad id quod est C punctum deducta linea rectos circum se angulos efficiat. Sint vero hæ æqualiter undique perpolitæ ad eosdem usus, sint eisdem aliæ aequales paratae, super has intendatur nervus æqualis undique, is qui est A E F D. Si igitur diatessaron consonantiam qualis sit reperire voluero, hoc modo faciam: ab E puncto, quo nervus semisphærium tangit, usque ad F punctum, quo rursus ab alia parte altero nervus semisphærio jungitur, divido spatium quod est E F septem partibus, et ad partem quartam septimarum appono punctum quod est K; est igitur E K ad eam quæ est K F sesquitertia. Si igitur ad K aequum superioribus semi, phæriis apposuero, atque alterutra vicissim E K et K F plectro adhibito pellantur, diatessaron distantiam consonabit. Sin vero simul partes E K et K F utrasque percussero, diatessaron consonantiam nosco. Quod si diapente efficere volumus, quinque partibus totam chordam, id est spatium ab E ad F divido ac tres uni proportioni, duas vero reliquæ dabo, atque ita posito semisphaerio, secundum superius dictum modum consonantias dissonantiasque perpendo; item si diapason consonantiam temptare voluero, totum tribus partibus seco, atque in unam duasque distribuens easdem simul vel alterutram pulsans e quid consonet, ve! quod dissonet utraque cognosco. Tripla vero, quae ex permixtis consonantiis nascitur, ita redditur, ut si totam in quatuor partium divisionibus partiamus, atque in tres et unam tota nervi prolixitas dividatur, ita semisphærium tribus appositum triplæ proportionis dissonantiam et consonantiam reddat. LIBER QUINTUS. Post monochordi regularis divisionem adjicienda arbitror esse ea in quibus veteres musicæ doctores sententiae diversitate discordant, habendumque de omnibus subtile judicium, atque id quod proposito deest operi, mediocris doctrinae dispositione supplendum est. Potest enim alia quoque esse divisio, in qua non unus tantummodo nervus assumitur, qui positis proportionibus dividatur. Verum octo, atque ejusmodi cithara fiat, aut in pluribus, et quanti necessarii sunt nervi, tota proportionum ratio quasi oculis subjecta cernatur. CAPUT PRIMUM. De vi harmonicæ et quæ sint ejus instrumenta judicii et quoniam usque sensibus oporteat credi. Sed de his paulo post loquemur; nunc dicendum est quæ sit vis harmonicæ. de qua tractare instituentes, quatuor libros implevimus. Naturam vero ejus uno quoque exprimendam in hujus quinti voluminis seriem distulimus. Harmonica est facultas differentias acutorum et gravium sonorum sensu ac ratione perpendens. Sensus enim ac ratio, quasi quaedam facultatis harmoniæ instrumenta sunt. Sensus namque confusum quiddam ac proxime tale, quale est illud quod sentit, advertit. Ratio autem dijudicat integritatem atque ultimas persequitur differentias. Itaque sensus invenit quidem confusa ac proxima veritati, accipit vero ratione integritatem. Ratio vero ipsas quidem invenit integritatem, accipit vero a sensu confusam ac proximam veri similitudinem. Namque sensus nihil concipit integritatis, sed usque ad proximum venit. Ratio vero dijudicat, velut si quis manu circulum scribat, fortasse eum circulum vere oculus arbitretur. Ratio vero nullo modo esse id quod simulatur intelligit. Hoc vero idcirco est, quoniam sensus circa materiam vertitur, speciesque in ea comprehenditur, quæ ita sunt fluide atque imperfecte, neque determinate, et usque ad unguem expolite, sicut est ipsa materia. Quare ipsum quoque confusio sequitur, mentem vero atque rationem, quoniam materia non moratur, species quas praevidet, præter subjecti communionem intuetur, atque ideo eam integritas comitatur ac veritas, quodque in sensu peccatur aut minus est, aut emendat, aut complet. Fortasse autem id quod sensus non integre, sed confuse, atque veritate minus quasi quidam incallidus aestimator agnoscit, in singulis minus
PL63.1287olur. Ama hatalar bir araya gelince toplamda çoğalır ve bu yüzden büyük bir fark yapar. Diyelim ki his iki sesi bir ton uzak sanır ama değildir. Birinden üçüncüyü bir ton uzak sanır, oysa ton uzaklığı tam ve gerçek değildir. Üçüncü ile dördüncü arasında da ton farkı olduğunu sanır ve yanılır, fark ton değildir. Dördüncüden beşincinin yarım ton uzak olduğunu sanır, doğru ve tam değerlendirmez. Tek tek durumlarda hata belki az görünür. Ama hissin birinci tonda bıraktığı, ikinci ve üçüncüde ve dördüncü yarım tonda yanıldığı şeyler bir araya gelip toplanınca birinci ses beşinci sesle diapente uyumunu tutmaz. Oysa his üç tonu ve yarım tonu tam değerlendirseydi böyle olması gerekirdi. Tek tek tonlarda az görülen şey, toplanınca uyumda açıkça görünür.
Hissin karışık şeyleri topladığını, aklın tamlığına ise hiçbir şekilde çıkamadığını görmek için şöyle düşünelim. Verilen bir çizgiden daha büyük ya da küçük bir çizgi bulmak his için hiç zor değildir. Ama belirli bir ölçüde şu kadar büyük ya da şu kadar küçük bir çizgi bulmayı hissin ilk kavrayışı yapamaz, aklın ustalıklı buluşu yapar. Verilen çizgiyi iki katına çıkarmak ya da yarısını kesmek, karışık olarak büyük ya da küçük bir çizgi bulmaktan biraz daha zor olsa da, hisle belki yapılabilir. Ama önerilen çizginin üç katının konması ya da üçte birinin kesilmesi, dört katının kurulması ya da dörtte birinin kesilmesi istenirse, aklın tamlığı yardıma gelmezse his için imkânsız olmaz mı? Çünkü ilerledikçe akla yer açılır, hisse yer kalmaz. Biri önerilen çizginin sekizde birini çıkarmak ya da sekiz katını vermek zorunda bırakılırsa, bütünün yarısını, yarının yarısını, yani dörtte birini, dörtte birin yarısını, yani sekizde birini almak zorunda kalır. Yine bütünün iki katını, iki katın iki katını, yani dört katını, dört katın iki katını, yani sekiz katını alır. Şeyler bu kadar çoğalınca his hiçbir şey yapamaz; çünkü onun bütün yargısı anlık ve yüzeydedir, tamlığı ve izlemeyi açıklayamaz.
Bu yüzden bütün yargı kulak hissine bırakılmamalıdır. Yanılan hissi yöneten ve dengeleyen, tökezleyen ve zayıflayan hissin âdeta değneği gibi dayanacağı akıl da kullanılmalıdır. Her sanatın, bir kısmıyla karışık biçimde şekil verdiği, örneğin keser gibi, bir kısmıyla da tam olanı yakaladığı, örneğin pergel gibi aletleri vardır. Aynı şekilde armonik gücün de yargının iki parçası vardır: Biriyle his altta bulunan seslerin farklarını kavrar; öbürüyle akıl bu farkların ölçüsünü ve miktarını inceler.
Bölüm II. Armonik Kanon Nedir; Pythagorasçılar, Aristoksenos ve Ptolemaios Armonik İlmin Amacını Ne Olarak Söylediler?
Akıl ölçüsü kullanılarak seslerin farklarının araştırıldığı böyle bir alete armonik kanon denir. Bu konuda birçok öğretmenin görüşleri ayrılmıştır. Pythagorasçı öğretilere en çok inananlar, armonik ilmin amacının her şeyde akla uygun olanı izlemek olduğunu söylerdi. Onlara göre his bilginin âdeta tohumlarını verir, akıl tamamlar. Aristoksenos ise tersine aklın eşlikçi ve ikincil olduğunu, her şeyin hissin yargısıyla belirlendiğini, onun ölçüsüne ve onayına uyulması gerektiğini söylerdi. Ptolemaios armonik ilmin amacını, hiçbir şeyin kulaklara ve akla aykırı olmaması diye tanımlar. Ptolemaios'a göre armonikçi, hissin yargıladığını aklın da tartmasını, aklın da orantıları hissin itiraz etmeyeceği biçimde bulmasını gözetir; armonik ilmin bütün amacı bu ikisinin uyumuyla örülür. Aristoksenos'u da Pythagorasçıları da en çok şundan dolayı eleştirir: Aristoksenos akla hiç, yalnız hislere inanır; Pythagorasçılar ise hisleri çok az gözetir, akıl orantılarına ise çok özen gösterir.
Bölüm III. Aristoksenos, Pythagorasçılar ve Ptolemaios Pesliği ve Tizliği Neye Dayandırdı?PL63.1287habeat errati. Collecta vero multiplicantur in summam, atque idcirco magnam faciunt differentiam. Nam si duas voculas tono sensus distare arbitretur, neque distent, rursusque ab una earum tono putet distare tertiam, neque sit integra ac vera toni sit distantia. Item tertiae quartaeque toni sensus differentiam putet, atque in eadem quoque erret, neque sit differentia toni, ab hac etiam quarta, quintam distare semitonium putet, neque vere, neque integre aestimet, in singulis fortasse minus videatur erratum. Quod vero in primo tono sensus reliquit atque id quod in secundo et tertio atque in quarto semitonio peccatum est, in unum congregatum atque collectum efficiet, ut prima vox ad quintam vocem diapente non contineat consonantiam, quod oportebat fieri si tres tonos ac semitonium sensus integre judicasset. Quod igitur in singulis tonis minus per videbatur, id collectum in consonantiam evidenter apparuit. Atque ut pervideatur sensum quidem confusa colligere, nullo modo autem ad integritatem rationis ascendere, sic consideremus: Datæ enim lineae majorem minoremve aliam reperire, nihil est difficile sensui. Proposita vero mensura in tanto majorem, tantove minorem reperiat, id non faciet sensus prima conceptio, sed solers rationis inventio. Vel si rursus datam lineam propositum sit vel duplicare, vel dimidiam secare, id fortasse licet paulo difficilius quam confuse majorem minoremve reperire, poterit tamen sensus inventione constitui. Si vero imperetur, ut propositae lineae tripla ponatur, vel ab ea pars tertia recidatur, vel quadrupla constituatur, vel pars quarta resecetur nonne impossibile sit sensui, nisi integritas rationis accedat, hoc ideo, quia per processus quidem rationi locus accrescit, deficit sensui. Si enim octavam partem propositæ lineæ auferre aliquis imperetur, vel ejusdem octuplam dare cogatur, totius quidem dimidiam sumere compellitur, dimidiaeque dimidiam, ut sit quarta, quartae quoque dimidium, ut sit octava. Rursusque totius duplam, dup)aeque duplam, ut sit quadrupla, quadruplæque duplam, ut sit octupla. Itaque in tanta rerum numerositate nihil efficit sensus. Cujus omne judicium subitum, atque in superficie positum integritatem persecutionemque non explicat. Idcirco non est aurium sensui dandum omne judicium, sed exhibenda est etiam ratio quae errantem sensum regat ac temperet, qua labens sensus deficiensque veluti baculo in nitatur. Nam ut singulae artes habent instrumenta quaedam quibus partim confuse aliquid informent ut asciam, partim vero quod est integrum deprehendat, ut circinum. Ita etiam harmonica vis habet duas judicii partes: unum quidem hujusmodi, per quam sensus comprehendit subjectorum differentias vocum, aliam vero per quam ipsarum differentiarum modum mensuramque considerat. CAPUT II. Quid sit harmonica regula, vel quam intentionem harmonici Pythagorici vel Aristoxenus vel Ptolemaeus esse dixere. Hujusmodi igitur instrumentum in quo rationis adhibito modo, sonorum differentiæ perquiruntur, vocatur harmonica regula, in qua re multorum doctorum sententiæ discordia fuit. Quidam enim qui Pythagoricis disciplinis maxime crediderunt, hanc intentionem harmonicæ esse dicebant, ut cuncta rationi consentanea sequerentur. Sensum enim dare quaedam quodam modo semina cognitionis, rationem vero perficere. Aristoxenus vero econtrario rationem quidem comitem ac secunda rium esse dicebat, cuncta vero sensus judicio terminari, et ad ejus modulationem consensumque esse tenendum. A Ptolem a eo antem quodam modo harmonicae definitur intentio, ea scilicet ut nihil auribus rationique possit esse contrarium. Id enim secundum Ptolemæum harmonicus videtur intendere, ut id quod sensus judicat ratio quoque perpendat, et ita ratio proportiones inveniat ut ne sensus reclamet, duorumque horum concordia omnis harmonicæ intentio misceatur. Atque in eo maxime Aristoxenum ac Pythagoricos reprehendit, quod Aristoxenus nihil rationi, sed tantum sensibus credit, Pythagoricos autem quod minimum sensibus, plurimum tamen proportionibus rationis invigilent. CAPUT III. In quo Aristoxenus vel Pythagorici vel Ptolemæus gravitatem atque acumen constare posuerint.
habeat errati. Collecta vero multiplicantur in summam, atque idcirco magnam faciunt differentiam. Nam si duas voculas tono sensus distare arbitretur, neque distent, rursusque ab una earum tono putet distare tertiam, neque sit integra ac vera toni sit distantia. Item tertiae quartaeque toni sensus differentiam putet, atque in eadem quoque erret, neque sit differentia toni, ab hac etiam quarta, quintam distare semitonium putet, neque vere, neque integre aestimet, in singulis fortasse minus videatur erratum. Quod vero in primo tono sensus reliquit atque id quod in secundo et tertio atque in quarto semitonio peccatum est, in unum congregatum atque collectum efficiet, ut prima vox ad quintam vocem diapente non contineat consonantiam, quod oportebat fieri si tres tonos ac semitonium sensus integre judicasset. Quod igitur in singulis tonis minus per videbatur, id collectum in consonantiam evidenter apparuit. Atque ut pervideatur sensum quidem confusa colligere, nullo modo autem ad integritatem rationis ascendere, sic consideremus: Datæ enim lineae majorem minoremve aliam reperire, nihil est difficile sensui. Proposita vero mensura in tanto majorem, tantove minorem reperiat, id non faciet sensus prima conceptio, sed solers rationis inventio. Vel si rursus datam lineam propositum sit vel duplicare, vel dimidiam secare, id fortasse licet paulo difficilius quam confuse majorem minoremve reperire, poterit tamen sensus inventione constitui. Si vero imperetur, ut propositae lineae tripla ponatur, vel ab ea pars tertia recidatur, vel quadrupla constituatur, vel pars quarta resecetur nonne impossibile sit sensui, nisi integritas rationis accedat, hoc ideo, quia per processus quidem rationi locus accrescit, deficit sensui. Si enim octavam partem propositæ lineæ auferre aliquis imperetur, vel ejusdem octuplam dare cogatur, totius quidem dimidiam sumere compellitur, dimidiaeque dimidiam, ut sit quarta, quartae quoque dimidium, ut sit octava. Rursusque totius duplam, dup)aeque duplam, ut sit quadrupla, quadruplæque duplam, ut sit octupla. Itaque in tanta rerum numerositate nihil efficit sensus. Cujus omne judicium subitum, atque in superficie positum integritatem persecutionemque non explicat. Idcirco non est aurium sensui dandum omne judicium, sed exhibenda est etiam ratio quae errantem sensum regat ac temperet, qua labens sensus deficiensque veluti baculo in nitatur. Nam ut singulae artes habent instrumenta quaedam quibus partim confuse aliquid informent ut asciam, partim vero quod est integrum deprehendat, ut circinum. Ita etiam harmonica vis habet duas judicii partes: unum quidem hujusmodi, per quam sensus comprehendit subjectorum differentias vocum, aliam vero per quam ipsarum differentiarum modum mensuramque considerat. CAPUT II. Quid sit harmonica regula, vel quam intentionem harmonici Pythagorici vel Aristoxenus vel Ptolemaeus esse dixere. Hujusmodi igitur instrumentum in quo rationis adhibito modo, sonorum differentiæ perquiruntur, vocatur harmonica regula, in qua re multorum doctorum sententiæ discordia fuit. Quidam enim qui Pythagoricis disciplinis maxime crediderunt, hanc intentionem harmonicæ esse dicebant, ut cuncta rationi consentanea sequerentur. Sensum enim dare quaedam quodam modo semina cognitionis, rationem vero perficere. Aristoxenus vero econtrario rationem quidem comitem ac secunda rium esse dicebat, cuncta vero sensus judicio terminari, et ad ejus modulationem consensumque esse tenendum. A Ptolem a eo antem quodam modo harmonicae definitur intentio, ea scilicet ut nihil auribus rationique possit esse contrarium. Id enim secundum Ptolemæum harmonicus videtur intendere, ut id quod sensus judicat ratio quoque perpendat, et ita ratio proportiones inveniat ut ne sensus reclamet, duorumque horum concordia omnis harmonicæ intentio misceatur. Atque in eo maxime Aristoxenum ac Pythagoricos reprehendit, quod Aristoxenus nihil rationi, sed tantum sensibus credit, Pythagoricos autem quod minimum sensibus, plurimum tamen proportionibus rationis invigilent. CAPUT III. In quo Aristoxenus vel Pythagorici vel Ptolemæus gravitatem atque acumen constare posuerint.
Sesin havanın vuruşu olduğunda herkes uyuşur; ama peslik ve tizlik farkını farklı biçimlerde koyarlardı. Aristoksenos seslerin peslik ve tizlik farklarının keyfiyete dayandığını düşünür; Pythagorasçılar ise kemiyete koyardı. Ptolemaios Pythagorasçılara daha yakın görünür; çünkü o da pesliğin ve tizliğin keyfiyette değil kemiyette kurulduğunu düşünür. Daha yoğun ve ince cisimler tizlik, daha seyrek ve kaba cisimler peslik verir; şimdilik germe ve gevşetme ölçüsünden hiç söz etmesek de böyledir. Yine de bir şey gevşetildiğinde âdeta daha seyrek ve kalın olur, gerildiğinde daha yoğun olur ve incelir.
Bölüm IV. Ptolemaios'un Seslerin Farkları Üzerine Görüşü
Bunlar böyle açıklandıktan sonra Ptolemaios seslerin farklarını şöyle böler: Seslerin kimisi eş sesli, kimisi eş sesli olmayandır. Eş sesliler, tizde ya da peste tek bir ses verenlerdir. Eş sesli olmayanlar ise biri daha pes, biri daha tiz olanlardır. Bunların kimisinde aralarındaki fark ortak bir sınırla birleşir; ayrık değildir, pesten tize sürekli görünecek biçimde iner. Kimisinde ise fark, araya sessizlik girerek ayrılır. Seslerin ortak bir sınırla birleşmesi şöyle olur: Bulutlarda
Quoniam vero sonum esse omnes consentiunt aeris percussionem, gravitatis atque acuminis differentiam diversa ratione ponebant, Aristoxenum secuti et Pythagorici. Aristoxenus quippe sonorum differentias secundum gravitatem, atque acumen arbitratur in qualitate consistere; Pythagorici vero in quantitate ponebant. Ptolemæus autem Pythagoricis propior videtur. Idcirco quoniam ipse quoque gravitatem atque acumen non in qualitate putat, sed in quantitate constitui. Etenim spissiora ac subtiliora corpora acumen, rariora et vastiora edere gravitatem, ut nihil nunc de intensionis relaxationisque modo dicatur. Quanquam etiam cum relaxatur aliqua quasi sit rarius atque crassius, cum vero intenditur spissius redditur, subtiliusque tenuatur. CAPUT IV. De sonorum differentiis Ptolemaei sententia. His igitur ita expeditis, differentias sonorum Ptolemaeus dividit hoc modo: Vocum aliae sunt unisonæ, aliæ minime. Unisonae sunt, quarum unus sonus est, vel in gravi, vel in acuto. Non unisonae vero; quando alia est gravior, alia acutior. Harum partim ita sunt, ut earum inter se differentia communi fine jungatur. Non enim discreta est, sed a gravi in acutum ita deducitur, ut continua videatur. Aliæ vero sunt non unisonæ, quarum differentia silentio interveniente distinguitur, ut vero voces communi fine jungantur, fit hoc modo: Sicut enim cum
PL63.1289gökkuşağı görülünce renkler birbirine öyle yakındır ki birinin ötekinden ayrıldığı kesin bir sınır yoktur. Örneğin kırmızıdan soluk renge öyle geçilir ki sürekli değişimle bir sonraki renge dönüşür; ikisini ayıran belirli bir orta yoktur. Seslerde de böyle olur: Biri teli vurur ve vururken burarsa, vuruşun başında daha pes olan ses burulurken incelir; pes sesle tiz ses sürekli hâle gelir.
Bölüm V. Hangi Sesler Ahenge Uygundur?
Eş sesli olmayan seslerin kimisi sürekli, kimisi ayrıktır. Sürekli olanlar aralarındaki farkın ortak bir sınırla birleştiği, tiz ve pes sesin tutacağı belirli bir yeri olmayan seslerdir. Ayrık olanların ise, farklarının kendi yerinde kurulu göründüğü karışmamış renkler gibi kendi yerleri vardır. Eş sesli olmayan sürekli sesler armonik yetinin dışında kalır; çünkü kendilerine benzemezler ve tek bir şey seslendirmezler. Ayrık sesler armonik sanata tabidir; çünkü birbirinden uzak ve birbirine benzemeyen seslerin farkı yakalanabilir. Bunlardan birleşince ezgi yapabilenlere emmeleis (ezgiye uygun), birleşince ezgi yapamayanlara ekmeleis (ezgiye aykırı) denir.
Bölüm VI. Pythagorasçılar Orantıların Sayısını Nasıl Belirler?
Birleşince karışık ve hoş sesler verenlere uyumlu, vermeyenlere uyumsuz denir. Ptolemaios'un seslerin farkı üzerine yargısı budur. Şimdi öteki musikicilerden uyumların konulması konusunda ne bakımdan ayrıldığını söylemek gerekiyor. Pythagorasçılar diapente ve diatessaron uyumlarını basit sayar, bunlardan bir diapason uyumu birleştirirler. Diapason ve diapente ile bisdiapason da vardır; biri üç katlının, öbürü dört katlının uyumudur. Diapason ve diatessaron'u ise uyum saymazlar; çünkü üst-parçalı ya da katlı karşılaştırmaya değil, katlı üst-bölenli karşılaştırmaya düşer. Bu seslerin orantısı 8'in 3'e oranıdır. Biri aralarına 4 koyarsa 8, 4, 3 terimlerini elde eder. 8 ve 4 diapason uyumunu, 4 ve 3 diatessaron uyumunu yapar; 8 ile 3 ise katlı üst-bölenli karşılaştırmada durur. Katlı üst-bölenli karşılaştırmanın ne olduğu aritmetik kitaplarından ve bu öğretimin ikinci kitabında düzenlediklerimizden öğrenilmelidir. Pythagorasçılar uyumları katlılara ve üst-parçalılara koyar; aynı ikinci ve dördüncü kitapta söylenmiştir. Üst-bölenlileri ve katlı üst-bölenlileri uyumdan ayırırlar. Pythagorasçıların diapason'u iki katlıya, diatessaron'u bir-üçtebirliye, diapente'yi bir-buçukluya hangi yollarla bağladıkları bu Musiki öğretiminin ikinci ve dördüncü kitabından aranmalıdır.
Bölüm VII. Ptolemaios Pythagorasçıları Orantıların Sayısında Nede Eleştirir?
Ptolemaios Pythagorasçıları ve o kitaplarda açıkladığımız ispatın bütününü birçok bakımdan eleştirir. Bu arada şunu da eleştirir: Diatessaron ve diapente'yi bir-üçtebirli ve bir-buçukluya bağlarlar, ama öteki üst-parçalılara, aynı cinsten oldukları hâlde, hiçbir uyum uygulamazlar.
Bölüm VIII. Ptolemaios'a Göre Diapason ve Diatessaron Uyumunun İspatıPL63.1289in nubibus arcus aspicitur, ita colores sibimet sunt proximi: ut non sit certus finis, cum alter ab altero disgregetur. Sed ita verbi gratia a rubro discedit ad pallidum, ut per continuam mutationem in sequentem vertatur colorem, nullo medio certoque interveniente, qui utrosque distinguat; ita etiam fieri solet in vocibus, ut si quis percutiat nervum eumque dum percutit torqueat, evenit ut in principio pulsus gravior sit, dum torquetur vero vox illa tenuetur, continuique fiant gravis vocis sonitus et acutæ. CAPUT V. Quæ voces enharmoniæ sunt aptæ. Cum igitur non unisonarum vocum aliae sint continuae, aliae disgregatæ, continuæ quidem tales sunt, ut inter se earum differentia communi fine jungatur nec habeat locum designatum vox acuta gravisque quem teneant. Discretæ vero habent proprios locos, vel uti colores impermixti, quorum differentia visitur suo quodam loco constituta. Continuae quidem non unisonæ voces ab harmonica facultate separantur. Sunt enim sibi ipsis dissimiles, nec unum aliquid personantes. Discretae vero voces harmonicae subjiciuntur arti. Potest enim distantium sibique dissimilium vocum differentia deprehendi, in quibus quae junctae efficere melos possint, ἐμμελει̃ς dicuntur, ἐκμελει̃ς autem quibus junctis effici non potest. CAPUT VI. Quem numerum proportionum Pythagorici statuunt. Consonæ autem vocantur quæ copulatæ mixtos suavesque efficiunt sonos. Dissonae vero quae minime. Et hoc quidem est Ptolemæi de sonorum differentia judicium. Nunc autem quid a caeteris musicis in consonantiarum positione disteterit dicendum videtur: Pythagorici enim consonantias diapente ac diatessaron simplices arbitrantur, atque ex his unam diapason consonantiam jungunt; esse etiam diapente ac diapason, et bis diapason, illam triplicis, hanc quadrupli. Diapason vero ac diatessaron consonantiam esse non aestimant, idcirco quoniam non in superparticulari vel multiplici cadit comparatione, sed in multiplici superpartiente. Est enim hæc proportio vocum ut octo ad 3; si quis enim horum in medio quatuor ponat, efficit terminos hos 8 4 3. Quorum octo ad 4 diapason efficiunt consonantiam; 4 ad 3, diatessaron; octo vero ad 3, in multiplici superpartiente constituitur. Quae autem sit multiplex superpartiens comparatio ex arithmeticis libris cognoscendum est, et ex his quae secundo hujus institutionis libro digessimus. Pythagorici autem consonantias in multiplicibus ac superparticularibus ponunt, sicut in eodem libro secundo quartoque praedictum est. A superpartientibus vero ac multiplicibus superpartientibus consonantiam separant. Quibus autem modis diapason quidem duplici, diatessaron vero sesquitertio, ac diapente sesquialtero jungunt Pythagorici, ex secundo hujus institutionis Musicae libro et quarto petendum est. CAPUT VII. Quod reprehendat Ptolemaeus Pythagoricos in numero propositionum. Reprehendit autem Pythagoricos Ptolemaeus, totamque eam quam prædictis libris exposuimus demonstrationem pluribus modis, in quo totum illud etiam quod diatessaron ac diapente sesquialtero et sesquitertio conjungunt, in reliquis vero superparticularibus, cum ejusdem sint generis, nullas omnino applicent consonantias. CAPUT VIII. Demonstratio secundum Ptolemaeum diapason et diatessaron consonantiæ.
in nubibus arcus aspicitur, ita colores sibimet sunt proximi: ut non sit certus finis, cum alter ab altero disgregetur. Sed ita verbi gratia a rubro discedit ad pallidum, ut per continuam mutationem in sequentem vertatur colorem, nullo medio certoque interveniente, qui utrosque distinguat; ita etiam fieri solet in vocibus, ut si quis percutiat nervum eumque dum percutit torqueat, evenit ut in principio pulsus gravior sit, dum torquetur vero vox illa tenuetur, continuique fiant gravis vocis sonitus et acutæ. CAPUT V. Quæ voces enharmoniæ sunt aptæ. Cum igitur non unisonarum vocum aliae sint continuae, aliae disgregatæ, continuæ quidem tales sunt, ut inter se earum differentia communi fine jungatur nec habeat locum designatum vox acuta gravisque quem teneant. Discretæ vero habent proprios locos, vel uti colores impermixti, quorum differentia visitur suo quodam loco constituta. Continuae quidem non unisonæ voces ab harmonica facultate separantur. Sunt enim sibi ipsis dissimiles, nec unum aliquid personantes. Discretae vero voces harmonicae subjiciuntur arti. Potest enim distantium sibique dissimilium vocum differentia deprehendi, in quibus quae junctae efficere melos possint, ἐμμελει̃ς dicuntur, ἐκμελει̃ς autem quibus junctis effici non potest. CAPUT VI. Quem numerum proportionum Pythagorici statuunt. Consonæ autem vocantur quæ copulatæ mixtos suavesque efficiunt sonos. Dissonae vero quae minime. Et hoc quidem est Ptolemæi de sonorum differentia judicium. Nunc autem quid a caeteris musicis in consonantiarum positione disteterit dicendum videtur: Pythagorici enim consonantias diapente ac diatessaron simplices arbitrantur, atque ex his unam diapason consonantiam jungunt; esse etiam diapente ac diapason, et bis diapason, illam triplicis, hanc quadrupli. Diapason vero ac diatessaron consonantiam esse non aestimant, idcirco quoniam non in superparticulari vel multiplici cadit comparatione, sed in multiplici superpartiente. Est enim hæc proportio vocum ut octo ad 3; si quis enim horum in medio quatuor ponat, efficit terminos hos 8 4 3. Quorum octo ad 4 diapason efficiunt consonantiam; 4 ad 3, diatessaron; octo vero ad 3, in multiplici superpartiente constituitur. Quae autem sit multiplex superpartiens comparatio ex arithmeticis libris cognoscendum est, et ex his quae secundo hujus institutionis libro digessimus. Pythagorici autem consonantias in multiplicibus ac superparticularibus ponunt, sicut in eodem libro secundo quartoque praedictum est. A superpartientibus vero ac multiplicibus superpartientibus consonantiam separant. Quibus autem modis diapason quidem duplici, diatessaron vero sesquitertio, ac diapente sesquialtero jungunt Pythagorici, ex secundo hujus institutionis Musicae libro et quarto petendum est. CAPUT VII. Quod reprehendat Ptolemaeus Pythagoricos in numero propositionum. Reprehendit autem Pythagoricos Ptolemaeus, totamque eam quam prædictis libris exposuimus demonstrationem pluribus modis, in quo totum illud etiam quod diatessaron ac diapente sesquialtero et sesquitertio conjungunt, in reliquis vero superparticularibus, cum ejusdem sint generis, nullas omnino applicent consonantias. CAPUT VIII. Demonstratio secundum Ptolemaeum diapason et diatessaron consonantiæ.
Diapason ve diatessaron'dan bir uyum doğduğunu şöyle kanıtlar. Diapason uyumu sesi öyle birleştirir ki bir ve aynı tel gibi görünür; Pythagorasçılar da bunu kabul eder. Bu yüzden ona bir uyum eklenirse tam ve bozulmamış kalır; çünkü diapason uyumuna tek bir tele eklenir gibi eklenir. Diapason uyumu hypatē mesōn ile nētē diezeugmenōn arasında bulunsun. Bunlar birbiriyle öyle uyuşur, sesleri öyle birleşir ki kulağa iki telin karışımı gibi değil tek bir telin tek sesi gibi çarpar. Bu diapason uyumuna hangi uyumu eklersek ekleyelim tam kalır; çünkü tek bir sese ve tele eklenmiş gibi birleşir.
Hypatē mesōn ve nētē diezeugmenōn'a tiz yönde iki diatessaron eklenirse, yani nētē diezeugmenōn'a nētē hyperboleōn, hypatē mesōn'a mesē bağlanırsa, ikisi de ikisiyle uyumlu olur: mesē hem nētē diezeugmenōn hem hypatē mesōn ile, nētē hyperboleōn hem nētē diezeugmenōn hem hypatē mesōn ile. Pes yönde iki diatessaron uyumu gevşetilirse, hypatē mesōn'a karşı diatessaron tutan hypatē hypatōn, nētē diezeugmenōn'a karşı paramesē olur. Hypatē hypatōn hem hypatē mesōn hem nētē diezeugmenōn ile, paramesē de hem nētē diezeugmenōn hem hypatē mesōn ile uyumlu olur. Ama şöyle: Daha pes olan, kendine en yakın olanla diatessaron, uzak olanla diapason ve diatessaron uyumunu tutar; örneğin hypatē hypatōn, hypatē mesōn ile diatessaron, nētē diezeugmenōn ile diapason ve diatessaron tutar. Yine daha tiz olan nētē hyperboleōn, kendine en yakın nētē diezeugmenōn ile diatessaron, hypatē mesōn ile diapason ve diatessaron uyumunu tutar.
Probat autem ex diapason et diatessaron quamdam symphoniam fieri hoc modo. Quoniam enim diapason consonantia talem vocis efficit conjunctionem, ut unus atque idem nervus esse videatur, idque Pythagorici quoque consentiunt; quocirca si qua ei consonantia fuerit addita, integra inviolataque servatur. Ita enim diapason consonantiæ additur tanquam uni nervo. Sit igitur diapason consonantia quae contineatur inter hypaten meson et neten diezeugmenon. Utraque haec ita sibi consentit, ita conjungitur sono, ut una vox quasi unius nervi, non quasi duorum mixta pellat auditum. Quamcumque igitur huic diapason consonantiæ consonantiam junxerimus, servatur integra, quia ita jungitur tamquam uni voculae ac nervo. Si igitur hypate meson et neten diezeugmenon duae in acutum diatessaron fuerint junctae, si conjungitur nete quidem diezeugmenon ea luæ est nete hyperboleon, hypate autem meson ea quae est mese, utraque ad utramque consonabit, et mese ad neten diezeugmenon, et eadem mese ad hypaten meson. Item nete hyperboleon ad neten diezeugmenon et ad hypaten meson. Item si ad graviorem partem utriusque diatessaron consonantiæ relaxentur, erit ad hypaten meson quidem diatessaron retinens consonantiam hypate hypaton, ad neten autem diezeugmenon paramese. Consonabitque et hypate hypaton ad hypaten meson, et ad neten diezeugmenon ad paramesen et nete diezeugmenon, et ad hypate meson. Sed eo modo ut gravior quae est ad sibi quidem proximam diatessaron retineat consonantiam, ad ulteriorem vero diatessaron ac diapason, ut hypate hypaton, ad hypaten meson diatessaron, ad neten diezeugmenon diatessaron ac diapason. Item nete hyperboleon, quae est acutior, ad sibi proximam neten diezeugmenon diatessaron consonantiam, ad hypaten meson diatessaron ac diapason.
PL63.1291Bölüm IX. Diapason Uyumunun Özelliği
Ptolemaios bunun şundan olduğunu ileri sürer: Diapason neredeyse tek bir sestir; öyle bir uyumdur ki âdeta tek bir ses oluşturur. On sayısına eklenen sayı onun içinde tam ve bozulmadan korunur, başka sayılarda ise böyle olmaz. Bu uyumda da aynısı olur. 3'e 2 eklersen hemen 5 çıkar ve sayının türü değişir. Aynı 2'yi 10'a eklersen 12 yaparsın; 10'a eklenen 2 korunmuştur. 3 ve ötekiler de aynı şekildedir. Böylece diapason uyumu aldığı herhangi bir uyumu korur, değiştirmez, uyumluyu uyumsuz yapmaz. Diapente uyumu diapason uyumuna eklenince üç katlı orantıda diapason ve diapente uyumunu korur. Diatessaron da uyum olduğu için diapason'la birleşince başka bir uyum verir. Ptolemaios'a göre bu, başka bir uyumun eklenmesidir; bu diapason ve diatessaron katlı üst-bölenli orantıda kurulmuştur. Bu orantı iki katlı iki-üst-bölenlidir, 8'in 3'e oranı gibi: 8, 3'ü iki kez ve onun iki parçasını, yani iki birliği taşır.
Bölüm X. Ptolemaios Uyumları Hangi Yollarla Kurar?
Ptolemaios Pythagorasçıların kanaati hakkında böyle hüküm verir. Uyumların orantılarını ve sayılarını kendisi hangi yollarla araştırdığını buradan başlayarak anlatalım. Seslerin, der, birbirine göre ya eş sesli ya eş sesli olmayan olur. Eş sesli olmayanların kimisi eşit sesli, kimisi uyumlu, kimisi emmeleis, kimisi uyumsuz, kimisi ekmeleis'tir. Eş sesliler, tek tek vurulduklarında bir ve aynı sesi verenlerdir. Eşit sesliler, birlikte vurulduklarında iki sesten âdeta tek ve basit bir ses oluşturanlardır; diapason ve onun iki katı olan bisdiapason gibi. Uyumlular, bileşik ve karışık ama hoş bir ses oluşturanlardır; diapente ve diatessaron gibi. Emmeleis olanlar, uyumlu olmasalar da ezgiye doğru biçimde uydurulabilenlerdir; uyumları birleştiren aralıklar gibi. Uyumsuzlar, sesleri karıştırmayan ve hisse hoş olmayan biçimde çarpanlardır. Ekmeleis olanlar ise uyumların birleşmesinde yer almayanlardır; bunlar üzerine biraz sonra tetrakordların bölünmesinde konuşacağız.
Eşit sesliler tek sesli karşılaştırmalara en yakın olanlar olduğuna göre, eşit sayılara eşitliğe en yakın sayı eşitsizliğinin eklenmesi zorunludur. Sayıların eşitliğine en yakın olan iki katlı orantıdır. Çünkü katlılığın ilk türüdür; büyük sayı küçük sayıyı, küçük sayının kendisine eşit bir miktarla aşar. Örneğin 2, 1'i 1 ile aşar; bu da aynı birliğe eşittir. Demek ki iki katlı orantı haklı olarak eşit seslilere, yani diapason'a uydurulur; bisdiapason da iki kez iki katlıya, yani dört katlıya uydurulur. İki katlı orantıyı bölen ilk ve en büyük orantılar, diapason eşit uyumunu bölen uyumlara uydurulmalıdır. Bu yüzden diapente bir-buçuklu, diatessaron bir-üçtebirli karşılaştırmaya bağlanır. Uyumlar eşit seslilerle birleşince başka uyumlar yapar: üç katlıda diapente ve diapason, 8'in 3'e oranında diatessaron ve diapason gibi. Emmeleis olanlar diapente ve diatessaron'u bölen aralıklardır; ton ve onların basit parçaları olan, biraz sonra tetrakordların bölünmesinde konuşacağımız öteki orantılar gibi.
Bölüm XI. Eşit Sesliler, Uyumlular ve Emmeleis Olanlar Hangileridir?
Eşit sesliler diapason ve bisdiapason'dur; çünkü bunların karışımından âdeta tek ve basit bir ses oluşur. Uyumlar ise önce üst-parçalılarda bir-buçuklu ve bir-üçtebirli, yani diapente ve diatessaron, sonra diapason ve diapente ile
CAPUT IX. Quæ sit proprietas diapason consonantiæ. Hoc vero idcirco evenire contendit, quoniam diapason pene una vocula est, talisque consonantia est, ut unum quodammodo effingat sonum, et sicut denario numero, qui fuerit additus intra eum positus integer inviolatusque servatur; cum in caeteris ita minime eveniat, ita etiam in hac consonantia. Nam si duo tribus adjicias, quinque continuo reddis, et numeri species immutata est. Si vero eosdem denario addas, duodecim feceris, et binarius junctus denario conservatus est. Item ternarius cæterique eodem modo: ita igitur symphonia diapason quamcunque aliam susceperit consonantiam servat, nec immutat, nec ex consona dissonam reddit. Nam sicut diapente symphonia juncta diapason consonantiæ in tripla scilicet proportione diapason ac diapente consonantiam servat, ita etiam diatessaron cum sit consonantia juncta cum diapason, aliam consonantiam reddit, et fit secundum Ptolemaeum alterius consonantiæ additio, ejusque est diapason ac diatessaron in multiplici superpartiente constituta. Estque ea proportio dupla superbipartiens, ut octo ad tres; habent enim ternarium octo bis, duasque ejus partes, id est duas unitates. CAPUT X. Quibus modis Ptolemæus consonantias statuat. Et de Pythagoricorum quidem opinione Ptolemaeus ita dijudicat: quibus vero modis ipse consonantiarum proportiones numerosque vestiget, hinc ordiendum est. Voces, inquit, inter se vel unisonae sunt, vel non unisonæ. Non unisonarum autem vocum aliæ quidem sunt aequisonae, aliae consonae, aliae emmelis, aliae dissonae, aliae ecmelis. Et unisonae quidem sunt quae unum atque eumdem sigillatim pulsae reddunt sonum. Aequisonae vero quæ simul pulsae unum ex duobus atque simplicem quodammodo efficiunt sonum, ut est diapason, eaque duplicata que est bis diapason. Consonæ autem sunt quæ compositum permixtumque suavem tamen efficiunt sonum, ut diapente ac diatessaron. Emmelis autem sunt quæcunque quidem consonæ non sunt, possunt aptari tamen recte ad melos, ut sunt hae quae consonantias jungunt. Dissonae vero sunt quae non permiscent sonos, atque insuaviter feriunt sensum. Ecmelis vero quae non recipiunt in consonantiarum conjunctione, de quibus paulo posterius in divisione tetrachordorum dicemus. Quoniam igitur univocis quidem comparationibus proxime sunt aequisonae, necessarie est ut æquis numeris ea numerorum inæqualitas adjungatur, quae est proxima æquis. Est autem juxta æqualitatem numerorum ea quæ est dupla. Nam et prima multiplicitatis species est, et major numerus cum minorem numerum supervenit, aequo ipsi minori transcendit, ut duo unum uno transgrediuntur, qui eidem unitati æqualis est; jure igitur duplex proportio aequisonis aptatur, id est diapason. Bis diapason vero bis duplici, id est quadruplo. Quae autem proportiones dividunt duplicem proportionem primæ ac maximae, his aptandae sunt consonantiis quae diYidunt diapason " a'qui consonantiam. Unde fit ut diapente quidem sesquialteræ, diatessaron vero sesquitertiae comparationi copulentur. Junctae vero consonantiae cum aequisonis alias efficiunt consonantias, ut diapente ac diapason in triplo, diatessaron ac diapason in ea proportione quæ est octo ad tres. Emmelis autem sunt quæ diapente ac diatessaron dividunt, ut tonus cæteræque proportiones, de quibus paulo posterius in divisione tetrachordorum loquemur, simplices earum scilicet partes. CAPUT XI. Quæ sint æquisonæ, vel quæ consonæ, vel quæ emmelis. Igitur aequisonae quidem sunt diapason ac bis diapason, quoniam earum temperamento mixturaque unus atque simplex quodammodo efficitur sonus. Consonantiae autem sunt, primae quidem in superparticularibus sesquialtera et sesquitertia, id est diapente ac diatessaron, et diapason ac diapente, et
PL63.1293diapason ve diatessaron gelir; bunlar eşit seslilerle uyumlulardan bileşmiş ve birleşmiştir. Kalan emmeleis sesler bunların arasına konabilir; diatessaron ile diapente arasındaki fark olan ton gibi. Bu sesler bir bakıma şöyle birleşir: Eşit sesliler uyumlulardan oluşur, örneğin diapason, diatessaron ile diapente'den oluşur. Uyumlar da emmeleis denen seslerden oluşur; aynı diapente ile diatessaron, tonlardan ve ileride anlatacağımız öteki orantılardan meydana gelir. Bütün bunların orantısının nasıl elde edilebileceği, dördüncü kitabın sonunda telin yarım küreler üzerine gerildiği yerde anlattığımız düzenekten öğrenilmelidir. Çünkü orada eşit seslilik, yani diapason ve bisdiapason; basit uyumlar, yani diapente ve diatessaron; bileşik uyumlar, yani diapason ve diapente ile diapason ve diatessaron; ayrıca ton farkında bulunan emmeleis sesler tespit edilir.
Bölüm XII. Aristoksenos Aralığı Nasıl Ele Alır?
Aristoksenos'un bu konudaki görüşünü kısaca açıklamak gerekir. O, incelemeyi akla değil kulağın yargısına bıraktığı için, sesleri orantılarını bulmak üzere hiçbir sayıyla göstermez; ikisinin arasındaki farkı alır, böylece incelemeyi seslerin kendisine değil, birbirlerinden ne kadar farklı olduklarına dayandırır. Bu pek tedbirsizcedir: Büyüklüğünü de ölçüsünü de belirlemediği seslerin farkını bildiğini sanmaktadır. Bu yüzden diatessaron uyumunun iki ton ve bir yarım ton, diapente'nin üç ton ve bir yarım ton, diapason'un altı ton olduğunu ileri sürer. Bunun olamayacağı önceki kitaplarda ispatlanmıştı.
Bölüm XIII. Diapason Uyumunun Altı Tondan Küçük Olduğunu Gösteren Sekiz Telli Şekil
Ptolemaios, diapason'un altı tonun içinde kaldığını bir sekiz telliyi bölerek şöyle gösterir: Sekiz tel gerilsin: A, B, C, D, E, F, G, H. A K, B L'nin bir-sekizdebirlisi olsun; B L, C M'nin; C M, D N'nin; D N, E X'in; E X, F O'nun; F O da G P'nin. Böylece altı ton elde edilir. Sonra H teli orta tel olarak R'ye kadar çekilsin; A K, H R'nin iki katı olacaktır. Demek ki A K ile H R birlikte çalınınca diapason eşit uyumunu verecektir. Ama biri G P'ye vurursa, bu tel her zaman H R'den biraz daha tiz çıkacaktır. Şu hâlde altı ton diapason uyumunu aşar. Eğer A K ile G P birlikte çalındığında diapason verseydi, diapason uyumu altı ton olurdu. Yine, A K ile G P uyuşmadığı hâlde A K ile H R diapason verse ve H R, G P'den daha tiz olsaydı, diapason uyumu altı tonu aşardı. Oysa A K ile H R uyuşurken bu H R, G P'den daha pes çıkıyor; öyleyse altı tonun diapason uyumunu aştığından şüphe edilemez. Böylece diapason uyumunun altı tonun içinde kaldığı hisle de anlaşılabilir ve Aristoksenos'un yanılgısı kesin olarak ortaya çıkar.
Bölüm XIV. Diatessaron Uyumu Tetrakordda Bulunur
Şimdi tetrakordların bölünmesinden söz etmek gerekir. Diatessaron uyumu dört telle oluşur; adını da bundan alır. İki yana konan iki tel diatessaron uyumunu verirken tetrakordun meydana gelmesi için ortaya iki tel konması gerekir. Bunlar birbirleriyle ve uçtakilerle üç orantı oluşturur.
Bölüm XV. Aristoksenos Tonu ya da Cinsleri Nasıl Böler; Bu Bölmenin Düzeni
Aristoksenos bu diatessaron'u cinslere şöyle ayırır: Tonu iki parçaya böler ve parçaya yarım ton der. Üç parçaya böler ve üçte birine yumuşak kromatiğin diesis'i der. Dört parçaya böler ve dörtte birini kendi yarısıyla birlikte, yani tonun dörtte biriyle sekizde birini, hemiolios kromatiğin diesis'i diye adlandırır. Yalnız dörtte birine ise enarmonik diesis der.
diapason ac diatessaron, hae sunt compositae atque conjunctae ex aequisonis et consonantibus. Emmelis autem reliqui inter has poni possunt, ut inter diatessaron ac diapente differentia tonus, jungunturque quodammodo aequisonae quidem ex consonantibus, ut diapason ex diatessaron et diapente. Consonantiae autem ex his qui emmelis soni vocantur, ut eadem diapente et diatessaron tonis cæterisque posterius dicendis proportionibus; sed quomodo quidem horum omnium proportio colligi possit, ex eo loco sumendum est quem quarto volumine in fine descripsimus, ubi nervus super semisphaeria, tendebatur. Ibi enim deprehenditur aequisonantia, diapason ac bis diapason, et consonantiae simplices diapente ac diatessaron, et consonantiæ compositæ, diapason ac diapente, et diapason ac diatessaron et qui sunt emmelis soni, ut in toni differentia consistentes. CAPUT XII. Quemadmodum Aristoxenus intervallum consideret. Quid vero de his Aristoxenus sentiat breviter aperiendum est. Ille enim quoniam minime tractatum rationi constituit, sed aurium judicio permittit, idcirco voces ipsas nullis numeris notat, ut earum colligat proportiones, sed earum in medio differentiam sumit, ut speculationem non in ipsis vocibus, sed in eo quod inter se differunt, collocet, nimis improvide, qui differentiam se scire arbitretur earum vocum, quarum magnitudinem nullam mensuramve constituat. Hic igitur et diatessaron consonantiam duorum tonorum ac semitonii esse proponit, et diapente trium tonorum ac semitonii, et diapason sex tonorum, quod fieri non posse superioribus voluminibus demonstratum est. CAPUT XIII. Descriptio octochordi, qua ostenditur diapason consonantiam minorem esse sex tonis. Docet autem Ptolemæus per cujusdam octochordi divisionem diapason intra sex tonos cadere hoc modo: intendantur enim octo chordæ, id est A B C D E F G H, fiatque sesquioctava A K ejus quæ est BL, et BL ejus quae est C M, et C M ejus quae est D N, et D N ejus quæ est E X, et E X ejus quæ est F O, et FO ejus quae est G P. Erunt igitur sex toni. Rursus ⟦?⟧ inter F G et G P H ducatur medius nervus ad R. Erit igitur A K dupla ab eo quod est H R. Pulsae igitur simul A K H R diapason sequisonantiam consonabunt. Si vero aliquis G P percutiat, semper erit paulo acutior quam est; H R. Ac per hoc transcendunt sex toni diapason consonantiam. Si enim A K et G P diapason pulsati resonarent, tonorum sex esset diapason consonantia. Si vero his idem A K et G P non consonantibus A K et H R diapason consonarent, et H R acutior esset quam G P, diapason consonantia sex tonos excederet. Nunc vero quia consonantibus A K et H R eadem H R ab ea quae est G P gravior invenitur, non potest dubitari quin sex toni diapason consonantiam excedant. Atque ita sensu quoque potest colligi diapason consonantiam inter sex tonos cadere. Sic igitur Aristoxeni error sine dubitatione convincitur. CAPUT XIV. Diatessaron consonantiam tetrachordo contineri. Nunc de tetrachordorum divisione dicendum est. Etenim diatessaron consonantia quatuor efficitur nervis; idcirco etiam diatessaron nuncupatur, ut igitur duobus nervis altrinsecus positis ad diatessaron symphoniam consonantibus tetrachordum fiat, duos necesse est statui in medio nervos, qui ad se invicem atque ad extremos tres proportiones efficiant. CAPUT XV. Quomodo Aristoxenus vel tonum dividat, vel genera, ejusque divisionis dispositio. Hoc igitur diatessaron Aristoxenus per genera tali ratione partitur. Dividit enim tonum in duas partes, atque id semitonium vocat. Dividit in tres partes, cujus tertiam diesin vocat chromatis mollis, dividit in 4, cujus quartam cum propria medietate, id est cum octava totius toni, appellat diesin chromatis hemiolii. Rursus solam quartam ejus vocat diesin enharmonios.
PL63.1295Durum böyle olduğuna ve ona göre cinslerin bölünmesi iki yönlü olduğuna göre, cinslerden biri daha yumuşak, öteki daha gergindir. Daha yumuşak olan enarmonik, daha gergin olan diatoniktir. Kromatik bunların arasında durur ve hem gerginlikten hem yumuşaklıktan pay alır. Bu düzene göre karışık cinslerin altı farkı vardır: biri enarmoniğin; üçü kromatiğin, yani yumuşak kromatik, hemiolios kromatik ve tonlu kromatik; kalan ikisi diatoniğin, yani yumuşak ve gergin diatonik.
Aristoksenos'a göre bunların hepsinin bölünmesi şöyledir: Tonun dörtte birine enarmonik diesis dendiği söylenmişti. Aristoksenos sesleri birbiriyle karşılaştırmaz, seslerin farkını ve aralığını ölçer; ona göre ton 12 birimdir. Öyleyse bunun dörtte biri olan enarmonik diesis 3 eder. Diatessaron uyumu iki ton ve bir yarım tondan oluştuğuna göre, bütün diatessaron iki kez 12 ve 6 birimden, yani 30 birimden meydana gelir. Ama parçaları sekizde birlere kadar indirmek istediğimizde çoğu zaman tam sayılara değil birtakım kesirlere rastlarız. Bu yüzden bütün diatessaron uyumu 60 yapılmalıdır. O zaman ton 24, yarım ton 12, enarmonik diesis denen dörtte bir 6, sekizde bir 3 olur. Sekizde bir dörtte birle, yani 3 ile 6 birleşince hemiolios kromatiğin diesis'ini yapar ve 9 eder.
Bu böyle konunca, Aristoksenos'a göre enarmonik, kromatik ve diatonik olmak üzere üç cinsin şu özellikleri vardır: Bunların kimine sık (pyknon) denir, kimine denmez. Sık olanlar, peslerdeki iki orantısı, tize doğru konan tek orantıyı büyüklükçe geçemeyen cinslerdir. Sık olmayanlarda ise iki orantı kalan tek orantıyı geçebilir. Enarmonik ve kromatik sık, diatonik sık olmayandır.
Aristoksenos'a göre enarmonik 6, 6, 48 diye bölünür. Yani pes tel ile ona yakın tel arasında enarmonik diesis denen tonun dörtte biri bulunur; çünkü ton 24 birimdir. İkinci aralık, yani pes telden sonraki tel ile üçüncü tel arasında da aynı dörtte bir bulunur. Bütün orantının 60 biriminden geri kalan 48, pesten üçüncü tel ile en tiz dördüncü tel arasına konur. Pese doğru konan iki orantı, yani 6 ile 6, tize konan kalan tek orantıyı, yani 48'i, geçmez.
Yumuşak kromatikte bölme 8, 8, 44'tür. Burada 8 ile 8 tonun üçte birleridir; çünkü ton, dediğimiz gibi, 24 birimdir ve yumuşak kromatiğin diesis'i denen şey tonun üçte biridir. Hemiolios kromatikte diatessaron 9, 9, 42 diye bölünür; hemiolios kromatiğin diesis'i tonun sekizde biri ile dörtte biridir, yani 24'ün 3 ile 6'sıdır. Aristoksenos'a göre tonlu kromatiğin bölünmesi 12, 12, 36'dır: İki aralıkta birer yarım ton vardır, kalan sonuncuya konur. Bütün bunlarda pes tele en yakın iki orantı, tize konan kalan orantıyı büyüklükçe geçmez; çünkü bunlar, dediğimiz gibi, sık cinslerdendir. Sık cinsler de enarmonik ve kromatiktir.
Diatonik bölme de iki türlüdür. Yumuşak diatoniğin bölünmesi 12, 18, 30'dur: 12 yarım ton, 18 yarım ton ile tonun dörtte biri, 30 da geri kalandır. Burada 18 ile 12, 30 eder ve kalan parça onları geçemez. Gergin diatoniğin bölünmesi ise bir yarım ton ile iki tam ton içerir: 12, 24, 24. Burada 24 ile 12, yani 36, tizdeki kalan parça tarafından geçilmek şöyle dursun, onu geçer.
Aristoksenos'a göre tetrakordların bölünmesi budur; aşağıdaki şekilde gösterilmiştir: gergin diatoniğin, yumuşak diatoniğin, tonlu kromatiğin, hemiolios kromatiğin, yumuşak kromatiğin ve enarmoniğin diatessaron'u bölmesi.
Cum igitur haec ita sint, cumque generum divisio secundum eum sit duplex, unum quidem genus est mollius; aliud vero incitatius. Et mollius quidem est enharmonium, incitatius vero diatonicum. Inter haec vero consistit chromaticum incitatione mollitieque participans; Sunt igitur secundum hunc ordinem differentiæ permixtorum generum sex. Una quidem enharmonii, 3 autem chromatici, id est chromatici mollis, et chromatici hemiolii, et chromatici toniaei. Duae vero reliquæ diatonici, mollis atque incitati. Quorum omnium talis secundum Aristoxenum divisio est. Quoniam enim quarta pars toni diesis enharmonios nuncupari prædicta est, quoniamque Aristoxenus non voces ipsas inter se comparat, sed differentiam vocum intervallumque metitur, et secundum eum tonus est duodecim unitatum, hujus igitur erit pars quarta diesis enharmonios tres. Quoniam vero ex duobus tonis ac semitonio diatessaron consonantia unitur, erit tota diatessaron ex bis duodecim ac sex unitatibus constituta. Sed quoniam sæpe fit ut si usque ad octavas velimus deducere partes, non integros numeros, sed in aliquas particulas incurramus, idcirco quidem facienda est tota diatessaron consonantia 60. At vero 24 tonus, semitonium duodecim, pars quarta, quae diesis enharmonios dicitur, sex, octava autem tres; juncta vero octava cum quarta, sex scilicet cum tribus, ut faciat diesin chromatis hemiolii, erunt novem. His igitur ita constitutis, tria genera, enharmonicum, chromaticum, diatonicum, has Aristoxeno videntur habere proprietates, ut alia eorum dicantur spissa, alia minime. Spissa sunt quorum duæ graviores proportiones: unam eam quae ad acutum apposita est magnitudine non vincunt. Non spissa vero quorum duae proportiones unam reliquam poterunt superare; est autem enarmonium et chromaticum spissum, diatonicum vero non spissum. Itaque enharmonium secundum Aristoxenum dividitur sic 6, 6, 48, ut inter gravem nervum ac prope gravem sit quarta pars toni, quae dicitur diesis enharmonios, cum sit tonus 24unitatibus constitutus. Item secundum intervallum a gravi nervo ad tertium, sit eadem quarta pars toni. Reliqui vero qui restant ex sexaginta qui totius proportionis sunt inter tertium a gravi nervo atque acutissimum quartum ponuntur 48, et duae proportiones ad gravem, positæ, id est 6 ac 6, unam reliquam ad acutum locatam, id est 48, non vincunt. Chromatis vero mollis hanc facit divisionem 8, 8, 44, ut octo atque octo sint tertiae partes tonorum; est enim tonus (ut dictum est) 24 unitatum, et dicitur toni pars tertia diesis chromatis mollis. Item chromatis hemiolii diatessaron ita partitur, 9, 9, 42. Est autem diesis chromatis hemiolii pars octava toni cum quarta, id est ex 24 sex cum tribus. Item chromatis toniaei talis secundum Aristoxenum partitio est, 12, 12, 36. Scilicet ut in duobus intervallis singula semitonia constituat, et quod reliquum est in ultimo. Atque in his omnibus duae proportiones, quae graviori nervo sunt proximae, reliquam quae ad acutum posita est, magnitudine minime superant, sunt enim (ut dictum est) spissorum generum. Spissa quippe genera sunt enharmonium atque chromaticum. Diatonica vero divisio ipsa quoque est duplex. Et mollis quidem diatonici divisio est hoc modo, 12, 18, 30, ut 12 semitonium sit, decem et octo semitonium, et quarta pars toni, 30 vero quod reliquum est. Quorum decem et octo et 12 efficiunt 30, nec superantur ab ea parte quae reliqua est. Item diatonici incitati talis partitio est, ut semitonium ac duos habeat integros tonos 12, 24, 24, ex quibus 24 et 12, id est 36, non superantur a reliqua parte quae ad acutum est, sed potius vincunt. Est igitur secundum Aristoxenum tetrachordorum praedicta partitio, quae subjecta descriptione monstratur. Divisio diatonici incitati Diatessaron Divisio diatonici mollis Diatessaron Divisio chromatici toniaei Diatessaron
PL63.1297Bölüm XVI. Arkhytas Tetrakordları Nasıl Böler; Bölmenin Şekli
Arkhytas ise her şeyi akla dayandırdığı için ilk uyumlarda kulağın hissini gözetmeyi ihmal etmekle kalmamış, tetrakordların bölünmesinde de büyük ölçüde akla uymuştur. Ama bunu öyle yapmıştır ki aradığını başarıyla ortaya koyamamış, ileri sürdüğü hesap da hisle uyuşmamıştır. O üç cins olduğunu düşünür: enarmonik, kromatik, diatonik. Bu cinslerde en pes ve en tiz sesleri aynı koyar: Bütün cinslerde en pes sesleri 2016, en tiz sesleri 1512 yapar. Üç cinsin hepsinde bunların arasına, en pese en yakın tel olarak 1944'ü yerleştirir; böylece 2016 ona göre bir-yirmiyedidebirli orantı tutar.
Bundan sonra enarmonik cinste en tiz telin altına, en pesten üçüncü olarak 1890'ı koyar; 1944 buna bir-otuzbeştebirli orantıyla bağlanır, 1890 da en tiz 1512'ye karşı bir-dörttebirli orantıdadır. Diatonik cinste en pesten üçüncü, en tizden ikinci tel olarak 1701'i koyar; 1944 buna bir-yedidebirli orantıyla bağlıdır, 1701 ise en tiz 1512'ye karşı bir-sekizdebirlidir. Kromatik cinste en pesten üçüncü, en tizden ikinci olarak şöyle bir tel koyar ki diatonik cinste en pesten üçüncü olan 1701'e karşı 256'nın 243'e oranını tutsun. Bu, en tizden ikinci konan 1792'dir. Diatonik cinste en tizden ikinci olan 1701, kromatik cinste en tizden ikinci olan 1792'ye karşı 243'ün 256'ya oranındadır. Arkhytas'ın görüşüne göre bölünmüş bu tetrakordların biçimini aşağıdaki şekil gösterir.
Divisio chromatis hemiolii Diatessaron Divisio chromatis mollis Diatessaron Divisio enharmonii Diatessaron CAPUT XVI. Quomodo Archytas tetrachorda dividat eorumque descriptio. Archytas vero cuncta in ratione constituens non modo sensum aurium in primis consonantiis observare neglexerit, verum etiam maxime in tetrachordorum divisione rationem secutus est. Sed ita, ut neque ea quam quaerebat efficaciter expediret, neque sensui proposita ab eo ratio consentiret. Ille enim tria esse genera arbitratur, enharmonium, chromaticum, diatonicum. In quibus eosdem gravissimos statuit atque acutissimos sonos, in omnibus quidem generibus gravissimos sonos faciens 2016, acutissimos vero 1512; inter hos in tribus generibus nervum gravissimo proximum collocat, eum scilicet qui sit 1954, ut ad eum 2016 sesquivicesimam septimam obtineant proportionem. Post haec vero infra acutum nervum, tertium vero a gravissimo eum collocat in enharmonio genere, qui sit 1890, ad quem 1944 sesquitricesima quinta proportione jungantur. Idemque 1890 ad acutissimum 1512 in sesquiquarta proportione sit constitutus. Item in diatonico genere tertium quidem a gravissimo nervo, secundum vero ab acutissimo eum ponit, qui sit 1701, ad quos 1944 sesquiseptima proportione conjuncti sunt. Ipsi autem 1701 ad acutissimum 1512 sesquioctava. In chromatico vero genere tertium a gravissimo, et secundum ab acutissimo eum ponit, qui ad 1701, qui est tertius a gravissimo in diatonico genere, eam obtineat proportionem quam obtinent 256 ad 243; hic autem est 1792, qui est secundus ab acutissimo appositus, habetque proportionem secundus ab acutissimo in diatonico genere, id est 1701 ad secundum ab acutissimo in chromatico genere, id est 1792 eam quam habent 243 ad 256, eorumque tetrachordorum, secundum Archytae sententiam, divisorum formam monstrat subjecta descriptio.
PL63.1299Bölüm XVII. Ptolemaios, Aristoksenos'un ve Arkhytas'ın Tetrakord Bölmelerini Nasıl Eleştirir?
Ptolemaios tetrakordların bu iki bölünmesini de şöyle eleştirir: Arkhytas'ı önce şu yüzden: Kromatik cinste en tizden ikinci tel olan 1792, ne en tiz 1512'ye ne de pese en yakın 1944'e karşı üst-parçalı bir orantı verecek biçimde konmuştur. Oysa Arkhytas üst-parçalı karşılaştırmalara o kadar değer vermişti ki bunları uyumların hesabına bile almıştı. Sonra his, kromatikte en pes telden başlayan ilk orantıyı Arkhytas'ın yaptığından büyük bulur. O kromatik cinste 1944 ile 2016 arasında bir-yirmiyedidebirli orantı bırakmıştır; oysa kromatik cinsin alışılmış ezgisine göre bu orantının bir-yirmibirdebirli olması gerekirdi. Ayrıca enarmonik cinste, Arkhytas'ın bölmesine göre en pesten başlayan ilk orantı, öteki cinslerde bulunandan çok daha küçük olmalıdır. Oysa o, üç cinste de pesten başlayan ilk orantıları bir-yirmiyedidebirli koyarak bunu öteki cinslerle eşit yapar.
Aristoksenos'u ise, yumuşak kromatikte ve hemiolios kromatikte pes telden başlayan birinci ve ikinci orantıları birbirinden çok az ve hissin ayırt edemeyeceği kadar uzak tuttuğu için kusurlu bulur. Aristoksenos'a göre yumuşak kromatiğin ilk bölünmesinde birinci orantı 8, hemiolios kromatikte 9'dur. Ama 8 ile 9 arasında bir birimlik fark vardır. Burada ton toplam 24 birim sayılmıştır, birim de onun 24'te biridir. Demek ki yumuşak kromatik ile hemiolios kromatiğin pesten başlayan ilk orantıları birbirinden tonun 24'te biri kadar uzaktır ve fark o kadar küçük olduğu için kulak bunu asla hissedemez. Yine Aristoksenos'u, diatonik cinste yalnız iki bölme yaptığı, onu yumuşak ve gergin diye ayırdığı için eleştirir; çünkü diatonik cinsin başka türleri de bulunabilir.
Bölüm XVIII. Ptolemaios Tetrakordların Bölünmesi İçin Ne Gerektiğini Söyler?
Ptolemaios tetrakordu başka bir yolla böler. Başta şu ilkeyi koyar: İki yandaki seslerin arasına öyle sesler uydurulmalıdır ki birbirlerini üst-parçalı orantılarla aşsınlar; ama bu orantılar eşit olmamalıdır, çünkü üst-parçalı orantı eşit parçalara bölünemez. Sonra, üç cinste de en pes tele göre yapılan her karşılaştırma, tiz seslere bağlanan ötekilerden küçük olmalıdır. Bunlar arasında sık dediğimiz cinsler öyle olmalıdır ki pese en yakın iki orantı tize doğru kalan orantıdan küçük olsun; sık olmayanlarda, yani diatonik cinslerde ise hiçbir yerde tek bir orantı [kalan ikisinden büyük olmasın.]
*Boethius'un metni burada kesilir.*
CAPUT XVII. Quemadmodum Ptolemaeus et Aristoxeni et Architae tetrachordorum divisiones reprehendat. Sed utrasque tetrachordorum divisiones Ptolemaeus ita reprehendit. Architam quidem primo, quoniam secundus ab acutissimo nervus in chromatico genere, id est 1792, ita est collocatus, ut nec ad acutissimum 1512, nec ad proximum graviori 1944, ullam superparticularem efficiat proportionem, cum Architas tantam superparticularibus comparationibus habuerit dignitatem, ut eas etiam in consonantiarum ratione susceperit. Dehinc quod primam a gravissimo nervo proportionem in chromatico quidem majorem sensus deprehendat quam fecit Architas, hic namque in chromatico genere 1944 ad 2016 distare fecit sesquivicesimam septimam proportionem, cum secundum consuetam chromatici generis modulationem sesquivicesima prima esse debuerit. Item enharmonium genus ea proportio, quam primam a gravissimo secundum Architæ retinet divisionem, talis est, ut longe minor esse debeat quam in caeteris generibus invenitur; hic autem aequam eam caeteris generibus statuit, dum primas a gravi proportione in tribus generibus sesquivicesimas septimas ponit. Aristoxenum vero culpat, quoniam in chromate molli et in chromate hemiolio tales posuerit primas secundasque a gravi nervo proportiones, quae a se a minimo et quantum sensus non possit internoscere distarent. Est quippe proportio prima in chromatis mollis prima divisione secundum Aristoxenum octo, at in chromate hemiolio novem. Sed octo ad novem unitatis differentia distant. Est autem tonus totus 24 unitatibus secundum positionem vel propositionem quorum unitas 24 est. Primae igitur a gravi inter se proportiones chromatis mollis, et chromatis hemiolii 24 parte toni distant, quod propter brevitatem differentiæ nullo modo sentit auditus. Idem etiam Aristoxenum reprehendit cur diatonici generis duas tantum fecerit divisiones, ut in molle incitatumque divideret, cum possint aliae quoque diatonici generis species inveniri. CAPUT XVIII. Quemadmodum tetrachordorum divisionem fieri dicat oportere. Ptolemaeus tetrachordum diversa ratione partitur, illud in principio statuens, ut inter duos altrinsecus sonos tales voculae aptentur, quae se superparticularibus proportionibus excedant, inæqualibus tamen, quoniam superparticularis proportio non potest in æqua dividi. Dehinc ut omnis comparatio, quae fit ad eum nervum qui est gravissimus, in tribus minor sit caeteris, quæ acutis vocibus conjunguntur. Sed in his ea quæ spissa nominamus talia esse debent, ut duæ proportiones, quae gravitati sunt proximæ, minores sint ea proportione quae relinquuntur ad acutum, in non spissis vero ut in diatonicis generibus nusquam una ⟦proportio duabus reliquis major sit⟧.