Theophrastos
Metafizik
Τὰ μετὰ τὰ φυσικά
1İlk şeylerin incelemesini nasıl ve hangi şeylerle sınırlamak gerekir? Tabiatın incelemesi daha çok yönlüdür ve kimilerinin dediği gibi her türlü değişmeyi barındırdığı için daha düzensizdir; ilk şeylerin incelemesi ise belirlidir ve hep aynı kalır. Bu yüzden onu duyulur şeylerin değil, hareketsiz ve değişmez oldukları gerekçesiyle akılla kavranan şeylerin alanına yerleştirirler; genel olarak da onu daha saygın ve daha büyük bir inceleme sayarlar.
Πῶς ἀφορίσαι δεῖ καὶ ποίοις τὴν ὑπὲρ τῶν πρώτων θεωρίαν; ἡ γὰρ δὴ τῆς φύσεως πολυχουστέρα, καὶ ὥς γε δή τινές φασι ἀτακτοτέρα μεταβολὰς ἔχουσα παντοίας· ἡ δὲ τῶν πρώτων ὡρισμένη καὶ ἀεὶ κατὰ ταὐτά. διὸ δὴ καὶ ἐν νοητοῖς, οὐκ αἰσθητοῖς, αὐτὴν τιθέασιν ὡς ἀκινήτοις καὶ ἀμεταβλήτοις. καὶ τὸ ὅλον δὲ σεμνοτέραν καὶ μείζω νομίζουσιν αὐτήν.
2İlk soru şudur: Akılla kavranan şeylerle tabiattaki şeyler arasında bir bağ, adeta karşılıklı bir ortaklık var mıdır, yoksa hiç yok mudur da iki takım birbirinden ayrı durup yine de bir biçimde evrenin bütün ousiasına birlikte mi katkıda bulunur? Bir bağın bulunması ve evrenin, kötü bir oyun gibi birbirine gelişigüzel eklenmiş sahnelerden ibaret olmaması daha akla yatkındır; tersine, ezelî şeylerin yok olan şeylerden önce gelmesi gibi, bazı şeyler önce bazıları sonra gelir, bazıları ilkedir, bazıları ilkelere bağlıdır. Durum böyleyse, bunların tabiatı nedir ve hangi şeylerde bulunurlar?
ἀρχὴ δὲ ποτέρα συναφή τις καὶ οἷον κοινωνία πρὸς ἄλληλα τοῖς τε νοητοῖς καὶ τοῖς τῆς φύσεως, ἢ οὐδεμία, ἀλλ᾽ ὥσπερ ἑκάτερα κεχωρισμένα συνεργοῦντα δέ πως εἰς τὴν πᾶσαν οὐσίαν. εὐλογώτερον οὖν εἶναί τινα συναφὴν καὶ μὴ ἐπεισοδιῶδες τὸ πᾶν, ἀλλ᾽ οἷον τὰ μὲν πρότερα τὰ δὲ ὕστερα, καὶ ἀρχὰς τὰ δ᾽ ὑπὸ τὰς ἀρχὰς, ὥσπερ καὶ τὰ ἀΐδια τῶν φθαρτῶν. εἰ δ᾽ οὖν οὕτω, τίς ἡ φύσις αὐτῶν καὶ ἐν ποίοις;
3Eğer kimilerinin dediği gibi akılla kavranan şeyler yalnız matematik nesnelerinden ibaretse, bunların duyulur şeylerle bağı pek açık değildir, evrenin tamamını açıklamaya da hiç yetecek gibi görünmezler. Çünkü bunlar, şeylere şekiller, biçimler ve oranlar giydiren bizler tarafından uydurulmuş gibidir; kendi başlarına hiçbir tabiatları yoktur. Öyle değilse bile, tabiattaki şeylere, onlarda hayat ve hareket meydana getirecek biçimde bağlanamazlar. Kimilerinin ilk ve en asıl şey saydığı sayının kendisi bile bunu yapamaz.
εἰ μὲν γὰρ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς μόνοις τὰ νοητὰ καθάπερ τινές φασιν, οὔτ᾽ ἄγαν εὔσημος ἡ συναφὴ τοῖς αἰσθητοῖς, οὔθ᾽ ὅλως ἀξιοχρέα φαίνεται παντός· οἷον γὰρ μεμηχανημένα δοκεῖ δι᾽ ἡμῶν εἶναι σχήματά τε καὶ μορφὰς καὶ λόγους περιτιθέντων, αὐτὰ δὲ δι᾽ αὐτῶν οὐδεμίαν ἔχειν φύσιν. εἰ δὲ μὴ οὐχ ὥστε συνάπτειν τοῖς τῆς φύσεως ὥστ᾽ ἐμποιῆσαι καθάπερ ζωὴν καὶ κίνησιν αὐτοῖς. οὐδὲ γὰρ αὐτὸς ὁ ἀριθμὸς ὅνπερ δὴ πρῶτον καὶ κυριώτατόν τινες τιθέασιν.
4Eğer bunlardan önce gelen ve daha üstün başka bir ousia varsa, onun ne olduğunu söylemeye çalışmak gerekir: Sayıca mı tektir, eidos bakımından mı, cins bakımından mı? Bir ilke tabiatı taşıdığına göre az sayıda ve olağanüstü şeylerde bulunması daha akla yatkındır; belki de ilk şeylerde, hatta ilk olanın kendisinde. Peki bu nedir, birden fazlaysa bunlar nelerdir? Bunu, ister bir benzetmeyle ister başka bir benzerlik yoluyla olsun, bir yolunu bulup göstermeye çalışmak gerekir. Belki de onu, ötekilerden üstün gelen bir kuvveti ve üstünlüğüyle kavramak gerekir, tıpkı tanrıyı kavradığımız gibi; çünkü her şeyin ilkesi ilahîdir, her şey onun sayesinde var olur ve varlığını sürdürür. Bunu böyle ifade etmek belki kolaydır; zor olan, daha açık ya da daha inandırıcı biçimde söylemektir.
εἰ δὲ ἑτέρα τις οὐσία προτέρα καὶ κρείττων ἐστὶ ταύτην πειρατέον λέγειν, πότερον μία τις κατ᾽ ἀριθμὸν ἢ κατʼ εἶδος ἢ κατὰ γένος. εὐλογώτερον δ᾽ οὖν ἀρχῆς φύσιν ἔχουσαν ἐν ὀλίγοις εἶναι καὶ περιττοῖς εἰ μὴ ἄρα καὶ πρώτοις καὶ ἐν τῷ πρώτῳ. τίς δʼ οὖν αὕτη καὶ τίνες, εἰ πλείους, πειρατέον ἐμφαίνειν ἁμωσγέπως εἴτε κατ᾽ ἀναλογίαν εἴτε κατʼ ἄλλην ὁμοίωσιν. ἀνάγκη δʼ ἴσως δυνάμει τινὶ καὶ ὑπεροχῇ τῶν ἄλλων λαμβάνειν ὥσπερ ἂν εἰ τὸν θεόν· θεία γὰρ ἡ πάντων ἀρχὴ διʼ ἧς ἅπαντα καὶ ἔστι καὶ διαμένει. τάχα μὲν οὖν ῥᾴδιον τὸ οὕτως ἀποδοῦναι, χαλεπὸν δὲ σαφεστέρως ἢ πειστικωτέρως.
5İlke böyle bir şeyse, duyulur şeylerle de bir bağı varsa ve tabiat, kısaca söylemek gerekirse, hareket içindeyse ve bu onun kendine has niteliğiyse, bu ilkenin hareketin sebebi sayılması gerektiği açıktır. Ama ilke kendi başına hareketsiz olduğundan, tabiattaki şeylere kendisi hareket ederek sebep olamayacağı belli; geriye, onlara daha üstün ve daha önce gelen başka bir kuvvetle sebep olması kalır. İstenen şeyin tabiatı da böyledir: kesintisiz ve hiç durmayan dairesel hareket ondan doğar. Böylece, hareketsiz bir şeyin hareket ilkesi olamayacağı ya da ancak kendisi hareket ederek hareket ettirebileceği yolundaki güçlük bu yolla çözülmüş olur.
τοιαύτης δʼ οὔσης τῆς ἀρχῆς ἐπείπερ συνάπτει τοῖς αἰσθητοῖς ἡ δὲ φύσις ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἐν κινήσει καὶ τοῦτʼ αὐτῆς τὸ ἴδιον, δῆλον ὡς αἰτίαν θετέον ταύτην τῆς κινήσεως· ἐπεὶ δʼ ἀκίνητος καθʼ αὐτὴν φανερὸν ὡς οὐκ ἂν εἴη τῷ κινεῖσθαι τοῖς τῆς φύσεως αἰτία ἀλλὰ λοιπὸν ἄλλῃ τινὶ δυνάμει κρείττονι καὶ προτέρᾳ· τοιαύτη δʼ ἡ τοῦ ὀρεκτοῦ φύσις, ἀφʼ ἧς ἡ κυκλικὴ ἡ συνεχὴς καὶ ἄπαυστος. ὥστε κατ᾽ ἐκεῖνο λύοιτο ἂν τὸ μὴ εἶναι κινήσεως ἀρχὴν ἢ εἰ κινούμενον κινήσει.
6Buraya kadar açıklama derli topludur: her şeye tek bir ilke koyar, ona fiili ve ousiayı yükler, üstelik onun bölünebilir ya da bir kemiyet olduğunu söylemez, onu yalnızca daha üstün ve daha ilahî bir mertebeye yükseltir. Çünkü onu böyle açıklamak, yani ondan bölünebilirliği ve parçalanabilirliği kaldırmak gerekir; zira bu olumsuzlama, onu dile getirenleri aynı zamanda daha yüksek ve daha doğru bir açıklamaya ulaştırır.
μέχρι μὲν δὴ τούτων οἷον ἄρτιος ὁ λόγος ἀρχήν τε ποιῶν μίαν πάντων καὶ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν οὐσίαν ἀποδιδούς, ἔτι δὲ μὴ διαιρετὸν μηδὲ ποσόν τι λέγων ἀλλ᾽ ἁπλῶς ἐξαίρων εἰς κρείττω τινὰ μερίδα καὶ θειοτέραν οὕτω γὰρ μᾶλλον ἀποδοτέον ἢ τὸ διαιρετὸν καὶ μεριστὸν ἀφαιρετέον· ἅμα γὰρ ἐν ὑψηλοτέρῳ τε καὶ ἀληθινωτέρῳ λόγῳ τοῖς λέγουσιν ἡ ἀπόφασις.
7Bundan sonrası ise bu yöneliş hakkında daha geniş bir açıklama gerektirir: Nasıl bir yöneliştir ve hangi şeylerin yönelişidir? Çünkü dairesel hareket eden şeyler birden fazladır, gidişleri de bir bakıma birbirine zıttır; bu hiç bitmeyen hareketin neyin uğruna olduğu da belli değildir. Hareket ettiren bir tekse, hepsinin aynı hareketi yapmaması tuhaftır; her birinin hareket ettiricisi ayrıysa ilkeler birden fazla olur ve bu durumda en iyi isteğe yönelen uyumlarının nereden geldiği hiç anlaşılmaz.
τὸ δὲ μετὰ ταῦτ᾽ ἤδη λόγου δεῖται πλείονος περὶ τῆς ἐφέσεως, ποία καὶ τίνων. ἐπειδὴ πλείω τὰ κυκλικὰ καὶ αἱ φοραὶ τρόπον τινὰ ὑπεναντίαι, καὶ τὸ ἀνήνυτον καὶ οὗ χάριν ἀφανές. εἴτε γὰρ ἓν τὸ κινοῦν, ἄτοπον τὸ μὴ πάντα τὴν αὐτήν· εἴτε καθ᾽ ἕκαστον ἕτερον αἵ τ᾽ ἀρχαὶ πλείους ὥστε τὸ σύμφωνον αὐτῶν εἰς ὄρεξιν ἰὸν τὴν τὴν ἀρίστην οὐδαμῶς φανερόν.
8Kürelerin sayısı meselesi de sebebi hakkında daha geniş bir açıklama ister; gökbilimcilerin verdiği açıklama yetmez. Şu da bir aporiadır: Tabiatça bir istekleri olduğu hâlde bunlar neden durgunluğu değil de hareketi arar? Peki, biri ve sayıları ilke yapanlar "taklit" derken ne demek istiyorlar? Çünkü onlar da sayıların bir olduğunu söylerler. Eğer bir yöneliş, hele de en iyiye bir yöneliş varsa, bu ancak psykhē ile birlikte bulunur; meğer ki biri, hareket eden şeylerin ancak benzerlik ve farklılık bakımından canlı olduğunu söylesin. Psykhē ile hareket bir arada bulunuyor görünür; çünkü psykhē, ona sahip olanlar için hayattır ve her şeye yönelen istekler de, hayvanlarda olduğu gibi, ondan gelir. Nitekim hisler de, başka şeyler tarafından etkilenmeye dayansalar bile, yine de ancak psykhē sahibi varlıklarda meydana gelir.
τὸ δὲ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν σφαιρῶν τῆς αἰτίας μείζονα ζητεῖ λόγον· οὐ γὰρ ὅ γε τῶν ἀστρολόγων. ἄπορον δὲ καὶ πῶς ποτὲ φυσικὴν ὄρεξιν ἐχόντων οὐ τὴν ἠρεμίαν διώκουσιν ἀλλὰ τὴν κίνησιν. τί οὖν ἅμα τῇ μιμήσει φασὶν ἐκεῖνο ὅσοι τε τὸ ἓν καὶ ὅσοι τοὺς ἀριθμοὺς λέγουσιν; καὶ γὰρ αὐτοὶ τούς ἀριθμούς φασι τὸ ἕν. εἰ δὴ ἔφεσις, ἄλλως τε καὶ τοῦ ἀρίστου, μετὰ ψυχῆς. εἰ μή τις λέγοι καθ᾽ ὁμοιότητα καὶ διαφορὰν ἔμψυχα εἶναι τὰ κινούμενα. ψυχὴ δ᾽ ἅμα δοκεῖ καὶ κίνησις ὑπάρχειν ζωὴ γὰρ τοῖς ἔχουσιν, ἀφ᾽ ἧς καὶ αἱ ὁρέξεις πρὸς ἕκαστον, ὥσπερ καὶ τοῖς ζώοις, ἐπεὶ καὶ αἱ αἰσθήσεις καίπερ ἐν τῷ πάσχειν οὖσαι δι᾽ ἑτέρων ὅμως ἔμψυχοι γίγνονται.
9Eğer ilk olan dairesel hareketin sebebiyse, en iyi hareketin sebebi olmayacaktır; çünkü psykhēnin hareketi daha üstündür; ilk ve en üstün olansa düşüncenin hareketidir, istek de ondan doğar. Belki şu da sorulabilir: Neden yalnız dairesel hareket eden şeyler [ilk olana] yönelir de merkezin çevresindekilerden hiçbiri, hareket edebildikleri hâlde, yönelmez? Bunlara gücü yetmediği için mi, yoksa ilk olan onlara kadar ulaşamadığı için mi? Sebep ilkin zayıflığıysa bu saçmadır; çünkü onu, Homeros'ta "Yeri de denizi de çeker alırım" diyen Zeus'tan daha güçlü saymak gerekir. Geriye, bu şeylerin o etkiyi kabul edemeyen ve onunla birleşemeyen bir şey olması kalır.
εἰ δ᾽ οὖν τῆς κυκλικῆς αἴτιον τὸ πρῶτον οὐ τῆς ἀρίστης ἂν εἴη· κρείττων γὰρ ἡ τῆς ψυχῆς καὶ πρώτη δὴ καὶ μάλιστα ἡ τῆς διανοίας ἀφ᾽ ἧς καὶ ἡ ὄρεξις. τάχα δὲ καὶ τοῦτ᾽ ἄν τις ἐπιζητήσειε διὰ τί τὰ κυκλικὰ μόνον ἐφετικὰ, τῶν δὲ περὶ τὸ μέσον οὐθὲν καίπερ κινητῶν ὄντων, πότερον ὡς ἀδύνατα ἢ ὡς οὐ διικνουμένου τοῦ πρώτου. ἀλλὰ τοῦτό γ᾽ ἄτοπον εἰ δι᾽ ἀσθένειαν· ἰσχυρότερον γὰρ ἄν τις ἀξιώσειε τοῦ Ὁμήρου Διὸς ὅς φησιν αὐτῇ κεν γαίῃ ἐρύσαιμ᾽ αὐτῇ τε θαλάσσῃ. ἀλλὰ λοιπὸν ὥσπερ ἄδεκτόν τι καὶ ἀσύνθετον εἶναι.
10Belki bundan da önce şu araştırılabilir: Bunlar göğün parçası mıdır, değil midir; parçasıysa nasıl parçasıdır? Çünkü şimdiki hâlde bunlar, dairesel hareket gerçekten böyle üstün bir şeyse, en değerli şeylerden yalnız yer bakımından değil, fiilleri bakımından da adeta itilip uzaklaştırılmıştır. Gerçekten de hem yer değiştirmeleri hem birbirlerine dönüşmeleri, dairesel dönüşün yol açtığı bir şey olarak adeta araz yoluyla meydana gelir. Eğer en iyi olan en iyiden geliyorsa, bunların ilk olandan dairesel hareketten daha güzel bir şey alması gerekirdi; meğer ki onu almaya güçleri yetmediği için engellenmiş olsunlar. Çünkü ilk ve en ilahî olan, her şeyin en iyi olmasını ister. Ama bu belki haddi aşan ve araştırılmaya gelmeyen bir sorudur; çünkü bunu söyleyen, her şeyin birbirine benzemesini, hepsinin en iyiler arasında yer almasını ve aralarında ya küçük bir fark bulunmasını ya da hiç fark bulunmamasını istemiş olur.
τάχα δὲ πρότερον ζητήσειεν ἄν τις πῶς ἔχει, πότερα μέρη ταῦτα ἢ οὐ μέρη τοῦ οὐρανοῦ, καὶ εἰ μέρη, πῶς μέρη. νῦν γὰρ οἷον ἀπεωσμένα τῶν ἐντιμοτάτων οὐ μόνον κατὰ τὰς χώρας ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν ἐνέργειαν, εἴπερ ἡ κυκλικὴ τοιαύτη. συμβαίνει γὰρ οἷον κατὰ συμβεβηκὸς ὑπὸ τῆς κυκλικῆς περιφορᾶς καὶ εἰς τοὺς τόπους καὶ εἰς ἄλληλα τὰς μεταβολάς. εἰ δὲ καὶ τὸ ἄριστον ἀπὸ τοῦ ἀρίστου, κάλλιον ἄν τι παρὰ τοῦ πρώτου δέοι τῆς κυκλοφορίας, εἰ μὴ ἄρ᾽ ἐκωλύετο τῷ μὴ δύνασθαι δέχεσθαι. τὸ γὰρ δὴ πρῶτον καὶ θειότατον πάντα τὰ ἄριστα βουλόμενον. τάχα δὲ τοῦτο μὲν οἷον ὑπέρβατόν τι καὶ ἀζήτητον. ἀξιοῖ γὰρ ὁ τοῦτο λέγων ἅπανθ᾽ ὅμοια, καὶ ἐν τοῖς ἀρίστοις εἶναι μικράν τινα ἢ μηδεμίαν ἔχοντα διαφοράν.
11İlk göğün kendisiyle ilgili olarak da belki şu aporia ortaya atılabilir: Dönüşü onun ousiasına mı aittir, öyle ki dönüşü durduğu anda gök de yok olur? Yoksa dönüş bir yönelişten ve istekten doğduğuna göre ona ancak araz olarak mı aittir? Meğer ki istek ona doğuştan ait olsun; varlıklardan bazılarının böyle olmasına da hiçbir engel yoktur. İsteği bir yana bırakıp hareketin kendisi hakkında da aporiaya düşülebilir: Hareket ortadan kalkarsa gök yok olur mu? Ama bu başka bir incelemenin konusudur. Her neyse, bu ilkeden ya da bu ilkelerden yola çıkan birinden beklenen şudur — belki başka ilkeler koyan birinden de beklenebilir —: bir yere kadar gidip durmadan, ardından gelenleri hemen açıklamak. Çünkü bu, eksiksiz ve aklı başında birinin işidir. Arkhytas da bir zamanlar Eurytos'un bazı çakıl taşlarını dizip bunu yaptığını anlatmıştı: Eurytos şu sayının insanın, şu sayının atın, şunun da başka bir şeyin sayısı olduğunu söylermiş. Oysa bugün çoğu kimse bir yere kadar gelip orada duruyor.
τόδε δ᾽ ἄν τις ἴσως ἀπορήσειε πρὸς αὐτὸν τὸν πρῶτον οὐρανὸν ἀναφέρων πότερον ἡ περιφορὰ τῆς οὐσίας ἐστὶν αὐτοῦ καὶ ἅμα τῷ πεπαῦσθαι φθείροιτ᾽ ἂν, ἢ εἴπερ ἐφέσει τινὶ καὶ ὀρέξει κατὰ συμβεβηκὸς· εἰ μὴ ἄρα σύμφυτον αὐτῷ τὸ ὀρέγεσθαι καὶ οὐδὲν κωλύει τοιαῦτ᾽ ἄττα τῶν ὄντων ὑπάρχειν. ἴσως δ᾽ ἂν εἴη καὶ ἀφελόντα τὴν ὄρεξιν ὑπὲρ αὐτῆς τῆς κινήσεως ἀπορεῖν εἰ ἀφαιρεθεῖσα φθείροι [ἂν] τὸν οὐρανόν. καὶ τοῦτο μὲν ὥσπερ ἑτέρων λόγων. ἀπὸ δ᾽ οὖν ταύτης ἢ τούτων τῶν ἀρχῶν ἀξιώσειεν ἄν τις. τάχα δὲ καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων ἀρ⟨χῶν⟩ ἄν τις τιθῆται τὰ ἐφεξῆς εὐθὺς ἀποδιδόναι καὶ μὴ μέχρι του προελθόντα παύεσθαι· τοῦτο γὰρ τελέου καὶ φρονοῦντος, ὅπερ Ἀρχύτας ποτ᾽ ἔφη ποιεῖν Εὔρυτον διατιθέντα τινὰς ψήφους. λέγειν γὰρ ὡς ὅδε μὲν ἀνθρώπου ὁ ἀριθμὸς, ὅδε δὲ ἵππου, ὅδε δ᾽ ἄλλου τινὸς τυγχάνει. νῦν δ᾽ οἵ γε πολλοὶ μέχρι τινὸς ἐλθόντες καταπαύονται.
12Biri ve belirsiz ikiliyi ilke yapanlar da böyledir. Bunlar sayıları, düzlemleri ve cisimleri türettikten sonra öteki şeylerin hemen hepsini bırakırlar; yalnızca şöyle bir değinip şu kadarını gösterirler: bazı şeyler, örneğin yer, boşluk ve sonsuz, belirsiz ikiliden gelir; bazıları, örneğin psykhē ve başka birkaç şey, sayılardan ve birden gelir; bir de zaman, gök ve daha birçok şey. Ama gök ve geri kalanlar hakkında artık hiçbir şey söylemezler. Speusippos ve çevresi de böyledir; Ksenokrates dışında ötekilerden hiçbiri daha ileri gitmez. Ksenokrates ise her şeyi bir biçimde evrenin çevresine yerleştirir: duyulur şeyleri de, akılla kavranan şeyleri de, matematik nesnelerini de, hatta ilahî şeyleri de.
καθάπερ καὶ οἱ τὸ ἓν καὶ τὴν ἀόριστον δυάδα ποιοῦντες. τοὺς γὰρ ἀριθμοὺς γεννήσαντες καὶ τὰ ἐπίπεδα καὶ τὰ σώματα σχεδὸν τἆλλα παραλείπουσι πλὴν ὅσον ἐφαπτόμενοι καὶ τοσοῦτο μόνον δηλοῦντες ὅτι τὰ μὲν ἀπὸ τῆς ἀορίστου δυάδος οἷον τόπος καὶ κενὸν καὶ ἄπειρον, τὰ δ᾽ ἀπὸ τῶν ἀριθμῶν καὶ τοῦ ἑνὸς οἷον ψυχὴ καὶ ἄλλ᾽ ἄττα, χρόνον δ᾽ ἅμα καὶ οὐρανὸν καὶ ἕτερα δὴ πλείω· τοῦ δ᾽ οὐρανοῦ πέρι καὶ τῶν λοιπῶν οὐδεμίαν ἔτι ποιοῦνται μνείαν. ὡσαύτως δ᾽ οὐδὲ οἱ περὶ Σπεύσιππον οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐθεὶς πλὴν Ξενοκράτης· οὗτος γὰρ ἅπαντά πως περιτίθησι περὶ τὸν κόσμον ὁμοίως αἰσθητὰ καὶ νοητὰ καὶ μαθηματικὰ καὶ ἔτι δὴ τὰ θεῖα.
13Hestiaios da, söylediğimiz gibi yalnız ilk şeylerde kalmayarak, bir yere kadar bunu yapmaya çalışır. Platon ise ilkelere geri götürürken öteki şeylere de değinmiş sayılabilir: o, öteki şeyleri idealara, ideaları sayılara, sayıları da ilkelere bağlar; sonra oluş sırasını izleyerek sözü geçen şeylere kadar iner. Ötekiler ise yalnız ilkeleri ele alır. Hatta bazıları hakikati de yalnız bunlarda bulur, çünkü onlara göre gerçekten var olanlar yalnız ilkelerle ilgili olanlardır. Bu ise öteki araştırmalarda olanın tersidir; çünkü onlarda ilkelerden sonra gelenler daha güçlüdür ve adeta epistēmēnin daha tamamlanmış kısmıdır. Belki bu da akla yatkındır; çünkü burada araştırma ilkelerin araştırmasıdır, ötekilerde ise ilkelerden yola çıkan bir araştırmadır.
πειρᾶται δὲ καὶ Ἑστιαῖος μέχρι τινὸς, οὐχ ὥσπερ εἴρηται περὶ τῶν πρώτων μόνον. Πλάτων μὲν οὖν ἐν τῷ ἀνάγειν εἰς τὰς ἀρχὰς δόξειεν ἄν ἅπτεσθαι τῶν ἄλλων εἰς τὰς ἰδέας ἀνάπτων, ταύτας δ᾽ εἰς τοὺς ἀριθμοὺς, ἐκ δὲ τούτων εἰς τὰς ἀρχὰς, εἶτα κατὰ τὴν γένεσιν μέχρι τῶν εἰρημένων. οἱ δὲ τῶν ἀρχῶν μόνον. ἔνιοι δὲ καὶ τὴν ἀλήθειαν ἐν τούτοις· τὰ γὰρ ὄντα μόνον περὶ τὰς ἀρχάς. συμβαίνει δὲ τοὐναντίον ἢ ἐν ταῖς ἄλλαις μεθόδοις· ἐν ἐκείνοις γὰρ τὰ μετὰ τὰς ἀρχὰς ἰσχυρότερα καὶ οἷον τελεώτερα τῶν ἐπιστημῶν· τάχα δὲ καὶ εὐλόγως. ἔνθα μὲν γὰρ τῶν ἀρχῶν ἐν δὲ ταῖς λοιπαῖς ἀπὸ τῶν ἀρχῶν ἡ ζήτησις.
14İlkeleri nasıl ve ne türden kabul etmek gerektiği konusunda da belki aporiaya düşülebilir: Ateşi ve toprağı ilke yapanlar gibi biçimsiz ve adeta kuvve hâlinde mi kabul etmeli, yoksa biçimlenmiş olarak mı? Timaios'ta söylendiği gibi, en çok ilkelerin belirlenmiş olması gerekir; çünkü en değerli şeylere en uygun olan, düzen ve belirliliktir. Öteki bilgi dallarında da, örneğin dilbilgisinde, müzikte ve matematikte, durum hemen hemen böyle görünür; ilkelerden sonra gelenler de ilkeleri izler. Tabiatı taklit eden tekhnēlerde de durum aynıdır: aletler de öteki şeyler de ilkelere uygun yapılır. Kimileri ilkelerin hepsini biçimsiz sayar, kimileri yalnız madde ilkelerini; kimileri de her iki türü, maddenin ilkelerini de, biçimli sayar, çünkü onlara göre tamlık her ikisinin birlikteliğindedir.
πῶς δέ ποτε χρὴ καὶ ποίας τὰς ἀρχὰς ὑποθέσθαι τάχ᾽ ἂν ἀπορήσειέ τις, πότερον ἀμόρφους καὶ οἷον δυναμικὰς ὥσπερ ὅσοι πῦρ καὶ γῆν, ἢ μεμορφωμένας ὡς μάλιστα δέον ταύτας ὡρίσθαι καθάπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ φησίν· τοῖς γὰρ τιμιωτάτοις οἰκειότατον ἡ τάξις καὶ τὸ ὡρίσθαι. φαίνεται δὲ καὶ ἐν ταῖς λοιπαῖς σχεδὸν ἔχειν οὕτω καθάπερ τῇ γραμματικῇ καὶ μουσικῇ καὶ ταῖς μαθηματικαῖς. συνακολουθεῖ δὲ καὶ τὰ μετὰ τὰς ἀρχάς. ἔτι δὲ καὶ κατὰ τὰς τέχνας ὁμοίως αἵπερ τὴν φύσιν μιμοῦνται· καὶ τὰ ὄργανα καὶ τὰ ἄλλα κατὰ τὰς ἀρχάς. οἱ μὲν οὖν ἀμόρφους πάσας, οἱ δὲ μόνον τὰς ὑλικάς· οἱ δ᾽ ἀμφοτέρας ἐμμόρφους, καὶ τὰς τῆς ὕλης, ὡς ἐν ἀμφοῖν τὸ τέλεον·
15Çünkü onlara göre bütün ousia adeta karşıtlardan oluşur. Şu da akla aykırı görünebilir: Bütün gök ve parçalarının her biri düzen, oran, biçim, kuvvet ve devir içindeyken ilkelerde bu türden hiçbir şey bulunmasın da, Herakleitos'un dediği gibi, "gelişigüzel saçılmış bir süprüntü yığını gibi en güzel kosmos" olsun. Üstelik bunu, deyim yerindeyse en küçük şeylere kadar, cansızlarda da canlılarda da aynı biçimde kabul ederler: her şeyin tabiatı, kendiliğinden oluşanlarınki bile, belirlidir; ilkeler ise belirsizdir! Öte yandan her şeyin oranlarını bir amaca bağlayarak her birine, hayvanlarda, bitkilerde, hatta su kabarcığında bile, uygun bir açıklama getirmek de zordur; meğer ki havadaki ve yeryüzündeki her türlü biçim ve çeşitlilik başka şeylerin düzeni ve değişmesi sonucunda meydana geliyor olsun. Bazıları bunun en büyük örneği olarak yılın mevsimlerini gösterir: bu mevsimlerde hayvanlar, bitkiler ve meyveler, sanki onları güneş doğuruyormuş gibi meydana gelir. Bu konular bir yerde ayrıca incelenmeyi gerektirir; düzenli olanın nereye kadar uzandığının, neden daha fazlasının mümkün olmadığının ya da neden kötüye doğru bir geçiş olduğunun sınırlarının çizilmesini ister.
οἷον γὰρ ἐξ ἀντικειμένων τὴν ἅπασαν οὐσίαν. ἄλογον δὲ κἀκεῖνο δόξειεν ἂν εἰ ὁ μὲν ὅλος οὐρανὸς καὶ ἕκαστα τῶν μερῶν ἅπαντ᾽ ἐν τάξει καὶ λόγῳ καὶ μορφαῖς καὶ δυνάμεσι καὶ περιόδοις, ἐν δὲ ταῖς ἀρχαῖς μηθὲν τοιοῦτον ἀλλ᾽ ὥσπερ σάρον εἰκῆ κεχυμένων ὁ κάλλιστος, φησὶν Ἡράκλειτος, [ὁ] κόσμος. καὶ κατὰ τοὐλάχιστον δ᾽ ὡς εἰπεῖν λαμβάνουσιν ὁμοίως ἐν ἀψύχοις καὶ ἐμψύχοις. ὡρισμέναι γὰρ ἑκάστων αἱ φύσεις ὡς εἰπεῖν καίπερ αὐτομάτως γινομένων, τὰς δ᾽ ἀρχὰς ἀορίστους εἶναι. χαλεπὸν δὲ πάλιν αὐτὸ ⟨τὸ⟩ τοὺς λόγους ἑκάστοις περιθεῖναι πρὸς τὸ ἕνεκά του συνάγοντας ἐν ἅπασι καὶ ἐν ζώοις καὶ φυτοῖς καὶ ἐν αὐτῇ πομφόλυγι· πλὴν εἰ συμβαίνει τῇ ἑτέρων τάξει καὶ μεταβολῇ μορφὰς παντοίας καὶ ποικιλίας γίγνεσθαι τῶν τε περὶ τὸν ἀέρα καὶ τὴν γῆν. ὧν δὴ μέγιστόν τινες παράδειγμα ποιοῦνται τὰ περὶ τὰς ὥρας τὰς ἐτείους ἐν αἷς καὶ ζώων καὶ φυτῶν καὶ καρπῶν γενέσεις οἷον γεννῶντος τοῦ ἡλίου. καὶ ταῦτα μὲν ἐνταῦθα που ζητεῖ τὴν σκέψιν, ἀφορισμὸν ἀπαιτοῦν μέχρι πόσου τὸ τεταγμένον, καὶ διὰ τί πλέον ἀδύνατον ἢ εἰς τὸ χεῖρον μετάβασις.
16İlkeler konusunda ise — ilk söz de oradan başlamıştı — durgunluk hakkında da haklı olarak bir aporia ileri sürülebilir. Durgunluk daha iyi bir şey sayılırsa ilkelere yüklenebilir; hareketsizlik ve hareketin yoksunluğu sayılırsa yüklenemez. Ama yüklenecekse, onun yerine fiili, daha önce gelen ve daha değerli bir şey olarak koymalı, hareketi ise duyulur şeylere bırakmalıdır. Çünkü hareket ettiren her zaman hareket ettiremeyeceği için durgun olduğunu söylemek saçmadır: her şeyden önce bu, akla yatkın bir açıklama değildir; başka bakımdan da inandırıcı değildir, daha büyük bir sebep ister. His da bir bakıma, hareket ettirenle hareket ettirilenin her zaman başka başka olmayabileceğine tanıklık ediyor gibidir, çünkü aynı şey hem etki edebilir hem etkilenebilir. Bu düşünce nousun kendisine ve tanrıya kadar götürülebilir. Söylenen öteki şey de tuhaftır: isteyenler durgun olanı taklit etmezler. Çünkü taklit etselerdi, onların varlığı ötekilerinkini de [durgunluğa] sürüklerdi. Ama belki bunu, onları bölünmez olana doğru götürüyormuş gibi değil, kendi kendisiyle olabildiğince uyumlu ve tam bir şeye doğru götürüyormuş gibi anlamak gerekir: tıpkı bir şehir, bir canlı ya da parçalara ayrılabilen başka bir şey gibi, ya da en mükemmel olduğunu söyledikleri bütün gök gibi.
ἐν δὲ ταῖς ἀρχαῖς ὅθεν δὴ καὶ ὁ πρῶτος λόγος εἰκότως ἄν τις καὶ τὸ περὶ τῆς ἠρεμίας ἀπορήσειεν. εἰ μὲν γὰρ ὡς βέλτιον ἀνάψειεν ἂν ταῖς ἀρχαῖς, εἰ δ᾽ ὡς ἀργία καὶ στέρησις τῆς κινήσεως οὐκ ἀνάψει. ἀλλ᾽ εἴπερ, τὴν ἐνέργειαν ἀντιμεταλλακτέον ὡς προτέραν καὶ τιμιωτέραν τὴν δὲ κίνησιν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς· ἐπεὶ τό γε διὰ τοῦτ᾽ ἠρεμεῖν ὡς ἀδύνατον ἀεὶ κινοῦν εἶναι τὸ κινοῦν ἄτοπον· οὐ γὰρ ἂν εἴη κίνδυνος πρῶτον μὴ λογοειδὲς καὶ ἄλλως οὐκ ἀξιόπιστον ἀλλὰ μείζω τινὰ αἰτίαν ζητεῖ. δοκεῖ δὲ καὶ ἡ αἴσθησις τρόπον τινὰ συναυδᾶν ὡς ἐνδεχόμενον μὴ ἀεὶ τὸ κινοῦν ἕτερον εἶναι καὶ ὃ κινεῖ διὰ τὸ ποιεῖν καὶ πάσχειν. ἔστι δὲ ἄν τις ἐπ᾽ αὐτὸν ἄγῃ τὸν νοῦν καὶ τὸν θεόν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἕτερον λεχθὲν ὡς οὐ μιμοῦνται τὰ ὀρεγόμενα τοῦ ἠρεμοῦντος· εἰ γὰρ αὐτοῖς οὖσιν ἀκολουθείη τῶν ἄλλων. πλὴν ἴσως οὐχ ὁμοίως ληπτέον ὡς εἰς τὸ ἀμερὲς ἄγοντας ἀλλ᾽ ὅπως ὅτι μάλιστα σύμφωνον ἑαυτῷ καὶ ἀπηρτισμένον ὡς ἂν πόλις ἢ ζῶον ἢ ἄλλο τι τῶν μεριστῶν, ἢ καὶ ὁ ὅλος οὐρανὸς ὃν δή φασιν εἶναι τελεώτατον.
17Şu konular da bir açıklama ister: Varlıkların madde ve biçim diye ayrılması nasıl bir ayrımdır? Biri var olan, öteki var olmayan, ama kuvve hâlinde var olup fiile getirilen bir şey olarak mı? Yoksa madde var olan ama tekhnēlerdeki gibi belirsiz bir şeydir de oluş, ousia uğruna oranlara göre biçimlenmek midir? Böyle olursa geçiş belki daha iyiye doğru olur; maddenin var olması ise buna göre hiç de daha az gerçek olmaz — çünkü madde bulunmasaydı oluş da olmazdı —, ama madde ne bu belirli şey, ne keyfiyet ne kemiyet olan, eidoslar bakımından belirsiz olup yalnızca bir kuvvete sahip olan şeydir. Genel olarak bunu tekhnēlerle, ya da başka bir benzerlik varsa onunla karşılaştırarak kavramak gerekir.
ἐπιποθεῖ δέ τινα καὶ τὰ τοιάδε λόγον πῶς ποτὲ τῶν ὄντων ὁ μερισμὸς εἰς ὕλην καὶ μορφήν· πότερον ὡς τὸ μὲν ὂν τὸ δὲ μὴ ὂν, δυνάμει μὲν ὂν καὶ ἀγόμενον εἰς ἐνέργειαν; ἢ ὂν μὲν, ἀόριστον δὲ καθάπερ ἐν ταῖς τέχναις, ἡ δὲ γένεσις τῆς οὐσίας ἕνεκα τὸ μορφοῦσθαι κατὰ τοὺς λόγους. ἀλλ᾽ οὕτω γ᾽ εἰς μὲν τὸ βέλτιον τάχ᾽ ἂν ἡ μετάβασις εἴη, τὸ δ᾽ εἶναι οὐθὲν ἂν ἦττον ἀληθὲς ὑπάρχοι κατ᾽ αὐτὴν — οὐ γὰρ ἂν οὐδὲ γίγνοιτο μὴ ὑπαρχούσης —, ἀλλὰ τὸ μήτε τόδε μήτε ποιὸν μήτε ποσὸν, ὡς ἀόριστον τοῖς εἴδεσι δύναμιν δέ τιν᾽ ἔχον. ὅλως δὲ κατ᾽ ἀναλογίαν ληπτέον ἐπὶ τὰς τέχνας καὶ εἴ τις ὁμοιότης ἄλλη.
18Şu da bir aporia, değilse bile araştırmada aşırı bir titizlik gibi görünebilir: Neden tabiat ve evrenin bütün ousiası zıtlar içindedir de kötü olan, iyi olanla hemen hemen eşit paya sahiptir, hatta ondan çok daha fazladır? Öyle ki Euripides'in de genel bir hüküm olarak "İyi ile kötü birbirinden ayrı olamaz" dediği sanılır. Böyle bir soru, her şeyin neden iyi olmadığını ve neden her şeyin birbirine benzemediğini sormaya yakındır; ya da varlığı her şey için söylediğimiz hâlde, beyazlar ve siyahlar gibi hiçbir şeyin birbirine benzemediğini. Daha da şaşırtıcı görünen bir iddia daha var: varlık zıtlar olmadan var olamaz. Şaşırtıcılığı daha da ileri götürenler ise var olmayanı, olmamışı ve olmayacak olanı bile evrenin tabiatına katarlar. Ama bu, haddini aşmış bir bilgeliktir.
δόξειε δ᾽ ἂν καὶ τοῦτ᾽ ἔχειν ἀπορίαν, εἴ μὴ ἄρα περιεργίαν τοῦ ζητεῖν τί δή ποτε ἡ φύσις καὶ ἡ ὅλη δ᾽ οὐσία τοῦ παντὸς ἐν ἐναντίοις ἐστὶ, καὶ σχεδὸν ἰσομοιρεῖ τὸ χεῖρον τῷ βελτίονι, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ πλέον ἐστὶν, ὥστε δοκεῖν καὶ Εὐριπίδην καθόλου λέγειν ὡς οὐκ ἂν γένοιτο χωρὶς ἐσθλά. ὁ δὲ τοιοῦτος λόγος ἐγγὺς τοῦ ζητεῖν ὅτι οὐ πάντ᾽ ἀγαθὰ οὐδὲ πάντα ὅμοια· καὶ ὅτι κατὰ πάντων μὲν τὸ εἶναι λέγομεν, οὐθὲν δὲ ὅμοιον ἀλλήλοις καθάπερ τὰ λευκὰ καὶ μέλανα ἐν αὐτοῖς. ἔτι δὲ τὸ δοκοῦν παραδοξότερον ὡς οὐχ οἷόν τε τὸ ὂν ἄνευ τῶν ἐναντίων. οἱ δ᾽ ἔτι πλέονι τῷ παραδόξῳ χρώμενοι καὶ τὸ μὴ ὂν μηδὲ γεγονὸς μηδὲ μέλλον προσκαταριθμοῦσιν εἰς τὴν τοῦ παντὸς φύσιν. ἀλλ᾽ ἥδε μὲν οἷον ὑπέρβατός τις σοφία.
19Varlığın çok anlamda söylendiği açıktır. Çünkü his hem farkları görür hem sebepleri arar; belki daha doğrusu, düşünceye malzeme sunar: bazı şeyleri doğrudan araştırır, bazılarında ise bir aporia doğurur; ilerleyemese bile bu aporia sayesinde, araştırmayı daha ileri götürenlere karanlığın içinde bir ışık görünür. O hâlde bilmek bir farklılık olmadan olmaz. Çünkü şeyler birbirinden başkaysa aralarında bir fark vardır; küllî şeylerde de küllînin altında birden çok şey bulunduğundan, küllî ister cins ister eidos olsun, bunların da birbirinden farklı olması zorunludur.
τὸ δὲ ὂν ὅτι πολλαχῶς φανερόν· ἡ γὰρ αἴσθησις καὶ τὰς διαφορὰς θεωρεῖ καὶ τὰς αἰτίας ζητεῖ· τάχα δ᾽ ἀληθέστερον εἰπεῖν ὡς ὑποβάλλει τῇ διανοίᾳ, τὰ μὲν ἁπλῶς ζητοῦσα, τὰ δ᾽ ἀπορίαν ἐργαζομένη δι᾽ ἧς κἂν μὴ δύνηται προβαίνειν ὅμως ἐμφαίνεταί τι φῶς ἐν τῷ μὴ φωτὶ ζητούντων ἐπὶ πλέον. τὸ ἐπίστασθαι ἄρα οὐκ ἄνευ διαφορᾶς τινός. εἴτε γὰρ ἕτερα ἀλλήλων διαφορά τις· ἔν τε τοῖς καθόλου πλειόνων ὄντων τῶν ὑπὸ τὰ καθόλου διαφέρειν ἀνάγκη καὶ ταῦτα, ἐάν τε γένη τὰ καθόλου ἐάν τε εἴδη.
20Hemen her epistēmē de kendine has olan şeylerle ilgilidir; çünkü her şeyin ousiası da mahiyeti de kendine hastır, araz olarak değil de kendi başına incelenen şeyler de öyledir; [yoksa yalnızca] bir şeyin bir şey hakkında söylenmesi olurdu. Genel olarak birçok şeyde aynı olanı görmek epistēmēnin işidir: bu aynı şey ister ortak ve küllî olarak söylensin, ister sayılar, çizgiler, hayvanlar, bitkiler gibi her biri hakkında kendine has bir biçimde. Gaye ise her ikisinden oluşan bilgidir. Bazı şeylerde gaye küllîdir, çünkü sebep ondadır; bazılarında ise cüzîdir, yani bölünmenin bölünmezlere kadar indiği şeylerde, örneğin yapılacak ve üretilecek şeylerde; çünkü onların fiili böyledir.
σχεδὸν δὲ καὶ ἐπιστήμη πᾶσα τῶν ἰδίων· ἣ τε γὰρ οὐσία καὶ τὸ τί ἦν εἶναι καθ᾽ ἕκαστον ἴδιον, τά τε θεωρούμενα καθ᾽ αὑτὰ καὶ οὐ κατὰ συμβεβηκὸς […] ἦν ἄν τι κατά τινος. ὅλως δὲ τὸ ἐν πλείοσι τὸ αὐτὸ συνιδεῖν ἐπιστήμης, ἤτοι κοινῇ καὶ καθόλου λεγόμενον, ἢ ἰδίᾳ πως καθ᾽ ἕκαστον, οἷον ἀριθμοῖς γραμμαῖς ζώοις φυτοῖς. τέλος δ᾽ ἡ ἐξ ἀμφοῖν. ἔστι δ᾽ ἐνίων μὲν τὸ καθόλου τέλος, ἐν τούτῳ γὰρ τὸ αἴτιον· τῶν δὲ τὸ ἐν μέρει, καθ᾽ ὅσα διαίρεσις εἰς τὰ ἄτομα καθάπερ ἐν τοῖς πρακτοῖς καὶ ποιητοῖς· οὕτως γὰρ αὐτῶν ἡ ἐνέργεια.
21Aynı şeyi ousia bakımından, sayıca, eidos bakımından, cins bakımından, benzetme yoluyla, hatta bunların dışında bölümleme yoluyla da biliriz. En uzağa uzanan bilgi benzetmeye dayanandır, çünkü bu yolla bizden en uzakta duran şeyleri kavrarız; bu uzaklığın sebebi kimi zaman kendimiz, kimi zaman konu, kimi zaman her ikisidir.
ταὐτὸ δ᾽ ἐπιστάμεθα καὶ οὐσίᾳ καὶ ἀριθμῷ καὶ εἴδει καὶ γένει καὶ ἀναλογίᾳ καὶ εἰ ἄρα παρὰ ταῦτα διαιρέσει. διὰ πλείστου δὲ τὸ κατ᾽ ἀναλογίαν ὡς ἂν ἀπέχοντες πλεῖστον τὰ μὲν δι᾽ ἡμὰς αὐτοὺς τὰ δὲ διὰ τὸ ὑποκείμενον τὰ δὲ διὰ τἄμφω.
22Bilmek birçok anlamda olduğuna göre, her şeyin nasıl araştırılacağı konusunda başlangıç ve en önemli nokta, ona uygun yöntemdir: örneğin ilk ve akılla kavranan şeylerin, hareket eden ve tabiata bağlı şeylerin yöntemi; bunlar arasında da başta gelenlerin ve onları izleyip hayvanlara, bitkilere ve en sonunda cansızlara kadar inenlerin. Çünkü, matematikte olduğu gibi, her cinsin kendine has bir yöntemi vardır.
πλεοναχῶς δ᾽ ὄντος τοῦ ἐπίστασθαι πῶς ἕκαστον μεταδιωκτέον ἀρχὴ καὶ μέγιστον ὁ οἰκεῖος τρόπος, οἷον τὰ πρῶτα καὶ νοητὰ καὶ τὰ κινητὰ καὶ ὑπὸ τὴν φύσιν, αὐτῶν δὲ τούτων τὰ ἐν ἀρχῇ καὶ ⟨τὰ⟩ ἑπόμενα μέχρι ζώων καὶ φυτῶν καὶ ἐσχάτων τῶν ἀψύχων. ἔστι γάρ τι καθ᾽ ἕκαστον γένος ἴδιον ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς μαθηματικοῖς.
23Matematik bilimleri de bir bakıma aynı cinsten olmalarına rağmen birbirinden farklıdır; ama bunlar yeterince ayrılmıştır. Bazılarının dediği gibi bazı şeyler bilinmez oldukları için biliniyorsa, bunun da kendine has bir yöntemi olur, ama bu bir ayrım gerektirir. Belki de bunun mümkün olduğu yerlerde, onları bilinmezliğin kendisiyle değil de bir benzetmeyle anlatmak daha uygundur; tıpkı görünür olanı görünmeyenle bilmek gibi. Her neyse, kaç yöntem bulunduğunu ve bilmenin kaç anlamda söylendiğini ayırt etmeye çalışmak gerekir.
ἔχει δὲ καὶ αὐτὰ τὰ μαθήματα διαφορὰν καίπερ ὁμογενῆ πως ὄντα, διῄρηται δ᾽ ἱκανῶς. εἰ δὲ καὶ ἔνια γνωστὰ τῷ ἄγνωστα εἶναι, καθάπερ τινές φασιν, ἴδιος ἂν ὁ τρόπος εἴη, διαιρέσεως δέ τινος δεῖται· τάχα δ᾽ ἐφ᾽ ὧν ἐνδέχεται κατ᾽ ἀναλογίαν οἰκειότερον λέγειν ἢ αὐτῷ τῷ ἀγνώστῳ, καθάπερ εἴ τις τῷ ἀοράτῳ τὸ ὁρατόν. πόσοι δ᾽ οὖν τρόποι καὶ ποσαχῶς τὸ εἰδέναι πειρατέον διελεῖν.
24Bu konunun başlangıcı ve ilk işi, bilmenin ne olduğunu tarif etmektir. Bu daha zor görünebilir, çünkü çok anlamda söylenen şeylerde küllî ve ortak bir şey yakalamak mümkün değildir. Ayrıca, duyulur şeylerde de akılla kavranan şeylerde de sebeplerin nereye kadar ve hangi şeyler için aranması gerektiğini söylemek bir aporiadır ya da en azından kolay değildir; çünkü her ikisinde de sonsuza giden yol araştırmaya yabancıdır ve anlamayı ortadan kaldırır. Bir bakıma ikisi de bir ilkedir; belki biri bize göre ilke, öteki mutlak olarak ilkedir; ya da biri gaye, öteki bizim başlangıç noktamızdır.
ἡ δ᾽ ἀρχὴ πρὸς αὐτὰ ταῦτα καὶ πρῶτον τὸ ἀφορίσαι τί τὸ ἐπίστασθαι. χαλεπώτερον δ᾽ ἂν δόξειεν· οὐ γὰρ οἷόν τε καθόλου καὶ κοινόν τι λαβεῖν ἐν τοῖς πλεοναχῶς λεγομένοις. ἐπεὶ καὶ τοῦτ᾽ ἄπορον ἢ οὐ ῥᾴδιόν γε εἰπεῖν μέχρι πόσου καὶ τίνων ζητητέον αἰτίας ὁμοίως ἔν τε τοῖς αἰσθητοῖς καὶ νοητοῖς· ἡ γὰρ εἰς τὸ ἄπειρον ὁδὸς ἐν ἀμφοῖν ἀλλοτρία καὶ ἀναιροῦσα τὸ φρονεῖν. ἀρχὴ δὲ τρόπον τινὰ ἄμφω. τάχα δ᾽ ἡ μὲν ἡμῖν ἡ δ᾽ ἁπλῶς, ἢ τὸ μὲν τέλος ἡ δ᾽ ἡμετέρα τις ἀρχή.
25Hislerden ilkeler alarak bir yere kadar sebepler aracılığıyla inceleme yapabiliriz. Ama uç noktalara ve ilk şeylerin kendilerine geçtiğimizde artık bunu yapamayız; ya bunların bir sebebi olmadığından ya da, en parlak şeylere bakmaya çalışırken olduğu gibi, bizim zayıflığımız yüzünden. Belki şu daha doğrudur: bunların incelenmesi, onlara adeta dokunan ve temas eden nousun kendisine düşer; bu yüzden onlar hakkında yanılgı da olmaz.
μέχρι μὲν οὖν τινὸς δυνάμεθα δι᾽ αἰτίου θεωρεῖν ἀρχὰς ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων λαμβάνοντες. ὅταν δὲ ἐπ᾽ αὐτὰ τὰ ἄκρα καὶ πρῶτα μεταβαίνωμεν οὐκέτι δυνάμεθα, εἴτε διὰ τὸ μὴ ἔχειν αἰτίαν εἴτε διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν ὥσπερ πρὸς τὰ φωτεινότατα βλέπειν. τάχα δ᾽ ἐκεῖνο ἀληθέστερον ὡς αὐτῷ τῷ νῷ ἡ θεωρία θιγόντι καὶ οἷον ἁψαμένῳ, διὸ καὶ οὐκ ἔστιν ἀπάτη περὶ αὐτά.
26Tam bu noktayı kavramak ve buna inanmak da zordur. Çünkü başka bakımlardan da önemli, tek tek araştırmalar için ve özellikle en büyükleri için zorunlu olan şey, sınırın nereye konacağını bilmektir; örneğin tabiat hakkında ve ondan da önce gelen şeyler hakkında. Her şeyin logosunu arayanlar logosu ortadan kaldırır, bununla birlikte bilmeyi de. Daha doğrusu, göğün ezelî olduğunu kabul edenler, logosu olmayan ve olması tabiatına aykırı olan şeylerin logosunu arıyorlar.
χαλεπὴ δὲ καὶ εἰς αὐτὸ τοῦθ᾽ ἡ σύνεσις καὶ ἡ πίστις, ἐπεὶ καὶ ἄλλως μέγα καὶ πρὸς τὰς καθ᾽ ἕκαστα πραγματείας ἀναγκαῖον καὶ μάλιστα τὰς μεγίστας, ἐν τίνι ποιητέον τὸν ὅρον, οἷον περί τε τῆς φύσεως καὶ περὶ τὰς ἔτι προτέρας. οἱ γὰρ ἀπάντων ζητοῦντες λόγον ἀναιροῦσι λόγον ἅμα δὲ καὶ τὸ εἰδέναι. μᾶλλον δ᾽ ἀληθέστερον εἰπεῖν ὅτι ζητοῦσιν ὧν οὐκ ἔστιν οὐδὲ πέφυκεν ὅσοι τὸν οὐρανὸν ἀΐδιον ὑπολαμβάνουσιν.
27Ayrıca gökbilim hareketleri, büyüklükleri, şekilleri, uzaklıkları ve başka birçok şeyi gösterir; ama bunlardan sonra geriye şunları söylemek kalır: ilk hareket ettiriciler, neyin uğruna hareket ettirdikleri, her birinin tabiatı, birbirlerine göre konumları ve evrenin ousiası; sonra aşağıya inerek öteki şeyler, tek tek eidoslar, hayvanlara ve bitkilere kadar. O hâlde gökbilim katkıda bulunuyor ama tabiatın ilk şeylerine dair bir şey söylemiyorsa, en asıl ve önce gelen şeyler başka olur; çünkü bazılarının sandığı gibi gökbilimin yöntemi de tabiat incelemesine uygun değildir, ya da tam olarak uygun değildir. Oysa hareket etmek genel olarak tabiata, en çok da göğe özgüdür. Bu yüzden, eğer fiil her şeyin ousiasına aitse ve tek tek her şey, hayvanlarda ve bitkilerde olduğu gibi, fiil hâlindeyken ve hareket ederken gerçekten kendisiyse — değilse, yalnızca adı aynı başka bir şey olurdu —, göğün de dönüşü içinde ousiasına uygun olarak var olduğu, dönüşten ayrılıp durduğunda ise yalnızca adı aynı bir şey olacağı açıktır. Çünkü evrenin dönüşü bir tür hayat gibidir.
ἔτι δὲ τὰ κατὰ τὰς φορὰς καὶ τὰ μεγέθη καὶ τὰ σχήματα καὶ τὰς ἀποστάσεις καὶ ὅσα ἄλλα ἀστρολογία δείκνυσι, τούτοις κατάλοιπον τά τε πρῶτα κινοῦντα καὶ τὸ τίνος ἕνεκα λέγειν καὶ τίς ἡ φύσις ἑκάστου καὶ ἡ πρὸς ἄλληλα θέσις καὶ ἡ τοῦ σύμπαντος οὐσία καὶ ὑποβαίνοντι δὴ πρὸς τὰ ἄλλα καθ᾽ ἕκαστον τῶν εἰδῶν ἡμέρων ἄχρι ζώων καὶ φυτῶν. εἰ οὖν ἀστρολογία συνεργεῖ μὲν οὐκ ἐν τοῖς πρώτοις δὲ τῆς φύσεως, ἕτερα τὰ κυριώτατ᾽ ἂν εἴη καὶ πρότερα· καὶ γὰρ δὴ καὶ ὁ τρόπος ὡς οἴονταί τινες οὐ φυσικὸς ἢ οὐ πᾶς. καίτοι τό γε κινεῖσθαι καὶ ἁπλῶς τῆς φύσεως οἰκεῖον καὶ μάλιστα τοῦ οὐρανοῦ. διὸ εἰ ἡ ἐνέργεια τῆς οὐσίας ἑκάστου καὶ τὸ καθ᾽ ἕκαστον ὅταν ἐνεργῇ καὶ κινεῖται καθάπερ ἐν τοῖς ζώοις καὶ φυτοῖς. εἰ δὲ μὴ, ὁμώνυμα, δῆλον ὅτι κἂν ὁ οὐρανὸς ἐν τῇ περιφορᾷ κατὰ τὴν οὐσίαν εἴη, χωριζόμενος δὲ καὶ ἠρεμῶν ὁμώνυμος· οἷον γὰρ ζωή τις ἡ περιφορὰ τοῦ παντός.
28Hayvanlarda hayatı ancak belli bir biçimde aramak gerekiyorsa, gökte ve gök cisimlerinde de hareketi ancak belli, sınırları çizilmiş bir biçimde aramak gerekmez mi? Şimdiki aporia bir bakıma hareketsiz olanın sebep olduğu hareket meselesine de bağlanır. Her şeyin bir şey uğruna olduğu ve hiçbir şeyin boşuna olmadığı görüşüne gelince, burada sınır koymak sık sık söylendiği gibi başka bakımlardan da kolay değildir — nereden başlamalı, hangi şeylerde sona ermeli? —; üstelik bazı şeyler böyle görünmüyor da, gök cisimlerinde ve yeryüzündeki pek çok şeyde olduğu gibi, kimi rastlantıyla kimi bir zorunlulukla oluyor gibi görünüyor.
ἆρ᾽ οὖν εἴ γε μηδ᾽ ἐν τοῖς ζώοις τὴν ζωὴν ἢ ὡδὶ ζητητέον, οὐδ᾽ ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ τοῖς οὐρανίοις τὴν φορὰν ἢ τρόπον τινὰ ἀφωρισμένον; συνάπτει δέ πως ἡ νῦν ἀπορία καὶ πρὸς τὴν ὑπὸ τοῦ ἀκινήτου κίνησιν. ὑπὲρ δὲ τοῦ πάνθ᾽ ἕνεκά του καὶ μηθὲν μάτην, ἄλλως θ᾽ ὁ ἀφορισμὸς οὐ ῥᾴδιος καθάπερ πλεονάκις λέγεται — πόθεν δ᾽ ἄρξασθαι χρῆν καὶ εἰς ποῖα τελευτᾶν; — καὶ δὴ τῷ ἔνια μὴ δοκεῖν ἔχειν οὕτως ἀλλὰ τὰ μὲν συμπτωματικῶς τὰ δ᾽ ἀνάγκῃ τινὶ καθάπερ ἔν τε τοῖς οὐρανίοις καὶ ἐν τοῖς περὶ τὴν γῆν πλείοσι.
29Denizin kabarıp çekilmeleri neyin uğrunadır? Ya suların yayılması ya da kuruması, genel olarak kâh bir şeye kâh başka bir şeye doğru olan değişmeler, yok oluşlar ve oluşlar? Ya da şeyler kâh bir hâle kâh başka bir hâle geçerken yerin kendisinde meydana gelen başkalaşmalar ve değişmeler? Bunlara benzer başka pek çok şey de vardır. Hayvanların kendilerinde de bazı şeyler adeta boşunadır: erkeklerde memeler, dişilerde ise — eğer [üremeye] bir katkısı yoksa — tohum akıtma; bazılarında sakal ya da belli yerlerde kıl çıkması; ayrıca geyiklerinki gibi iri boynuzlar, ki bunlar hareketi engelleyerek, üstlerinde asılı kalarak ve gözlerinin önünü kapatarak bazılarına zarar bile verir. Bazı şeyler de zorla ya da tabiata aykırı biçimde olur: balıkçılın zorlanarak çiftleşmesi ve bir günlük böceğin [yalnızca bir gün] yaşaması gibi. Buna benzer başka pek çok şey de bulunabilir.
τίνος γὰρ ἕνεκα αἱ ἔφοδοι καὶ ἀνάρροιαι θαλάττης ἢ τίνος αἱ προχωρήσεις ἢ ἀναξηράνσεις τῆς ὑγρότητος καὶ ὅλως πρὸς ἄλλοτ᾽ ἄλλο μεταβολαὶ καὶ φθοραὶ καὶ γενέσεις, ἢ αἱ μὲν ἐν αὐτῇ τῇ γῇ ἀλλοιώσεις καὶ μεταβολαὶ γίγνονται πρὸς ἄλλοτ᾽ ἄλλο μεθισταμένων; καὶ ἕτερα δ᾽ οὐκ ὀλίγα παρόμοια τούτοις. ἔστι δ᾽ ἐν αὐτοῖς τοῖς ζώοις τὰ μὲν ὥσπερ μάταια καθάπερ τοῖς ἄρρεσιν οἱ μαστοὶ καὶ τοῖς θήλεσιν ἡ πρόεσις εἴπερ μὴ συμβάλλεται, καὶ πώγωνος δ᾽ ἐνίοις ἢ ὅλως τριχῶν ἔκφυσις ἔν τισι τόποις· ἔτι δὲ κεράτων μεγέθη καθάπερ τῶν ἐλάφων· τοῖς δὲ καὶ λελωβημένοις κινήσει τε καὶ παραιωρήσει καὶ ἐπιπροσθήσει τῶν ὀμμάτων· καὶ ὡς ἔνια δὴ βίᾳ ἢ παρὰ φύσιν ὥσπερ ὁ ἐρωδιὸς ὀχεύει καὶ τὸ ἡμερόβιον ζῇ καὶ ἕτερα οὐκ ὀλίγα λάβοι τις ἂν τοιαῦτα.
30En büyüğü ve en çok göze çarpanı da hayvanların beslenmesi ve oluşuyla ilgilidir: bunlar hiçbir şeyin uğruna değildir; rastlantılardır ve başka zorunluluklar yüzünden olur. Çünkü bunların uğruna olsalardı hep aynı şekilde ve aynı biçimde olmaları gerekirdi. Ayrıca bitkilerde ve hele cansızlarda — bunlar da, biçim, eidos ve kuvvet bakımından göründüğü gibi, belirli bir tabiata sahiptir — bu özelliklerin neyin uğruna olduğu da araştırılabilir. Çünkü aporia tam da bunların bir açıklaması olmamasıdır, hele de bunu, daha önce gelen ve daha değerli başka şeylerde yapmıyorlarsa. Nitekim bu şeylerin kendiliğinden olduğu ve evrenin dönüşü sayesinde bazı biçimler ya da birbirlerinden farklılıklar kazandığı yolundaki görüşün inandırıcı bir yanı var gibidir.
καὶ τὸ μέγιστον δὴ καὶ μάλιστα δοκοῦν περὶ τὰς τροφὰς καὶ γενέσεις τῶν ζώων· οὐθενὸς γὰρ ταῦθ᾽ ἕνεκα ἀλλὰ συμπτώματα καὶ δι᾽ ἑτέρας ἀνάγκας. ἔδει γὰρ εἴπερ τούτων χάριν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως. ἔτι δ᾽ ἐν τοῖς φυτοῖς καὶ μᾶλλον τοῖς ἀψύχοις ὡρισμένην τιν᾽ ἔχουσι φύσιν, ὥσπερ δοκοῦσι καὶ μορφαῖς καὶ εἴδεσι καὶ δυνάμεσι, τίνος ἕνεκα ταῦτα ζητήσειεν ἄν τις. αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἄπορον τὸ μὴ ἔχειν λόγον καὶ ταῦτ᾽ ἐν ἑτέροις μὴ ποιοῦσι προτέροις καὶ τιμιωτέροις. ἦ καὶ ἔοικεν ὁ λόγος ἔχειν τι πιστὸν ὡς ἄρα τῷ αὐτομάτῳ ταῦτα καὶ τῇ τοῦ ὅλου περιφορᾷ λαμβάνει τινὰς ἰδέας ἢ πρὸς ἄλληλα διαφοράς.
31Eğer bunlar bir şeyin uğruna değilse, en iyiye yöneliş için de bazı sınırlar koymak, onu her şey için mutlak olarak kabul etmemek gerekir. Çünkü şu tür sözler de bir tereddüt barındırır; bunları hem mutlak olarak hem tek tek şeyler için söyleriz. Mutlak olarak şunu söyleriz: tabiat her şeyde en iyiyi ister ve mümkün olan yerlerde ezelî olandan ve düzenli olandan pay verir. Hayvanlarda da durum aynıdır: daha iyinin mümkün olduğu yerde tabiat onu hiçbir zaman ihmal etmez; örneğin daha değerli olduğu için soluk borusunu yemek borusunun önüne koyar, kalbin orta boşluğuna da en iyi karışımı yerleştirir, çünkü orta en değerli yerdir.
εἰ δὲ μὴ τοῦθ᾽ ἕνεκά του, καὶ εἰς τὸ ἄριστον ληπτέον τινὰς ὅρους καὶ οὐκ ἐπὶ πάντων ἁπλῶς θετέον· ἐπεὶ καὶ τὰ τοιάδε ἔχει τινὰ διστασμὸν καὶ ἁπλῶς λέγομεν ἃ καὶ καθ᾽ ἕκαστον. ἁπλῶς μὲν ὅτι τὴν φύσιν ἐν ἅπασιν ὀρέγεσθαι τοῦ ἀρίστου καὶ ἐφ᾽ ὧν ἐνδέχεται μεταδιδόναι τοῦ ἀεὶ καὶ τοῦ τεταγμένου· ὡς δ᾽ αὕτως καὶ ἐπὶ τῶν ζώων ὁμοίως· ὅπου γὰρ οἷόν τε τὸ βέλτιον ἐνταῦθα οὐδαμοῦ παραλείπει, οἷον τὸ ἔμπροσθεν τὴν φάρυγγα τοῦ οἰσοφάγου, τιμιώτερον γὰρ, καὶ ἐν τῇ μέσῃ κοιλίᾳ τῆς καρδίας τὴν κρᾶσιν ἀρίστην, ὅτι τὸ μέσον τιμιώτατον.
32Düzen uğruna olan şeyler de öyledir … çünkü istek bile böyleyse. Ama şu en azından açıktır: iyiye boyun eğmeyen ve onu kabul etmeyen çok şey vardır, hatta bunlar çok daha fazladır. Çünkü canlı olan küçük bir şeydir, cansız olan ise sınırsızdır; canlıların içinde de [daha iyi olan] pek küçüktür, oysa var olmak daha iyidir. Genel olarak iyi seyrektir ve az şeyde bulunur, kötü ise büyük bir yığındır. Kötüyü yalnızca bir belirsizlik ve tabiattaki şeyler gibi adeta bir madde türü saymak ise pek cahilce olur. Çünkü bütün ousia hakkında konuşanlar bile, Speusippos gibi, değerli olanı seyrek bir şey sayıp merkezin çevresindeki yere koyarlar; uçlar ise ve iki yandakiler [öyle değildir]. Var olanlar ise ancak rastlantıyla iyi durumdadır.
ὡσαύτως δὲ καὶ ὅσα κόσμου χάριν […] εἰ γὰρ καὶ ἡ ὄρεξις οὕτως· ἀλλ᾽ ἐκεῖνό γ᾽ ἐμφαίνει διότι πολὺ τὸ οὐχ ὑπακοῦον οὐδὲ δεχόμενον τὸ εὖ, μᾶλλον δὲ πολλῷ πλεῖον· ὀλίγον γάρ τι τὸ ἔμψυχον ἄπειρον δὲ τὸ ἄψυχον· καὶ αὐτῶν τῶν ἐμψύχων ἀκαριαῖον· καὶ βέλτιον τὸ εἶναι· τὸ δ᾽ ὅλον σπάνιόν τε καὶ ἐν ὀλίγοις τὸ ἀγαθὸν πολὺ δὲ πλῆθος [ᾖ] τὸ κακόν. οὐκ εἰ ἀοριστία δὲ μόνον καὶ οἷον ὕλης εἴδη καθάπερ τὰ τῆς φύσεως ἀμαθεστάτου. εἰ γὰρ καὶ οἱ περὶ τῆς ὅλης οὐσίας λέγοντες ὥσπερ Σπεύσιππος σπάνιόν τι τὸ τίμιον ποιεῖ τὸ περὶ τὴν τοῦ μέσου χώραν· τὰ δ᾽ ἄκρα καὶ ἑκατέρωθεν. τὰ μὲν οὖν ὄντα καλῶς ἔτυχεν ὄντα.
33Platon ve Pythagorasçılar ise [iyi ile kötü arasındaki] uzaklığı büyük sayarlar, ama her şeyin [iyiyi] taklit etmek istediğini söylerler. Gerçi belirsiz ikili ile bir arasında bir tür karşıtlık kurarlar: belirsiz ikilide sonsuzluk, düzensizlik ve kısacası her türlü biçimsizlik kendi başına bulunur. Genel olarak, onlara göre evrenin tabiatı bu olmadan var olamaz; tersine, bu öteki ilkeyle eşit paya sahiptir, hatta ondan üstündür; ya da ilkeler birbirine zıttır. Bu yüzden, sebebi tanrıya bağlayanlara göre bile tanrı her şeyi en iyiye götüremez, ancak mümkün olduğu ölçüde götürebilir. Belki de, karşıtlardan oluşan ve karşıtlar içinde bulunan bütün ousianın ortadan kalkması sonucunu doğuracaksa, bunu tercih bile etmez.
Πλάτων δὲ καὶ οἱ Πυθαγόρειοι μακρὰν τὴν ἀπόστασιν ἀπομιμεῖσθαί γε θέλειν ἅπαντα· καίτοι καθάπερ ἀντίθεσίν τινα ποιοῦσι τῆς ἀορίστου δυάδος καὶ τοῦ ἑνός· ἐν ᾗ καὶ τὸ ἄπειρον καὶ τὸ ἄτακτον καὶ πᾶσα ὡς εἰπεῖν ἀμορφία καθ᾽ αὑτήν. ὅλως δὲ οὐχ οἷόν τε ἄνευ ταύτης τὴν τοῦ ὅλου φύσιν, ἀλλ᾽ οἷον ἰσομοιρεῖν ἢ καὶ ὑπερέχειν τὰς ἑτέρας ἢ καὶ τὰς ἀρχὰς ἐναντίας. διὸ καὶ οὐδὲ τὸν θεὸν, ὅσοι τῷ θεῷ τὴν αἰτίαν ἀνάπτουσι, δύνασθαι πάντ᾽ εἰς τὸ ἄριστον ἄγειν, ἀλλ᾽ εἴπερ ἐφ᾽ ὅσον ἐνδέχεται· τάχα δ᾽ οὐδ᾽ ἂν προέλοιτ᾽ εἴπερ ἀναιρεῖσθαι συμβήσεται τὴν ὅλην οὐσίαν ἐξ ἐναντίων γε καὶ ἐν ἐναντίοις οὖσαν.
34İlk şeylerde de, dikkatle bakıldığında, pek çok şeyin rastgele olduğu görülür; örneğin yerin değişmeleri hakkında söylediklerimiz: bunlarda ne daha iyi olan vardır ne de bir şeyin uğruna olan; olsa olsa bir zorunluluğu izlerler. Havada ve başka yerlerde de bu türden pek çok şey vardır. Duyulur şeyler arasında düzene en çok sahip görünenler gök cisimleridir; ötekiler arasında ise, eğer gök cisimlerinden de önce gelmiyorlarsa, matematik nesneleri. Çünkü bunlarda her şey düzenli olmasa bile düzenli olan daha çoktur; meğer ki biri Demokritos'un atomlar için varsaydığı türden biçimleri kabul etsin. Ama bunlar ayrıca incelenmelidir. Başta söylediğimiz şeye gelince, hem tabiatta hem evrenin ousiasında, bir şeyin uğruna olanın ve daha iyiye doğru atılımın bir sınırını belirlemeye çalışmak gerekir. Çünkü evrenin incelenmesinin başlangıcı budur: var olan şeylerin hangi şeylerde bulunduğu ve birbirleriyle nasıl bir ilişki içinde olduğu.
φαίνεται δὲ καὶ ἐν τοῖς πρώτοις ἐπιθεωρούμενα πολλὰ καὶ ὡς ἔτυχεν οἷον τὰ περὶ τὰς τῆς γῆς λεχθέντα μεταβολάς· οὔτε γὰρ τὸ βέλτιον οὔτε τὸ τίνος χάριν ἀλλ᾽ εἴπερ ἀνάγκῃ τινὶ κατακολουθεῖν· πολλὰ δὲ καὶ ἐν τῷ ἀέρι τοιαῦτα καὶ ἐν ἄλλοις. μάλιστα δ᾽ ἂν δόξειεν ἔχειν τὴν τάξιν τῶν μὲν αἰσθητῶν τὰ οὐράνια τῶν δ᾽ ἄλλων εἰ μὴ ἄρα καὶ πρότερα τούτων τὰ μαθηματικά· εἰ γὰρ καὶ μὴ πᾶν ἀλλ᾽ ἐν τούτοις πλέον τὸ τεταγμένον· πλὴν εἴ τις τοιαύτας λαμβάνοι τὰς μορφὰς οἵας Δημόκριτος ὑποτίθεται τῶν ἀτόμων. ἀλλὰ δὴ τούτων μὲν πέρι σκεπτέον. ὃ δ᾽ ἐξ ἀρχῆς ἐλέχθη πειρατέον τινὰ λαμβάνειν ὅρον καὶ ἐν τῇ φύσει καὶ ἐν τῇ τοῦ σύμπαντος οὐσίᾳ καὶ τοῦ ἕνεκά του καὶ τῆς εἰς τὸ βέλτιον ὁρμῆς. αὕτη γὰρ ἀρχὴ τῆς τοῦ σύμπαντος θεωρίας, ἐν τίσι τὰ ὄντα καὶ πῶς ἔχει πρὸς ἄλληλα.