Theophrastos
Duyumlar Üzerine
Περὶ αἰσθήσεων
1.1Duyum ve Duyulur Şeyler Üzerine
1. Bölüm
His hakkında görüşlerin çoğu, genel olarak bakıldığında, iki türlüdür: kimileri onu benzerle, kimileri zıtla açıklar. Parmenides, Empedokles ve Platon benzerle; Anaksagoras ile Herakleitos ve çevreleri ise zıtla açıklar. Birinciler bu görüşü şu sebeplerle inandırıcı buldular: başka şeylerin çoğu da benzerlik yoluyla kavranır; bütün hayvanlarda soydaşlarını tanımak doğuştan vardır; ayrıca hissetmek bir akıntı yoluyla olur, benzer de benzerine doğru gider. Ötekiler ise hissin bir başkalaşmayla meydana geldiğini, benzerin benzerden etkilenmediğini, zıttın ise etkilendiğini kabul ederek bu görüşe vardılar. Dokunmada olup bitenin de buna tanıklık ettiğini düşünürler: tenle aynı derecede sıcak ya da soğuk olan şey bir his meydana getirmez. His hakkında genel olarak aktarılan görüşler bunlardır. Tek tek hisler hakkında ise ötekiler hemen hiçbir şey söylemez; Empedokles bunları da benzerliğe bağlamaya çalışır.
Parmenides hiçbir şeyi tam olarak belirlememiştir; yalnızca iki unsur bulunduğunu ve bilginin bunlardan hangisinin ağır bastığına göre oluştuğunu söyler. Sıcak ya da soğuk ağır basarsa düşünce de başka türlü olur; sıcak sayesinde olan düşünce daha iyi ve daha arıdır. Bununla birlikte bunun da belli bir ölçülülüğe ihtiyacı vardır. Şöyle der:
Herkeste çok dolaşan uzuvların karışımı nasılsa, insanlarda nous da öyle durur; çünkü düşünen, insanlarda uzuvların tabiatıdır, aynıdır hepsinde ve her birinde; çünkü ağır basandır düşünce.
Hissetmek ile düşünmeyi aynı şey sayar; bu yüzden hatırlamanın ve unutmanın da bunlardan, karışım yoluyla meydana geldiğini söyler. Ama karışımda ikisi eşit olursa düşünme olup olmayacağını ve bunun nasıl bir hâl olacağını artık belirlememiştir. Hissi zıttın kendisiyle de açıkladığı şu sözlerinden anlaşılır: Ölü, ateşi tükendiği için ışığı, sıcağı ve sesi hissetmez, ama soğuğu, sessizliği ve [öteki] zıtları hisseder; genel olarak her varlığın bir tür bilgisi vardır. Böylece Parmenides, görüşünün doğurduğu güçlükleri bir hükümle kesip atıyor gibidir.
Περὶ δʼ αἰσθήσεως αἱ μὲν πολλαὶ καθόλου δόξαι δύο εἰσίν· οἱ μὲν γὰρ τῷ ὁμοίῳ ποιοῦνται οἱ δὲ τῷ ἐναντίῳ. Παρμενίδης μὲν καὶ Ἐμπεδοκλὴς καὶ Πλάτων τῷ ὁμοίῳ, οἱ δὲ περὶ Ἀναξαγόραν καὶ Ἡράκλειτον τῷ ἐναντίῳ. τὸ δὲ πιθανὸν ἔλαβον οἱ μὲν ὅτι τῶν ἄλλων τε τὰ πλεῖστα τῇ ὁμοιότητι θεωρεῖται καὶ ὅτι σύμφυτόν ἐστι πᾶσι τοῖς ζώοις τὰ συγγενῆ γνωρίζειν, ἔτι δʼ ὡς τὸ μὲν αἰσθάνεσθαι τῇ ἀπορροίᾳ γίνεται τὸ δʼ ὅμοιον φέρεται πρὸς τὸ ὅμοιον. οἱ δὲ τὴν αἴσθησιν ὑπολαμβάνοντες ἐν ἀλλοιώσει γίνεσθαι καὶ τὸ μὲν ὅμοιον ἀπαθὲς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου τὸ δʼ ἐναντίον παθητικὸν τούτῳ προσέθεσαν τὴν γνώμην· ἐπιμαρτυρεῖν δʼ οἴονται καὶ τὸ περὶ τὴν ἁφὴν συμβαῖνον· τὸ γὰρ ὁμοίως τῇ σαρκὶ θερμὸν ἢ ψυχρὸν ⟨οὐ⟩ ποιεῖν αἴσθησιν. καθόλου μὲν οὖν περὶ αἰσθήσεως αὗται παραδέδονται δόξαι. περὶ ἑκάστης δὲ τῶν κατὰ μέρος οἱ μὲν ἄλλοι σχεδὸν ἀπολείπουσιν, Ἐμπεδοκλῆς δὲ πειρᾶται καὶ ταύτας ἀνάγειν εἰς τὴν ὁμοιότητα. Παρμενίδης μὲν γὰρ ὅλως οὐδὲν ἀφώρικεν ἀλλὰ μόνον ὅτι δυοῖν ὄντοιν στοιχείοιν κατὰ τὸ ὑπερβάλλον ἐστὶν ἡ γνῶσις. ἐὰν γὰρ ὑπεραίρῃ τὸ θερμὸν ἢ τὸ ψυχρὸν ἄλλην γίνεσθαι τὴν διάνοιαν, βελτίω δὲ καὶ καθαρωτέραν τὴν διὰ τὸ θερμόν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταύτην δεῖσθαί τινος συμμετρίας· «ὡς γὰρ ἐκάστῳ — φησίν — ἔχει κρᾶσις μελέων πολυπλάγκτων, Τὼς νόος ἀνθρώποισι παρέστηκεν· τὸ γὰρ αὐτὸ Ἐστὶν ὅπερ φρονέει μελέων φύσις ἀνθρώποισι, Καὶ πᾶσιν καὶ παντί· τὸ γὰρ πλέον ἐστὶ νόημα.» τὸ γὰρ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ φρονεῖν ὡς ταὐτὸ λέγει, διὸ καὶ τὴν μνήμην καὶ τὴν λήθην ἀπὸ τούτων γίνεσθαι διὰ τῆς κράσεως· ἂν δʼ ἰσάζωσι τῇ μίξει πότερον ἔσται φρονεῖν ἢ οὐ καὶ τίς ἡ διάθεσις οὐδὲν ἔτι διώρικεν. ὅτι δὲ καὶ τῷ ἐναντίῳ καθʼ αὐτὸ ποιεῖ τὴν αἴσθησιν φανερὸν ἐν οἷς φησι τὸν νεκρὸν φωτὸς μὲν καὶ θερμοῦ καὶ φωνῆς οὐκ αἰσθάνεσθαι διὰ τὴν ἔκλειψιν τοῦ πυρὸς ψυχροῦ δὲ καὶ σιωπῆς καὶ τῶν ἐναντίων αἰσθάνεσθαι, καὶ ὅλως δὲ πᾶν τὸ ὄν ἔχειν τινὰ γνῶσιν. οὕτω μὲν οὖν αὐτὸς ἔοικεν ἀποτέμνεσθαι τῇ φάσει τὰ συμβαίνοντα δυσχερῆ διὰ τὴν ὑπόληψιν.
1.22. Bölüm
Platon tek tek hisleri daha fazla ele almıştır, ama hepsinden değil, yalnızca işitmeden ve görmeden söz etmiştir. Görmeyi ateşten yapar; bu yüzden rengi de cisimlerden çıkan, parçacıkları görmeyle orantılı bir alev sayar. Bir akıntı meydana geldiğini … ve birbirlerine uymaları gerektiği için, [gözden] çıkan ışığın bir yere kadar gidip akıntıyla kaynaştığını, böylece gördüğümüzü söyler. Bunu söylerken kendi görüşünü, görmenin [nesnelere] çarptığını söyleyenlerle görülen şeylerden göze doğru bir şey geldiğini söyleyenlerin ortasına koymuş gibidir. İşitmeyi ise ses aracılığıyla tarif eder: ses, havanın kulaklar yoluyla beyne ve kana, oradan da psykhēye kadar ilettiği bir darbedir; işitme ise bu darbeden doğup baştan karaciğere kadar uzanan harekettir. Koklama, tatma ve dokunma hakkında ise hiçbir şey söylemez, bunlardan başka hisler olup olmadığından da söz etmez; daha çok duyulur şeyler üzerinde titizlikle durur.
Empedokles ise bütün hisler hakkında aynı biçimde konuşur ve hissetmenin, [duyulan şeyin] her hissin gözeneklerine uymasıyla olduğunu söyler. Bu yüzden hisler birbirlerinin nesnelerini ayırt edemez; çünkü bazılarının gözenekleri duyulur şeye göre fazla geniş, bazılarınınki fazla dardır: kimi şeyler dokunmadan geçip gider, kimileri hiç giremez. Görmenin nasıl bir şey olduğunu da anlatmaya çalışır: gözün içinin ateş, çevresinin ise toprak ve hava olduğunu, ateşin incecik olduğu için bunların içinden, fenerlerdeki ışık gibi geçtiğini söyler. Ateşin ve suyun gözenekleri sırayla dizilmiştir; ateşinkilerle beyaz şeyleri, suyunkilerle siyah şeyleri tanırız, çünkü her biri kendine uygun olana uyar. Renkler de akıntı yoluyla göze ulaşır. Gözler aynı biçimde kurulmamıştır: bazıları [ateş ve su gibi] karşıt unsurlardan oluşur; bazılarında ateş ortada, bazılarında dışta bulunur. Bu yüzden hayvanlardan bazıları gündüz, bazıları gece daha keskin görür: ateşi daha az olanlar gündüz, çünkü içlerindeki ışık dışarıdaki ışıkla dengelenir; [suyu] daha az olanlar ise gece, çünkü onlarda da eksik olan tamamlanır. Ters durumlarda ise her biri tersini yaşar: ateşi ağır basanların gözü [gündüz] zayıf görür, çünkü ateş gündüz daha da artınca suyun gözeneklerini tıkayıp kaplar; suyu ağır basanlarda aynı şey gece olur, çünkü ateş su tarafından kaplanır. Bu durum, birincilerde su dışarıdaki ışıkla, ikincilerde ateş havayla ayrılıncaya kadar sürer; çünkü her birinin ilacı zıttıdır. En iyi karışmış ve en iyi göz, ikisinin eşit miktarlarından oluşandır. Görme hakkında aşağı yukarı bunları söyler.
İşitmenin dışarıdaki seslerden doğduğunu söyler: [kulak] ses tarafından hareket ettirilince içeride yankı olur. Çünkü işitme, kendisinin "etten bir filiz" dediği şey, içerideki seslerin adeta bir çanıdır; hareket edince havayı sert kısımlara çarpar ve yankı meydana getirir. Koklama soluk alma yoluyla olur; bu yüzden en iyi koklayanlar, soluğu en güçlü hareket edenlerdir. Koku en çok ince ve hafif şeylerden akar. Tatma ve dokunma hakkında ise ne nasıl ne de ne sayesinde olduklarını ayrıca belirtir; yalnızca ortak olanı, hissin gözeneklere uyma yoluyla olduğunu söyler. Haz, parçalar ve karışım bakımından benzer olanlardan, acı ise zıt olanlardan duyulur.
Phronēsis ve cehalet hakkında da aynı şekilde konuşur: düşünmek benzerlerle, bilmemek benzemeyenlerle olur; sanki phronēsis hisle aynı ya da ona çok yakın bir şeymiş gibi. Her şeyi neyle tanıdığımızı tek tek saydıktan sonra en sonda şunu ekler: "Her şey bunlardan uyumla birleşip kurulmuştur; bunlarla düşünür, haz ve acı duyarlar." Bu yüzden en çok kanla düşünülür, çünkü uzuvların unsurları en çok kanda karışmıştır. Unsurları eşit ve birbirine yakın miktarlarda karışmış olanlar, unsurları arasında ne büyük aralıklar bulunan ne de unsurları çok küçük ya da büyüklükçe aşırı olanlar, insanların en aklı başında ve hisleri en keskin olanlarıdır; bunlara en yakın olanlar da orantılı olarak öyledir; tersi durumdakiler ise en akılsızlardır. Unsurları seyrek ve gevşek dizilmiş olanlar ağır kanlıdır ve zahmetle iş görür; sık dizilmiş ve ufak ufak parçalanmış olanlar ise kanlarının hızlı akışı yüzünden atılgandır, birçok işe girişir ama azını bitirir. Orta karışım belli bir uzuvda bulunuyorsa, her biri o bakımdan ustadır: bu yüzden kimisi iyi hatip, kimisi iyi zanaatkâr olur; çünkü birincilerde karışım dilde, ikincilerde ellerdedir. Öteki yetiler için de durum aynıdır.
Πλάτων δʼ ἐπὶ πλέον μὲν ἧπται τῶν κατὰ μέρος, οὐ μὴν εἴρηκέ γε περὶ ἀπασῶν ἀλλὰ μόνον περὶ ἀκοῆς καὶ ὄψεως. καὶ τὴν μὲν ὄψιν ποιεῖ πυρός· διὸ καὶ τὸ χρῶμα φλόγα τὴν ἀπὸ τῶν σωμάτων σύμμετρα μόρια τῇ ὄψει ἔχουσαν ὡς ἀπορροῆς τε γιγνομένης, καὶ […] δέον οὖν ἁρμόττειν ἀλλήλοις ἐξιοῦσαν μέχρι τινὸς συμφύεσθαι τῇ ἀπορροῇ καὶ οὕτως ὁρᾶν ἡμᾶς. ὥσπερ ἂν εἰς τὸ μέσον τιθεὶς τὴν ἑαυτοῦ δόξαν τῶν τε φασκόντων προσπίπτειν τὴν ὄψιν καὶ τῶν φέρεσθαι πρὸς αὐτὴν ἀπὸ τῶν ὁρατῶν. ἀκοὴν δὲ διὰ τῆς φωνῆς ὁρίζεται. φωνὴν γὰρ εἶναι πληγὴν ὑπʼ ἀέρος ἐγκεφάλου καὶ αἵματος διʼ ὤτων μέχρι ψυχῆς, τὴν δʼ ἀπὸ ταύτης κίνησιν ἀπὸ κεφαλῆς μέχρι ἅπατος ἀκοήν. περὶ δὲ ὀσφρήσεως καὶ γεύσεως καὶ ἀφῆς ὅλως οὐδὲν εἴρηκεν, οὐδὲ εἰ παρὰ ταύτας ἄλλαι τινές εἰσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀκριβολογεῖται περὶ τῶν αἰσθητῶν. Ἐμπεδοκλῆς δὲ περὶ ἁπασῶν ὁμοίως λέγει καί φησι τῷ ἐναρμόττειν εἰς τούς πόρους τούς ἑκάστης αἰσθάνεσθαι· διὸ καὶ οὐ δύνασθαι τὰ ἀλλήλων κρίνειν ὅτι τῶν μὲν εὐρύτεροι ὄντες τῶν δὲ στενότεροι τυγχάνουσιν οἱ πόροι πρὸς τὸ αἰσθητὸν ὡς τὰ μὲν οὐχ ἁπτόμενα διευτονεῖν τὰ δʼ ὅλως εἰσελθεῖν οὐ δύνασθαι. πειρᾶται δὲ καὶ τὴν ὄψιν λέγειν ποία τις ἐστί· φησὶ γὰρ τὸ μὲν ἐντὸς αὐτῆς εἶναι πῦρ τὸ δὲ περὶ αὐτὸ γῆν καὶ ἀέρα, διʼ ὧν διιέναι λεπτὸν ὂν καθάπερ τὸ ἐν τοῖς λαμπτῆρσι φῶς. τοὺς δὲ πόρους ἐναλλὰξ κεῖσθαι τοῦ τε πυρὸς καὶ τοῦ ὕδατος, ὧν τοῖς μὲν τοῦ πυρὸς τὰ λευκὰ τοῖς δὲ τοῦ ὕδατος τὰ μέλανα γνωρίζειν· ἐναρμόττειν γὰρ ἑκατέροις ἑκάτερα. φέρεσθαι δὲ τὰ χρώματα πρὸς τὴν ὄψιν διὰ τὴν ἀπορροήν. συγκεῖσθαι δʼ οὐχ ὁμοίως, τὰς δʼ ἐκ τῶν ἀντικειμένων, καὶ ταῖς μὲν ἐν μέσῳ ταῖς δʼ ἐκτὸς εἶναι τὸ πῦρ, διὸ καὶ τῶν ζώων τὰ μὲν ἐν ἡμέρᾳ τὰ δὲ νύκτωρ μᾶλλον ὀξυωπεῖν· ὅσα μὲν πυρὸς ἔλαττον ἔχει μεθʼ ἡμέραν· ἐπανισοῦσθαι γὰρ αὐτοῖς τὸ ἐντὸς φῶς ὑπὸ τοῦ ἐκτός· ὅσα δὲ τοῦ ἐναντίου νύκτωρ· ἐπαναπληροῦσθαι γὰρ καὶ τούτοις τὸ ἐνδεές. ἐν δὲ τοῖς ἐναντίοις ἑκάτερον· ἀμβλυωπεῖν μὲν γὰρ καὶ οἷς ὑπερέχει τὸ πῦρ· ἐπαυξηθὲν ⟨γὰρ⟩ ἔτι μεθʼ ἡμέραν ἐπιπλάττειν καὶ καταλαμβάνειν τοὺς τοῦ ὕδατος πόρους. οἷς δὲ τὸ ὕδωρ ταὐτὸ τοῦτο γίνεσθαι νύκτωρ· καταλαμβάνεσθαι γὰρ τὸ πῦρ ὑπὸ τοῦ ὕδατος ἕως ἂν τοῖς μὲν ὑπὸ τοῦ ἔξωθεν φωτὸς ἀποκριθῇ τὸ ὕδωρ, τοῖς δʼ ὑπὸ τοῦ ἀέρος τὸ πῦρ· ἑκατέρων γὰρ ἴασιν εἶναι τὸ ἐναντίον. ἄριστα δὲ κεκράσθαι καὶ βελτίστην εἶναι τὴν ἐξ ἀμφοῖν ἴσων συγκειμένην. καὶ περὶ μὲν ὄψεως σχεδὸν ταῦτα λέγει. τὴν δʼ ἀκοὴν ἀπὸ τῶν ἔξωθεν γίνεσθαι ψόφων· ὅταν γὰρ ὑπὸ τῆς φωνῆς κινηθῇ ἠχεῖν ἐντός· ὥσπερ γὰρ εἶναι κώδωνα τῶν ἔσω ἤχων τὴν ἀκοὴν ἣν προσαγορεύει σάρκινον ὄζον· κινουμένην δὲ παίειν τὸν ἀέρα πρὸς τὰ στερεὰ καὶ ποιεῖν ἦχον. ὄσφρησιν δὲ γίνεσθαι τῇ ἀναπνοῇ, διὸ καὶ μάλιστα ὀσφραίνεσθαι τούτους οἷς σφοδροτάτη τοῦ ἄσθματος ἡ κίνησις· ὀσμὴν δὲ πλείστην ἀπὸ τῶν λεπτῶν καὶ τῶν κούφων ἀπορρεῖν. περὶ δὲ γεύσεως καὶ ἁφῆς οὐ διορίζεται καθʼ ἑτέραν οὔτε πῶς οὔτε διʼ ἁ γίγνονται, πλὴν τὸ κοινὸν ὅτι τῷ συναρμόττειν τούς πόρους αἴσθησίς ἐστιν· ἥδεσθαι δὲ τοῖς ὁμοίοις κατὰ τά τε μόρια καὶ τὴν κρᾶσιν λυπεῖσθαι δὲ τοῖς ἐναντίοις. ὡσαύτως δὲ λέγει καὶ περὶ φρονήσεως καὶ ἀγνοίας. τὸ μὲν γὰρ φρονεῖν εἶναι τοῖς ὁμοίοις τὸ δʼ ἀγνοεῖν τοῖς ἀνομοίοις ὡς ἢ ταὐτὸν ἢ παραπλήσιον ὄν τῇ αἰσθήσει τὴν φρόνησιν. διαριθμησάμενος γὰρ ὡς ἕκαστον ἑκάστῳ γνωρίζομεν ἐπὶ τέλει προσέθηκεν ὡς ἐκ τούτων «πάντα πεπήγασιν ἁρμοσθέντα, καὶ τούτοις φρονέουσι καὶ ἅδονταί τʼ ἀνιῶνται.» διὸ καὶ τῷ αἵματι μάλιστα φρονεῖν· ἐν τούτῳ γὰρ μάλιστα κεκρᾶσθαι τὰ στοιχεῖα τῶν μερῶν ὅσοις μὲν οὖν ἴσα καὶ παραπλήσια μέμικται καὶ μὴ διὰ πολλοῦ μηδʼ αὖ μικρὰ μηδʼ ὑπερβάλλοντα τῷ μεγέθει, τούτους φρονιμωτάτους εἶναι καὶ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἀκριβεστάτους, κατὰ λόγον δὲ καὶ τούς ἐγγυτάτω τούτων, ὅσοις δʼ ἐναντίως ἀφρονεστάτους. καὶ ὧν μὲν μανὰ καὶ ἀραιὰ κεῖται τὰ στοιχεῖα νωθροὺς καὶ ἐπιπόνους, ὧν δὲ πυκνὰ καὶ κατὰ μικρὰ τεθραυσμένα τούς δὲ τοιούτους ὀξέως φερομένους καὶ πολλοῖς ἐπιβαλλομένους ὀλίγα ἐπιτελεῖν διὰ τὴν ὀξύτητα τῆς τοῦ αἵματος φορᾶς. οἷς δὲ καθʼ ἕν τι μόριον ἡ μέση κρᾶσίς ἐστι ταύτῃ σοφοὺς ἑκάστους εἶναι· διὸ τούς μὲν ῥήτορας ἀγαθοὺς τούς δὲ τεχνίτας, ὡς τοῖς μὲν ἐν τοῖς χερσὶ τοῖς δʼ ἐν τῇ γλώττῃ τὴν κρᾶσιν οὖσαν· ὁμοίως δʼ ἔχειν καὶ κατὰ τὰς ἄλλας δυνάμεις.
1.33. Bölüm
Empedokles hissin de düşünmenin de böyle meydana geldiğini düşünür. Söylediklerinden yola çıkılarak ilk olarak şu sorulabilir: Canlı varlıkların hissetmek bakımından ötekilerden ne farkı olacak? Çünkü [akıntılar] cansızların gözeneklerine de uyar; zira o, karışmayı genel olarak gözeneklerin orantısıyla açıklar: bu yüzden yağ ile su karışmaz, öteki sıvılar ve özgül karışımlarını tek tek saydığı öteki şeyler ise karışır. Böylece her şey hissedecek; karışma, his ve büyüme aynı şey olacaktır, çünkü bir fark eklemedikçe hepsini gözeneklerin orantısıyla açıklar. İkincisi, canlıların kendilerinde bile, eğer birbirlerine uyuyorlarsa, neden hayvanın içindeki ateş dışarıdaki ateşten daha çok hissetsin? Çünkü orantı da benzerlik de her ikisinde vardır. Üstelik bir fark bulunması da zorunludur, eğer içerideki ateş gözenekleri dolduramıyor da dışarıdan gelen dolduruyorsa; demek ki her yönden ve her bakımdan benzer olsaydı his olmazdı. Ayrıca gözenekler boş mudur, dolu mu? Boşsa kendisiyle çelişir, çünkü hiç boşluk olmadığını söyler; doluysa hayvanlar her an hissederdi, çünkü kendisinin dediği gibi benzerin [gözeneklere] uyduğu açıktır. Gerçi şu da sorgulanabilir: farklı türden şeylerin büyüklükleri, birbirine uyacak kadar eşit olabilir mi? Hele de kendisinin dediği gibi, karışımı orantısız olan gözler, gözenekleri kâh ateş kâh hava tarafından tıkanarak bulanıklaşıyorsa. Bunlar arasında da bir orantı varsa ve gözenekler soydaş olmayan şeylerle doluysa, his meydana geldiğinde bunlar nasıl ve nereye çekilip çıkar? Çünkü bir yer değiştirmeyi açıklamak gerekir. Dolayısıyla her hâlükârda bir güçlük vardır:
Ἐμπεδοκλῆς μὲν οὖν οὕτως οἴεται καὶ τὴν αἴσθησιν γίνεσθαι καὶ τὸ φρονεῖν. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις ἐξ ὧν λέγει πρῶτον μὲν τί διοίσει τὰ ἔμψυχα πρὸς τὸ αἰσθάνεσθαι τῶν ἄλλων. ἐναρμόττει γὰρ καὶ τοῖς τῶν ἀψύχων πόροις· ὅλως γὰρ ποιεῖ τὴν μίξιν τῇ συμμετρίᾳ τῶν πόρων· διόπερ ἔλαιον μὲν καὶ ὕδωρ οὐ μίγνυσθαι, τὰ δʼ ἄλλα ὑγρὰ καὶ περὶ ὅσων δὴ καταριθμεῖται τὰς ἰδίας κράσεις. ὥστε πάντα τε αἰσθήσεται καὶ ταὐτὸ ἔσται μίξις καὶ αἴσθησις καὶ αὔξησις· πάντα γὰρ ποιεῖ τῇ συμμετρίᾳ τῶν πόρων· ἐὰν μὴ προσθῇ τινα διαφοράν. ἔπειτα ἐν αὐτοῖς τοῖς ἐμψύχοις τί μᾶλλον αἰσθήσεται τὸ ἐν τῷ ζώῳ πῦρ ἢ τὸ ἐκτὸς, εἴπερ ἐναρμόττουσιν ἀλλήλοις· ὑπάρχει γὰρ καὶ ἡ συμμετρία καὶ τὸ ὅμοιον. ἔτι δὲ καὶ ἀνάγκη διαφοράν τινα ἔχειν εἴπερ αὐτὸ μὲν μὴ δύναται συμπληροῦν τοὺς πόρους τὸ δʼ ἔξωθεν ἐπεισιόν· ὥστʼ εἰ ὅμοιον ἦν πάντη καὶ πάντως οὐκ ἂν ἦν αἴσθησις. ἔτι δὲ πότερον οἱ πόροι κενοὶ ἢ πλήρεις; εἰ μὲν γὰρ κενοὶ συμβαίνει διαφωνεῖν ἑαυτῷ, φησὶ γὰρ ὅλως οὐκ εἶναι κενὸν· εἰ δὲ πλήρεις ἀεὶ ἂν αἰσθάνοιτο τὰ ζῶα· δῆλον γὰρ ὡς ἐναρμόττει, καθάπερ φησὶ, τὸ ὅμοιον. καίτοι κἂν αὐτὸ τοῦτό τις διαπορήσειεν εἰ δυνατόν ἐστι τηλικαῦτα μεγέθη γίνεσθαι τῶν ἑτερογενῶν ὥστʼ ἐναρμόττειν, ἄλλως τε κεἰ συμβαίνει καθάπερ φησὶ τὰς ὄψεις ὧν ἀσύμμετρος ἡ κρᾶσις ὁτὲ μὲν ὑπὸ τοῦ πυρὸς ὁτὲ δὲ ὑπὸ τοῦ ἀέρος ἐμπλαττομένων τῶν πόρων ἀμαυροῦσθαι. εἰ δʼ οὖν ἐστι καὶ τούτων συμμετρία καὶ πλήρεις οἱ πόροι τῶν μὴ συγγενῶν, πῶς ὅταν αἰσθάνηται καὶ ποῦ ταῦτα ὑπεξέρχεται; δεῖ γάρ τινα ἀποδοῦναι μεταβολήν. ὥστε πάντως ἔχει δυσκολίαν· ἢ
s6ya boşluk kabul etmek gerekir, ya hayvanların her şeyi her an hissettiğini, ya da soydaş olmayan şeyin [gözeneğe] his meydana getirmeden ve hissi meydana getirenlere uygun bir değişiklik yaşamadan uyduğunu. Ayrıca, benzer olan [gözeneğe] uymasa da herhangi bir biçimde dokunsa bile his meydana gelmesi akla yatkındır; çünkü o, bilgiyi şu iki şeye bağlar: benzere ve dokunmaya; "uymak" sözünü kullanmasının sebebi de budur. Öyleyse küçük olan büyüğe dokunsa da his olurdu. Genel olarak onun açıklamasına göre benzerlik de ortadan kalkar, orantı tek başına yeter. Çünkü hislerin birbirlerinin nesnelerini hissetmemesinin sebebinin gözeneklerinin orantısız olması olduğunu söyler; ama akan şeyin benzer mi benzemez mi olduğunu artık belirtmez. Dolayısıyla ya his benzerle olmaz, ya da hislerin [birbirlerinin nesnelerini] ayırt edememesi bir orantısızlık yüzünden değildir; … bütün hislerin ve bütün duyulur şeylerin aynı tabiatta olması zorunludur. Hazzı ve acıyı da tutarlı biçimde açıklamaz: hazzı benzerlerden, acıyı zıtlardan doğar sayar, çünkü zıtlar düşmandır:
birbirlerinden en çok uzak olanlar, doğuşça, karışımca ve basılmış biçimlerce.
Oysa haz ve acıyı bir hisle ya da hisle birlikte açıklarlar; demek ki hissin hepsi benzerlerle olmaz. Ayrıca kendisinin dediği gibi dokunmada en çok soydaş olanlar hazzı meydana getiriyorsa, doğuştan aynı yapıda olanlar en çok haz duymalı ve en çok hissetmeliydi; çünkü hissi de hazzı da bunlarla açıklar. Oysa çoğu zaman hissederken o hissin kendisinden acı duyarız; Anaksagoras'a göre ise her zaman, çünkü ona göre her his acıyla birliktedir. Ayrıca tek tek hislerde de … çünkü bilginin benzerle olduğu sonucu çıkar: görmeyi ateşten ve onun zıttından kurduğuna göre beyazı ve siyahı benzerleriyle tanıyabilir; ama boz rengi ve öteki karışık renkleri
γὰρ κενὸν ἀνάγκη ποιεῖν, ἢ ἀεὶ τὰ ζῶα αἰσθάνεσθαι πάντων, ἢ τὸ μὴ συγγενὲς ἁρμόττειν οὐ ποιοῦν αἴσθησιν οὐδʼ ἔχον μεταβολὴν οἰκείαν τοῖς ἐμποιοῦσιν ἔτι δὲ εἰ καὶ μὴ ἐναρμόττοι τὸ ὅμοιον ἀλλὰ μόνον ἅπτοιτο καθʼ ὁτιοῦν εὔλογον αἴσθησιν γίνεσθαι· δυοῖν γὰρ τούτοιν ἀποδίδωσι τὴν γνῶσιν τῷ τε ὁμοίῳ καὶ τῇ ἀφῇ, διὸ καὶ τὸ ἁρμόττειν εἴρηκεν· ὥστʼ εἰ τὸ ἔλαττον ἅψαιτο τῶν μειζόνων εἴη ἄν αἴσθησις. ὅλως δὲ κατά γε ἐκεῖνον ἀφαιρεῖται καὶ τὸ ὅμοιον ἀλλὰ ἡ συμμετρία μόνη ἱκανή. διὰ τοῦτο γὰρ οὐκ αἰσθάνονται, φησὶν, ἀλλήλων, ὅτι τοὺς πόρους ἀσυμμέτρους ἔχουσιν· εἰ δʼ ὅμοιον ἢ ἀνόμοιον τὸ ἀπορρέον οὐδὲν ἔτι προσαφώρισεν. ὥστε ἢ οὐ τῷ ὁμοίῳ ἡ αἴσθησις ἢ οὐ διά τινα ἀσυμμετρίαν οὐ κρίνουσι ... ἁπάσας ἀνάγκη τὰς αἰσθήσεις καὶ πάντα τὰ αἰσθητὰ τὴν αὐτὴν ἔχειν φύσιν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὴν ἡδονὴν καὶ λύπην ὁμολογουμένως ἀποδίδωσιν ἥδεσθαι μὲν ποιῶν τοῖς ὁμοίοις λυπεῖσθαι δὲ τοῖς ἐναντίοις· ἐχθρὰ γὰρ εἶναι· διὸ «πλεῖστον ἀπʼ ἀλλήλων διέχουσι γέννῃ τε κράσει τε καὶ εἴδεσιν ἐκμακτοῖσι.» αἰσθήσει γάρ τινι ἢ μετʼ αἰσθήσεως ποιοῦσι τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν λύπην, ὥστε οὐχ ἅπασα γίνεται τοῖς ὁμοίοις. ἔτι εἰ τὰ συγγενῆ μάλιστα ποιεῖ τὴν ἡδονὴν ἐν τῇ ἁφῇ, καθάπερ φησὶ, τὰ σύμφυτα μάλιστʼ ἂν ἥδοιτο καὶ αἰσθάνοιτο· διὰ τούτων γὰρ ποιεῖ τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν ἡδονήν. καίτοι πολλάκις αἰσθανόμενοι λυπούμεθα κατʼ αὐτὴν τὴν αἴσθησιν, ὡς δʼ Ἀναξαγόρας φησὶν ἀεί· πᾶσαν γὰρ αἴσθησιν εἶναι μετὰ λύπης. ἔτι δʼ ἐν ταῖς κατὰ μέγεθος· […] συμβαίνει γὰρ τῷ ὁμοίῳ γίνεσθαι τὴν γνῶσιν τὴν γὰρ ὄψιν ὅταν ἐκ πυρὸς καὶ τοῦ ἐναντίου συστήσῃ τὸ μὲν λευκὸν καὶ τὸ μέλαν δύναιτʼ ἂν τοῖς ὁμοίοις γνωρίζειν, τὸ δὲ φαιὸν καὶ τἆλλα χρώματα τὰ μικτὰ
s7nasıl tanıyacak? Bunlar ne ateşin ne suyun gözenekleriyle tanınır; o, ikisinden oluşan ortak başka gözenekler de kabul etmez; oysa bunları basit renklerden hiç de az görmeyiz. Bazı hayvanların gündüz, bazılarının gece daha iyi gördüğünü söylemesi de tuhaftır. Çünkü az ateş çok ateş tarafından yok edilir; bu yüzden güneşe ve genel olarak arı ışığa karşı bakamayız. Öyleyse ışığı daha az olanlar gündüz daha az görmeliydi; ya da kendisinin dediği gibi benzer benzeri artırıyor, zıt ise yok edip engelliyorsa, ışığı ister az ister çok olsun herkes gündüz beyazları, gece de siyahları daha iyi görmeliydi. Oysa birkaç hayvan dışında herkes her şeyi gündüz daha iyi görür; bu hayvanlarda da kendi ateşlerinin ağır basması akla yatkındır, tıpkı bazı hayvanların renginin de gece daha çok parlaması gibi. Ayrıca karışımı eşit miktarlardan olanlarda her iki unsurun da kendi payına artması zorunludur; öyle ki biri ağır bastığında ötekinin görmesini engelliyorsa, herkesin durumu aşağı yukarı aynı olur. Ama görmenin hâllerini ayrıştırmak daha zor olacaktır. Öteki hislerde ise benzerle nasıl ayırt edeceğiz? Çünkü "benzer" belirsiz bir şeydir. Sesi sesle, kokuyu kokuyla, öteki şeyleri de aynı cinsten olanlarla ayırt etmeyiz; tersine, deyim yerindeyse zıtlarla ayırt ederiz. Çünkü hissi nesnesine etkilenmemiş hâlde yaklaştırmak gerekir. Kulaklarda yankı, tatta tat, koklamada koku bulunursa hislerin hepsi, benzerleriyle ne kadar doluysa o kadar körelir; meğer ki bunlar hakkında bir ayrım yapılsın. Ayrıca akıntı meselesi yeterince açıklanmamış olsa da öteki hisler için bir şekilde anlaşılabilir; ama dokunma ve tatma için bu kolay değildir. Pürüzlüyü ve düzgünü akıntıyla nasıl ayırt ederiz, ya da bunlar gözeneklere nasıl uyar? Çünkü unsurlardan yalnız ateşten akıntı çıktığı sanılır,
πῶς; οὔτε γὰρ τοῖς τοῦ πυρὸς οὔτε τοῖς τοῦ ὕδατος πόροις, οὔτʼ ἄλλους ποιεῖ κοινοὺς ἐξ ἀμφοῖν· ὁρῶμεν δʼ οὐδὲν ἧττον ταῦτα τῶν ἁπλῶν. ἀτόπως δὲ καὶ ὅτι τὰ μὲν ἡμέρας τὰ δὲ νύκτωρ μᾶλλον ὁρῶμεν· τὸ γὰρ ἔλαττον πῦρ ὑπὸ τοῦ πλείονος φθείρεται, διὸ καὶ πρὸς τὸν ἥλιον καὶ ὅλως τὸ καθαρὸν οὐ δυνάμεθα ἀντιβλέπειν. ὥστε ὅσοις ἐνδεέστερον τὸ φῶς ἧττον ἐχρῆν ὁρᾷν μεθʼ ἡμέραν, ἢ εἴπερ τὸ ὅμοιον συναύξει, καθάπερ φησὶ, τὸ δʼ ἐναντίον φθείρει καὶ κωλύει τὰ μὲν λευκὰ μᾶλλον ἐχρῆν ὁρᾷν ἅπαντας μεθʼ ἡμέραν, καὶ ὅσοις ἔλαττον καὶ ὅσοις πλέον τὸ φῶς, καὶ τὰ μέλανα νύκτωρ. νῦν δὲ πάντες ἅπαντα μεθʼ ἡμέραν μᾶλλον ὁρῶσι πλὴν ὀλίγων ζώων· τούτοις δʼ εὔλογον τοῦτʼ ἰσχύειν τὸ οἰκεῖον πῦρ ὥσπερ ἔνια καὶ τῇ χρόᾳ διαλάμπει μᾶλλον τῆς νυκτός. ἔτι δὲ οἷς ἡ κρᾶσις ἐξ ἴσων ἀνάγκη συναύξεσθαι κατὰ μέρος ἑκάτερον· ὥστʼ εἰ πλεονάζον κωλύει θάτερον ὁρᾷν ἀπάντων ἂν εἴη παραπλησία πως ἡ διάθεσις. ἀλλὰ τὰ μὲν τῆς ὄψεως πάθη χαλεπώτερον ἔσται διελεῖν. τὰ δὲ περὶ τὰς ἄλλας αἰσθήσεις πῶς κρίνωμεν τῷ ὁμοίῳ; τὸ γὰρ ὅμοιον ἀόριστον. οὔτε γὰρ ψόφῳ τὸν ψόφον οὔτʼ ὀσμῇ τὴν ὀσμὴν οὔτε τοῖς ἄλλοις τοῖς ὁμογενέσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ὡς εἰπεῖν τοῖς ἐναντίοις· ἀπαθῆ γὰρ δεῖ τὴν αἴσθησιν προσάγειν. ἤχου δʼ ἐνόντος ἐν ὠσὶν ἢ χυλῶν ἐν γεύσει καὶ ὀσμῆς ἐν ὀσφρήσει κωφότεραι πᾶσαι γίνονται μᾶλλον ὅσῳ ἄν πλήρεις ὦσι τῶν ὁμοίων· εἰ μή τις λεχθείη περὶ τούτων διορισμός. ἔτι δὲ τὸ περὶ τὴν ἀπορροὴν, καίπερ οὐχ ἱκανῶς λεγόμενον, περὶ μὲν τὰς ἄλλας ὅμως ἐστί πως ὑπολαβεῖν, περὶ δὲ τὴν ἁφὴν καὶ γεῦσιν οὐ ῥᾴδιον. πῶς γὰρ τῇ ἀπορροῇ κρίνομεν ἢ πῶς ἐναρμόττει τοῖς πόροις τὸ τραχύ καὶ τὸ λεῖον; μόνου γὰρ δοκεῖ τῶν στοιχείων τοῦ πυρὸς ἀπορρεῖν ἀπὸ δὲ
s8ötekilerin hiçbirinden çıkmaz. Ayrıca, kokuların akıntı yoluyla oluşmasını en genel kanıt olarak kullandığı gibi eğer erime de akıntı yüzündense, en çok kokusu olan şeylerin en çabuk yok olması gerekirdi. Oysa durum hemen hemen tersinedir: bitkilerin ve öteki şeylerin en kokulu olanları en uzun ömürlüdür. Sevginin hâkim olduğu durumda da ya hiç his olmaması ya da daha az olması sonucu çıkar, çünkü o zaman şeyler birleşir ve akıntı vermez. İşitmeye gelince, işitmeyi içerideki seslerden doğar sayarken, içeride bir çan gibi ses çıkınca nasıl işittiğimizin açık olduğunu sanması tuhaftır. Dışarıdaki sesleri o çan sayesinde işitiriz; peki o ses verdiğinde onu ne sayesinde işitiriz? Araştırılması gereken tam da budur. Koklama hakkında söyledikleri de tuhaftır. Birincisi, ortak bir sebep göstermemiştir, çünkü koklayan varlıklardan bazıları hiç soluk almaz. İkincisi, en çok soluk çekenlerin en iyi kokladığını söylemek safçadır; his sağlıklı değilse ya da bir biçimde açık değilse bunun hiçbir yararı olmaz. Birçok kişinin bu hissi bozulmuştur ve hiçbir şey hissetmez. Üstelik bu görüşe göre nefes darlığı çekenler, yorgunlar ve uyuyanlar kokuları daha iyi hissederdi, çünkü en çok havayı onlar çeker. Oysa durum tam tersidir. Çünkü soluk almak belki de kendi başına koklamanın sebebi değildir, ancak araz olarak sebebidir; bunu hem öteki hayvanlar hem de sözü geçen hâller gösterir. O ise sebep buymuş gibi, en sonda bir de altını çizer gibi yeniden şöyle der: "İşte böylece her şeyin soluktan da kokulardan da payı vardır." En çok hafif şeylerin kokusunun alındığı da doğru değildir; bir kokunun da bulunması gerekir. Çünkü hava ve ateş en hafif şeylerdir, ama koku hissi meydana getirmezler. Phronēsis hakkında da aynı şekilde bir aporia ileri sürülebilir: onu da
τῶν ἄλλων οὐδενός. ἔτι δὲ εἰ ἡ φθίσις διὰ τὴν ἀπορροὴν, ᾧπερ χρῆται κοινοτάτῳ σημείῳ καὶ τὰς ὀσμὰς ἀπορροῇ γίνεσθαι, τὰ πλείστην ἔχοντα ὀσμὴν τάχιστʼ ἐχρῆν φθείρεσθαι. νῦν δὲ σχεδὸν ἐναντίως ἔχει· τὰ γὰρ ὀσμωδέστατα τῶν φυτῶν καὶ τῶν ἄλλων ἐστὶ χρονιώτατα. συμβαίνει δὲ καὶ ἐπὶ τῆς φιλίας ὅλως μὴ εἶναι αἴσθησιν ἢ ἧττον διὰ τὸ συγκρίνεσθαι τότε καὶ μὴ ἀπορρεῖν. ἀλλὰ περὶ μὲν τὴν ἀκοὴν ὅταν ἀποδῷ τοῖς ἔσωθεν γίνεσθαι ψόφοις ἄτοπον τὸ οἴεσθαι δῆλον εἶναι πῶς ἀκούουσιν ἔνδον ποιήσαντος ψόφον ὥσπερ κώδωνος. τῶν μὲν γὰρ ἔξω διʼ ἐκεῖνον ἀκούομεν, ἐκείνου δὲ ψοφοῦντος διὰ τί; τοῦτο γὰρ αὐτὸ λείπεται ζητεῖν. ἀτόπως δὲ καὶ τὸ περὶ τὴν ὄσφρησιν εἴρηκε. πρῶτον μὲν γὰρ οὐ κοινὴν αἰτίαν ἀπέδωκεν· ἔνια μὲν γὰρ ὅλως οὐδʼ ἀναπνέει τῶν ὀσφραινομένων. ἔπειτα τὸ μάλιστα ὀσφραίνεσθαι τοὺς πλεῖστον ἐπισπωμένους εὔηθες· οὐδὲν γὰρ ὄφελος μὴ ὑγιαινούσης ἢ μὴ ἀνεῳγμένης πως τῆς αἰσθήσεως. πολλοῖς δὲ συμβαίνει πεπηρῶσθαι καὶ ὅλως μηδὲν αἰσθάνεσθαι. πρὸς δὲ τούτοις οἱ δύσπνοοι καὶ οἱ πονοῦντες καὶ οἱ καθεύδοντες μᾶλλον ἂν αἰσθάνοιντο τῶν ὀσμῶν· τὸν πλεῖστον γὰρ ἕλκουσιν ἀέρα. νῦν δὲ συμβαίνει τοὐναντίον. οὐ γὰρ ἴσως καθʼ αὑτὸ τὸ ἀναπνεῖν αἴτιον τῆς ὀσφρήσεως ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς ὡς ἔκ τε τῶν ἄλλων ζώων μαρτυρεῖται καὶ διὰ τῶν εἰρημένων παθῶν· ὁ δʼ ὡς ταύτης οὔσης τῆς αἰτίας καὶ ἐπὶ τέλει πάλιν εἴρηκεν ὥσπερ ἐπισημαινόμενος «Ὧδε μὲν οὖν πνοιῆς τε λελόγχασι πάντα καὶ ὀσμῶν·» οὐκ ἀληθὲς δὲ οὐδὲ τὸ μάλιστα ὀσφραίνεσθαι τῶν κουφῶν, ἀλλὰ δεῖ καὶ ὀσμὴν ἐνυπάρχειν. ὁ γὰρ ἀὴρ καὶ τὸ πῦρ κουφότατα μὲν, οὐ ποιοῦσι δὲ αἴσθησιν ὀσμῆς. ὡσαύτως δʼ ἄν τις καὶ περὶ τὴν φρόνησιν ἀπορήσειεν εἰ διὰ
s9hissi açıkladığı şeylerle mi açıklıyor? Öyleyse her şey düşünmeye ortak olacaktır. Aynı zamanda düşünme nasıl hem bir başkalaşmayla hem de benzer tarafından meydana gelebilir? Çünkü benzer, benzer tarafından başkalaştırılmaz. Kanla düşünüldüğünü söylemek ise büsbütün saçmadır: birçok hayvan kansızdır; kanlı olanlarda da hislerle ilgili kısımlar uzuvların en kansızlarıdır. Ayrıca kemik ve kıl da hissederdi, çünkü bunlar da bütün unsurlardan oluşur. Üstelik düşünmek, hissetmek ve haz duymak bir olur; acı duymak ile bilmemek de bir olur, çünkü ikisini de benzemeyenlerle açıklar. Dolayısıyla bilmemekle birlikte acının, düşünmekle birlikte hazzın meydana gelmesi gerekirdi. Her birindeki yetilerin, uzuvlardaki kan karışımı yüzünden ortaya çıktığını söylemesi de tuhaftır; sanki iyi konuşmanın sebebi dil, zanaatın sebebi ellermiş de bunlar yalnızca alet yerinde değilmiş gibi. Bu yüzden sebebi kanın karışımına bağlamaktansa düşünceden bağımsız olan biçime bağlamak daha doğru olur; öteki hayvanlarda da durum böyledir. Görülüyor ki Empedokles birçok noktada yanılıyor.
τῶν αὐτῶν ποιεῖ καὶ τὴν αἴσθησιν. καὶ γὰρ ἅπαντα μεθέξει τοῦ φρονεῖν. καὶ ἅμα πῶς ἐνδέχεται καὶ ἐν ἀλλοιώσει καὶ ὑπὸ τοῦ ὁμοίου γίνεσθαι τὸ φρονεῖν; τὸ γὰρ ὅμοιον οὐκ ἀλλοιοῦται τῷ ὁμοίῳ. τὸ δὲ δὴ τῷ αἵματι φρονεῖν καὶ παντελῶς ἄτοπον· πολλὰ γὰρ τῶν ζώων ἄναιμα, τῶν δʼ ἐναίμων τὰ περὶ τὰς αἰσθήσεις ἀναιμότατα τῶν μερῶν. ἔτι καὶ ὀστοῦν καὶ θρὶξ αἰσθάνοιτʼ ἄν, ἐπεὶ γοῦν ἐξ ἀπάντων ἐστὶ τῶν στοιχείων. καὶ συμβαίνει ταὐτὸν εἶναι τὸ φρονεῖν καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ ἥδεσθαι καὶ ⟨τὸ⟩ λυπεῖσθαι καὶ [τὸ] ἀγνοεῖν· ἄμφω γὰρ ποιεῖ τοῖς ἀνομοίοις. ὥσθʼ ἅμα τῷ μὲν ἀγνοεῖν ἔδει γίνεσθαι λύπην τῷ δὲ φρονεῖν ἡδονήν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ τὰς δυνάμεις ἑκάστοις ἐγγίνεσθαι διὰ τὴν ἐν τοῖς μορίοις τοῦ αἵματος σύγκρασιν, ὡσεὶ τὴν γλῶτταν αἰτίαν τοῦ εὖ λέγειν, τὰς χεῖρας τοῦ δημιουργεῖν, ἀλλʼ οὐκ ὀργάνου τάξιν ἔχοντα. διὸ καὶ μᾶλλον ἄν τις ἀποδοίη τῇ μορφῇ τὴν αἰτίαν ἢ τῇ κράσει τοῦ αἵματος, χωρὶς διανοίας ἐστίν· οὕτως γὰρ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ζώων. Ἐμπεδοκλῆς μὲν οὖν ἔοικεν ἐν πολλοῖς διαμαρτάνειν.
1.44. Bölüm
Hissi benzerle açıklamayanlardan Alkmaion önce [insanın] hayvanlarla farkını belirler. İnsanın ötekilerden, yalnız onun anladığı için ayrıldığını söyler; ötekiler hisseder ama anlamaz. Demek ki ona göre düşünmek ile hissetmek ayrı şeylerdir, Empedokles'te olduğu gibi aynı değil. Sonra her bir his hakkında konuşur. Kulaklarla işittiğimizi, çünkü içlerinde boşluk bulunduğunu söyler: bu boşluk ses verir; ses oyukta çıkar, hava da yankılanır. Burunla, soluk alırken soluğu beyne çekerek koklarız. Dille tatları ayırt ederiz: dil ılık ve yumuşak olduğundan [tatları] sıcaklığıyla eritir, yumuşak dokusunun gevşekliği sayesinde de alıp iletir. Gözler çevrelerindeki su aracılığıyla görür; gözde ateş bulunduğu açıktır, çünkü göze darbe gelince ışık saçar. Göz, parlak ve saydam kısmıyla, [nesneyi] yansıttığında görür; bu kısım ne kadar arıysa o kadar iyi görür. Bütün hisler bir biçimde beyne bağlıdır; bu yüzden beyin sarsılıp yerinden oynayınca bozulurlar, çünkü hislerin geçtiği yolları tıkar. Dokunma hakkında ise ne nasıl ne de neyle olduğunu söylemiştir. Alkmaion'un belirlediği şeyler bu kadardır.
Τῶν δὲ μὴ τῷ ὁμοίῳ ποιούντων τὴν αἴσθησιν Ἀλκμαίων μὲν πρῶτον ἀφορίζει τὴν πρὸς τὰ ζῶα διαφοράν. ἄνθρωπον γάρ φησι τῶν ἄλλων διαφέρειν ὅτι μόνον ξυνίησι· τὰ δʼ ἄλλα αἰσθάνεται μὲν οὐ ξυνίησι δὲ, ὡς ἕτερον ἂν τὸ φρονεῖν καὶ αἰσθάνεσθαι, καὶ οὐ καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς ταὐτόν. ἔπειτα περὶ ἑκάστης λέγει. ἀκούειν μὲν οὖν φησι τοῖς ὠσὶν διότι κενὸν ἐν αὐτοῖς ἐνυπάρχει· τοῦτο γὰρ ἠχεῖν φθέγγεσθαι δὲ τῷ κοίλῳ τὸν ἀέρα δʼ ἀντηχεῖν. ὀσφραίνεσθαι δὲ ῥισὶν ἅμα τῷ ἀναπνεῖν ἀνάγοντα τὸ πνεῦμα πρὸς τὸν ἐγκέφαλον. γλώττῃ δὲ τοὺς χυμοὺς κρίνειν· χλιαρὰν γὰρ οὖσαν καὶ μαλακὴν τήκειν τῇ θερμότητι· δέχεσθαι δὲ καὶ διαδιδόναι διὰ τὴν μανότητα τῆς ἁπαλότητος. ὀφθαλμούς δὲ ὁρᾷν διὰ τοῦ πέριξ ὕδατος· ὅτι δʼ ἔχει πῦρ δῆλον εἶναι, πληγέντος γὰρ ἐκλάμπειν. ὁρᾷν τῷ στίλβοντι καὶ τῷ διαφανεῖ ὅταν ἀντιφαίνῃ καὶ, ὅσῳ ἂν καθαρώτερον ᾖ, μᾶλλον. ἁπάσας δὲ τὰς αἰσθήσεις συνηρτῆσθαί πως πρὸς τὸν ἐγκέφαλον, διὸ καὶ πηροῦσθαι κινουμένου καὶ μεταλλάττοντος τὴν χώραν· ἐπιλαμβάνεσθαι γὰρ τοὺς πόρους διʼ ὧν αἱ αἰσθήσεις. περὶ δὲ ἁφῆς οὐκ εἴρηκε οὔτε πῶς οὔτε τίνι γίνεται. Ἀλκμαίων μὲν οὖν ἐπὶ τοσοῦτον ἀφώρικεν.
1.55. Bölüm
Anaksagoras ise hissin zıtlarla meydana geldiğini söyler, çünkü benzer benzerden etkilenmez. Her bir hissi ayrı ayrı saymaya çalışır. Görmenin göz bebeğindeki yansımayla olduğunu söyler; ama yansıma aynı renkte olana değil, farklı renkte olana düşer. Çoğu hayvanda farklı renk gündüz, bazılarında ise gece [göz bebeğinde] bulunur; bu yüzden bunlar o vakit keskin görür. Genel olarak gece gözlerle daha çok aynı renktedir. Yansıma gündüz olur, çünkü ışık yansımanın ortak sebebidir; baskın renk de daha çok öteki renge yansır. Dokunmanın ve tatmanın da aynı şekilde ayırt ettiğini söyler: aynı derecede sıcak ya da soğuk olan şey yaklaşınca ne ısıtır ne soğutur. Tatlıyı ve ekşiyi de kendileriyle tanımayız; sıcakla soğuğu, tuzluyla içilir suyu, ekşiyle tatlıyı, her birinin [bizdeki] eksikliğine göre tanırız; çünkü hepsi içimizde vardır. Koklama ve işitme de aynı biçimdedir: biri soluk almayla, öteki sesin beyne kadar ulaşmasıyla olur; çünkü [beyni] çevreleyen kemik oyuktur ve ses ona düşer. Her his acıyla birliktedir; bu da onun varsayımının bir sonucu gibi görünebilir, çünkü benzemeyen her şey dokununca zahmet verir. Bu hem [hissin] süresinin uzunluğundan hem de duyulur şeylerin aşırılığından anlaşılır: parlak renkler ve aşırı sesler acı verir, insan bunlara uzun süre dayanamaz. Büyük hayvanlar daha iyi hisseder; genel olarak his, his organlarının büyüklüğüne bağlıdır. Büyük, arı ve parlak gözleri olanlar büyük şeyleri ve uzaktakileri görür, küçük gözlüler ise tersine. İşitmede de böyledir: büyük hayvanlar büyük ve uzak sesleri işitir, daha küçük sesler onlardan kaçar; küçük hayvanlar ise küçük ve yakın sesleri işitir. Koklamada da öyle: ince hava daha çok kokar, çünkü ısınıp seyrekleşince kokar. Büyük hayvan soluk alınca seyrek havayla birlikte yoğun havayı da çeker, küçük hayvan ise yalnız seyreği; bu yüzden büyükler daha iyi hisseder. Çünkü koku da yakında uzaktakinden daha yoğun olduğu için daha güçlüdür, dağılınca zayıflar. Kısacası büyük hayvanlar ince havayı, küçükler de yoğun havayı hissetmez.
Ἀναξαγόρας δὲ γίνεσθαι τοῖς ἐναντίοις· τὸ γὰρ ὅμοιον ἀπαθὲς ὑπὸ τοῦ ὁμοίου. καθʼ ἑκάστην δʼ ἰδία πειρᾶται διαριθμεῖν. ὁρᾷν μὲν γὰρ τῇ ἐμφάσει τῆς κόρης, οὐκ ἐμφαίνεσθαι δὲ εἰς τὸ ὁμόχρων ἀλλʼ εἰς τὸ διάφορον. καὶ τοῖς μὲν πολλοῖς μεθʼ ἡμέραν ἐνίοις δὲ νύκτωρ εἶναι τὸ ἀλλόχρουν, διὸ ὀξυωπεῖν τότε. ἀπλῶς δὲ τὴν νύκτα μᾶλλον ὁμόχρων εἶναι τοῖς ὀφθαλμοῖς. ἐμφαίνεσθαι δὲ μεθʼ ἡμέραν ὅτι τὸ φῶς συναίτιον τῆς ἐμφάσεως· τὴν δὲ χρόαν τὴν κρατοῦσαν μᾶλλον εἰς τὴν ἑτέραν ἐμφαίνεσθαι [εἰς]. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὴν ἁφὴν καὶ τὴν γεῦσιν κρίνειν· τὸ γὰρ ὁμοίως θερμὸν καὶ ψυχρὸν οὔτε θερμαίνειν οὔτε ψύχειν πλησιάζον. οὐδὲ δὴ τὸ γλυκὺ καὶ τὸ ὀξύ διʼ αὐτῶν γνωρίζειν ἀλλὰ τῷ μὲν θερμῷ τὸ ψυχρὸν, τῷ δʼ ἁλμυρῷ τὸ πότιμον, τῷ δʼ ὀξεῖ τὸ γλυκύ κατὰ τὴν ἔλλειψιν τὴν ἑκάστου· πάντα γὰρ ἐνυπάρχειν [ἐστὶν] ἐν ἡμῖν. ὡσαύτως δὲ καὶ ὀσφραίνεσθαι καὶ ἀκούειν τὸ μὲν ἅμα τῇ ἀναπνοῇ τὸ δὲ τῷ διικνεῖσθαι τὸν ψόφον ἄχρι τοῦ ἐγκεφάλου· τὸ γὰρ περιέχον ὀστοῦν εἶναι κοῖλον εἰς ὃ ἐμπίπτειν τὸν ψόφον. ἅπασαν δʼ αἴσθησιν μετὰ λύπης, ὅπερ ἂν δόξειεν ἀκόλουθον εἶναι τῇ ὑποθέσει· πᾶν γὰρ τὸ ἀνόμοιον ἁπτόμενον πόνον παρέχει. φανερὸν δὲ τοῦτο τῷ τε τοῦ χρόνου πλήθει καὶ τῇ τῶν αἰσθητῶν ὑπερβολῇ. τὰ τε γὰρ λαμπρὰ χρώματα καὶ τοὺς ὑπερβάλλοντας ψόφους λύπην ἐμποιεῖν καὶ οὐ πολύν χρόνον δύνασθαι τοῖς αὐτοῖς ἐπιμένειν. αἰσθητικώτερα δὲ τὰ μείζω ζῶα καὶ ἁπλῶς εἶναι κατὰ τὸ μέγεθος τὴν αἴσθησιν ⟨τῶν αἰσθητηρίων⟩. ὅσα μὲν γὰρ μεγάλους καὶ καθαρούς καὶ λαμπροὺς ὀφθαλμούς ἔχει μεγάλα τε καὶ πόρρωθεν ὁρᾷν, ὅσα δὲ μικροὺς ἐναντίως. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἀκοῆς. τὰ μὲν γὰρ μεγάλα τῶν μεγάλων καὶ τῶν πόρρωθεν ἀκούειν τὰ δʼ ἐλάττω λανθάνειν, τὰ δὲ μικρὰ τῶν μικρῶν καὶ τῶν ἐγγύς. καὶ ἐπὶ τῆς ὀσφρήσεως ὁμοίως· ὄζειν μὲν γὰρ μᾶλλον τὸν λεπτὸν ἀέρα, θερμαινόμενον μὲν γὰρ καὶ μανούμενον ὄζειν. ἀναπνέον δὲ τὸ μὲν μέγα ζῶον ἅμα τῷ μανῷ καὶ τὸ πυκνὸν ἕλκειν, τὸ δὲ μικρὸν αὐτὸ τὸ μανὸν, διὸ καὶ τὰ μεγάλα μᾶλλον αἰσθάνεσθαι. καὶ γὰρ τὴν ὀσμήν ἐγγύς εἶναι μᾶλλον ἢ πόρρω διὰ τὸ πυκνοτέραν εἶναι, σκεδαννυμένην δὲ ἀσθενῆ. σχεδὸν δὲ ὡς εἰπεῖν οὐκ αἰσθάνεσθαι τὰ μὲν μεγάλα τῆς λεπτῆς ἀέρος τὰ δὲ μικρὰ τῆς πυκνῆς.
1.66. Bölüm
Hissi zıtlarla açıklamanın, söylendiği gibi, bir dayanağı vardır; çünkü başkalaşmanın benzerlerden değil zıtlardan geldiği sanılır. Gerçi hissin bir başkalaşma olduğu ve zıttın zıttı ayırt edebildiği de kanıt ister. Her hissin acıyla birlikte olduğu ise ne tecrübeyle doğrulanır — çünkü bazı hisler hazla birliktedir, çoğu da acısızdır — ne de akla yatkındır. His tabiata uygundur; tabiatta ise hiçbir şey zorla ve acıyla değil, daha çok hazla olur; görülen de budur. Çoğu şeyden ve çoğu zaman haz duyarız; tek tek nesnelere duyduğumuz arzudan bağımsız olarak hissetmenin kendisini de ararız. Ayrıca haz da acı da his yoluyla meydana geldiğine ve tabiatça her şey, epistēmē gibi, daha iyiye yöneldiğine göre, his acıdan çok hazla birlikte olmalıdır. Genel olarak düşünmek acıyla birlikte değilse, hissetmek de değildir; çünkü ikisi aynı işe aynı biçimde hizmet eder. Duyulur şeylerin aşırılıkları ve sürenin uzunluğu da hissin acıyla birlikte olduğunun kanıtı değildir; daha çok, hissin duyulur şeyle belli bir orantı ve karışım içinde bulunduğunu gösterir. Belki bu yüzden eksik olan hissedilmez, aşırı olan ise hem acı verir hem [hissi] bozar. Demek ki tabiata uygun olanı tabiata aykırı olandan yola çıkarak inceliyor; çünkü aşırılık tabiata aykırıdır. Bazı şeylerden ve bazen acı duyduğumuz, tıpkı haz duyduğumuz gibi, açık ve herkesçe kabul edilen bir şeydir; dolayısıyla his bu yüzden hazdan çok acıyla birlikte olmaz; gerçekte belki ikisinden hiçbiriyle birlikte değildir. Öyle olsaydı ayırt edemezdi; tıpkı sürekli acı ya da haz içinde olan düşüncenin ayırt edemeyeceği gibi. Ama o, küçük bir başlangıçtan yola çıkarak bunu bütün hisse aktarmıştır.
Daha büyük hayvanların daha iyi hissettiğini ve genel olarak hissin, his organlarının büyüklüğüne bağlı olduğunu söylemesi ise bir bakıma aporia barındırır: Hayvanların küçükleri mi daha iyi hisseder, büyükleri mi? Küçük şeylerin gözden kaçmaması daha keskin bir hisse işaret ediyor gibidir; daha küçükleri ayırt edebilenin daha büyükleri de ayırt edebileceğini düşünmek de akla aykırı değildir. Bazı hislerde küçük hayvanların büyüklerden daha iyi olduğu da sanılır; bu bakımdan büyüklerin hissi daha kötüdür. Öte yandan büyük şeylerden pek çoğu, örneğin sesler ve renkler, küçük hayvanlardan kaçar; bu bakımdan da büyüklerin hissi daha iyidir. Bütün bedenin karışımı nasılsa his organlarının da öyle olması akla yatkındır. Dolayısıyla söylendiği gibi, böyle konuşmanın doğru olup olmadığı sorgulanabilir; çünkü aynı cinsten olanlarda bu, büyüklüğe göre belirlenmez; asıl belirleyici belki bedenin hâli ve karışımıdır. Duyulur şeylerin orantısını büyüklüklere bağlaması ise Empedokles'e benzer bir şey söylüyor gibidir; çünkü o da hissi gözeneklere uymayla açıklar. Yalnız koklamada kendine özgü bir güçlük doğar: ince havanın daha çok koktuğunu, ama seyrek havadan çok yoğun havayı çekenlerin daha iyi kokladığını söyler.
Yansıma konusundaki görüş ise yaygındır; çoğu kimse görmeyi gözlerde oluşan yansımayla böyle açıklar. Ama şunu görmediler: görülen şeylerin büyüklükleri yansıyan görüntülerle orantılı değildir; pek çok şeyin, hele de zıtların, aynı anda yansıması mümkün değildir. Ayrıca hareket, aralık ve büyüklük görülür, ama yansıma meydana getirmez. Bazı hayvanlarda, örneğin sert gözlülerde ve suda yaşayanlarda, yansıma hiç oluşmaz. Üstelik bu görüşe göre cansız şeylerin de çoğu görürdü; çünkü suda, tunçta ve başka birçok şeyde yansıma vardır. Kendisi de renklerin birbirine yansıdığını, ama daha çok güçlünün zayıfa yansıdığını söyler; öyleyse her iki rengi de görmek, ama daha çok siyahı ve genel olarak daha zayıf olanı görmek gerekirdi. Bu yüzden görmeyi geceyle aynı renkte sayar, ışığı da yansımanın sebebi yapar. Oysa birincisi, ışığın kendisini hiçbir yansıma olmadan görürüz; ikincisi, siyah şeyler de beyazlar gibi kendi başlarına ışık taşımaz. Ayrıca başka durumlarda yansımanın hep daha parlak ve daha arı olanda oluştuğunu görürüz; nitekim kendisi de gözlerin zarlarının ince ve parlak olduğunu söyler. Çoğu kimse görmenin kendisini de ateşten sayar … bu renkten daha çok pay alanların [daha iyi gördüğünü söylerler]. Söylendiği gibi Anaksagoras bu yaygın ve eski görüşü yeniden ortaya koyar. Yalnız bütün hisler için, en çok da görme için kendine özgü bir şey söyler: büyük olanın daha iyi hissettiğini; ama daha bedensel hisleri açıklamaz.
Τὸ μὲν οὖν τοῖς ἐναντίοις ποιεῖν τὴν αἴσθησιν ἔχει τινὰ λόγον ὥσπερ ἐλέχθη· δοκεῖ γὰρ ἡ ἀλλοίωσις οὐχ ὑπὸ τῶν ὁμοίων ἀλλʼ ὑπὸ τῶν ἐναντίων εἶναι. καίτοι καὶ τοῦτο δεῖται πίστεως εἰ ἀλλοίωσις ἡ αἴσθησις εἴ τε τὸ ἐναντίον τοῦ ἐναντίου κριτικόν. τὸ δὲ μετὰ λύπης ἅπασαν εἶναι οὔτʼ ἐκ τῆς χρήσεως ὁμολογεῖται, τὰ μὲν ⟨γὰρ⟩ μεθʼ ἡδονῆς τὰ δὲ πλεῖστα ἄνευ λύπης ἐστίν, οὔτʼ ἐκ τῶν εὐλόγων. ἡ μὲν γὰρ αἴσθησις κατὰ φύσιν, οὐδὲν δὲ τῇ φύσει βίᾳ καὶ μετὰ λύπης ἀλλὰ μᾶλλον μεθʼ ἡδονῆς, ὅπερ καὶ φαίνεται συμβαῖνον. τὰ γὰρ πλείω καὶ πλεονάκις ἡδόμεθα καὶ αὐτὸ δὲ τὸ αἰσθάνεσθαι χωρὶς τῆς περὶ ἕκαστον ἐπιθυμίας διώκομεν. ἔτι δὲ ἐπεὶ καὶ ἡδονὴ καὶ λύπη γίνεται διὰ τῆς αἰσθήσεως ἅπαν δὲ φύσει πρὸς τὸ βέλτιόν ἐστι, καθάπερ ἡ ἐπιστήμη, μᾶλλον ἂν εἴη μεθʼ ἡδονῆς ἢ μετὰ λύπης. ἀπλῶς δʼ εἴπερ μηδὲ τὸ διανοεῖσθαι μετὰ λύπης, οὐδὲ τὸ αἰσθάνεσθαι· τὸν αὐτὸν γὰρ ἔχει λόγον ἑκάτερον πρὸς τὴν αὐτὴν χρείαν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ αἱ τῶν αἰσθητῶν ὑπερβολαὶ καὶ τὸ τοῦ χρόνου πλῆθος οὐδὲν σημεῖον ὡς μετὰ λύπης ἐστὶν ἀλλὰ μᾶλλον ὡς ἐν συμμετρίᾳ τινὶ καὶ κράσει πρὸς τὸ αἰσθητὸν ἡ αἴσθησις. διόπερ ἴσως τὸ μὲν ἐλλεῖπον ἀναίσθητον τὸ δʼ ὑπερβάλλον λύπην τε ποιεῖ καὶ φθείρει. συμβαίνει τοίνυν τὸ κατὰ φύσιν ἐκ τοῦ παρὰ φύσιν σκοπεῖν· ἡ γὰρ ὑπερβολὴ παρὰ φύσιν. ἐπεὶ τό γε ἀπʼ ἐνίων καὶ ἐνιότε λυπεῖσθαι καθάπερ καὶ ἥδεσθαι φανερὸν καὶ ὁμολογούμενον· ὥστʼ οὐδὲν μᾶλλον διά γε τοῦτο μετὰ λύπης ἢ μεθʼ ἡδονῆς ἐστιν ἀλλʼ ἴσως μετʼ οὐδετέρου κατά γε τὸ ἀληθές οὐδὲ γὰρ ἂν δύναιτο κρίνειν, ὥσπερ οὐδὲ ἡ διάνοια συνεχῶς οὖσα μετὰ λύπης ἢ ἡδονῆς. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀπὸ μικρᾶς ἀρχῆς ἐφʼ ὅλην μετήνεγκε τὴν αἴσθησιν ὅταν δὲ λέγῃ τὰ μείζω μᾶλλον αἰσθάνεσθαι καὶ ἁπλῶς κατὰ τὸ μέγεθος τῶν αἰσθητηρίων εἶναι τὴν αἴσθησιν τὸ μὲν αὐτῶν ἔχει τινὰ ἀπορίαν. οἷον πότερον τὰ μικρὰ μᾶλλον ἢ τὰ μεγάλα τῶν ζώων μᾶλλον αἰσθητικά δόξειε γὰρ ἂν ἀκριβεστέρας αἰσθήσεως εἶναι τὰ μικρὰ μὴ λανθάνειν, καὶ ἅμα τὸ τὰ ἐλάττω δυνάμενον καὶ τὰ μείζω κρίνειν οὐκ ἄλογον. ἅμα δὲ καὶ δοκεῖ περὶ ἐνίας αἰσθήσεις βέλτιον ἔχειν τὰ μικρὰ τῶν μεγάλων ὥστε ταύτῃ μὲν χείρων ἡ τῶν μειζόνων αἴσθησις. ᾗ δʼ αὖ φαίνεται καὶ πολλὰ λανθάνειν τὰ μικρὰ τῶν μειζόνων, οἷον οἱ ψόφοι, χρώματα, βελτίων ἡ τῶν μειζόνων· ἅμα δὲ καὶ εὔλογον ὥσπερ καὶ τὴν ὅλην τοῦ σώματος κρᾶσιν ὁμοίως ἔχειν καὶ τὰ περὶ τὰς αἰσθήσεις. τοῦτο μὲν οὖν ὥσπερ ἐλέχθη διαπορήσειεν ἄν τις εἰ ἄρα δεῖ λέγειν οὕτως· οὐ γὰρ ἐν τοῖς ὁμοίοις γένεσιν ἀφώρισται κατὰ τὸ μέγεθος· ἀλλὰ κυριώτατα ἴσως ἡ τοῦ σώματος διάθεσίς τε καὶ κρᾶσις. τὸ δὲ πρὸς τὰ μεγέθη τὴν συμμετρίαν ἀποδιδόναι τῶν αἰσθητῶν ἔοικεν ὁμοίως λέγειν Ἐμπεδοκλεῖ· τῷ γὰρ ἐναρμόττειν τοῖς πόροις ποιεῖ τὴν αἴσθησιν. πλὴν ἐπὶ τῆς ὀσφρήσεως ἴδιον συμβαίνει δυσχερές· ὄζειν μὲν γάρ φησι τὸν λεπτὸν ἀέρα μᾶλλον ὀσφραίνεσθαι δὲ ἀκριβέστερον ὅσα τὸν πυκνὸν ἢ τὸν μανὸν ἕλκει. περὶ δὲ τῆς ἐμφάσεως κοινή τίς ἐστιν ἡ δόξα· σχεδὸν γὰρ οἱ πολλοὶ τὸ ὁρᾷν οὕτως ὑπολαμβάνουσι διὰ τὴν γινομένην ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἔμφασιν. τοῦτο δὲ οὐκέτι συνεῖδον ὡς οὔτε τὰ μεγέθη σύμμετρα τὰ ὁρώμενα τοῖς ἐμφαινομένοις οὔτε ἐμφαίνεσθαι πολλὰ ἅμα καὶ τἀναντία δυνατόν. ἔτι δὲ κίνησις καὶ διάστημα καὶ μέγεθος ὁρατὰ μὲν ἔμφασιν δʼ οὐ ποιοῦσιν. ἐνίοις δὲ τῶν ζώων οὐδʼ ἐμφαίνεται καθάπερ τοῖς σκληροφθάλμοις καὶ τοῖς ἐνύδροις. ἔτι δὲ καὶ τῶν ἀψύχων διά γε τοῦτο πολλὰ ἂν ὁρῷεν· καὶ γὰρ ἐν ὕδατι καὶ χαλκῷ καὶ ἑτέροις πολλοῖς ἐστιν ἀνάκλασις. φησὶ δὲ καὶ αὐτὸς ἐμφαίνεσθαι μὲν εἰς ἄλληλα ⟨τὰ⟩ χρώματα μᾶλλον δὲ τὸ ἰσχυρὸν εἰς τὸ ἀσθενές· ὥστε ἑκάτερον μὲν ἐχρῆν ὁρᾷν, μᾶλλον δὲ ⟨τὸ⟩ μέλαν καὶ ὅλως ⟨τὸ⟩ ἀσθενέστερον. διὸ καὶ τὴν ὄψιν ὁμόχρων ποιεῖ τῇ νυκτὶ καὶ τὸ φῶς αἴτιον τῆς ἐμφάσεως. καίτοι πρῶτον μὲν τὸ φῶς ὁρῶμεν αὐτὸ διʼ οὐδεμίας ἐμφάσεως, ἔπειτα οὐδὲν ἧττον τὰ μέλανα τῶν λευκῶν οὐκ ἔχει φῶς. ἔτι δέ γʼ ἐν τοῖς ἄλλοις ἀεὶ τὴν ἔμφασιν ὁρῶμεν εἰς τὸ λαμπρότερον καὶ καθαρώτερον γινομένην, ὥσπερ καὶ αὐτὸς λέγει τοὺς ὑμένας τῶν ὀμμάτων λεπτούς εἶναι καὶ λαμπρούς. τιθέασι δὲ καὶ τὴν ὄψιν αὐτὴν οἱ πολλοὶ πυρός […] ταύτης τῆς χρόας μετεχούσας μᾶλλον. Ἀναξαγόρας μὲν οὖν ὥσπερ ἐλέχθη κοινήν τινα ταύτην καὶ παλαιὰν δόξαν ἀναφέρει. πλὴν ἴδιον ἐπὶ πάσαις λέγει ταῖς αἰσθήσεσι καὶ μάλιστα ἐπὶ τῇ ὄψει διότι τὸ μὲν αἰσθανόμενόν ἐστιν, οὐ δηλοῖ δὲ τὰς σωματικωτάτας αἰσθήσεις.
1.77. Bölüm
Görme hakkında kendine özgü bir şey söyleyen yalnız Kleidemos'tur. Gözlerle, saydam oldukları için hissettiğimizi söyler; kulaklarla, hava içeri düşüp onları hareket ettirdiği için; burunla, havayı içeri çektiğimizde bu hava [kokuyla] karıştığı için; dille, süngerimsi olduğu için tatları, sıcağı ve soğuğu hissederiz. Bedenin geri kalanıyla ise bunların dışında hiçbir şeyi değil, yalnız bunlardan sıcağı, nemi ve zıtlarını hissederiz. Yalnız kulakların kendilerinin hiçbir şeyi ayırt etmediğini, [hissi] nousa ilettiğini söyler; ama Anaksagoras gibi nousu her şeyin ilkesi yapmaz.
Κλείδημος δὲ μόνος ἰδίως εἴρηκε περὶ τῆς ὄψεως. αἰσθάνεσθαι γάρ φησι τοῖς ὀφθαλμοῖς μὲν ὅτι διαφανεῖς· ταῖς δʼ ἀκοαῖς ὅτι ἐμπίπτων ὁ ἀὴρ κινεῖ. ταῖς δὲ ῥισὶν ἐφελκομένους τὸν ἀέρα, τοῦτον γὰρ ἀναμίγνυσθαι· τῇ δὲ γλώσσῃ τοὺς χυμοὺς καὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν διὰ τὸ σομφὴν εἶναι· τῷ δʼ ἄλλῳ σώματι παρὰ μὲν ταῦτʼ οὐδὲν, αὐτῶν δὲ τούτων καὶ τὸ θερμὸν καὶ τὰ ὑγρὰ καὶ τὰ ἐναντία· μόνον δὲ τὰς ἀκοὰς αὐτὰς μὲν οὐδὲν κρίνειν εἰς δὲ τὸν νοῦν διαπέμπειν, οὐχ ὥσπερ Ἀναξαγόρας ἀρχὴν ποιῶν πάντων τὸν νοῦν.
1.88. Bölüm
Diogenes ise yaşamayı ve düşünmeyi olduğu gibi hisleri de havaya bağlar; bu yüzden hissi benzerle açıklıyor sanılabilir. Çünkü ona göre her şey bir tek şeyden olmasaydı etki etme ve etkilenme de olmazdı. Koklamayı beynin çevresindeki havayla açıklar: bu hava yoğundur ve [kokuyla] orantılıdır; … konumu orantısız olan, havanın çok ince olduğu yerlerde ise hava kokularla karışmaz; demek ki karışımı orantılı biri olsaydı hissedeceği açıktır. İşitme, kulaklardaki hava dışarıdaki hava tarafından hareket ettirilip [hareketi] beyne ilettiğinde olur. Görme, [nesneler] göz bebeğine yansıdığında olur; bu yansıma içerideki havayla karışınca his meydana gelir. Kanıtı şudur: damarlar iltihaplanırsa [yansıma] içerideki havayla karışmaz ve yansıma bulunduğu hâlde aynı biçimde görülmez. Tatma dille olur, çünkü dil gevşek ve yumuşaktır. Dokunma hakkında ise hiçbir şey belirlememiştir, ne nasıl olduğunu ne de neyi hissettiğini. Bundan sonra hislerin neden daha keskin olduğunu ve hangilerinin keskin olduğunu söylemeye çalışır. Koklama, başında en az hava bulunanlarda en keskindir, çünkü [koku] havayla en çabuk orada karışır; üstelik havayı daha uzun ve daha dar bir yoldan çekiyorlarsa, çünkü böylece daha çabuk ayırt edilir. Bu yüzden bazı hayvanlar insanlardan daha iyi koklar. Bununla birlikte koku, karışımı bakımından havayla orantılı olduğunda en iyi insan hisseder. En keskin işitenler, his organının yanındaki damarları ince olan, işitme yolu kısa, ince ve düz delinmiş olanlardır; ayrıca kulağı dik ve büyük olanlar; çünkü kulaklardaki hava hareket edince içerideki havayı hareket ettirir. İşitme yolu daha genişse, hava hareket edince uğultu olur ve ses, durgun bir şeye çarpmadığı için seçilemez. En keskin görenler, ötekilerde olduğu gibi havası ve damarları ince olanlar ve gözü en parlak olanlardır. En çok zıt renk yansır; bu yüzden kara gözlüler gündüz ve parlak şeyleri daha iyi görür, açık gözlüler ise gece. İçerideki havanın, tanrının küçük bir parçası olarak hissettiğinin kanıtı şudur: aklımız başka şeylerdeyken çoğu zaman ne görür ne işitiriz. Haz ve acı şöyle meydana gelir: bol hava kanla karışıp tabiatına uygun durumda bulunarak kanı hafifletir ve bütün bedende dolaşırsa haz doğar; tabiata aykırı biçimde olur da kan çöküp daha zayıf ve daha yoğun hâle gelerek havayla karışmazsa acı doğar. Cesaret, sağlık ve bunların zıtları da böyle olur. Hazzı en iyi ayırt eden dildir, çünkü en yumuşak ve en gevşek organdır ve bütün damarlar ona çıkar. Bu yüzden hastalıkların belirtilerinin çoğu dilde görülür; öteki hayvanlarda da dil renkleri gösterir, çünkü [hayvanın renkleri] ne kadar ve ne türden ise dilde de o kadar ve o türden yansır. His işte böyle ve bu yüzden meydana gelir. Düşünme ise, söylendiği gibi, arı ve kuru havayla olur; çünkü nem nousa engel olur; bu yüzden uykuda, sarhoşlukta ve aşırı tokluktayken daha az düşünürüz. Nemin nousu ortadan kaldırdığının kanıtı, öteki hayvanların düşünce bakımından daha aşağı olmasıdır: bunlar yerden yükselen havayı solur ve daha nemli besinler yer. Kuşlar arı hava solur, ama tabiatları balıklarınkine benzer: etleri sıkıdır ve soluk bütün bedenlerine yayılmaz, karın çevresinde kalır. Bu yüzden besinlerini çabuk sindirir, ama kendileri akılsızdır. Besinin yanı sıra ağız ve dil de buna katkıda bulunur; bu yüzden birbirlerini anlayamazlar. Bitkiler ise oyuk olmadıkları ve havayı içeri almadıkları için düşünmeden büsbütün yoksundur. Küçük çocukların akılsız olmasının sebebi de aynıdır: çok nemleri vardır, öyle ki hava bütün bedenlerine yayılamaz, göğüs çevresinde ayrılır; bu yüzden uyuşuk ve akılsızdırlar. Öfkeli, genel olarak çabuk kapılan ve kolay değişen bir yapıdadırlar, çünkü küçük bir alanda çok hava hareket eder. Unutkanlığın sebebi de budur: hava bütün bedene yayılmadığı için [şeyleri] kavrayamazlar. Kanıtı şudur: bir şeyi hatırlamaya çalışanlar göğüslerinde bir sıkıntı duyar; buldukları zaman ise sıkıntı dağılır ve rahatlarlar.
Διογένης δὲ, ὥσπερ τὸ ζῆν καὶ τὸ φρονεῖν, τῷ ἀέρι καὶ τὰς αἰσθήσεις ἀνάπτει, διὸ καὶ δόξειεν ἂν τῷ ὁμοίῳ ποιεῖν· οὐδὲ γὰρ τὸ ποιεῖν εἶναι καὶ πάσχειν εἰ μὴ πάντα ἦν ἐξ ἑνός. τὴν μὲν ὄσφρησιν τῷ περὶ τὸν ἐγκέφαλον ἀέρι· τοῦτον γὰρ ἄθρουν εἶναι καὶ σύμμετρον τῇ ἀκοῇ· τὸν ἐγκέφαλον αὐτὸν μόνον καὶ φλεβία, λεπτότατον δʼ ἐν οἷς ἡ θέσις ἀσύμμετρος, καὶ οὐ μίγνυσθαι ταῖς ὀσμαῖς· ὡς εἴ τις εἴη τῇ κράσει σύμμετρος δῆλον ὡς αἰσθανόμενον ἄν. τὴν δʼ ἀκοὴν ὅταν ὁ ἐν τοῖς ὠσὶν ἀὴρ κινηθεὶς ὑπὸ τοῦ ἔξω διαδῷ πρὸς τὸν ἐγκέφαλον. τὴν δʼ ὄψιν ὁρᾷν ἐμφαινομένων εἰς τὴν κόρην, ταύτην δὲ μιγνυμένην τῷ ἐντὸς ἀέρι ποιεῖν αἴσθησιν· σημεῖον δὲ· ἐὰν γὰρ φλεγμασία γένηται τῶν φλεβῶν οὐ μίγνυσθαι τῷ ἐντὸς οὔθ᾿ ὁρᾷν ὁμοίως τῆς ἐμφάσεως οὔσης. τὴν δὲ γεῦσιν τῇ γλώττῃ διὰ τὸ μανὸν καὶ ἁπαλόν. περὶ δὲ ἁφῆς οὐδὲν ἀφώρισεν, οὔτε πῶς οὔτε τίνων ἐστίν· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα πειρᾶται λέγειν διὰ τί συμβαίνει τὰς αἰσθήσεις ἀκριβεστέρας εἶναι καὶ τῶν ποίων. ὄσφρησιν μὲν οὖν ὀξυτάτην οἷς ἐλάχιστος ἀὴρ ἐν τῇ κεφαλῇ, ἥκιστα γὰρ μίγνυσθαι· καὶ πρὸς τούτοις ἐὰν ἕλκῃ διὰ μακροτέρου καὶ στενοτέρου, θᾶττον γὰρ οὕτω κρίνεσθαι· διόπερ ἔνια τῶν ζώων ὀσφραντικώτερα τῶν ἀνθρώπων εἶναι· οὐ μὴν ἀλλὰ συμμέτρου γε οὔσης τῆς ὀσμῆς τῷ ἀέρι πρὸς τὴν κρᾶσιν μάλιστα ἂν αἰσθάνεσθαι τὸν ἄνθρωπον. ἀκούειν δʼ ὀξύτατα ὧν αἵ τε φλέβες λεπταὶ αἱ παρὰ τῇ αἰσθήσει καὶ ἡ ἀκοὴ τέτρηται βραχὺ καὶ λεπτὸν καὶ ἰθὺ, καὶ πρὸς τούτοις τὸ οὖς ὀρθὸν ἔχει καὶ μέγα· κινούμενον γὰρ τὸν ἐν τοῖς ὠσὶν ἀέρα κινεῖν τὸν ἐντός. ἐὰν δὲ εὐρυτέρα ᾖ κινουμένου τοῦ ἀέρος ἦχον εἶναι καὶ τὸν ψόφον ἄναρθρον διὰ τὸ μὴ προσπίπτειν πρὸς ἠρεμοῦν. ὁρᾷν δʼ ὀξύτατον ὅσα τε τὸν ἀέρα καὶ τὰς φλέβας ἔχει λεπτὰς ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων καὶ ὅσα τὸν ὀφθαλμὸν λαμπρότατον. μάλιστα δʼ ἐμφαίνεσθαι τὸ ἐναντίον χρῶμα, διʼ ὃ τοὺς μελανοφθάλμους μεθʼ ἡμέραν καὶ τὰ λαμπρὰ μᾶλλον ὁρᾷν τοὺς δʼ ἐναντίους νύκτωρ. ὅτι δὲ ὁ ἐντὸς ἀὴρ αἰσθάνεται μικρὸν ὢν μόριον τοῦ θεοῦ σημεῖον εἶναι ὅτι πολλάκις πρὸς ἄλλα τὸν νοῦν ἔχοντες οὔθ᾿ ὁρῶμεν οὔτʼ ἀκούομεν. ἡδονὴν δὲ καὶ λύπην γίνεσθαι τόνδε τὸν τρόπον. ὅταν μὲν πολὺς ὁ ἀὴρ μίσγηται τῷ αἵματι καὶ κουφίζῃ κατὰ φύσιν ὢν καὶ κατὰ πᾶν τὸ σῶμα διεξιὼν ἡδονήν· ὅταν δὲ παρὰ φύσιν καὶ μὴ μίσγηται συνιζάνοντος τοῦ αἵματος καὶ ἀσθενεστέρου καὶ πυκνοτέρου γιγνομένου λύπην. ὁμοίως καὶ θράσος καὶ ὑγίειαν καὶ τἀναντία. κριτικώτατον δὲ ἡδονῆς τὴν γλῶτταν· ἁπαλώτατον γὰρ εἶναι καὶ μανὸν καὶ τὰς φλέβας ἁπάσας ἀνήκειν εἰς αὐτήν· διὸ σημεῖά τε πλεῖστα τοῖς κάμνουσιν ἐπʼ αὐτῆς εἶναι, καὶ τῶν ἄλλων ζώων τὰ χρώματα μηνύειν, ὁπόσα γὰρ ἂν ᾖ καὶ ὁποῖα τοσαῦτα ἐμφαίνεσθαι. τὴν μὲν οὖν αἴσθησιν οὕτω καὶ διὰ τοῦτο γίγνεσθαι. φρονεῖν δὲ ὥσπερ ἐλέχθη τῷ ἀέρι καθαρῷ καὶ ξηρῷ κωλύειν γὰρ τὴν ἰκμάδα τὸν νοῦν, διὸ καὶ ἐν τοῖς ὕπνοις καὶ ἐν ταῖς μέθαις καὶ ἐν ταῖς πλησμοναῖς ἧττον φρονεῖν. ὅτι δὲ ἡ ὑγρότης ἀφαιρεῖται τὸν νοῦν σημεῖον ὅτι τὰ ἄλλα ζῶα χείρω τὴν διάνοιαν· ἀναπνεῖν τε γὰρ τὸν ἀπὸ τῆς γῆς ἀέρα καὶ τροφὴν ὑγροτέραν προσφέρεσθαι. τοὺς δὲ ὄρνιθας ἀναπνεῖν μὲν καθαρὸν φύσιν δὲ ὁμοίαν ἔχειν τοῖς ἰχθύσι· καὶ γὰρ τὴν σάρκα στιφρὰν καὶ τὸ πνεῦμα οὐ διιέναι διὰ παντὸς ἀλλὰ ἑστάναι περὶ τὴν κοιλίαν. διὸ τὴν μὲν τροφὴν ταχὺ πέττειν αὐτὸ δʼ ἄφρον εἶναι. συμβάλλεσθαι δʼ ἔτι πρὸς τῇ τροφῇ καὶ τὸ στόμα καὶ τὴν γλῶτταν· οὐ γὰρ δύνασθαι συνιέναι ἀλλήλων. τὰ δὲ φυτὰ διὰ τὸ μὴ εἶναι κοῖλα μηδὲ ἀναδέχεσθαι τὸν ἀέρα παντελῶς ἀφῃρῆσθαι τὸ φρονεῖν. ταὐτὸν δʼ αἴτιον εἶναι καὶ ὅτι τὰ παίδια ἄφρονα. πολὺ γὰρ ἔχειν τὸ ὑγρὸν ὥστε μὴ δύνασθαι διὰ παντὸς διιέναι τοῦ σώματος ⟨τὸν ἀέρα⟩ ἀλλὰ ἐκκρίνεσθαι περὶ τὰ στήθη, διὸ νωθῆ τε εἶναι καὶ ἄφρονα. ὀργίλα δὲ καὶ ὅλως ὀξύρροπα καὶ εὐμετάπτωτα διὰ τὸ ἐν μικρῷ κινεῖσθαι τὸν ἀέρα πολύν· ὅπερ καὶ τῆς λήθης αἴτιον εἶναι· διὰ γὰρ τὸ μὴ ἰέναι διὰ παντὸς τοῦ σώματος οὐ δύνασθαι καὶ συνιέναι· σημεῖον δέ· καὶ γὰρ τοῖς ἀναμιμνησκομένοις τὴν ἀπορίαν εἶναι περὶ τὸ στῇθος, ὅταν δὲ εὕρωσι διασκίδνασθαι καὶ ἀνακουφίζεσθαι τῆς λύπης.
1.99. Bölüm
Her şeyi havaya bağlamak isteyen Diogenes inandırıcı olmaktan çok uzak kalır. Çünkü ne hissi ne de phronēsisi canlılara özgü kılar. Böyle bir havanın, karışımın ve orantının her yerde ve her şeyde bulunması belki mümkündür; değilse, bunun sebebini söylemek gerekir. Farklı hislerin kendileri arasında da durum böyledir: bu görüşe göre işitmenin görmenin nesnelerini ayırt etmesi, ya da bizim koklamayla ayırt ettiğimiz şeyleri başka bir hayvanın aynı karışıma sahip olduğu için başka bir hisle ayırt etmesi mümkün olur. Hatta kokuları göğüs çevresindeki solukla ayırt etmek bile mümkündür, çünkü bu soluk da bazen kokularla orantılı olabilir. Görmeyle ilgili olarak içerideki havayla gördüğümüzü söylemesi de safçadır; gerçi yansımayı görmenin sebebi sayanları bir bakıma çürütür, ama kendisi sebebi söylemez. İkincisi, hissetmeyi, haz duymayı ve düşünmeyi solukla ve kanla karışmayla açıklar. Oysa birçok hayvanın kimi kansızdır, kimi hiç soluk almaz. Soluğun bütün bedene değil de bazı kısımlara yayılması gerekiyorsa … çünkü bu küçük bir şey yüzünden olur; bu bakımdan hiçbir şey onların her şeyi hatırlamasına ve düşünmesine engel olmaz. Ayrıca soluk bütün bedene yayılmasa bile bu bir engel olmazdı; çünkü nous bütün kısımlarda, örneğin bacaklarda ve ayaklarda değil, belirli kısımlardadır; olgun yaştakiler de bunlar sayesinde hatırlar ve düşünür. İnsanların [öteki hayvanlardan], canlıların cansızlardan ayrıldığı gibi tabiatları bakımından değil de daha arı hava soludukları için farklı olduklarını söylemek de safçadır. Öyle olsaydı insanın yer değiştirir değiştirmez düşünme bakımından değişmesi gerekirdi; insanlardan yüksek yerlerde yaşayanlar daha akıllı olmalıydı, hepsinden çok da kuşlar; çünkü etin tabiatındaki fark, havanın arılığındaki fark kadar büyük değildir. Ayrıca bitkiler boşlukları olmadığı için düşünmüyorsa, boşluğu olan her şey düşünmelidir. Söylediğimiz gibi Diogenes, her şeyi kendi ilkesine bağlamaya hevesli olduğu için birçok noktada akla yatkın olandan sapar.
Διογένης μὲν οὖν πάντα βουλόμενος ἀνάπτειν τῷ ἀέρι πολλῶν ἀπολείπεται πρὸς πίστιν. οὔτε γὰρ τὴν αἴσθησιν οὔτε τὴν φρόνησιν ἴδιον ποιεῖ τῶν ἐμψύχων. ἴσως γὰρ καὶ ἀέρα τοιοῦτον καὶ κρᾶσιν καὶ συμμετρίαν ἐνδέχεται πανταχοῦ καὶ πᾶσιν ὑπάρχειν, εἰ δὲ μὴ τοῦτο αὐτὸ λεκτέον. ἔτι δὲ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς διαφόροις αἰσθήσεσιν ὥστε ἐνδέχεσθαι τὰ τῆς ὄψεως τὴν ἀκοὴν κρίνειν καὶ ὥσπερ ἡμεῖς τῇ ὀσφρήσει ταῦτα ἄλλο τι ζῶον ἕτερα διὰ τὸ τὴν αὐτὴν ἔχειν κρᾶσιν. ὥστε καὶ τῇ περὶ τὸν θώρακα ἀναπνοῇ κρίνειν τότε τὰς ὀσμάς· ἐνδέχεται γὰρ ἐνίοτε σύμμετρον εἶναι ταύταις. εὔηθες δὲ καὶ τὸ περὶ τὴν ὄψιν ὡς τῷ ἀέρι τῷ ἐντὸς ὁρῶμεν· ἀλλὰ ἐλέγχει μέν πως τούς τὴν ἔμφασιν ποιοῦντας οὐ μὴν αὐτὸς λέγει τὴν αἰτίαν. ἔπειτα τὸ μὲν αἰσθάνεσθαι καὶ ἥδεσθαι καὶ φρονεῖν τῇ τε ἀναπνοῇ καὶ τῇ μίξει τοῦ αἵματος ἀποδίδωσι. πολλὰ δὲ τῶν ζώων τὰ μὲν ἄναιμα τὰ δὲ ὅλως οὐκ ἀναπνεῖ· καὶ εἰ δεῖ διὰ παντὸς τοῦ σώματος διιέναι τὴν ἀναπνοὴν ἀλλὰ μορίων τινῶν ... μικροῦ γὰρ ἕνεκα τοῦτʼ ἔστιν, οὐθὲν ἂν κωλύοι διά γε τοῦτο καὶ τὰ πάντα καὶ μεμνῆσθαι καὶ φρονεῖν. ἔτι δὲ εἰ καὶ τοῦτο συνέβαινεν οὐκ ἂν ἦν ἐμποδών. οὐ γὰρ ἐν ἅπασι τοῖς μέρεσιν ὁ νοῦς, οἷον ἐν τοῖς σκέλεσι καὶ τοῖς ποσὶν, ἀλλὰ ἐν ὡρισμένοις, διʼ ὧν καὶ οἱ ἐν ἡλικίᾳ καὶ μέμνηνται καὶ φρονοῦσιν. εὔηθες δὲ καὶ τὸ τοὺς ἀνθρώπους διαφέρειν τῷ καθαρώτερον ἀναπνεῖν ἀλλʼ οὐ τὴν φύσιν καθάπερ καὶ τὰ ἔμψυχα τῶν ἀψύχων. ἐχρῆν γὰρ εὐθὺς μεταλλάξαντα τόπον διαφέρειν τῷ φρονεῖν· καὶ τῶν ἀνθρώπων δὲ τοὺς ἐν τοῖς ὑψηλοῖς ἐμφρονεστέρους εἶναι τῶν πάντων δὲ μάλιστα τούς ὄρνιθας· οὐ γὰρ τοσοῦτον ἡ τῆς σαρκὸς διαφέρει φύσις ὅσον ἡ τοῦ ἀέρος καθαριότης. ἔτι δὲ τὰ φυτὰ μὴ φρονεῖν διὰ τὸ μὴ ἔχειν κενὸν, οἷς δʼ ἐνυπάρχει ταῦτα πάντα φρονεῖν. Διογένης μὲν οὖν ὥσπερ εἴπομεν ἅπαντα προθυμούμενος ἀνάγειν εἰς τὴν ἀρχὴν πολλὰ διαμαρτάνει τῶν εὐλόγων.
1.1010. Bölüm
Demokritos ise hissin zıtlarla mı benzerlerle mi olduğunu belirlemez. Hissetmeyi başkalaşmaya bağladığı için farklı olanlarla olduğunu söylüyor sanılabilir, çünkü benzer benzer tarafından başkalaştırılmaz. Öte yandan hissetmeyi ve genel olarak başkalaşmayı bir etkilenme sayar; aynı olmayan şeylerin etkilenmesinin imkânsız olduğunu, farklı şeyler etki ettiğinde de bunun farklı oldukları için değil, kendilerinde aynı olan bir şey bulunduğu için olduğunu söyler. Bu yüzden bu konuda onu her iki biçimde de anlamak mümkündür. Sonra tek tek hisler hakkında konuşmaya çalışır. Görmeyi yansımayla açıklar, ama yansımayı kendine özgü bir biçimde anlatır: ona göre yansıma doğrudan göz bebeğinde oluşmaz; göz ile görülen şey arasındaki hava, görülen şey ve gören tarafından sıkıştırılarak bir iz alır, çünkü her şeyden her zaman bir akıntı çıkar. Sonra katı ve farklı renkte olan bu hava nemli gözlere yansır. Gözün yoğun kısmı [izi] almaz, nemli kısmı ise içeri geçirir. Bu yüzden görmek bakımından nemli gözler sert gözlerden daha iyidir; yeter ki dış zar olabildiğince ince ve yoğun, iç kısımlar olabildiğince süngerimsi, yoğun ve sağlam etten ve ayrıca koyu ve yağlı sıvıdan arınmış olsun; gözlerdeki damarlar da düz ve nemsiz olsun ve iz bırakan şeylerle aynı biçimi alabilsin. Çünkü her şey en iyi kendi soyundan olanı tanır.
Δημόκριτος δὲ περὶ μὲν αἰσθήσεως οὐ διορίζει πότερα τοῖς ἐναντίοις ἢ τοῖς ὁμοίοις ἐστίν. εἰ μὲν γὰρ ἀλλοιοῦσθαι ποιεῖ τὸ αἰσθάνεσθαι δόξειεν ἂν τοῖς διαφόροις· οὐ γὰρ ἀλλοιοῦται τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου· πάλιν δʼ ⟨εἰ⟩ τὸ μὲν αἰσθάνεσθαι καὶ ἀπλῶς ἀλλοιοῦσθαι πάσχειν, ἀδύνατον δὲ, φησὶ, τὸ μὴ ταὐτὰ πάσχειν, … ἀλλὰ καὶ ἕτερα ὄντα ποιεῖν οὐχ ἕτερα ἀλλʼ ἢ ταὐτόν τι πάσχει τοῖς ὁμοίοις. διὸ περὶ μὲν τούτων ἀμφοτέρως ἐστὶν ὑπολαμβάνειν. περὶ ἑκάστης δʼ ἤδη τῶν ἐν μέρει πειρᾶται λέγειν. ὁρᾷν μὲν οὖν ποιεῖ τῇ ἐμφάσει· ταύτην δʼ ἰδίως λέγει· τὴν γὰρ ἔμφασιν οὐκ εὐθὺς ἐν τῇ κόρῃ γίνεσθαι ἀλλὰ τὸν ἀέρα τὸν μεταξὺ τῆς ὄψεως καὶ τοῦ ὁρωμένου τυποῦσθαι συστελλόμενον ὑπὸ τοῦ ὁρωμένου καὶ τοῦ ὁρῶντος· ἅπαντος γὰρ ἀεὶ γίνεσθαί τινα ἀπορροήν· ἔπειτα τοῦτον στερεὸν ὄντα καὶ ἀλλόχρων ἐμφαίνεσθαι τοῖς ὄμμασιν ὑγροῖς· καὶ τὸ μὲν πυκνὸν οὐ δέχεσθαι τὸ δʼ ὑγρὸν διιέναι. διὸ καὶ τοὺς ὑγροὺς τῶν σκληρῶν ὀφθαλμῶν ἀμείνους εἶναι πρὸς τὸ ὁρᾷν εἰ ὁ μὲν ἔξω χιτὼν ὡς λεπτότατος καὶ πυκνότατος εἴη τὰ δʼ ἐντὸς ὡς μάλιστα σομφὰ καὶ κενὰ πυκνῆς καὶ ἰσχυρᾶς σαρκὸς, ἔτι δὲ ἰκμάδος παχείας τε καὶ λιπαρᾶς, καὶ αἱ φλέβες κατὰ τούς ὀφθαλμοὺς εὐθεῖαι καὶ ἄνικμοι καὶ ὁμοσχημονοῖεν τοῖς ἀποτυπουμένοις. τὰ γὰρ ὁμόφυλα μάλιστα ἕκαστον γνωρίζειν.
1.1111. Bölüm
Birincisi, havada iz oluşması tuhaftır. Çünkü iz alan şeyin bir yoğunluğu olmalı, kolayca dağılmamalıdır; nitekim kendisi de bu izi sert bir şeye bastırılan mühüre benzetir. İkincisi, suda iz oluşması, su daha yoğun olduğu ölçüde daha mümkündür; oysa suyun içinden daha az görülür. Oysa daha iyi görülmesi gerekirdi. Genel olarak, imgeler hakkındaki görüşlerinde olduğu gibi biçimden bir akıntı çıktığını kabul eden biri neden iz oluşmasına başvursun? Çünkü yansıyan imgelerin kendisidir. Bu gerçekten oluyorsa ve hava itilip yoğunlaşarak balmumu gibi biçim alıyorsa, yansıma nasıl ve ne türden meydana gelir? Açıktır ki iz, öteki durumlarda olduğu gibi, görülen şeye yüzünü dönmüş olacaktır. Böyleyse iz döndürülmedikçe karşıdan bir yansıma oluşması imkânsızdır. Bunu neyin ve nasıl yaptığını göstermek gerekir; çünkü görme başka türlü olamaz. Ayrıca aynı yerde birçok şey görüldüğünde, aynı havada nasıl birçok iz bulunacak? Sonra birbirimizi nasıl görebiliriz? Çünkü her biri geldiği şeye dönük olan izlerin birbirleriyle çarpışması zorunludur. Dolayısıyla bu da araştırılmayı gerektirir. Bundan başka, neden herkes kendi kendini görmez? Çünkü izler yanımızdakilerin gözlerine yansıdığı gibi kendi gözlerimize de yansırdı; hele bunlar hemen karşımızda duruyorsa ve yankıda olanın aynısı oluyorsa; çünkü kendisi, sesin konuşanın kendisine de geri döndüğünü söyler. Genel olarak havada iz oluşması tuhaf bir şeydir. Söylediklerine göre bütün cisimlerin havada iz bırakması ve bu izlerin birbirine iyice karışması gerekir; bu da görmeye engel olurdu, başka bakımdan da akla yatkın değildir. Ayrıca iz, cisimler görünmez olduğunda ve yakında bulunmadığında da sürüyorsa, gece olmasa bile gündüz [o cisimleri] görmemiz gerekirdi. Oysa izlerin gece de, hava daha serin olduğu ölçüde, en az gündüz kadar kalması akla yatkındır. Ama belki yansımayı güneş, ışığı adeta göze taşıyarak meydana getirir; kendisi de bunu söylemek istiyor gibidir. Çünkü güneşin havayı kendinden iterek ve sıkıştırarak yoğunlaştırdığını söylemesi, kendisinin dediği gibi, tuhaftır; güneş tabiatı gereği daha çok ayrıştırır. Hissin yalnız gözlere değil bedenin geri kalanına da paylaştırılması da tuhaftır. Çünkü gözün bu yüzden boşluk ve nem taşıması gerektiğini söyler, ta ki [izi] daha çok alıp bedenin geri kalanına iletebilsin. En iyi kendi soyundan olanları gördüğümüzü söyleyip yansımayı farklı renkteki şeylerle açıklaması da akla aykırıdır, sanki benzer şeyler yansımıyormuş gibi. Büyüklüklerin ve uzaklıkların nasıl göründüğünü ise, söylemeye girişmiş olsa da açıklamaz. Böylece görme hakkında kendine özgü bazı şeyler söylemek isterken araştırılacak şeyleri daha da çoğaltmış olur.
İşitmeyi ötekilere yakın bir biçimde açıklar: boşluğa düşen hava bir hareket meydana getirir. Yalnız havanın bütün bedene aynı biçimde girdiğini, ama en çok ve en bol kulaklardan girdiğini, çünkü orada en geniş boşluktan geçtiğini ve en az oyalandığını söyler. Bu yüzden bedenin geri kalanıyla değil, yalnız bununla hissederiz. Hava içeri girince hızı yüzünden dağılır; çünkü ses, yoğunlaşıp zorla içeri giren havadır. Demek ki hissi dışarıda dokunmayla nasıl açıklıyorsa içeride de öyle açıklar. En keskin işitme şöyle olur: dış zar yoğun, damarcıklar ise boş, olabildiğince nemsiz ve hem bedenin geri kalanında hem başta hem de kulaklarda iyi delinmiş olmalı; ayrıca kemikler yoğun, beyin iyi karışmış, çevresi de olabildiğince kuru olmalıdır. Çünkü ses böylece çok boşluktan, nemsiz ve iyi delinmiş yollardan geçtiği için toplu hâlde girer, bedene çabuk ve düzgünce dağılır, dışarı da kaçmaz. Açıkça belirlememesi ötekilerle ortaktır. Kendine özgü olan ise tuhaftır: sesin bütün bedene girmesi ve kulaktan girdiğinde de her yere yayılması; sanki his kulaklarla değil bütün bedenle oluyormuş gibi. Çünkü [beden] işitmeyle birlikte bir şeyden etkilense bile, bu yüzden hissetmez. Bunu bütün hisler için aynı biçimde yapar; yalnız hisler için değil, psykhē için de. Görme ve işitme hakkında böyle açıklar, öteki hisleri ise çoğu kimseninkine benzer biçimde açıklar. Düşünme hakkında ise yalnızca şunu söyler: düşünme, psykhē hareketten sonra orantılı bir durumda olduğunda meydana gelir; insan aşırı ısınır ya da aşırı soğursa [düşüncesi] değişir. Bu yüzden eskilerin de "aklı başka yerde olmak" diye bir hâl bulunduğunu doğru kavradıklarını söyler. Dolayısıyla düşünmeyi bedenin karışımına bağladığı açıktır; psykhēyi bir cisim sayan biri için bu belki tutarlıdır da. His ve düşünme hakkında öncekilerin görüşleri aşağı yukarı bunlar ve bu kadardır.
Πρῶτον μὲν οὖν ἄτοπος ἡ ἀποτύπωσις ἡ ἐν τῷ ἀέρι. δεῖ γὰρ ἔχειν πυκνότητα καὶ μὴ θρύπτεσθαι τὸ πυκνούμενον, ὥσπερ καὶ αὐτὸς λέγει παραβάλλων τοιαύτην εἶναι τὴν ἐντύπωσιν οἷον εἰ ἐκμάξειας εἰς σκληρόν. ἔπειτα μᾶλλον ἐν ὕδατι τυποῦσθαι δυνατὸν ὅσῳ πυκνότερον· ἧττον δὲ ὁρᾶται. καίτοι προσῆκε μᾶλλον. ὅλως δὲ ἀπορροὴν ποιοῦντι τῆς μορφῆς ὥσπερ ἐν τοῖς περὶ τῶν εἰδώλων τί δεῖ τὴν ἀποτύπωσιν ποιεῖν; αὐτὰ γὰρ ἐμφαίνεται τὰ εἴδωλα. εἰ δὲ δὴ τοῦτο συμβαίνει καὶ ὁ ἀὴρ ἀπομάττεται καθάπερ κηρὸς ὠθούμενος καὶ πυκνούμενος, πῶς καὶ ποῖά τις ἡ ἔμφασις γίνεται; δῆλον γὰρ ὡς ἐπὶ προσώπου τύπος ἔσται τῷ ὁρωμένῳ καθάπερ ἐν τοῖς ἄλλοις. τοιούτου δʼ ὄντος ἀδύνατον ἐξ ἐναντίας ἔμφασιν γίνεσθαι μὴ στραφέντος τοῦ τύπου. τοῦτο δὲ ὑπὸ τίνος ἔσται καὶ πῶς δεικτέον· οὐχ οἷόν τε γὰρ ἄλλως γίνεσθαι τὸ ὁρᾷν. ἔπειτα ὅταν ὁρᾶται πλείονα κατὰ τὸν αὐτὸν τόπον πῶς ἐν τῷ αὐτῷ ἀέρι πλείους ἔσονται τύποι; καὶ πάλιν πῶς ἀλλήλους ὁρᾷν ἐνδέχεται; τοὺς γὰρ τύπους ἀνάγκη συμβάλλειν ἑαυτοῖς, ἑκάτερον ἀντιπρόσωπον ὂν ἀφʼ ὧν ἐστίν. ὥστε τοῦτο ζήτησιν ἔχει. καὶ πρὸς τούτῳ διὰ τί ποτε ἕκαστος αὐτὸς αὐτὸν οὐχ ὁρᾷ; καθάπερ γὰρ τοῖς τῶν πέλας ὄμμασιν οἱ τύποι, καὶ τοῖς αὐτῶν ἐμφαίνοιντʼ ἄν· ἄλλως τε εἰ καὶ εὐθύς ἀντιπρόσωποι κεῖνται καὶ ταὐτὸ συμβαίνει πάθος ὧσπερ ἐπὶ τῆς ἠχοῦς. ἀνακλᾶσθαι γάρ φησι καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν φθεγξάμενον τὴν φωνήν. ὅλως δὲ ἄτοπος ἡ τοῦ ἀέρος τύπωσις. ἀνάγκη γὰρ ἐξ ὧν λέγει πάντα ἐναποτυποῦσθαι τὰ σώματα καὶ πολλὰ ἐναλλάττειν, ὃ καὶ πρὸς τὴν ὄψιν ἐμπόδιον ἂν εἴη καὶ ἄλλως οὐκ εὔλογον. ἔτι δὲ εἴπερ ἡ τύπωσις διαμένει καὶ μὴ φανερῶν μηδὲ πλησίον ὄντων τῶν σωμάτων, ἐχρῆν ὁρᾷν εἰ καὶ μὴ νύκτωρ ἀλλὰ μεθʼ ἡμέραν. καίτοι τούς γε τύπους οὐχ ἧττον εἰκὸς διαμένειν νυκτὸς ὅσῳ ἐμψυχρότερος ὁ ἀήρ. ἀλλʼ ἴσως τὴν ἔμφασιν ὁ ἥλιος ποιεῖ τὸ φῶς ὥσπερ ἐπιφέρων ἐπὶ τὴν ὄψιν, καθάπερ ἔοικε βούλεσθαι λέγειν. ἐπεὶ τό γε τὸν ἥλιον ἀπωθοῦντα ἀφʼ ἑαυτοῦ καὶ ἀποπλαττόμενον πυκνοῦν τὸν ἀέρα, καθάπερ φησὶν, ἄτοπον· διακρίνειν γὰρ πέφυκε μᾶλλον. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ μὴ μόνον τοῖς ὄμμασιν ἀλλὰ καὶ τῷ ἄλλῳ σώματι μεταδιδόναι τῆς αἰσθήσεως. φησὶ γὰρ διὰ τοῦτο κενότητα καὶ ὑγρότητα ἔχειν δεῖν τὸν ὀφθαλμὸν ἵνʼ ἐπιπλέον δέχηται καὶ τῷ ἄλλῳ σώματι παραδιδῷ. ἄλογον δὲ καὶ τὸ μάλιστα μὲν ὁρᾷν φάναι τὰ ὁμόφυλα, τὴν δὲ ἔμφασιν ποιεῖν τοῖς ἀλλόχρωσιν ὡς οὐκ ἐμφαινομένων τῶν ὁμοίων. τὰ δὲ μεγέθη καὶ τὰ διαστήματα πῶς φαίνεται καίπερ ἐπιχειρήσας λέγειν οὐκ ἀποδίδωσιν. περὶ μὲν οὖν ὄψεως ἰδίως ἔνια βουλόμενος λέγειν πλείω παραδίδωσι ζήτησιν. τὴν δʼ ἀκοὴν παραπλησίως ποιεῖ τοῖς ἄλλοις. εἰς γὰρ τὸ κενὸν ἐμπίπτοντα τὸν ἀέρα κίνησιν ἐμποιεῖν, πλὴν ὅτι κατὰ πᾶν μὲν ὁμοίως τὸ σῶμα εἰσιέναι μάλιστα δὲ καὶ πλεῖστον διὰ τῶν ὤτων, ὅτι διὰ πλείστου τε κενοῦ διέρχεται καὶ ἥκιστα διαμίμνει. διὸ καὶ κατὰ μὲν τὸ ἄλλο σῶμα οὐκ αἰσθάνεσθαι ταύτῃ δὲ μόνον. ὅταν δὲ ἐντὸς γένηται σκίδνασθαι διὰ τὸ τάχος· τὴν γὰρ φωνὴν εἶναι πυκνουμένου τοῦ ἀέρος καὶ μετὰ βίας εἰσιόντος. ὥσπερ οὖν ἐκτὸς ποιεῖ τῇ ἀφῇ τὴν αἴσθησιν οὕτω καὶ ἐντός. ὀξύτατον δʼ ἀκούειν, εἰ ὁ μὲν ἔξω χιτὼν εἴη πυκνὸς τὰ δὲ φλεβία κενὰ καὶ ὡς μάλιστα ἄνικμα καὶ εὔτρητα κατά τε τὸ ἄλλο σῶμα καὶ τὴν κεφαλὴν καὶ τὰς ἀκοὰς, ἔτι δὲ τὰ ὀστᾶ πυκνὰ καὶ ὁ ἐγκέφαλος εὔκρατος καὶ τὸ περὶ αὐτὸν ὡς ξηρότατον ἀθρόον γὰρ οὕτως εἰσιέναι τὴν φωνὴν ἅτε διὰ πολλοῦ κενοῦ καὶ ἀνίκμου καὶ εὐτρήτου εἰσιοῦσαν, καὶ ταχὺ σκίδνασθαι καὶ ὁμαλῶς κατὰ τὸ σῶμα καὶ οὐδὲ ἐκπίπτειν ἔξω. τὸ μὲν οὖν ⟨οὐ⟩ σαφῶς ἀφορίζειν ὁμοίως ἔχει τοῖς ἄλλοις. ἄτοπον δὲ τὸ ἴδιον, κατὰ πᾶν τὸ σῶμα τὸν ψόφον εἰσιέναι, καὶ ὅταν εἰσέλθῃ διὰ τῆς ἀκοῆς διαχεῖσθαι κατὰ πᾶν, ὥσπερ οὐ ταῖς ἀκοαῖς ἀλλʼ ὅλῳ τῷ σώματι τὴν αἴσθησιν οὖσαν. εἰ γὰρ καὶ συμπάσχει τι τῇ ἀκοῇ διὰ τοῦτʼ οὐκ αἰσθάνεται. πάσαις γὰρ τοῦτό γε ὁμοίως ποιεῖ, καὶ οὐ μόνον ταῖς αἰσθήσεσιν ἀλλὰ καὶ τῇ ψυχῇ. καὶ περὶ μὲν ὄψεως καὶ ἀκοῆς οὕτως ἀποδίδωσι, τὰς δʼ ἄλλας αἰσθήσεις σχεδὸν ὁμοίας ποιεῖ τοῖς πλείστοις. περὶ δὲ τοῦ φρονεῖν ἐπὶ τοσοῦτον εἴρηκεν ὅτι γίνεται συμμέτρως ἐχούσης τῆς ψυχῆς μετὰ τὴν κίνησιν· ἐὰν δὲ περίθερμός τις ἢ περίψυχρος γένηται μεταλλάττειν φησί. διότι καὶ τούς παλαιούς καλῶς τοῦθʼ ὑπολαβεῖν ὅτι ἐστὶν ἀλλοφρονεῖν. ὥστε φανερὸν ὅτι τῇ κράσει τοῦ σώματος ποιεῖ τὸ φρονεῖν, ὅπερ ἴσως αὐτῷ καὶ κατὰ λόγον ἐστὶ σῶμα ποιοῦντι τὴν ψυχήν. αἱ μὲν οὖν περὶ αἰσθήσεως καὶ τοῦ φρονεῖν δόξαι σχεδὸν αὗται καὶ τοσαῦται τυγχάνουσιν οὖσαι παρὰ τοῖς πρότερον.
1.1212. Bölüm
Duyulur şeylerin tabiatı nedir ve her biri nasıl bir şeydir, bu konuyu ötekiler geçiştirir. Dokunmayla kavranan şeylerden ağır ve hafif, sıcak ve soğuk hakkında konuşurlar; örneğin seyrek ve incenin sıcak, yoğun ve kalının soğuk olduğunu söylerler; Anaksagoras havayı ve aitheri böyle ayırır. Ağırı ve hafifi de aşağı yukarı aynı şeylerle, ayrıca yukarı ve aşağı doğru hareketlerle açıklarlar. Bunlara ek olarak seslerin havanın bir hareketi, kokunun da bir akıntı olduğunu söylerler. Empedokles renklerden de söz eder: beyazın ateşten, siyahın sudan olduğunu söyler. Ötekiler ise yalnızca şu kadarını söyler: beyaz ile siyah ilkedir, öteki renkler bunların karışmasından doğar. Anaksagoras da bunlardan yalnızca genel olarak söz etmiştir. Demokritos ile Platon ise konuya en çok girenlerdir, çünkü her birini tek tek belirlerler. Yalnız Platon duyulur şeylerden tabiatlarını esirgemez; Demokritos ise hepsini hissin hâlleri sayar. Hakikatin hangi tarafta olduğu şimdi konumuz değildir. Her birinin konuya ne kadar girdiğini ve nasıl belirlediğini, önce ikisinin genel yaklaşımını söyleyerek aktarmaya çalışalım. Demokritos hepsi hakkında aynı biçimde konuşmaz: bazılarını büyüklüklerle, bazılarını şekillerle, bazılarını da düzen ve konumla belirler. Platon ise hemen hepsini hâllere ve hisse bağlar. Dolayısıyla ikisi de kendi varsayımına aykırı konuşuyor gibi görünebilir: biri onları hissin hâlleri sayarken tabiatlarını kendi başlarına belirler; öteki onları kendi başlarına var olan ousialar sayarken hissin hâllerine bağlar.
Περὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν, τίς ἡ φύσις καὶ ποῖον ἕκαστόν ἐστιν, οἱ μὲν ἄλλοι παραλείπουσιν. τῶν μὲν γὰρ ὑπὸ τὴν ἀφὴν περὶ βαρέος καὶ κούφου καὶ θερμοῦ καὶ ψυχροῦ λέγουσιν, οἷον ὅτι τὸ μὲν μανὸν καὶ λεπτὸν θερμὸν, τὸ δὲ πυκνὸν καὶ παχὺ ψυχρὸν, ὥσπερ Ἀναξαγόρας διαιρεῖ τὸν ἀέρα καὶ τὸν αἰθέρα. σχεδὸν δὲ καὶ τὸ βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον τοῖς αὐτοῖς καὶ ἔτι ταῖς ἄνω καὶ κάτω φοραῖς, καὶ πρὸς τούτοις περί τε φωνῶν ὅτι κίνησις τοῦ ἀέρος, καὶ περὶ ὁσμῆς ὅτι ἀπορροή τις. Ἐμπεδοκλῆς δὲ καὶ περὶ τῶν χρωμάτων, καὶ ὅτι τὸ μὲν λευκὸν τοῦ πυρὸς τὸ δὲ μέλαν τοῦ ὕδατος. οἱ δʼ ἄλλοι τοσοῦτον μόνον ὅτι τό τε λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ἀρχαὶ, τὰ δʼ ἄλλα μιγνυμένων γίνεται τούτων. καὶ γὰρ Ἀναξαγόρας ἁπλῶς εἴρηκε περὶ αὐτῶν. Δημόκριτος δὲ καὶ Πλάτων ἐπὶ πλεῖστόν εἰσιν ἡμμένοι, καθʼ ἕκαστον γὰρ ἀφορίζουσι· πλὴν ὁ μὲν οὐκ ἀποστερῶν τῶν αἰσθητῶν τὴν φύσιν, Δημόκριτος δὲ πάντα πάθη τῆς αἰσθήσεως ποιῶν. ποτέρως μὲν οὖν ἔχει τἀληθὲς οὐκ ἂν εἴη ⟨νῦν⟩ λόγος. ἐφʼ ὅσον δὲ ἑκάτερος ἧπται καὶ πῶς ἀφώρικε πειραθῶμεν ἀποδοῦναι πρότερον εἰπόντες τὴν ὅλην ἔφοδον ἑκατέρου. Δημόκριτος μὲν οὖν οὐχ ὁμοίως λέγει περὶ πάντων ἀλλὰ τὰ μὲν τοῖς μεγέθεσι τὰ δὲ τοῖς σχήμασιν ἔνια δὲ τάξει καὶ θέσει διορίζει. Πλάτων δὲ σχεδὸν ἅπαντα πρὸς τὰ πάθη καὶ τὴν αἴσθησιν ἀποδίδωσιν. ὥστε δόξειεν ἂν ἑκάτερος ἐναντίως τῇ ὑποθέσει λέγειν. ὁ μὲν γὰρ πάθη ποιῶν τῆς αἰσθήσεως καθʼ αὑτὰ διορίζει τὴν φύσιν· ὁ δὲ καθʼ αὑτὰ ποιῶν ταῖς οὐσίαις πρὸς τὰ πάθη τῆς αἰσθήσεως ἀποδίδωσι.
1.1313. Bölüm
Demokritos ağırı ve hafifi büyüklükle ayırır. Her bir [atom] ötekilerden ayrılsa, şekilce farklı olsa bile, ağırlığını büyüklüğüne göre taşırdı. Bununla birlikte karışık şeylerde daha çok boşluk taşıyan daha hafif, daha az taşıyan daha ağırdır. Bazı yerlerde böyle söylemiştir; başka yerlerde ise hafif olanın düpedüz ince olan olduğunu söyler. Sert ve yumuşak hakkında da benzer şeyler söyler: sert yoğun, yumuşak seyrek olandır; daha çok ve daha az da orantılı olarak böyledir. Ama sert ile yumuşak, ağır ile hafif arasında, boşlukların konumu ve [cismin içinde] kapalı kalışları bakımından da bir fark vardır. Bu yüzden demir daha sert, kurşun ise daha ağırdır. Çünkü demir düzensiz bir yapıdadır, boşluk birçok yerine dağılmıştır, geniş bölümlerde
Βαρὺ μὲν οὖν καὶ κοῦφον τῷ μεγέθει διαιρεῖ Δημόκριτος. εἰ γὰρ διακριθῇ ἔνθεν ἕκαστον εἰ καὶ κατὰ σχῆμα διαφέροι, σταθμὸν ἂν ἐπὶ μεγέθει τὴν φύσιν ἔχειν. οὐ μὴν ἀλλʼ ἔν γε τοῖς μικτοῖς κουφότερον ἂν εἶναι τὸ πλέον ἔχον κενὸν, βαρύτερον δὲ τὸ ἔλαττον. ἐν ἐνίοις μὲν οὕτως εἴρηκεν. ἐν ἄλλοις δὲ κοῦφον εἶναί φησιν ἁπλῶς τὸ λεπτόν. παραπλησίως δὲ καὶ περὶ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ. σκληρὸν μὲν γὰρ εἶναι τὸ πυκνὸν, μαλακὸν δὲ τὸ μανὸν, καὶ τὸ μᾶλλόν τε καὶ ἧττον καὶ μάλιστα κατὰ λόγον. διαφέρειν δʼ ἔτι τὴν θέσιν καὶ τὴν ἐναπόλειψιν τῶν κενῶν τοῦ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ καὶ βαρέος καὶ κούφου. διὸ σκληρότερον μὲν εἶναι σίδηρον βαρύτερον δὲ μόλυβδον· τὸν μὲν γὰρ σίδηρον ἀνωμάλως συγκεῖσθαι καὶ τὸ κενὸν ἔχειν πολλαχῆ καὶ κατὰ μεγάλα πεπυκνῶσθαι
s23ve kimi yerlerde yoğunlaşmıştır, ama genel olarak daha çok boşluk taşır. Kurşun ise daha az boşluk taşır ve her yanda düzgün ve aynı biçimde kurulmuştur; bu yüzden demirden daha ağır ama daha yumuşaktır. Ağır ve hafif, sert ve yumuşak hakkındaki belirlemeleri bunlardır. Öteki duyulur şeylerin hiçbirinin bir tabiatı yoktur; hepsi, başkalaşan hissin hâlleridir ve görüntü bu başkalaşmadan doğar. Soğuğun ve sıcağın da bir tabiatı yoktur; şekil değişip yer değiştirdiğinde bizdeki başkalaşmayı da meydana getirir. Çünkü toplu hâlde bulunan şey her birimizde ağır basar, küçük parçalara dağılmış olan ise hissedilmez. Bunların tabiatça var olmadığının kanıtı, bütün hayvanlara aynı görünmemeleridir: bize tatlı gelen bazılarına acı, bazılarına ekşi, bazılarına keskin, bazılarına buruk gelir; ötekiler de böyledir. Ayrıca insanların kendileri de karışımları ve yaşadıkları hâller bakımından yaşa göre değişir; bu da görüntünün sebebinin [bedenin] durumu olduğunu açıkça gösterir. Duyulur şeyler hakkında genel olarak böyle düşünmek gerektiğini söyler. Bununla birlikte, ötekiler gibi bunları da şekillere bağlar; ama hepsinin biçimini vermez, daha çok tatların ve renklerin biçimini verir; bunlardan da, görüntüyü insana göre ele alarak, tatlarla ilgili olanları daha titizlikle belirler. Ekşi tat şekilce köşeli, çok kıvrımlı, küçük ve incedir. Keskinliği sayesinde çabucak her yana sızar; pürüzlü ve köşeli olduğundan [bedeni] toplar ve büzer; bu yüzden bedende boşluklar meydana getirerek onu ısıtır da; çünkü en çok ısınan, en çok boşluk taşıyandır. Tatlı tat, pek küçük olmayan yuvarlak şekillerden oluşur; bu yüzden bedeni bütünüyle gevşetir, ama zorla ve çabucak her yere ulaşarak değil.
καὶ κατὰ ἔνια, ἀπλῶς δὲ πλέον ἔχειν κενόν. τὸν δὲ μόλυβδον ἔλαττον ἔχοντα κενὸν ὁμαλῶς συγκεῖσθαι κατὰ πᾶν ὁμοίως, διὸ βαρύτερον μὲν μαλακώτερον δʼ εἶναι τοῦ σιδήρου. περὶ μὲν βαρέος καὶ κούφου καὶ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ ἐν τούτοις ἀφορίζει. τῶν δʼ ἄλλων αἰσθήσεων οὐδενὸς εἶναι φύσιν ἀλλὰ πάντα πάθη τῆς αἰσθήσεως ἀλλοιουμένης ἐξ ἧς γίνεσθαι τὴν φαντασίαν. οὐδὲ γὰρ τοῦ ψυχροῦ καὶ τοῦ θερμοῦ φύσιν ὑπάρχειν ἀλλὰ τὸ σχῆμα μεταπίπτον ἐργάζεσθαι καὶ τὴν ἡμετέραν ἀλλοίωσιν· ὅτι γὰρ ἂν ἄθρουν ᾖ τοῦτʼ ἐνισχύειν ἑκάστῳ, τὸ δʼ εἰς μικρὰ διανενεμημένον ἀναίσθητον εἶναι. σημεῖον δὲ ὡς οὐκ εἰσὶ φύσει τὸ μὴ ταὐτὰ πᾶσι φαίνεσθαι τοῖς ζώοις ἀλλʼ ὃ ἡμῖν γλυκὺ τοῦτ᾿ ἄλλοις πικρὸν καὶ ἑτέροις ὀξὺ καὶ ἄλλοις δριμὺ τοῖς δὲ στρυφνὸν, καὶ τὰ ἄλλα δὲ ὡσαύτως. ἔτι δʼ αὐτοὺς μεταβάλλειν τῇ κράσει καὶ τὰ πάθη κατὰ τὰς ἡλικίας· καὶ φανερὸν ὡς ἡ διάθεσις αἰτία τῆς φαντασίας. ἀπλῶς μὲν οὖν περὶ τῶν αἰσθητῶν οὕτως δεῖν ὑπολαμβάνειν. οὐ μὴν ἀλλʼ ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα καὶ ταῦτα ἀνατίθησι τοῖς σχήμασι· πλὴν οὐχ ἀπάντων ἀποδίδωσι τὰς μορφὰς ἀλλὰ μᾶλλον τῶν χυλῶν καὶ τῶν χρωμάτων, καὶ τούτων ἀκριβέστερον διορίζει τὰ περὶ τούς χυλούς ἀναφέρων τὴν φαντασίαν πρὸς ἄνθρωπον. τὸν μὲν οὖν ὀξὺν εἶναι τῷ σχήματι γωνιοειδῆ τε καὶ πολυκαμπῆ καὶ μικρὸν καὶ λεπτόν. διὰ γὰρ τὴν δριμύτητα ταχὺ καὶ πάντη διαδύνεσθαι, τραχὺν δʼ ὄντα καὶ γωνιοειδῆ συνάγειν καὶ συσπᾷν, διὸ καὶ θερμαίνειν τὸ σῶμα κενότητας ἐμποιοῦντα· μάλιστα γὰρ θερμαίνεσθαι τὸ πλεῖστον ἔχον κενόν. τὸν δὲ γλυκὺν ἐκ περιφερῶν συγκεῖσθαι σχημάτων οὐκ ἄγαν μικρῶν, διὸ καὶ διαχεῖν ὅλως τὸ σῶμα καὶ οὐ βιαίως καὶ οὐ ταχὺ πάντα περαίνειν· τούς δʼ ἄλλους
s24Öteki şekilleri ise karıştırır, çünkü içeri sızarken onları yerlerinden oynatır ve nemlendirir; nemlenip düzenlerinden çıkan şeyler de karına akar, çünkü en çok boşluk orada bulunduğundan en kolay geçit odur. Buruk tat büyük, çok köşeli ve hemen hiç yuvarlaklığı olmayan şekillerden oluşur; bunlar bedene girince damarcıkları sıvayıp tıkar ve akmalarını engeller; bu yüzden ishali de keser. Acı tat küçük, düzgün ve yuvarlak şekillerden oluşur, ama bu yuvarlaklık kıvrımlar da taşır; bu yüzden yapışkan ve tutkalımsıdır. Tuzlu tat büyük ve yuvarlak olmayan, bazılarında ise çarpık şekillerden oluşur; bu yüzden çok kıvrımlı da değildir. Çarpık derken birbirine geçen ve dolanan şekilleri kasteder. Büyüktür, çünkü tuzluluk yüzeyde toplanır; şekiller küçük olsaydı, çevredekilerle çarpışarak bütüne karışırdı. Yuvarlak değildir, çünkü tuzlu pürüzlü, yuvarlak ise düzgündür. Çarpıktır, ama [yuvarlaklar gibi] birbirine sıvanıp kapanmaz; bu yüzden ufalanır. Keskin tat küçük, yuvarlak ve köşelidir, ama çarpık değildir. Çünkü keskin tat pürüzlülüğü sayesinde çok köşelidir; küçük, yuvarlak ve köşeli olduğu için de ısıtır ve gevşetir; köşeli olan da zaten böyledir. … Her birinin öteki etkilerini de aynı şekilde şekillere bağlayarak açıklar. Şekillerin hiçbiri arı ve ötekilerle karışmamış değildir; her tatta birçok şekil bulunur, aynı tat düzgünden, pürüzlüden, yuvarlaktan, sivriden ve geri kalanlardan pay taşır. Hangisi en çok bulunuyorsa, o hem his üzerinde hem etkisi bakımından ağır basar. Ayrıca girdiği bedenin nasıl bir meleke içinde olduğu da az fark etmez. Bu yüzden aynı şey bazen zıt hâller, zıt şeyler de bazen
ταράττειν ὅτι διαδύνων πλανᾷ τὰ ἄλλα καὶ ὑγραίνει· ὑγραινόμενα δὲ καὶ ἐκ τῆς τάξεως κινούμενα συρρεῖν εἰς τὴν κοιλίαν· ταύτην γὰρ εὐπορώτατον εἶναι διὰ τὸ ταύτῃ πλεῖστον εἶναι κενόν. τὸν δὲ στρυφνὸν ἐκ μεγάλων σχημάτων καὶ πολυγωνίων καὶ περιφερὲς ἥκιστ᾿ ἐχόντων· ταῦτα γὰρ ὅταν εἰς τὰ σώματα ἔλθῃ ἐπιτυφλοῦν ἐμπλάττοντα τὰ φλεβία καὶ κωλύειν συρρεῖν, διὸ καὶ τὰς κοιλίας ἱστάναι. τὸν δὲ πικρὸν ἐκ μικρῶν καὶ λείων καὶ περιφερῶν τὴν περιφέρειαν εἰληχότα καὶ καμπὰς ἔχουσαν, διὸ καὶ γλίσχρον καὶ κολλώδη. ἁλμυρὸν δὲ τὸ ἐκ μεγάλων καὶ οὐ περιφερῶν ἀλλʼ ἐπʼ ἐνίων μὲν σκαληνῶν διὸ οὐδὲ πολυκαμπῶν. βούλεται δὲ σκαληνὰ λέγειν ἅπερ παράλλαξιν ἔχει πρὸς ἄλληλα καὶ συμπλοκήν. μεγάλων μὲν ὅτι ἡ ἁλμυρὶς ἐπιπολάζει· μικρὰ γὰρ ὄντα καὶ τυπτόμενα τοῖς περιέχουσι μίγνυσθαι ἄν ἐν τῷ παντί· οὐ περιφερῶν δὲ ὅτι τὸ μὲν ἁλμυρὸν τραχὺ τὸ δὲ περιφερὲς λεῖον· [οὐ] σκαληνὸν δὲ διὰ τὸ μὴ περιπλάττεσθαι, διὸ ψαφαρὸν εἶναι. τὸν δὲ δριμὺν μικρὸν καὶ περιφερῆ καὶ γωνιοειδῆ, σκαληνὸν δὲ οὐκ ἔχειν. τὸν μὲν γὰρ δριμὺν πολυγώνιον ποιεῖν τῇ τραχύτητι, θερμαίνειν καὶ διαχεῖν διὰ τὸ μικρὸν εἶναι καὶ περιφερῆ καὶ γωνιοειδῆ· καὶ γὰρ τὸ γωνιοειδὲς εἶναι τοιοῦτον. … ὡσαύτως δὲ καὶ τὰς ἄλλας ἑκάστου δυνάμεις ἀποδίδωσιν ἀνάγων εἰς τὰ σχήματα. ἀπάντων δὲ τῶν σχημάτων οὐδὲν ἀκέραιον εἶναι καὶ ἀμιγὲς τοῖς ἄλλοις ἀλλʼ ἐν ἑκάστῳ πολλὰ εἶναι καὶ τὸν αὐτὸν ἔχειν λείου καὶ τραχέος καὶ περιφεροῦς καὶ ὀξέος καὶ τῶν λοιπῶν. οὗ δʼ ἂν ἐνῇ πλεῖστον τοῦτο μάλιστα ἐνισχύειν πρός τε τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν δύναμιν. ἔτι δὲ εἰς ὁποίαν ἔξιν ἂν εἰσέλθῃ διαφέρειν οὐκ ὀλίγον. καὶ διὰ τοῦτο τὸ αὐτὸ τἀναντία, καὶ τἀναντία
s25aynı hâli meydana getirir. Tatlar hakkındaki belirlemeleri böyledir. İlk olarak, bütün şeylerin sebeplerini aynı biçimde açıklamaması tuhaf görünebilir: ağırı ve hafifi, yumuşağı ve serti büyüklük ve küçüklükle, seyreklik ve yoğunlukla; sıcağı, soğuğu ve ötekileri ise şekillerle açıklar. İkincisi, ağıra ve hafife, serte ve yumuşağa kendi başlarına bir tabiat yükler — çünkü büyüklük ve küçüklük, yoğunluk ve seyreklik başka bir şeye göre değildir —, sıcağı, soğuğu ve ötekileri ise hisse göre sayar; üstelik sıcağın şeklinin küresel olduğunu sık sık söylediği hâlde. Genel olarak en büyük ve bütün bunlara ortak olan çelişki, onları bir yandan hissin hâlleri sayıp öte yandan şekillerle belirlemesidir; bir de aynı şeyin kimine acı, kimine tatlı, kimine başka bir şey görünmesi. Çünkü ne şekil bir hâl olabilir ne de aynı şekil kimine küresel kimine başka türlü olabilir. Kendisinin dediği gibi [aynı şey] kimine tatlı kimine acıysa … biçimler de bizim melekelerimize göre değişmez. Genel olarak şekil kendi başına vardır; tatlı ise, genel olarak duyulur olan gibi, kendisinin de dediği gibi başka bir şeye göre ve başka şeylerde vardır. Aynı şeyleri hissedenlerin hepsine aynı şeyin göründüğünü kabul edip bunların hakikatini sınaması da tuhaftır; üstelik daha önce farklı durumda olanlara farklı şeyler göründüğünü, bir de hiç kimsenin hakikate ötekinden daha çok ulaşmadığını söylemişken. Oysa daha iyinin daha kötüden, sağlıklının hastadan daha çok ulaşması akla yatkındır, çünkü o daha çok tabiata uygundur. Ayrıca duyulur şeyler herkese aynı görünmedikleri için bir tabiatları yoksa, hayvanların ve öteki cisimlerin de bir tabiatı olmadığı açıktır; çünkü bunlar hakkında da insanlar aynı görüşte değildir. Gerçi tatlı ve acı herkeste aynı yollarla meydana gelmese de,
τὸ αὐτὸ πάθος ποιεῖν ἐνίοτε. καὶ περὶ μὲν τῶν χυλῶν οὕτως ἀφώρικεν· ἄτοπον δʼ ἂν φανείη πρῶτον μὲν τὸ μὴ πάντων ὁμοίως ἀποδοῦναι τὰς αἰτίας ἀλλὰ βαρὺ μὲν καὶ κοῦφον καὶ μαλακὸν καὶ σκληρὸν καὶ μεγέθει καὶ σμικρότητι καὶ τῷ μανῷ καὶ πυκνῷ, θερμὸν δὲ καὶ ψυχρὸν καὶ τὰ ἄλλα τοῖς σχήμασιν. ἔπειτα βαρέος μὲν καὶ κούφου καὶ σκληροῦ καὶ μαλακοῦ καθʼ αὑτὰ ποιεῖν φύσεις· μέγεθος μὲν γὰρ καὶ σμικρότης καὶ τὸ πυκνὸν καὶ τὸ μανὸν οὐ πρὸς ἕτερόν ἐστι· θερμῶν δὲ καὶ ψυχρῶν καὶ τῶν ἄλλων πρὸς τὴν αἴσθησιν, καὶ ταῦτα πολλάκις λέγοντα διότι τοῦ χυμοῦ τὸ σχῆμα σφαιροειδές. ὅλως δὲ μέγιστον ἐναντίωμα καὶ κοινὸν ἐπὶ πάντων ἅμα μὲν πάθη ποιεῖν τῆς αἰσθήσεως ἅμα δὲ τοῖς σχήμασι διορίζειν· καὶ τὸ αὐτὸ φαίνεσθαι τοῖς μὲν πικρὸν τοῖς δὲ γλυκὺ τοῖς δʼ ἄλλο· οὐχ οἷόν τε γὰρ τὸ σχῆμα πάθος εἶναι οὔτε ταὐτὸ τοῖς μὲν σφαιροειδὲς τοῖς δʼ ἄλλως. ἀνάγκη δʼ εἴπερ ὡς εἶπε τοῖς μὲν γλυκὺ τοῖς δὲ πικρὸν […] οὐδὲ κατὰ τὰς ἡμετέρας ἔξεις μεταβάλλειν τὰς μορφάς. ἀπλῶς δὲ τὸ μὲν σχῆμα καθʼ αὑτό ἐστι, τὸ δὲ γλυκὺ καὶ ὅλως τὸ αἰσθητὸν πρὸς ἄλλο καὶ ἐν ἄλλοις ὥς φησιν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ πᾶσιν ἀξιοῦν ταὐτὸ φαίνεσθαι τῶν αὐτῶν αἰσθανομένοις καὶ τούτων τὴν ἀλήθειαν ἐλέγχειν, καὶ ταῦτα εἰρηκότα πρότερον τὸ τοῖς ἀνομοίως διακειμένοις ἀνόμοια φαίνεσθαι καὶ πάλιν τὸ μηθὲν μᾶλλον ἕτερον ἑτέρου τυγχάνειν τῆς ἀληθείας. εἰκὸς γὰρ τὸ βέλτιον τοῦ χείρονος καὶ τὸ ὑγιαῖνον τοῦ κάμνοντος· κατὰ φύσιν γὰρ μᾶλλον. ἔτι δὲ εἴπερ μή ἐστι φύσις τῶν αἰσθητῶν διὰ τὸ μὴ ταὐτὰ πᾶσι φαίνεσθαι, δῆλον ὡς οὐδὲ τῶν ζώων οὐδὲ τῶν ἄλλων σωμάτων· οὐδὲ γὰρ περὶ τούτων ὁμοδοξοῦσι. καίτοι εἰ μὴ καὶ διὰ τῶν αὐτῶν γίνεται πᾶσι τὸ γλυκὺ καὶ τὸ πικρὸν,
s26acının ve tatlının tabiatı herkese aynı görünür. Kendisi de buna tanıklık ediyor gibidir: bize acı gelen başkalarına nasıl tatlı ve buruk gelebilirdi, eğer bunların belirli bir tabiatı olmasaydı? Bunu, her şeyin gerçekte meydana geldiğini ve var olduğunu … ama bizim ancak küçük bir anlayış payına sahip olduğumuzu söylediği yerde daha da açık hâle getirir. Dolayısıyla bu sözler yüzünden de duyulur şeylere bir tabiat tanımaması çelişkili görünebilir. Ayrıca, daha önce de söylendiği gibi, öteki şeylerinki gibi bunların ousiasını da şekille açıklarken bunların bir tabiatı olmadığını söylemesi de öyle. Çünkü sebep aynı olduğuna göre ya hiçbir şeyin tabiatı yoktur ya da bunların da vardır. Ayrıca ilke saydıkları sıcağın ve soğuğun bir tabiatı olması akla yatkındır; bunların varsa ötekilerin de vardır. Oysa o, sertin, yumuşağın, ağırın ve hafifin ousiasını belirler — bunların da en az ötekiler kadar bize göre söylendiği kabul edilmişti —, sıcağın, soğuğun ve ötekilerin hiçbirininkini belirlemez. Gerçi ağırı ve hafifi büyüklüklerle belirlediğinde, bütün basit şeylerin biçim bakımından aynı tarifi taşıması zorunlu olur; öyleyse hepsi tek bir maddeden ve aynı tabiattan olur. Ama bu konularda, düşünmeyi tamamen başkalaşmaya göre açıklayanları izlemiş görünüyor; bu da en eski görüştür. Çünkü bütün eskiler, şairler de bilgeler de, düşünmeyi [bedenin] durumuna göre açıklarlar. Tatların her birine, hâllerimizdeki etkisine benzeterek bir şekil verir. Oysa bunun yalnız tatlardan değil, his organlarından da çıkması gerekirdi, hele de bunlar onların hâlleriyse. Çünkü her küresel şekil ya da öteki şekiller aynı etkiye sahip değildir; dolayısıyla alttaki madde bakımından da belirlemek gerekirdi: benzerlerden mi yoksa her ikisinden mi oluşmaktadır, hislerin başkalaşması nasıl olur?
ἀλλʼ ἣ γε φύσις τοῦ πικροῦ καὶ τοῦ γλυκέος ἡ αὐτὴ φαίνεται πᾶσιν. ὅπερ καὶ αὐτὸς ἂν δόξειεν ἐπιμαρτυρεῖν. πῶς γὰρ ἂν τὸ ἡμῖν πικρὸν ἄλλοις ἦν γλυκὺ καὶ στρυφνὸν εἰ μή τις ἦν ὡρισμένη φύσις αὐτῶν. ἔτι δὲ ποιεῖ σαφέστερον ἐν οἷς φησὶ γίνεσθαι μὲν ἕκαστον καὶ εἶναι κατʼ ἀλήθειαν … ἰδίως δὲ ἐπὶ μικροῦ μοῖραν ἔχειν συνέσεως. ὥστε διά τε τούτων ἐναντίον ἂν φανείη τὸ μὴ ποιεῖν φύσιν τινὰ τῶν αἰσθητῶν, καὶ πρὸς τούτοις ὅπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον, ὅταν σχῆμα μὲν ἀποδιδῷ τῆς οὐσίας ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων μὴ εἶναι δὲ λέγῃ φύσιν· ἢ γὰρ οὐδενὸς ὅλως ἢ καὶ τούτων ἔσται τῆς αὐτῆς γε ὑπαρχούσης αἰτίας. ἔτι δὲ τὸ θερμόν τε καὶ ψυχρὸν ἅπερ ἀρχὰς τιθέασιν εἰκὸς ἔχειν τινὰ φύσιν, εἰ δὲ ταῦτα καὶ τὰ ἄλλα. νῦν δὲ σκληροῦ μὲν καὶ μαλακοῦ καὶ βαρέος καὶ κούφου ποιεῖ τὴν οὐσίαν, ἅπερ οὐχ ἧττον ἔδοξε λέγεσθαι πρὸς ἡμᾶς, θερμοῦ δὲ καὶ ψυχροῦ καὶ τῶν ἄλλων οὐδενός. καίτοι τό γε βαρὺ καὶ κοῦφον ὅταν διορίζῃ τοῖς μεγέθεσιν ἀνάγκη τὰ ἀπλᾶ πάντα τὸν αὐτὸν ἔχειν ὅρον τῆς μορφῆς, ὥστε μιᾶς τινος ἂν ὕλης εἴη καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἔοικε συνηκολουθηκέναι τοῖς ποιοῦσιν ὅλως τὸ φρονεῖν κατὰ τὴν ἀλλοίωσιν, ἥπερ ἐστὶν ἀρχαιοτάτη δόξα. πάντες γὰρ οἱ παλαιοὶ καὶ οἱ ποιηταὶ καὶ σοφοὶ κατὰ τὴν διάθεσιν ἀποδιδόασι τὸ φρονεῖν. τῶν δὲ χυλῶν ἑκάστῳ τὸ σχῆμα ἀποδίδωσι πρὸς τὴν δύναμιν ἀφομοιῶν τὴν ἐν τοῖς πάθεσιν· ὅπερ οὐ μόνον ἐξ ἐκείνων ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν αἰσθητηρίων ἔδει συμβαίνειν ἄλλως τε καὶ πάθη τούτων ἐστίν. οὐ γὰρ πᾶν τὸ σφαιροειδὲς οὐδὲ τὰ ἄλλα σχήματα τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν, ὥστε καὶ κατὰ τὸ ὑποκείμενον ἔδει διορίζειν πότερον ἐξ ὁμοίων ἢ ἐξ ἀμφοῖν ἐστί, καὶ πῶς ἡ τῶν αἰσθήσεων ἀλλοίωσις γίνεται,
s27Ayrıca dokunmayla algılanan bütün şeyler için de aynı şekilde açıklama yapmak, yalnız tatmayla ilgili olanlarla yetinmemek gerekirdi. Ama bunlar ya tatlardan bir bakıma farklıdır, ki bu farkı ayırmak gerekirdi; ya da aynı biçimde söylenebilecekken ihmal edilmiştir. Renklerden dördünün basit olduğunu söyler. Beyaz düzgün olandır; çünkü pürüzlü olmayan, gölge düşürmeyen ve içinden geçilmesi zor olmayan her şey parlaktır. Parlak şeylerin delikleri de düz ve saydam olmalıdır. Beyazların sert olanları, deniz kabuklarının iç tabakası gibi böyle şekillerden oluşur; çünkü böylece gölgesiz, parlak ve geçitleri düz olur. Ufalanan ve kolay kırılan beyazlar ise birbirlerine göre eğik konumlanmış yuvarlak şekillerden oluşur; ikişer ikişer birleşmeleri de bütün düzenleri de olabildiğince benzerdir. Böyle olunca ufalanırlar, çünkü birleşmeleri küçük bir alandadır; kolay kırılırlar, çünkü benzer biçimde dizilmişlerdir; gölgesizdirler, çünkü düzgün ve yassıdırlar. Bazı şeylerin ötekilerden daha beyaz olması, söz konusu şekillerin daha tam ve daha karışmamış olmasından, düzenlerinin ve konumlarının da söylenene daha çok uymasındandır. Beyaz böyle şekillerden oluşur. Siyah ise bunların zıttı olan şekillerden, pürüzlü, çarpık ve birbirine benzemeyen şekillerden oluşur; çünkü böylece gölge düşürür, geçitleri de düz ve kolay geçilir olmaz. Ayrıca akıntıları ağır ve karışıktır; çünkü akıntının nasıl olduğu da görüntü bakımından fark yaratır; görüntü de havanın [içeride] kapalı kalması yüzünden başka türlü olur. Kırmızı, sıcağın oluştuğu türden şekillerden, yalnız daha büyüklerinden oluşur. Çünkü şekiller benzer olduğu hâlde birleşimler daha büyükse renk daha kırmızı olur. Kırmızının böyle şekillerden oluştuğunun kanıtı şudur: biz de ısınınca kızarırız; ateşte kızdırılan öteki şeyler de ateşimsi bir şey taşıdıkça kızarır. Büyük şekillerden oluşan şeyler daha kırmızıdır:
καὶ πρὸς τούτοις ὁμοίως ἐπὶ πάντων ἀποδοῦναι τῶν διὰ τῆς ἁφῆς καὶ μὴ μόνον τὰ περὶ γεῦσιν. ἀλλὰ καὶ ταῦτα μὲν ἤτοι διαφοράν τινα ἔχει πρὸς τούς χυλοὺς ἣν ἔδει διελεῖν, ἢ καὶ παρεῖται δυνατὸν ὂν ὁμοίως εἰπεῖν. τῶν δὲ χρωμάτων ἁπλᾶ μὲν λέγει τέτταρα. λευκὸν μὲν οὖν εἶναι τὸ λεῖον. ὃ γὰρ ἂν μὴ τραχὺ μηδʼ ἐπισκιάζῃ μηδὲ δυσδίοδον ᾖ τοιοῦτον πᾶν λαμπρὸν εἶναι. δεῖ δὲ καὶ εὐθύτρυπα καὶ διαυγῆ τὰ λαμπρὰ εἶναι. τὰ μὲν οὖν σκληρὰ τῶν λευκῶν ἐκ τοιούτων σχημάτων συγκεῖσθαι οἷον ἡ ἐντὸς πλὰξ τῶν κογχυλίων· οὕτω γὰρ ἂν ἄσκια καὶ εὐαγῆ καὶ εὐθύπορα εἶναι. τὰ δὲ ψαθυρὰ καὶ εὔθρυπτα ἐκ περιφερῶν μὲν λοξῶν τῇ θέσει πρὸς ἄλληλα· καὶ τὰς δύο συζεύξεις τήν τ᾿ ὅλην τάξιν ἔχειν ὅτι μάλιστα ὁμοίαν. τοιούτων δʼ ὄντων ψαθυρὰ μὲν εἶναι διότι κατὰ μικρὸν ἡ σύναψις· εὔθρυπτα δὲ ὅτι ὁμοίως κεῖνται· ἄσκια δὲ διότι λεῖα καὶ πλατέα· λευκότερα δʼ ἄλλα ἄλλων τῷ τὰ σχήματα τὰ εἰρημένα καὶ ἀκριβέστερα καὶ ἀμιγέστερα εἶναι καὶ τὴν τάξιν καὶ τὴν θέσιν ἔχειν μᾶλλον τὴν εἰρημένην. τὸ μὲν οὖν λευκὸν ἐκ τοιούτων εἶναι σχημάτων. τὸ δὲ μέλαν ἐκ τῶν ἐναντίων ἐκ τραχέων καὶ σκαληνῶν καὶ ἀνομοίων· οὕτω γὰρ ἂν σκιάζειν καὶ οὐκ εὐθεῖς εἶναι τοὺς πόρους οὐδʼ εὐδιόδους. ἔτι δὲ τὰς ἀπορροίας νωθεῖς καὶ ταραχώδεις· διαφέρειν γάρ τι καὶ τὴν ἀπορροὴν τῷ ποιὰν εἶναι πρὸς τὴν φαντασίαν ἣν γίνεσθαι διὰ τὴν ἐναπόληψιν τοῦ ἀέρος ἀλλοίαν. ἐρυθρὸν δʼ ἐξ οἵωνπερ τὸ θερμὸν, πλὴν ἐκ μειζόνων. ἐὰν γὰρ αἱ συγκρίσεις ὦσι μείζους ὁμοίων ὄντων τῶν σχημάτων μᾶλλον ἐρυθρὸν εἶναι. σημεῖον δʼ ὅτι ἐκ τοιούτων τὸ ἐρυθρόν· ἡμᾶς τε γὰρ θερμαινομένους ἐρυθραίνεσθαι καὶ τὰ ἄλλα τὰ πυρούμενα μέχρις ἂν οὗ ἔχῃ τὸ τοῦ πυροειδοῦς. ἐρυθρότερα δὲ τὰ ἐκ μεγάλων
s28örneğin alev ve yaş odunun kömürü, kuru odununkinden daha kırmızıdır. Demir ve ateşte kızdırılan öteki şeyler de öyle: en parlak olanlar en çok ve en ince ateşi taşıyanlar, daha kırmızı olanlar ise daha kalın ve daha az ateş taşıyanlardır. Bu yüzden daha kırmızı olanlar daha az sıcaktır, çünkü sıcak olan incedir. Yeşil ise katı ile boşluktan oluşur; … rengi bu ikisinin konumuna ve düzenine bağlıdır. Basit renkler bu şekillerden oluşur; her biri, ne kadar karışmamış şekillerden oluşursa o kadar arıdır. Öteki renkler ise bunların karışımından doğar: örneğin altın rengi, tunç rengi ve bu türden her renk beyazdan ve kırmızıdan oluşur; parlaklığını beyazdan, kırmızımsılığını kırmızıdan alır, çünkü karışımda kırmızı beyazın boşluklarına düşer. Bunlara yeşil eklenirse en güzel renk doğar; ama yeşilin birleşimleri küçük olmalıdır, çünkü beyaz ile kırmızı böyle dizildiğinde büyük birleşimler mümkün değildir. Renkler, [her birinden] daha çok ya da daha az alınmasına göre birbirinden farklı olur. Mor beyazdan, siyahtan ve kırmızıdan oluşur: kırmızının payı en büyük, siyahınki küçük, beyazınki ortadır; bu yüzden hisse hoş görünür. İçinde siyah ve kırmızı bulunduğu göze açıktır; beyazın bulunduğunu ise parlaklığı ve saydamlığı gösterir, çünkü beyazı meydana getiren bunlardır. Çivit rengi çok koyu siyahtan ve yeşilden oluşur, ama siyahın payı daha büyüktür. Pırasa yeşili mordan ve çivitten, ya da yeşilden ve morumsudan oluşur; çünkü kükürt rengi böyledir ve parlaktan pay alır. Lacivert çivitten ve ateşimsi bir renkten oluşur; şekilleri yuvarlak
ὄντα σχημάτων οἷον τὴν φλόγα καὶ τὸν ἄνθρακα τῶν χλωρῶν ξύλων ἢ τῶν αὔων. καὶ τὸν σίδηρον δὲ καὶ τὰ ἄλλα τὰ πυρούμενα· λαμπρότατα μὲν γὰρ εἶναι τὰ πλεῖστον ἔχοντα καὶ λεπτότατον πῦρ, ἐρυθρότερα δὲ τὰ παχύτερον καὶ ἔλαττον. διὸ καὶ ἧττον εἶναι θερμὰ τὰ ἐρυθρότερα· θερμὸν μὲν γὰρ τὸ λεπτόν. τὸ δὲ χλωρὸν ἐκ τοῦ στερεοῦ καὶ τοῦ κενοῦ συνεστάναι […] μεγάλων ἐξ ἀμφοῖν τῇ θέσει καὶ τῇ τάξει αὐτῶν τὴν χρόαν. τὰ μὲν οὖν ἁπλᾶ χρώματα τούτοις κεχρῆσθαι τοῖς σχήμασιν· ἕκαστον δὲ καθαρώτερον ὅσῳ ἂν ἐξ ἀμιγεστέρων ᾖ τὰ δὲ ἄλλα κατὰ τὴν τούτων μίξιν· οἷον τὸ μὲν χρυσοειδὲς καὶ τὸ τοῦ χαλκοῦ καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον ἐκ τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ ἐρυθροῦ· τὸ μὲν γὰρ λαμπρὸν ἔχειν ἐκ τοῦ λευκοῦ, τὸ δὲ ὑπέρυθρον ἀπὸ τοῦ ἐρυθροῦ· πίπτειν γὰρ εἰς τὰ κενὰ τοῦ λευκοῦ τῇ μίξει τὸ ἐρυθρόν. ἐὰν δὲ προστεθῇ τούτοις τὸ χλωρὸν γίνεσθαι τὸ κάλλιστον χρῶμα, δεῖν δὲ μικρὰς τοῦ χλωροῦ τὰς συγκρίσεις εἶναι· μεγάλας γὰρ οὐχ οἷόν τε συγκειμένων οὕτω τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ ἐρυθροῦ. διαφόρους δʼ ἔσεσθαι τὰς χρόας τῷ πλέον καὶ ἔλαττον λαμβάνειν. τὸ δὲ πορφυροῦν ἐκ λευκοῦ καὶ μέλανος καὶ ἐρυθροῦ, πλείστην μὲν μοῖραν ἔχοντος τοῦ ἐρυθροῦ, μικρὰν δὲ τοῦ μέλανος μέσην δὲ τοῦ λευκοῦ, διὸ καὶ ἡδὺ φαίνεσθαι πρὸς τὴν αἴσθησιν. ὅτι μὲν οὖν τὸ μέλαν καὶ τὸ ἐρυθρὸν αὐτῷ ἐνυπάρχει φανερὸν εἶναι τῇ ὄψει, διότι δὲ τὸ λευκὸν τὸ λαμπρὸν καὶ διαυγὲς σημαίνειν, ταῦτα γὰρ ποιεῖν τὸ λευκόν. τὴν δʼ ἴσατιν ἐκ μέλανος σφόδρα καὶ χλωροῦ, πλείω δὲ μοῖραν ἔχειν τοῦ μέλανος· τὸ δὲ πράσινον ἐκ πορφυροῦ καὶ τῆς ἰσάτιδος, ἢ ἐκ χλωροῦ καὶ πορφυροειδοῦς. τὸ γὰρ θεῖον εἶναι τοιοῦτον καὶ μετέχειν τοῦ λαμπροῦ. τὸ δὲ κυανοῦν ἐξ ἰσάτιδος καὶ πυρώδους, σχημάτων δὲ περιφερῶν
s29ve iğnemsidir ki siyahın içinde bir parıltı bulunsun. Ceviz rengi yeşilden ve laciverdimsiden oluşur; daha çok yeşil karışırsa alev rengi doğar, çünkü gölgesiz olan da siyah renkli olan da dışarıda kalır. Kırmızı da beyazla karışınca kara değil, parlak bir yeşil meydana getirir hemen hemen; bu yüzden filizlenen bitkiler, ısınıp yayılmadan önce ilk başta yeşildir. Sayıca bu kadar renkten söz eder; ama kimi rengi eksiltip kimini ekleyerek, kiminden az kiminden çok karıştırarak elde edilen karışımlara göre renklerin de tatların da sonsuz olduğunu söyler; çünkü biri ötekine hiç benzemeyecektir.
καὶ βελονοειδῶν ὅπως τὸ στίλβον τῷ μέλανι ἐνῇ. τὸ δὲ καρύῖνον ἐκ χλωροῦ καὶ κυανοειδοῦς· ἐὰν δὲ ⟨πλέον⟩ χλωρὸν μιχθῇ φλογοειδὲς γίνεσθαι, τὸ γὰρ ἄσκιον καὶ μελανόχρων ἐξείργεσθαι. σχεδὸν δὲ καὶ τὸ ἐρυθρὸν τῷ λευκῷ μιχθὲν χλωρὸν ποιεῖν εὐαγὲς καὶ οὐ μέλαν· διὸ καὶ τὰ φυόμενα χλωρὰ τὸ πρῶτον εἶναι πρὸ τοῦ θερμανθῆναι καὶ διαχεῖσθαι. καὶ πλήθει μὲν τοσούτων ἐπιμέμνηται χρωμάτων, ἄπειρα δὲ εἶναι τὰ χρώματα καὶ τοὺς χυλούς κατὰ τὰς μίξεις, ἐάν τις τὰ μὲν ἀφαιρῇ τὰ δὲ προστιθῇ καὶ τῶν μὲν ἔλαττον μίσγῃ τῶν δὲ πλέον. οὐθὲν γὰρ ὅμοιον ἔσεσθαι θάτερον θατέρου.
1.1414. Bölüm
Birincisi, birden çok ilke koyması bir aporia doğurur; çünkü ötekiler yalnız beyazı ve siyahı, bunlar tek basit renkler olduğu için ilke sayarlar. İkincisi, bütün beyazlara tek bir biçim vermeyip sertlere ve ufalananlara ayrı biçim vermesi. Çünkü dokunma bakımından farklı olanların [renklerinin] başka bir sebebi olması akla yatkın değildir; farkın sebebi olarak da şekil değil, daha çok konum gösterilebilir. Çünkü yuvarlak şekiller de, genel olarak bütün şekiller de birbirine gölge düşürebilir. Kanıtı şudur, ki bu kanıtı kendisi de getirir: düzgün şeylerden siyah görünenler, birleşimleri ve düzenleri siyahınkiyle aynı olduğu için öyle görünür; pürüzlülerden beyaz görünenler de öyle. Çünkü bunlar büyük şekillerden oluşur, birleşmeleri de yuvarlak değil mazgal dişleri gibidir; şekillerin biçimleri de …, surlara çıkan rampa ve surların önündeki setler gibi karışıktır; çünkü böyle olan şey gölgesizdir ve parlaklığı engellenmez. Bundan başka, bazı şeylerin beyazının, gölge düşürecek biçimde dizildiğinde siyah olduğunu nasıl söyleyebilir? Genel olarak beyazın değil, daha çok saydamın ve parlağın tabiatını anlatıyor gibidir. Çünkü içinden kolayca görülebilmek ve deliklerinin birbirine çapraz düşmemesi saydama özgüdür. Ayrıca beyazların deliklerinin düz, siyahlarınkinin çapraz olduğunu söylemek, [renk] tabiatının içeri girdiği varsayımına dayanır; oysa görmenin akıntı ve göze yansıma yoluyla olduğunu söylerler. Böyleyse deliklerin birbirinin hizasında mı durduğu yoksa çaprazlaştığı mı ne fark eder? Akıntının bir biçimde boşluktan meydana geldiğini kabul etmek de kolay değildir; dolayısıyla bunun sebebini söylemek gerekir. Çünkü beyazı ışıktan ya da başka bir şeyden meydana getiriyor gibidir; bu yüzden siyah görünmeyi de havanın kalınlığına bağlar. Ayrıca siyahı neye bağladığını anlamak kolay değildir: gölge bir tür siyahtır ve beyazın önünün kapanmasıdır; bu yüzden tabiatça önce gelen beyazdır. Aynı zamanda yalnız gölge düşürmeyi değil, havanın ve içeri giren akıntının kalınlığını, bir de gözün bulanmasını sebep sayar. Bunların kolayca içinden görülememek yüzünden mi olduğunu, yoksa siyahın başka türlü de oluşup oluşamayacağını ve nasıl oluşacağını açıklamaz. Yeşile bir biçim vermeyip onu yalnızca katıdan ve boşluktan yapması da tuhaftır; çünkü bunlar her şeye ortaktır ve [yeşil] herhangi bir şekilden oluşabilir. Ötekilere olduğu gibi ona da kendine has bir şey vermek gerekirdi. Siyah beyazın zıttı olduğu gibi yeşil de kırmızının zıttıysa, ona zıt bir biçim düşer; zıt değilse, ilkeleri zıt yapmaması şaşırtıcıdır, çünkü herkes ilkeleri zıt kabul eder. En çok da şunu titizlikle belirlemesi gerekirdi: renklerden hangileri basittir ve neden bazıları bileşik, bazıları bileşik değildir; çünkü en büyük aporia ilkelerle ilgilidir. Ama bu belki zordur. Gerçi tatlardan da basitleri gösterebilecek biri varsa, en iyi bu adam gösterirdi. Koku hakkında ise ayrıntılı bir belirleme yapmayı bırakmıştır; yalnızca ağır şeylerden akan ince bir şeyin kokuyu meydana getirdiğini söyler. Ama bunun tabiatça ne olduğunu ve neyden etkilendiğini artık eklemez; oysa belki en önemlisi buydu. Demokritos bazı konuları işte böyle geçiştirir.
Πρῶτον μὲν οὖν τὸ πλείους ἀποδοῦναι τὰς ἀρχὰς ἔχει τινὰ ἀπορίαν, οἱ γὰρ ἄλλοι τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν ὡς τούτων ἁπλῶν ὄντων μόνων. ἔπειτα τὸ μὴ πᾶσι τοῖς λευκοῖς μίαν ποιῆσαι τὴν μορφὴν ἀλλʼ ἑτέραν τοῖς σκληροῖς καὶ τοῖς ψαθυροῖς. οὐ γὰρ εἰκὸς ἄλλην αἰτίαν εἶναί τοῖς διαφόροις κατὰ τὴν ἁφὴν, οὐδʼ ἄν εἴποις τὸ σχῆμα αἴτιον εἶναι τῆς διαφορᾶς ἀλλὰ μᾶλλον τὴν θέσιν. ἐνδέχεται γὰρ καὶ τὰ περιφερῆ καὶ ἁπλῶς πάντα ἐπισκιάζειν ἑαυτοῖς. σημεῖον δὲ· καὶ γὰρ αὐτὸς ταύτην φέρει τὴν πίστιν, ὅσα τῶν λείων μέλανα φαίνεται. διὰ γὰρ τὴν σύμφυσιν καὶ τὴν τάξιν ὡς τὴν αὐτὴν ἔχοντα τῷ μέλανι φαίνεσθαι τοιαῦτα. καὶ πάλιν ὅσα λευκὰ τῶν τραχέων. ἐκ μεγάλων γὰρ εἶναι ταῦτα καὶ τὰς συνδέσεις οὐ περιφερεῖς ἀλλὰ πῶροκρόσσας· καὶ τῶν σχημάτων τὰς μορφὰς μιγνυμένας, ὥσπερ […] ἡ ἀνάβασις καὶ τὰ πρὸ τῶν τειχῶν ἔχει σώματα· τοιοῦτον γὰρ ὂν ἄσκιον εἶναι καὶ οὐ κωλύεσθαι τὸ λαμπρόν. πρὸς δὲ τούτοις πῶς λέγει καὶ ἐξ ὧν τὸ λευκὸν ἐνίων γίνεσθαι μέλαν, εἰ τεθείησαν οὕτως ὥστʼ ἐπισκιάζειν; ὅλως δὲ τοῦ διαφανοῦς καὶ τοῦ λαμπροῦ μᾶλλον ἔοικε τὴν φύσιν ἢ τοῦ λευκοῦ λέγειν. τὸ γὰρ εὐδίοπτον εἶναι καὶ μὴ ἐπαλλάττειν τοὺς πόρους τοῦ διαφανοῦς· [ἐπὶ πόσα δὲ λευκὰ τοῦ διαφανοῦς] ἔτι δὲ τὸ μὲν εὐθεῖς εἶναι τῶν λευκῶν τοὺς πόρους, τῶν δὲ μελάνων ἐπαλλάττειν ὡς εἰσιούσης τῆς φύσεως ὑπολαβεῖν ἐστίν, ὁρᾷν δέ φασι διὰ τὴν ἀπορροὴν καὶ τὴν ἔμφασιν τὴν εἰς τὴν ὄψιν· εἰ δὲ τοῦτο ἐστὶ, τί διοίσει τοὺς πόρους κεῖσθαι κατʼ ἀλλήλους ἢ ἐπαλλάττειν; οὐδὲ τὴν ἀπορροὴν ἀπὸ τοῦ κενοῦ πως γίνεσθαι ῥᾴδιον ὑπολαβεῖν· ὥστε λεκτέον τούτου τὴν αἰτίαν. ἔοικε γὰρ ἀπὸ τοῦ φωτὸς ἢ ἀπὸ ἄλλου τινὸς ποιεῖν τὸ λευκόν. διὸ καὶ τὴν παχύτητα τοῦ ἀέρος αἰτιᾶται πρὸς τὸ φαίνεσθαι μέλαν. ἔτι δὲ οἷς τὸ μέλαν ἀποδίδωσι οὐ ῥᾴδιον καταμαθεῖν· ἡ σκιὰ γὰρ μέλαν τι καὶ ἐπιπρόσθησίς ἐστι τοῦ λευκοῦ· διὸ πρῶτον τὸ λευκὸν τὴν φύσιν. ἅμα δὲ οὐ μόνον τὸ ἐπισκιάζειν ἀλλὰ καὶ τὴν παχύτητα τοῦ ἀέρος καὶ τῆς εἰσιούσης ἀπορροῆς αἰτιᾶται καὶ τὴν ταραχὴν τοῦ ὀφθαλμοῦ. πότερον δὲ ταῦτα συμβαίνει διὰ τὸ μὴ εὐδίοπτον ἢ καὶ ἄλλως γίνοιτʼ ἂν καὶ ποίῳ τὸ μέλαν οὐ διασαφεῖ. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ χλωρῶν μὴ ἀποδοῦναι μορφὴν ἀλλὰ μόνον ἐκ τοῦ στερεοῦ καὶ τοῦ κενοῦ ποιεῖν. κοινὰ γὰρ ταὐτά τε πάντων καὶ ἐξ ὁποιωνοῦν ἔσται σχημάτων. χρὴ δʼ ὥσπερ καὶ τοῖς ἄλλοις ἴδιόν τε ποιῆσαι. καὶ εἰ μὲν ἐναντίον τῷ ἐρυθρῷ, καθάπερ τὸ μέλαν τῷ λευκῷ, τὴν ἐναντίαν ἔχει μορφήν· εἰ δʼ εἴη μὴ ἐναντίον αὐτὸ τούτʼ ἄν τις θαυμάσειεν ὅτι τὰς ἀρχὰς οὐκ ἐναντίας ποιεῖ· δοκεῖ γὰρ ἐν πᾶσιν οὕτως. μάλιστα δʼ ἐχρῆν τοῦτο διακριβοῦν ποῖα τῶν χρωμάτων ἁπλᾶ, καὶ διὰ τί τὰ μὲν σύνθετα τὰ δὲ ἀσύνθετα· πλείστη γὰρ ἀπορία περὶ τῶν ἀρχῶν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἴσως χαλεπόν. ἐπεὶ καὶ τῶν χυμῶν εἴ τις δύναιτο τούς ἁπλοῦς ἀπο δοῦναι μᾶλλον ἂν ὅδε λέγοι. περὶ δὲ ὀσμῆς προσαφορίζειν παρῆκε, πλὴν τοσοῦτον ὅτι τὸ λεπτὸν ἀπορρέον ἀπὸ τῶν βαρέων ποιεῖ τὴν ὀδμήν. ποῖον δέ τι τὴν φύσιν ὂν ὑπὸ τίνος πάσχει οὐκέτι προσέθηκεν, ὅπερ ἴσως ἦν κυριώτατον. Δημόκριτος μὲν οὖν οὕτως ἔνια παραλείπει.
1.1515. Bölüm
Platon ise sıcağın, köşelerinin keskinliği sayesinde ayrıştıran şey olduğunu söyler. Soğuk ise nemden daha küçük parçacıklar dışarı atıldığında, içeri giremeyen daha büyükleri de [bizdeki nemi] çepeçevre ittiğinde olur; bu mücadeleye titreme, bu hâle de ürperme adı verilir. Sert, etin boyun eğdiği şeydir; yumuşak ise ete boyun eğen; birbirlerine göre de aynı biçimde. Boyun eğen de küçük bir tabana sahip olandır. Ağırı ve hafifi yukarı ve aşağı ile belirlememek gerekir, çünkü böyle şeylerin bir tabiatı yoktur; hafif, tabiatına aykırı yere kolayca çekilen şeydir, ağır ise güçlükle çekilen. Pürüzlü ve düzgünü yeterince açık oldukları için geçer, bir şey söylemez. Hoş olan, tabiata toplu hâlde dönüş hâlidir; tabiata aykırı ve zorla olan ise acı vericidir; ortadakiler de orantılı olarak hissedilmez. Bu yüzden görmede ayrışma ve birleşme yüzünden ne acı ne haz vardır. Tatlar hakkında, sulardan söz ettiği yerde dört tür su sayar: özsular arasında şarap, bitki özü, zeytinyağı ve bal; hâller arasında ise toprağımsı tat … Bunlar tatları toplayıp büzdüğü için daha pürüzlüleri buruk, daha az pürüzlüleri mayhoş olur. Gözenekleri temizleyen ve arındıran tuzludur; eritecek kadar güçlü temizleyen ise acıdır. Isıtan, yukarı çıkan ve ayrıştıran tatlar keskindir; karıştırıp mayalandıranlar ekşidir. Dildeki nemle birlikte [dokuları] gevşeten ve tabiatına uygun biçimde toparlayanlar tatlıdır. Kokuların türleri yoktur, yalnız acı verici ve hoş oluşlarıyla farklıdır. Koku sudan ince, havadan kalındır. Kanıtı şudur: burnunu kapatıp soluk çekenin soluğu kokusuz girer. Bu yüzden koku, cisimlerden çıkan duman ya da sis gibi görünmez bir şeydir; duman sudan havaya, sis ise havadan suya bir değişmedir. Ses, havanın kulaklar yoluyla beyne ve kana, oradan da psykhēye kadar ilettiği bir darbedir; tiz ses hızlı, pes ses yavaş olandır; uyum ise yavaş olanın başlangıcı hızlı olanın sonuna benzediğinde olur. Renk, cisimlerden çıkan ve parçacıkları görmeyle orantılı olan bir alevdir. Beyaz ayrıştıran, siyah birleştirendir; bunlar etteki sıcak ve soğuğa, dildeki buruk ve keskine karşılık gelir. Parlak, ateşimsi beyazdır. Öteki renkler bunlardan oluşur; ama bunların hangi oranlarda karıştığını, biri bilse bile söylememesi gerektiğini söyler, çünkü bunun için ne akla yatkın ne de zorunlu bir açıklamamız vardır; deneyip de başaramazsak bunda tuhaf bir şey yoktur, çünkü bunu ancak tanrı yapabilir. Söyledikleri ve belirlemeleri aşağı yukarı bunlardır.
Πλάτων δὲ θερμὸν μὲν εἶναί φησι τὸ διακρῖνον διʼ ὀξύτητα τῶν γωνιῶν· ψυχρὸν δὲ ὅταν τῆς ὑγρότητος ἐκκρίνηται τὰ ἐλάττω καὶ μὴ δυνάμενα εἰσιέναι τὰ μείζω κύκλῳ περιωθῇ· τῇ γὰρ μάχῃ τρόμον καὶ τῷ πάθει ῥῖγος εἶναι ὄνομα. σκληρὸν δὲ ᾧ ἂν ἡ σάρξ ὑπείκῃ, μαλακὸν δὲ ὃ ἂν τῇ σαρκὶ. καὶ πρὸς ἄλληλα ὁμοίως. ὑπείκειν δὲ τὸ μικρὰν ἔχον βάσιν. βαρὺ δὲ καὶ κοῦφον τῷ μὲν ἄνω καὶ κάτω διορίζειν οὐ δεῖν, οὐ γὰρ εἶναι τοιούτων φύσιν. ἀλλὰ κοῦφον μὲν εἶναι τὸ εἰς τὸν παρὰ φύσιν τόπον ῥᾳδίως ἑλκόμενον, βαρὺ δὲ τὸ χαλεπῶς τραχὺ δὲ καὶ λεῖον ὡς ἱκανῶς ὄντα φανερὰ παραλείπει καὶ οὐ λέγει. ἡδὺ δὲ τὸ ἀπιὸν εἰς τὴν φύσιν ἀθρόον πάθος, τὸ δὲ παρὰ φύσιν καὶ βίᾳ λυπηρὸν, τὰ δὲ μέσα καὶ ἀναίσθητα ἀνὰ λόγον. διὸ καὶ κατὰ τὸ ὁρᾷν οὐκ εἶναι λύπην οὔθʼ ἡδονὴν τῇ διακρίσει καὶ συγκρίσει περὶ δὲ χυμῶν ἐν μὲν τοῖς περὶ ὕδατος τέτταρα λέγει ὕδατος εἴδη· ἐν χυλοῖς μὲν οἶνον, ὀπὸν, ἔλαιον, μέλι, ἐν δὲ τοῖς πάθεσι τὸν γεώδη χυμόν· […] καὶ διὰ ταῦτα συνάγοντα τοὺς χυμούς καὶ συγκρίνοντα τὰ μὲν τραχύτερα στρυφνὰ εἶναι, τὰ δὲ ἧττον αὐστηρά. τὸ δὲ ῥυπτικὸν τῶν πόρων καὶ ἀποκαθαρτικὸν ἁλμυρόν· τὸ δὲ σφόδρα ῥυπτικὸν ὥστε καὶ ἐκτήκειν πικρόν. τὰ δὲ θερμαινόμενα καὶ ἀναφερόμενα καὶ διακρίνοντα δριμέα· τὰ δὲ κυκῶντα ὀξέα. τὰ δὲ σὺν τῇ ὑγρότητι τῇ ἐν τῇ γλώττῃ καὶ διαχυτικὰ καὶ συστατικὰ εἰς τὴν φύσιν γλυκέα. τὰς δʼ ὀσμὰς εἴδη μὲν οὐκ ἔχειν ἀλλὰ τῷ λυπηρῷ καὶ ἡδεῖ διαφέρειν. εἶναι δὲ τὴν ὀσμὴν ὕδατος μὲν λεπτότερον, ἀέρος δὲ παχύτερον. σημεῖον δὲ ὅτι, ὅταν ἐπιφράξαντες ἀνασπῶσιν, ἄνευ ὀσμῆς τὸ πνεῦμα εἰσέρχεται, διὸ καθάπερ καπνὸν καὶ ὁμίχλην εἶναι τῶν σωμάτων ἀόρατον εἶναι δὲ καπνὸν μὲν μεταβολὴν ἐξ ὕδατος εἰς ἀέρα, ὁμίχλην δὲ τὴν ἐξ ἀέρος εἰς ὕδωρ. φωνὴν δὲ εἶναι πληγὴν ὑπὸ ἀέρος ἐγκεφάλου καὶ αἵματος διʼ ὤτων μέχρι ψυχῆς· ὀξεῖαν δὲ καὶ βαρεῖαν τὴν ταχεῖαν καὶ βραδεῖαν· συμφωνεῖν δʼ ὅταν ἡ ἀρχὴ τῆς βραδείας ὁμοία ᾖ τῇ τελευτῇ τῆς ταχείας. τὸ δὲ χρῶμα φλόγα εἶναι ἀπὸ τῶν σωμάτων σύμμετρα μόρια ἔχουσαν τῇ ὄψει. λευκὸν μὲν τὸ διακριτικὸν μέλαν δὲ τὸ συγκριτικὸν, ἀνάλογον δὲ τοῖς περὶ τὴν σάρκα θερμοῖς καὶ ψυχροῖς καὶ τοῖς περὶ τὴν γλῶσσαν στρυφνοῖς καὶ δριμέσι. λαμπρὸν δὲ τὸ πυρῶδες λευκόν. τὰ δὲ ἄλλα ἐκ τούτων· ἐν οἷς δὲ λόγοις οὐδʼ εἴ τις εἰδείη χρῆναι λέγειν φησὶν, ὧν οὐκ ἔχομεν εἰκότα λόγον ἢ ἀναγκαῖον οὐδʼ εἰ πειρωμένων μὴ γίγνοιτο οὐθὲν ἄτοπον, ἀλλὰ τὸν θεὸν δύνασθαι τοῦτο δρᾷν. ἃ μὲν οὖν εἴρηκε καὶ πῶς ἀφώρικε σχεδὸν ταῦτά ἐστιν.
1.1616. Bölüm
Onun açıklamasının da tuhaf yanları vardır. Birincisi, her şeyi, hatta aynı cinsten olanları bile aynı biçimde açıklamaz: sıcağı şekille tarif ettiği hâlde soğuğu öyle açıklamamıştır. Yumuşak boyun eğen olduğuna göre su, hava ve ateş de yumuşaktır; çünkü küçük tabana sahip olanın boyun eğdiğini söyler; öyleyse ateş en yumuşak şey olur. Oysa bunların hiçbiri yumuşak sayılmaz; genel olarak yerinde durmayıp yer değiştiren şey yumuşak değildir, yumuşak olan, yer değiştirmeden derinliğine boyun eğendir. Ayrıca ağırı ve hafifi mutlak olarak değil, yalnız toprağımsı şeyler için belirlemiştir. Çünkü bunlarda ağır olanın yabancı bir yere güçlükle, hafif olanın daha kolay götürüldüğü görülür; ateş ve hava ise kendi yerlerine doğru hareketleri bakımından hem hafiftir hem hafif sayılır. Bu yüzden aynı cinsten parçalardan daha azını taşıyanın ağır, daha çoğunu taşıyanın hafif olduğu söylenemez. Çünkü ateş ne kadar çoksa o kadar hafiftir; ateş yukarıya konduğunda hem bu açıklama hem öteki uyar, burada ise hiçbiri uymaz. Toprak için de durum aynıdır: yukarıdan buraya daha çok olan daha çabuk gelecektir. Dolayısıyla toprak ve ateş mutlak olarak biri ağır öteki hafif değildir; her biri kendi yerine göre öyledir. Toprağımsı olan da burada ve orada aynı durumda değildir, tersinedir: burada aynı cinsten parçalardan daha azını taşıyan, orada ise daha çoğunu taşıyan daha hafiftir. Bütün bunlar, hafif ve ağır hakkında mutlak olarak değil de toprağımsı olan hakkında belirleme yapmasından doğar. Tatların her birinin tabiatının ne olduğunu söylemez — farklılıklar hepsi bir arada dört taneyse bile —, ama onlardan doğan hâlleri gösterir: buruk ya da büzücü olan gözenekleri toplar, tuzlu olan arındırır; bu ise bizim hâlimizdir. Ötekiler de böyledir. Oysa biz daha çok onların ousiasını ve bunları neden yaptıklarını ararız; hâllerini zaten görüyoruz. Kokuların da türleri olup olmadığı sorgulanabilir; çünkü tatlar gibi bunlar da hâller ve hazlar bakımından farklıdır. Hepsinde durumun aynı olduğu da düşünülebilir. Kokunun bir akıntı ve havanın bir buğusu olduğu konusunda ise hemen herkes hemfikirdir. Ama onu duman ve sise benzetip bunları aynı şey saymak doğru değildir. Kendisi de öyle yapmıyor görünür: dumanın sudan havaya, sisin ise havadan suya dönüştüğünü söyler. Oysa sis için durum tersi gibi görünür; bu yüzden sis çıkınca yağmur durur. Ses hakkındaki açıklama da eksik kalmıştır: çünkü bütün hayvanlara ortak değildir; hissin sebebini söylemek istediği hâlde de söylemez. Ayrıca sesi ve sedayı değil, bizim hissimizi belirliyor gibidir. Renkler hakkında Empedokles'e çok benzer şeyler söyler: çünkü görmeyle orantılı parçacıklara sahip olmak, gözeneklere uymak demektir. Bu açıklamayı hislerden yalnız bu biri için vermesi tuhaftır; rengi düpedüz alev saymak da öyle: çünkü beyazın alevle bir benzerliği vardır, ama siyah onun zıttı gibi görünür. Öteki renklerin karışımını sebeplere bağlamanın imkânını büsbütün ortadan kaldırması da bir açıklama ve kanıt gerektirir.
Ἄτοπον δὲ καὶ τούτου πρῶτον μὲν τὸ μὴ πάντα ὁμοίως ἀποδοῦναι μηδὲ ὅσα τοῦ αὐτοῦ γένους. ὁρίσας γὰρ τὸ θερμὸν σχήματι τὸ ψυχρὸν οὐχ ὡσαύτως ἀπέδωκεν. ἐπεὶ δὲ μαλακὸν τὸ ὑπεῖκον, φανερὸν ὅτι τὸ ὕδωρ καὶ ὁ ἀὴρ καὶ τὸ πῦρ μαλακά· φησὶ γὰρ ὑπείκειν τὸ μικρὰν ἔχον βάσιν, ὥστε τὸ πῦρ ἄν εἴη μαλακώτατον. δοκεῖ δὲ τούτων οὐθὲν οὔθʼ ὅλως τὸ μὴ μένον ἀλλὰ μεθιστάμενον εἶναι μαλακὸν ἀλλὰ τὸ εἰς τὸ βάθος ὑπεῖκον ἄνευ μεταστάσεως. ἔτι δὲ τὸ βαρύ καὶ κοῦφον οὐχ ἀπλῶς ἀλλʼ ἐπὶ τῶν γεωδῶν ἀφώρικε· τούτων γὰρ δοκεῖ τὸ μὲν βαρὺ χαλεπῶς τὸ δὲ κοῦφον ῥᾷον ἄγεσθαι πρὸς ἀλλότριον τόπον· τὸ δὲ πῦρ καὶ ὁ ἀὴρ ταῖς εἰς τούς οἰκείους τόπους φοραῖς κούφα καὶ ἔστι καὶ δοκεῖ. διόπερ οὐκ ἔσται τὸ μὲν ἔλαττον τῶν ὁμογενῶν ἔχον βαρὺ τὸ δὲ πλεῖον κοῦφον· τὸ μὲν γὰρ πῦρ ὅσον ἄν ᾖ πλησίον κουφότερον, ἀλλʼ ἄνω μὲν τιθεμένου τοῦ πυρὸς ἐφαρμόσουσι οἱ λόγοι καὶ οὗτος κἀκεῖνος ἐνταῦθα δʼ οὐδέτερος. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς· ἄνωθεν γὰρ δεῦρο θᾶττον οἰσθήσεται τὸ πλέον. ὥστε οὐχ ἀπλῶς ἡ γῆ καὶ τὸ πῦρ ἐστὶ τὸ μὲν βαρύ τὸ δὲ κοῦφον, ἀλλʼ ἑκάτερον πρὸς τὸν τόπον· οὐδʼ ὁμοίως ἐνταῦθα καὶ τὸ γεῶδες ἀλλʼ ἀνάπαλιν. ἐνταῦθα μὲν τὸ ἔλαττον, ἐκεῖ δὲ τὸ πλέον ἔχον τῶν ὁμογενῶν κουφότερον. ταῦτα δὲ πάντα συμβαίνει διὰ τὸ μὴ ἀπλῶς περὶ κούφου καὶ βαρέος ἀλλὰ περὶ τοῦ γεώδους ἀφορίζειν. τῶν δὲ χυλῶν τὰς μὲν φύσεις οὐ λέγει τίς ἕκαστος, εἰ ἄρα τέσσαρες αἱ πᾶσαι διαφοραὶ, τὰ δὲ πάθη τὰ συμβαίνοντα ἀπʼ αὐτῶν δηλοῖ. συνάγειν γὰρ τούς πόρους τὸ στρυφνὸν ἢ στυπτικὸν, καὶ καθαίρειν τὸ ἁλμυρὸν, ὅπερ πάθος ἐστὶν ἡμέτερον. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ἄλλα. ζητοῦμεν δὲ τὴν οὐσίαν μᾶλλον καὶ διὰ τί ταῦτα δρῶσιν· ἐπεὶ τά γε πάθη θεωροῦμεν. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις καὶ περὶ τῶν ὀσμητῶν εἴ ἐστιν εἴδη· καὶ γὰρ τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς ἡδοναῖς διαφέρουσιν ὥσπερ οἱ χυλοί. καὶ ἅμα δόξειεν ἂν ὁμοίως ἔχειν ἐπὶ πάντων. περὶ δὲ τῆς ὀσμῆς ὅτι ἀπορροή τίς ἐστι καὶ ἀνάπνευσις τοῦ ἀέρος σχεδὸν ὁμολογοῦσιν. τὸ δʼ ἀφομοιοῦν καπνῷ καὶ ὁμίχλῃ, ταὐτά τε λέγειν οὐκ ἀληθές. οὐδὲ γὰρ αὐτὸς φαίνεται ποιεῖν. τὸν μὲν γὰρ ἐξ ὕδατος εἰς ἀέρα, τὴν δʼ ὁμίχλην ἐξ ἀέρος εἰς ὕδωρ λέγει μεταβάλλειν. καίτοι δοκεῖ γʼ ἀνάπαλιν ἔχειν ἐπὶ τῆς ὁμίχλης, διὸ καὶ παύεται τὰ ὕδατα γινομένης ὁμίχλης. ἐνδεεστέρως καὶ ὁ τῆς φωνῆς εἴρηται λόγος· οὔτε γὰρ κοινὸς ἅπασι τοῖς ζώοις ἐστὶ οὔτε τὴν αἰτίαν λέγει τῆς αἰσθήσεως βουλόμενος. ἔτι δὲ οὐ τὸν ψόφον καὶ τὴν φωνὴν ἀλλὰ τὴν ἡμετέραν αἴσθησιν ἔοικεν ἀφορίζειν. περὶ δὲ χρωμάτων σχεδὸν ὁμοίως Ἐμπεδοκλεῖ λέγει· τὸ γὰρ σύμμετρα ἔχειν μόρια τῇ ὄψει τὸ τοῖς πόροις ἐναρμόττειν ἐστίν. ἄτοπον δὲ τὸ μόνην ταύτην ἀποδιδόναι τῶν αἰσθήσεων· ἔτι δὲ τὸ ἀπλῶς τὸ χρῶμα φλόγα λέγειν· τὸ μὲν γὰρ λευκὸν ἔχειν τινὰ ὁμοιότητα, τὸ δὲ μέλαν ἐναντίον ἂν φανείη. τὴν δὲ τῶν ἄλλων μίξιν τὸ ἀφαιρεῖν ὅλως οὐκ ἐνδέχεται ἀποδοῦναι ταῖς αἰτίαις δεῖταί τινος λόγου καὶ πίστεως.