İçeriğe geç
Porphyrios

Porphyrios

Giriş

Εἰσαγωγή

s1Lykopolisli Plotinos'un öğrencisi Fenikeli Porphyrios'un Girişi

Khrysaorios, Aristoteles'in kategorilerini öğrenmek için de cinsin, ayrımın, eidos'un, has özelliğin ve arazın ne olduğunu bilmek gerekir; bunların incelenmesi tarif vermek için ve genel olarak bölmeye ve ispata dair her şey için de faydalıdır. Bu yüzden sana kısa bir ders sunarak, eskilerin bu konudaki görüşlerini bir giriş tarzında, az sözle gözden geçirmeye çalışacağım; derin meselelerden uzak duracak, daha basit olanları da ölçüyü kaçırmadan ele alacağım. Mesela cinsler ve eidos'lar hakkında şunları konuşmaktan kaçınacağım: gerçekten var mıdırlar, yoksa yalnızca düşüncede mi bulunurlar; varsalar cisim midirler, cisimsiz mi; ayrı mı dururlar, yoksa hissedilir şeylerin içinde ve onlara bağlı olarak mı vardırlar. Çünkü böyle bir inceleme son derece derindir ve başka, daha geniş bir araştırma ister. Eskilerin, özellikle de Peripatos'tan gelenlerin, bu konuları ve önümüzdeki ötekileri mantık bakımından nasıl ele aldıklarını ise şimdi sana göstermeye çalışacağım.

Cins Üzerine

Görünüşe göre ne cins ne de eidos tek bir anlamda söylenir. Cins [Yunanca genos, aynı zamanda "soy" demektir], bir bakıma tek bir kişiyle ve birbirleriyle bağı olan birtakım kimselerin topluluğuna da denir. Bu anlamda Herakleidai'ye bir soy denir: bu ad onlara tek bir kişiyle, yani Herakles'le olan bağdan ve ondan gelen yakınlıkla birbirine bağlı olan kalabalıktan ötürü, öteki soylardan ayrılarak verilmiştir.

s1

ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΦΟΙΝΙΚΟΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ ΤΟΥ ΛΥΚΟΠΟΛΙΤΟΥ Ὄντος ἀναγκαίου, Χρυσαόριε, καὶ εἰς τὴν τῶν παρὰ Ἀριστοτέλει κατηγοριῶν διδασκαλίαν τοῦ γνῶναι τί γένος καὶ τί διαφορὰ τί τε εἶδος καὶ τί ἴδιον καὶ τί συμβεβηκός, εἴς τε τὴν τῶν ὁρισμῶν ἀπόδοσιν καὶ ὅλως εἰς τὰ περὶ διαιρέσεως καὶ ἀποδείξεως χρησίμης οὔσης τῆς τούτων θεωρίας, σύντομόν σοι παράδοσιν ποιούμενος πειράσομαι διὰ βραχέων ὥσπερ ἐν εἰσαγωγῆς τρόπῳ τὰ παρὰ τοῖς πρεσβυτέροις ἐπελθεῖν, τῶν μὲν βαθυτέρων ἀπεχόμενος ζητημάτων, τῶν δ᾿ ἁπλουστέρων συμμέτρως στοχαζόμενος. αὐτίκα περὶ τῶν γενῶν τε καὶ εἰδῶν τὸ μὲν εἴτε ὑψέστηκεν εἴτε καὶ ἐν μόναις ψιλαῖς ἐπινοίαις κεῖται εἴτε καὶ ὑφεστηκότα σώματά ἐστιν ἢ ἀσώματα καὶ πότερον χωριστὰ ἢ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς καὶ περὶ ταῦτα ὑφεστῶτα, παραιτήσομαι λέγειν βαθυτάτης οὔσης τῆς τοιαύτης πραγματείας καὶ ἄλλης μείζονος δεομένης ἐξετάσεως· τὸ δ᾿ ὅπως περὶ αὐτῶν καὶ τῶν προκειμένων λογικώτερον οἱ καλαιοὶ διέλαβον καὶ τούτων μάλιστα οἱ ἐκ τοῦ περιπάτου, νῦν σοι πειράσομαι δεικνύναι. Περὶ γένους. Ἔοικεν δὲ μήτε τὸ γένος μήτε τὸ εἶδος ἁπλῶς λέγεσθαι. γένος γὰρ λέγεται καὶ ἡ τινῶν ἐχόντων πως πρὸς ἕν τι καὶ πρὸς ἀλλήλους ἄθροισις, καθ᾿ ὃ σημαινόμενον τὸ Ἡρακλειδῶν λέγεται γένος ἐκ τῆς ἀφ᾿ ἑνὸς σχέσεως, λέγω δὴ τοῦ Ἡρακλέους, καὶ τοῦ πλήθους τῶν ἐχόντων πως πρὸς ἀλλήλους τὴν ἀπ᾿ ἐκείνου οἰκειότητα, κατὰ ἀποτομὴν τὴν ἀπὸ τῶν ἄλλων γενῶν κεκλημένου. λέγεται δὲ καὶ ἄλλως πάλιν γένος ἡ ἑκάστου τῆς γενέσεως

s2Cins bir başka anlamda da her birinin doğuşunun ilkesine denir; bu ilke ya onu doğuran kişi ya da doğduğu yerdir. Nitekim Orestes'in soyunun Tantalos'tan, Hyllos'unkinin Herakles'ten geldiğini söyleriz; yine Pindaros'un soyca Thebaili, Platon'un Atinalı olduğunu söyleriz. Çünkü vatan da, baba gibi, her birinin doğuşunun bir ilkesidir. En yaygın anlam da bu gibi görünüyor: Herakles'in soyundan gelenlere Herakleidai, Kekrops'tan gelenlere ve onların yakın akrabalarına Kekropidai denir. Önce her birinin doğuşunun ilkesine cins (soy) adı verildi, sonra da tek bir ilkeden, mesela Herakles'ten gelenlerin kalabalığına; bu kalabalığı sınırlayıp ötekilerden ayırarak bütün topluluğa Herakleidai soyu dedik.

Cins bir başka anlamda da eidos'un altına konduğu şeye denir; bu ad ona belki öncekilere benzetilerek verilmiştir. Çünkü böyle bir cins de altındaki şeylerin bir çeşit ilkesidir ve altındaki bütün kalabalığı kapsıyor gibi görünür.

Cins üç anlamda söylendiğine göre, filozofların sözü üçüncüsü hakkındadır. Onlar bunu betimleyerek cinsin, eidos bakımından farklı birçok şeye ne oldukları sorusunda yüklenen şey olduğunu söylemişlerdir; mesela hayvan. Çünkü yüklenenlerin bir kısmı yalnız tek bir şeye söylenir; Sokrates, "bu kişi", "bu şey" gibi bireyler böyledir. Bir kısmı ise birçok şeye söylenir: cinsler, eidos'lar, ayrımlar, has özellikler ve araz'lar; ama bunlar belli bir şeye özel olarak değil, ortak olarak söylenir. Cins mesela hayvandır, eidos insan, ayrım akıllı, has özellik gülebilen, araz ise beyaz, siyah, oturmaktır. Cinsler, yalnız tek bir şeye yüklenenlerden, birçok şeye yüklenmeleriyle ayrılır. Birçok şeye yüklenenler arasında ise önce eidos'lardan şu bakımdan ayrılırlar: eidos'lar birçok şeye yüklense de, bu şeyler eidos bakımından değil sayıca farklıdır. Mesela insan, bir eidos olarak, Sokrates'e ve Platon'a yüklenir; bunlar birbirinden eidos bakımından değil sayıca farklıdır. Hayvan ise, bir cins olarak, insana, öküze ve ata yüklenir; bunlar birbirinden

s2

ἀρχὴ εἴτε ἀπὸ τοῦ τεκόντος εἴτε ἀπὸ τοῦ τόπου ἐν ᾧ τις γέγονεν. οὕτως γὰρ Ὀρέστην μὲν ἀπὸ Ταντάλου φαμὲν ἔχειν τὸ γένος, Ὕλλον δὲ ἀφ’ Ἡρακλέους, καὶ πάλιν Πίνδαρον μὲν Θηβαῖον εἷναι τὸ γένος, Πλάτωνα δὲ Ἀθηναῖον· καὶ γὰρ ἡ πατρὶς ἀρχή τίς ἐστι τῆς ἑκάστου γενέσεως, ὥσπερ καὶ ὁ πατήp. τοῦτο δὲ ἔοικε πρόχειρον εἶναι τὸ σημαινόμενον· Ἡρακλεῖδαι γὰρ λέγονται οἱ ἐκ γένους κατάγοντες ἡρακλέους καὶ Κεκροπίδαι αἱ ἀπὸ Κέκροπος καὶ οἱ τούτων ἀγχιστεῖς. καὶ πρότερόν γε ὠνομάσθη γένος ἡ ἑκάστου τῆς γενέσεως ἀρχή, μετὰ δὲ ταῦτα καὶ τὸ πλῆθος τῶν ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς οἷον ἡρακλέους, ὃ ἀφορίζοντες καὶ ἀπὸ τῶν ἄλλων χωρίζοντες ἔφαμεν τὸ ὅλον ἄθροισμα Ἡρακλειδῶν γένος. ἄλλως δὲ πάλιν γένος λέγεται, ᾧ ὑποτάσσεται τὸ εἶδος, καθ' ὁμοιότητα ἴσως τούτων εἰρημένον· καὶ γὰρ ἀρχή τίς ἐστι τὸ τοιοῦτο γένος τῶν ὑφ' ἑαυτὸ καὶ δοκεῖ καὶ τὸ πλῆθος περιέχειν πᾶν τὸ ὑφ' ἑαυτό. Τριχῶς οὖν τοῦ γένους λεγομένου περὶ τοῦ τρίτου παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ὁ λόγος· ὃ καὶ ὑπογράφοντες ἀποδεδώκασι γένος εἶναι λέγοντες τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον οἷον τὸ ζῷον. τῶν γὰρ κατηγορουμένων τὰ μὲν καθ' ἑνὸς λέγεται μόνου, ὡς τὰ ἄτομα οἷον Σωκράτης καὶ τὸ οὗτος καὶ τὸ τοῦτο, τὰ δὲ κατὰ πλειόνων, ὡς τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη καὶ αἱ διαφοραὶ καὶ τὰ Ι ἴδια καὶ τὰ συμβεβηκότα κοινῶς ἀλλὰ μὴ ἰδάως τινό. ἔστι δὲ γένος μὲν οἷον τὸ ζῷον, εἶδος δὲ οἷον ὁ ἄνθρωπος, διαφορὰ δὲ οἷον τὸ λογικόν, ἴδιον δὲ οἷον τὸ γελαστικόν, συμβεβηκὸς δὲ οἷον τὸ λευκόν, τὸ μέλαν, τὸ καθέζεσθαι. τῶν μὲν καθ' ἑνὸς μόνου κατηγορουμένων διαφέρει τὰ γένη τῷ ταῦτα κατὰ πλειόνων ἀποδοθέντα κατηγορεῖσθαι, τῶν δὲ αὖ κατὰ πλειόνων τῶν μὲν εἰδῶν, ὅτι τὰ μὲν εἴδη εἰ καὶ κατὰ πλειόνων κατηγορεῖται ἀλλ' οὐ διαφερόντων τῷ εἴδει ἀλλὰ τῷ ἀριθῷ· ὁ γὰρ ἄνθρωπος εἶδος ὣν Σωκράτους καὶ Πλάτωνος κατηγορεῖται, οἳ οὐ τῷ εἴδει διαφέρουσιν ἀλλήλων ἀλλὰ τῷ ἀριθμῷ, τὸ δὲ ζῷον γένος ὂν ἀνθρώπου καὶ βοὸς καὶ ἵππου κατηγορεῖται, οἳ διαφέρουσι

s3yalnız sayıca değil, eidos bakımından da farklıdır. Cins has özellikten de şöyle ayrılır: has özellik yalnız kendisinin has özelliği olduğu tek bir eidos'a ve o eidos'un altındaki bireylere yüklenir; mesela gülebilen yalnız insana ve tek tek insanlara yüklenir. Cins ise tek bir eidos'a değil, birçok ve birbirinden farklı eidos'a yüklenir. Cins ayrımdan ve ortak araz'lardan da şöyle ayrılır: ayrımlar ve ortak araz'lar eidos bakımından farklı birçok şeye yüklense de, ne olduğu sorusunda yüklenmezler. Bunların yüklendiği şeyi sorduğumuzda, bunların onun ne olduğu sorusunda değil, daha çok nasıl bir şey olduğu sorusunda yüklendiğini söyleriz. İnsanın nasıl bir şey olduğu sorulunca "akıllı", kuzgunun nasıl bir şey olduğu sorulunca "siyah" deriz; akıllı bir ayrımdır, siyah ise bir araz. İnsanın ne olduğu sorulunca ise "hayvan" diye cevap veririz; hayvan da insanın cinsiydi.

Demek ki cinsin birçok şeye söylenmesi onu, yalnız tek bir bireye yüklenenlerden ayırır; eidos bakımından farklı şeylere söylenmesi, eidos olarak ya da has özellik olarak yüklenenlerden ayırır; ne olduğu sorusunda yüklenmesi de ayrımlardan ve ortak araz'lardan ayırır. Çünkü bunların her biri, yüklendiği şeye, ne olduğu sorusunda değil, nasıl bir şey olduğu ya da ne hâlde olduğu sorusunda yüklenir. Öyleyse cinsin kavramı için verilen betimleme ne fazla ne eksik bir şey içerir.

Eidos Üzerine

Eidos kelimesi her şeyin dış görünüşü için de kullanılır; nitekim şöyle denmiştir:

s3

καὶ τῷ εἴδει ἀλλήλων ἀλλ' οὐχὶ τῷ ἀριθμῷ μόνον. τοῦ δ' αὖ ἰδίου διαφέρει τὸ γένος, ὅτι τὸ μὲν ἴδιον καθ' ἕνὸς μόνου εἴδους, οὗ ἐστιν ἴδιον. κατηγορεῖται καὶ τῶν ὑπὸ τὸ εἶδος ἀτόμων, ὡς τὸ γελαστικὸν ἀνθρώπου μόνου καὶ τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων, τὰ δὲ γένος οὐχ ἑνὸς εἴδους κατηγορεῖται ἀλλὰ πλειόνων τε καὶ διαφερόντων. ταῆς δ' αὖ διαφορᾶς καὶ τῶν κοινῇ συμβεβηκότων διαφέρει τὸ γένος, ὅτι εἰ καὶ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει κατηγοροῦνται αἱ διαφοραὶ καὶ τὰ κοινῶς συμβεβηκότα, ἀλλ' οὐκ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγοροῦνται. ἐρωτησάντων γὰρ ἡμῶν ἐκεῖνο καθ' οὗ κατηγορεῖται ταῦτα, οὐκ ἐν τῷ τί ἐστιν, φαμέν, κατηγορεῖται, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστιν. ἐν γὰρ τῷ ἐρωτᾶν ποῖόν τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπός φαμεν ὅτι λογικόν, καὶ ἐν τῷ ποῖόν τι ὁ κόραξ φαμὲν ὅτι μέλαν· ἔστιν δὲ τὸ μὲν λογικὸν διαφορά, τὸ δὲ μέλαν συμβεβηκός· ὅταν δὲ τί ἐστιν ἄνθρωπος ἐρωτηθῶμεν, ζῷον ἀποκρινόμεθα· ἧν δὲ ἀνθρώπου γένος τὸ ζῷον. ὥστε τὸ μὲν κατὰ πλειόνων λέγεσθαι τὸ γένος διαστέλλει αὐτὸ ἀπὸ τῶν καθ’ ἑνὸς μόνου τῶν ἀτόμων κατηγορουμένων, τὸ δὲ διαφερόντων τῷ εἴδει διαστέλλει ἐπὸ τῶν ὡς εἰδῶν κατηγορουμένων ἢ ὡς ἰδίων, τὸ δὲ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖσθαι χωρίζει ἀπὸ τῶν διαφορῶν καὶ τῶν κοινῇ συμβεβηκότων, ὃ οὐκ ἐν τῷ τί ἐστιν ἀλλ' ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστιν ἢ πῶς ἔχον ἐστὶν κατηγορεῖται ἕκαστον ὧν κατηγορεῖται. οὐδὲν ἄρα περιττὸν οὐδὲ ἐλλεῖπον περιέχει ἡ τοῦ γένους ῥηθεῖσα ὑπογραφὴ τῆς ἐννοίας. Περὶ εἴδους. Τὸ δὲ εἶδος λέγεται μὲν καὶ ἐπὶ τῆς ἑκάστου μορφῆς, καθὸ εἴρηται

s4"Her şeyden önce, hükümdarlığa yaraşır bir görünüş."

Eidos, verilen cinsin altındakine de denir. Bu anlamda insana, hayvan bir cins olduğu için, hayvanın eidos'u; beyaza rengin eidos'u; üçgene de şeklin eidos'u demeyi âdet edinmişizdir. Cinsi tarif ederken eidos'u anıp "eidos bakımından farklı birçok şeye ne olduğu sorusunda yüklenen" dedikten sonra eidos için de "verilen cinsin altındaki" diyorsak, şunu bilmek gerekir: cins bir şeyin cinsi, eidos da bir şeyin eidos'u olduğundan, her biri ötekinindir; bu yüzden ikisinin tarifinde de ikisini birden kullanmak zorunludur. Eidos'u bir de şöyle tarif ederler: eidos, cinsin altına konan ve cinsin kendisine ne olduğu sorusunda yüklendiği şeydir. Bir de şöyle: eidos, sayıca farklı birçok şeye ne olduğu sorusunda yüklenen şeydir. Ama bu son tarif yalnızca en özel eidos'a, yani yalnızca eidos olan şeye uyar; ötekiler ise en özel olmayanlara da uyabilir.

Söylenen şöyle açıklık kazanır. Her kategoride en genel olan birtakım şeyler, en özel olan başka şeyler, en genellerle en özellerin arasında da başkaları vardır. En genel, üstünde ondan yukarı çıkan başka bir cins bulunmayandır; en özel, altında ondan aşağı inen başka bir eidos bulunmayandır. En genelle en özelin arasında ise başkaları vardır; bunlar aynı şeyler olarak hem cins hem eidos'tur, ama biri bakımından cins, bir başkası bakımından eidos olarak alınırlar.

Söyleneni tek bir kategori üzerinde açıklayalım. Ousia kendisi de bir cinstir; onun altında cisim, cismin altında canlı cisim, onun altında hayvan, hayvanın altında akıllı hayvan, onun altında insan, insanın altında da Sokrates, Platon ve tek tek insanlar vardır. Bunlardan ousia en genel olan ve yalnızca cins olandır; insan ise en özel olan ve yalnızca eidos olandır. Cisim ousia'nın eidos'u, canlı cismin cinsidir. Canlı cisim de cismin eidos'u, hayvanın cinsidir. Hayvan da canlı cismin eidos'u, akıllı hayvanın cinsidir. Akıllı hayvan hayvanın eidos'u, insanın cinsidir. İnsan ise akıllı hayvanın eidos'udur, ama artık tek tek insanların cinsi değildir, yalnızca eidos'tur. Bireylerden hemen önce gelip onlara doğrudan yüklenen her şey

s4

πρῶτον μὲν εἶδος ἄξιον τυραννίδος. λέγεται δὲ εἶδος καὶ τὸ ὑπὸ τὸ ἀποδοθὲν γένος, καθὸ εἰώθαμεν λέγειν τὸν μὲν ἄνθρωπον εἶδος τοῦ ζῴοὐ γένους ὄντος τοῦ ζῴου, τὸ δὲ λευκὸν τοῦ χρώματος εἶδος, τὸ δὲ τρίγωνον τοῦ σχήματος εἶδος. εἰ δὲ καὶ τὸ γένος ἀποδιδόντες τοῦ εἴδους ἐμεμνήμεθα εἰπόντες τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον, καὶ τὸ εἶδός φαμεν τὸ ὑπὸ τὸ ἀποδοθὲν γένος, εἰδέναι χρὴ ὅτι, ἐπεὶ καὶ τὸ γένος τινός ἐστιν γένος καὶ τὸ εἶδος τινός ἐστιν εἶδος ἑκάτερον ἑκατέρου, ἀνάγκη καὶ ἐν τοῖς ἀμφοτέρων λόγοις κεχρῆσθαι ἀμφοτέροις. ἀποδιδόασιν οὖν τὸ εἶδος καὶ οὕτως· εἶδός ἐστι τὸ ταττόμενον ὑπὸ τὸ γένος καὶ οὗ τὸ γένος Ι ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. ἔτι δὲ καὶ οὕτως· εἶδός ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορούμενον. ἀλλ' αὕτη μὲν ἡ ἀπόδοσις τοῦ εεἰδικωτάτου ἂν εἴη καὶ ὅ ἐστι μόνον εἶδος, αἱ δὲ ἄλλαι εἶεν ἂν καὶ τῶν μὴ εἰδικωτάτων. σαφὲς δ' ἂν εἴη τὸ λεγόμενον τοῦτον τὸν τρόπον. καθ᾿ ἑκάστην κατηγορίαν ἐστίν τινα γενικώτατα καὶ πάλιν ἄλλα εἰδικώτατα καὶ μεταξὴ τῶν γενικωτάτων καὶ τῶν εἰδικωτάτων ἄλλα. ἔστιν δὲ γενικώτατον μέν, ὑπὲρ ὃ οὐκ ἂν εἴη ἄλλο ἐπαναβεβηκὸς γένος, εἰδικώτατον δέ, μεθ' ὃ οὐκ ἂν εἴη αλλο ὑποβεβηκὸς εἶδος, μεταξὴ δὲ τοῦ γενικώτατου καὶ τοῦ εἰδικωτάτου ἄλλα, ἃ καὶ γένη καὶ εἴδη ἐστὶ τὰ αὐτά, πρὸς ἄλλο μέντοι καὶ ἄλλο λαμβανόμενα. Γινέσθω δὲ ἐπὶ μιᾶς κατηγορίας σαφὲς τὸ λεγόμενον. ἡ οὐσία ἔστι μὲν καὶ αὐτὴ γένος, ὑπὸ δὲ ταύτην ἐστὶν σῶμα, καὶ ὑπὸ τὸ σῶμα ἔμψυχον σῶμα, ὑφ' ὃ τὸ ζῷον, ὑπὸ δὲ τὸ ζῷον λογικὸν ζῷον, ὑφ' ὃ ὁ ἄνθρωπος, ὑπὸ δὲ τὸν ἄνθρωπον Σωκράτης καὶ Πλάτων καὶ οἱ κατὰ μέρος ἄνθρωποι. ἀλλὰ τούτων ἡ μὲν οὐσία τὸ γενικώτατον καὶ ὃ μόνον γένος, ὁ δὲ ἄνθρωπος τὸ εἰδικώτατον καὶ ὃ μόνον εἶδος, τὸ δὲ σῶμα εἶδος μὲν τῆς οὐσίας, γένος δὲ τοῦ ἐμψύχου σώματος. ἀλλὰ καὶ τὸ ἔμψυχον σῶμα εἶδος μὲν τοῦ σώματος, γένος δὲ τοῦ ζῴου, πάλιν δὲ τὸ ζῷον εἶδος μὲν τοῦ ἐμψύχου σώματος, γένος δὲ τοῦ λογικοῦ ζῴου, τὸ δὲ λογικὸν ζῷον εἶδος μὲν τοῦ ζῴου, γένος δὲ τοῦ ἀνθρώπου, ὁ δὲ ἄνθρωπος εἶδος μὲν τοῦ λογικοῦ ζῴου, οὐκέτι δὲ καὶ γένος τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων, ἀλλὰ μόνον εἶδος· καὶ πᾶν τὸ πρὸ τῶν ἀτόμων προσεχῶς κατηγορούμενον εἶδος

s5yalnızca eidos olabilir, artık cins olamaz. Ousia en yukarıda olduğu ve kendinden önce hiçbir cins bulunmadığı için en genel olandı. Aynı şekilde insan da, kendisinden sonra ne bir eidos ne de eidos'lara bölünebilecek bir şey, yalnızca bireyler bulunan bir eidos olduğu için (Sokrates, Platon ve şu beyaz şey bireydir), yalnızca eidos, son eidos ve dediğimiz gibi en özel olan olabilir. Ortadakiler ise kendilerinden öncekilerin eidos'ları, sonrakilerin cinsleri olabilir. Böylece bunların iki ilişkisi vardır: biri kendilerinden öncekilere karşıdır, buna göre onların eidos'ları oldukları söylenir; öteki kendilerinden sonrakilere karşıdır, buna göre onların cinsleri oldukları söylenir. Uçların ise tek bir ilişkisi vardır. En genel olanın altındakilere karşı bir ilişkisi vardır, çünkü hepsinin en yukarıdaki cinsidir; ama kendinden öncekilere karşı artık bir ilişkisi yoktur, çünkü en yukarıdadır, ilk ilkedir ve dediğimiz gibi üstünde ondan yukarı çıkan başka bir cins bulunmaz. En özelin de tek bir ilişkisi vardır: kendinden öncekilere karşı olan, ki onların eidos'udur. Kendinden sonrakilere karşı ise başka türlü bir ilişkisi yoktur; ona bireylerin eidos'u da denir, ama bireylerin eidos'u onları kapsadığı için, öncekilerin eidos'u ise onlar tarafından kapsandığı için denir.

Böylece en geneli şöyle tarif ederler: cins olup eidos olmayan; ve yine: üstünde ondan yukarı çıkan başka bir cins bulunmayan. En özeli ise şöyle: eidos olup cins olmayan; eidos olup artık eidos'lara ayıramayacağımız; sayıca farklı birçok şeye ne olduğu sorusunda yüklenen. Uçların arasındakilere ise birbirinin altına sıralanan cinsler ve eidos'lar derler; bunların her birinin hem eidos hem cins olduğunu kabul ederler, ama biri bakımından eidos, bir başkası bakımından cins olarak alınır. En özellerden önce gelip en genele kadar

s5

ἂν εἴη μόνον, οὐκέτι δὲ καὶ γένος. ὥσπερ οὖν ἡ οὐσία ἀνωτάτω οὖσα τῷ μηδὲν εἶναι πρὸ αὐτῆς γένος ἦν τὸ γενικώτατον, οὕτως καὶ ὁ ἄνθρωπος εἶδος ὤν, μεθ’ ὃ οὐκ ἔστιν εἶδος οὐδέ τι τῶν τέμνεσθαι δυναμένων εἰς εἴδη, ἀλλά τῶν ἄτομον γὰρ Σωκράτης καὶ Πλάτων καὶ τουτὶ τὸ λευκόν) μόνον ἂν εἴη εἶδος καὶ τὸ ἔσχατον εἶδος καὶ ὡς ἔφαμεν τὸ εἰδικώτατον· τὰ δὲ μέσα τῶν μὲν πρὸ αὐτῶν εἴη ἂν εἴδη, τῶν δὲ μετ᾿ αὐτὰ γένη. ὥστε ταῦτα μὲν ἔχει δύο σχέσεις, τήν τε πρὸς τὰ πρὸ αὐτῶν, καθ᾿ ἣν εἴδη αὐτῶν εἶναι λέγεται, τήν τε πρὸς τὰ μετ’ αὐτά, καθ᾿ ἣν γένη αὐτῶν εἶναι λέγεται· τὰ δὲ ἄκρα μίαν ἔχει σχέσιν· τό τε γὰρ γενικώτατον τὴν μὲν ὡς πρὸς τὰ ὑφ᾿ ἑαυτὸ ἔχει σχέσιν, γένος ὂν πάντων τὸ ἀνωτάτω, τὴν δὲ ὡς πρὸς τὰ πρὸ ἑαυτοῦ οὐκέτι ἔχει, ἀνωτάτω ὂν καὶ ὡς τρώτη ἀρχὴ καί, ὡς ἔφαμεν, ὑπὲρ ὃ οὐκ ἂν εἴη ἄλλο ἐπαναβεβηος γένος· καὶ τὸ εἰδικώτατον δέ μίαν ἔχει σχέσιν τἠν μὲν ὡς πρὸς τὰ πρὸ αὐτοῦ, ὦν ἐστιν εἶδος, τὴν δὲ ὡς πρὸς τὰ μετ᾿ αὐτὸ οὐκ ἀλλοίαν ἔχει, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀτόμων εἶδος λέγεται ἀλλ᾿ εἶδος μὲν λέγεται τῶν ἀτόμων ὡς περιέχον αὐτά, εἶδος δὲ πάλιν τῶν πρὸ αὐτοῦ ὡς περιεχόμενον ὑπ᾿ αὐτῶν. Ἀφορίζονται τοίνον τὸ μὲν γενικώτατον οὕτως, ὅ γένος ἂν οὐκ ἔστιν εἶδος, καὶ πάλιν, ὑπὲρ ὃ οὐκ ἂν εἴη ἄλλο ἐπναβεβηκὸς γένος· τὸ δὲ εἰδικώτατον, ὃ εἶδος ὂv οὐκ ἔστιν γένος καὶ ὃ εἶδος ὂν οὐκ ἂν διελοίμεθα ἔτι εἰς εἴδη καὶ ὃν κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται. τὰ δὲ μέσα τῶ ἄκρων ὑπάλληλά τε καλοῦσι γένη καὶ εἴδη, καὶ ἕκαστον αὐτῶν εἶδος εἶναι καὶ γένος τίθενται, πρὸς ἄλλο μέντοι καὶ ἄλλο λαμβανόμ|μενον. τὰ δὴ πρὸ τῶν εἰδικωτάτων ἄχρι

s6yukarı çıkanlara hem cins hem eidos hem de birbirinin altına sıralanan cinsler denir; tıpkı Agamemnon'un Atreusoğlu, Pelopsoğlu, Tantalosoğlu ve en sonunda Zeus'un soyundan olması gibi. Ama soy kütüklerinde başlangıç çoğunlukla tek bir kişiye, mesela Zeus'a çıkarılır; cinslerde ve eidos'larda ise durum böyle değildir. Çünkü Aristoteles'in dediği gibi, varlık her şeyin ortak tek cinsi değildir ve her şey en yukarıdaki tek bir cinse göre aynı cinsten de değildir. Kategoriler'de olduğu gibi, ilk on cins on ilk ilke gibi kabul edilsin. Biri bunların hepsine "varlık" derse, der Aristoteles, onları sesteş olarak adlandırmış olur, eşanlamlı olarak değil. Çünkü varlık her şeyin ortak tek cinsi olsaydı, her şeye eşanlamlı olarak varlık denirdi; ama ilk şeyler on tane olduğundan, aralarındaki ortaklık yalnız addadır, ada karşılık gelen logos'ta değildir.

Demek ki en genel olanlar on tanedir; en özeller belli bir sayıdadır ama sonsuz değildir; en özellerden sonra gelen bireyler ise sonsuzdur. Bu yüzden Platon, en genellerden en özellere inenlere orada durmalarını, aradakilerin içinden ise eidos meydana getiren ayrımlarla bölerek inmelerini öğütlerdi; sonsuzları ise bırakın, der, çünkü bunların epistēmē'si olamaz. En özellere inerken kalabalığın içinden bölerek geçmek, en genellere çıkarken ise kalabalığı bire toplamak gerekir. Çünkü eidos, cins ise daha da çok, çokluğu tek bir tabiatta bir araya getirir; tek tek ve cüzî olanlar ise tersine, bir olanı hep çokluğa böler. Eidos'a katıldıkları için birçok insan tek bir insandır; tek tek olanlar bakımından ise bir ve ortak olan insan birçok insandır. Çünkü cüzî olan hep bölücüdür, ortak olan ise toplayıcı ve birleştiricidir.

Cinsin de eidos'un da ne olduğunu verdik.

s6

τοῦ γενικωτάτου ἀνιόντα γένη τε λέγεται καὶ εἲδη καὶ ὑπάλληλα γένη ὡς ὁ Ἀγαμέμνων Ἀτρείδης καὶ Πελοπίδης καὶ Τανταλίδης καὶ τὸ τελευταῖον Διός. ἀλλ' ἐπὶ μὲν τῶν γενεαλογιῶν εἰς ἓνα ἀνάγουσι, ψέρε εἰπεῖν τὸν Δία, τὴν ἀρχὴν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἐπὶ δὲ τῶν γενῶν καὶ τῶν εἰδῶν οὐκ οὓτως ἒχει· οὐ γάρ ἐστι κοινὸν ἓν γένος πάντων τὸ ὂν οὐδὲ πάντα ὁμογενῆ καθ' ἒν τὸ ἀνωτάτω γένος, ὣς φηδιν ὁ Ἀριστοτέλης. ἀλλὰ κείσθω, ὣσπερ ἐν ταῖς Κατηγορίαις, τὰ πρῶτα δέκα γένη οἶον ἀρχαὶ δέκα πρῶται· κἂν δὴ πάντα τις ὂντα καλῇ, ὁμωνύμως, φησί, καλέσει, ἀλλ' οὐ συνωνύμως. εἰ μὲν γὰρ ἒν ἦν κοινὸν πάντων γένος τὸ ὂν, συνωνύμως ἂν πάντα ὂντα ἐλέγετο· δέκα δὲ ὂντων τῶν πρώτων ἡ κοινωνία κατὰ τοὐνομα μόνον, οὐκέτι μὴν καὶ κατὰ τὸν λόγον τὸν κατὰ τοὒνομα. δέκα μὲν οὖν τὰ γενικώτατα, τὰ δὲ εἰδικώτατα ἐν ἀριθμῷ μέν τινι, οὐ μὴν ἀπείρῳ· τὰ δὲ ἄτομα, ἃπερ ἐστὶ τὰ μετὰ τὰ εἰδικώτατα, ἂπειρα. διὸ ἂχρι τῶν εἰδικωτάτων ἀπὸ τῶν γενικωτάτων κατιόντας παρεκελεύετο ὁ Πλάτων παύεσθαι, κατιέναι δὲ διὰ τῶν διὰ μέσου διαιροῦντας ταῖς εἰδοποιοῖς δαφοραῖσ· τὰ δὲ ἂπειρὰ φησιν ἐᾶν, μὴ γὰρ ἂν γενέσθαι τούτων ἐπιστήμην. κατιόντων μὲν οὖν εἰς τὰ εἰδικώτατα ἀνάγκη διαιροῦντας διὰ πλήδους ἰέναι, ἀνιόντων δὲ εἰς τὰ γενικώτατα ἀνάγκη συναιρεῖν τὸ πλῆδος εἰς ἒν· δυναγωγὸν γὰρ τῶν πολλῶν εἰς μίαν φύσιν τὸ εἶδος καὶ ἔτι μᾶλλον τὸ γένος, τὰ δὲ κατὰ μέρος καὶ καθ' ἒκαστα τοὐναντίον εἰς πλῆθος ἀεὶ διαιρεῖ τὸ ἓν· τῇ γὰρ τοῦ εἲδους μετουσία οἱ πολλοὶ ἂνθρωποι εἶς, δὲ κατὰ μέρος ὁ εἶς καὶ κοινὸς πλείους· διαιρετικὸν μὲν γὰρ ἀεὶ τὸ καθ' ἓκαστον, συλληπτικὸν δὲ καὶ ἐνοποιὸν τὸ κοτνόν. Ἀποδεδομένοο δὲ τοῦ γένους καὶ τοῦ εἲδους τί ἐστιν ἐκάτερον αὐτῶν,

s7Cins bir, eidos'lar ise birden çok olduğundan (çünkü cins hep birden çok eidos'a bölünür), cins hep eidos'a yüklenir ve üsttekilerin hepsi alttakilere yüklenir; eidos ise ne kendi yakın cinsine ne de daha üsttekilere yüklenir, çünkü yükleme tersine dönmez. Ya eşitler eşitlere yüklenmelidir, mesela "kişneyebilen" ata; ya da büyükler küçüklere, mesela hayvan insana. Küçükler ise büyüklere yüklenmez: hayvanın insan olduğunu söyleyemezsin, oysa insanın hayvan olduğunu söyleyebilirsin. Eidos neye yükleniyorsa, eidos'un cinsi de, cinsin cinsi de en genele kadar zorunlu olarak ona yüklenecektir. Çünkü Sokrates'e insan, insana hayvan, hayvana ousia demek doğruysa, Sokrates'e hayvan ve ousia demek de doğrudur.

Üsttekiler hep alttakilere yüklendiğine göre, eidos bireye yüklenecek; cins hem eidos'a hem bireye; en genel olan ise cinse ya da, ortada birbirinin altına sıralanan birden çok cins varsa, cinslere, hem de eidos'a ve bireye yüklenecektir. Çünkü en genel olan altındaki bütün cinslere, eidos'lara ve bireylere; en özelden hemen önceki cins bütün en özellere ve bireylere; yalnızca eidos olan bütün bireylere; birey ise tek tek olanlardan yalnız birine söylenir. Birey denen şey Sokrates, şu beyaz şey, şu yaklaşan Sophroniskos oğlu gibisidir; tabii Sophroniskos'un tek oğlu Sokrates ise. Bu gibi şeylere birey denmesinin sebebi, her birinin, bir araya gelişi başka hiçbir şeyde aynı olamayacak özelliklerden oluşmasıdır. Sokrates'in özellikleri tek tek olanlardan başka hiç kimsede aynen bulunamaz; insanın, yani ortak insanın özellikleri ise birçoklarında, daha doğrusu, insan oldukları ölçüde bütün tek tek insanlarda aynı olabilir. Demek ki birey eidos tarafından, eidos da

s7

καὶ τοῦ μὲν γένους ἑνὸς ὄντος τῶν δὲ εἰδῶν πλειόνων ἀεὶ γὰρ εἰς πλείω εἴδη ἡ τομὴ τοῦ γένους) τὸ μὲν γένος ἀεὶ τοῦ εἴδους κατηγορεῖται καὶ πάντα τὰ ἐπάνω τῶν ὑπποκάτω, τὸ δὲ εἶδος οὄτε τοῦ προσεχοῦς αὐτοῦ γένους οὔτε τῶν ἐπάνω· οὐδὲ γὰρ ἀντιστρέφει. δεῖ γὰρ ἢ τὰ ἴσα τῶν ἴσων κατηγορεῖσθαι ὡς τὸ χρεμετιστικὸν τοῦ ἵππου ἢ τὰ μείζω τῶν ἐλαττόνων ὡς τὸ ζῷον τοῦ ἀνθρώπου, τὰ δὲ ἐλάττω τῶν μειζόνων οὐκέτι· οὐκέτι γὰρ τὸ ζῷον εἴποις ἂν εἶναι ἄνθρωπον, ὥσπερ τὸν ἄνθρωπον εἴποις ἂν εσἶναι ζῷον. καθ’ ὧν δ᾿ ἄν τὸ εἶδος κατηγορῆται, κατ’ ἐκείνων ἐξ ἂμἀγλξς καὶ τὸ τοῦ εἴδους γένος κατηγορηθήσεται καὶ τὸ τοῦ γένους γένος ἄχρι τοῦ γενικωτάτου· εἰ γὰρ ἀληθὲς τὸ τὸν Σωκράτην εἲπεῖν. ἄνθρωπον, τὸν δὲ ἄνθρωπον ζῷον, τὸ δὲ ζῷον οὐσίαν· ἀληθὲς καὶ τὸν Σωκράτην ζῷον εἰπεῖν καὶ οὐσίαν. ἀεὶ τῶν ἐπάνω κατηγορουμένων τῶν ὑποκάτω τὸ μὲν εἶδος τοῦ ἀτόμου κατηγορηθήσεται, τὸ δὲ γένος καὶ κατὰ τοῦ εἴδους καὶ κατὰ τοῦ ἀτόμου, τὸ δὲ γενικώτατον καὶ κατὰ τοῦ γένους ἢ τῶν γενῶν, εἰ πλείω εἴη τὰ μέσα καὶ ὑπάλληλα, καὶ κατὰ τοῦ εἴδους καὶ κατὰ τοῦ ἀτόμου. λέγεται γὰρ τὸ μὲν γενικώτατον κατὰ πάντων τῶν ὑφ᾿ ἑαυτὸ γενῶν τε καὶ εἰδῶν καὶ ἀτόμων, τὸ δὲ γένος τὸ πρὸ τοῦ εἰδικωτάτου κατὰ πάντων τῶν εἰδικωτάτων καὶ τῶν ἀτόμων, τὸ δὲ μόνον εἶδος κατὰ πάντων τῶν ἀτόμων, τὸ δὲ ἄτομον ἐφ᾿ ἑνὸς μόνου τῶν κατὰ μέρος. ἄτομον δὲ λέγεται ὁ Σωκράτης καὶ τουτὶ τὸ λευκὸν καὶ οὑτοσὶ ὁ προσιὼν Σωφρονίσκου υἱός, εἰ μόνος αὐτῷ εἴη Σωκράτης υἱός. ἄτομα οὖν λέγεται τὰ τοιαῦτα, ὅτι ἐξ ἰκιοτήτων συνέστηκεν | εκαστον, ὧν τὸ ἄθροισμα οὐκ ἂν ἐπ’ ἄλλου ποτὲ τὸ αὐτὸ γένοιτο· αἱ γὰρ Σωκράτους ἰδιότητες οὐκ ἂν ἐπἄλλου τινὸς τῶν κατὰ μέρος γένοιντο ἂν αἱ αὐταί, αἱ μέντοι τοῦ ἀνθρώπου, λέγω δὴ τοῦ κοινοῦ, ἰδιότητες γένοιντ᾿ ἂν αἱ αὐταὶ ἐπὶ πλειόνων, μᾶλλον δὲ ἐπὶ πὰντων τῶν κατὰ μέρος ἀνθρώπων, καθὸ ἄνθρωποι. περιέχεται οὖν τὸ μὲν ἄτομον ὑπὸ τοῦ εἴδους, τὸ δὲ εἶδος ὑπὺ τοῦ

s8cins tarafından kapsanır. Çünkü cins bir bütündür, birey bir parçadır; eidos ise hem bütün hem parçadır, ama başka bir şeyin parçasıdır, bütün olduğu ise başka bir şeyin değil, başka şeylerin içindedir; çünkü bütün parçalarının içindedir.

Böylece cins ve eidos hakkında, en genelin ve en özelin ne olduğu, hangi şeylerin aynı zamanda hem cins hem eidos olduğu, bireylerin neler olduğu ve cinsin ve eidos'un kaç anlamda söylendiği hakkında söylenecekler söylendi.

Ayrım Üzerine

Ayrım genel anlamda, özel anlamda ve en özel anlamda söylensin. Genel anlamda, bir şey kendisine ya da bir başkasına karşı herhangi bir başkalıkla değişik olduğunda, ondan ayrılır denir. Sokrates Platon'dan başkalıkla ayrılır; kendi kendinden de ayrılır: çocukken ve yetişkin olunca, bir şey yaparken ve bırakınca; nasıl bir hâlde olduğu bakımından her başkalaşmada da hep ayrılır. Özel anlamda ise, bir şey bir başkasından ayrılmaz bir arazla ayrıldığında ondan ayrılır denir. Ayrılmaz araz mesela göz renginin açık olması, burnun kartal burnu olması ya da bir yaradan kalıp sertleşmiş bir yara izidir. En özel anlamda ise, bir şey bir başkasından eidos meydana getiren bir ayrımla değişik olduğunda ondan ayrılır denir; mesela insan attan, eidos meydana getiren bir ayrımla, yani akıllı olma niteliğiyle ayrılmıştır.

Genel olarak her ayrım, bir şeye eklendiğinde onu farklı nitelikte kılar. Ama genel ve özel anlamdaki ayrımlar onu başka türlü bir şey yapar, en özel anlamdakiler ise başka bir şey yapar. Çünkü ayrımların bir kısmı bir şeyi başka türlü yapar, bir kısmı ise başka bir şey. Başka bir şey yapanlara eidos meydana getiren ayrımlar, başka türlü yapanlara ise yalnızca ayrımlar denmiştir. Nitekim hayvana eklenen akıllı olma ayrımı

s8

γένους· ὅλον γάρ τι τὸ γένος, τὸ δὲ ἄτομον μέρος, τὸ δὲ εἶδος καὶ καὶ μέρος, ἀλλὰ μέρος μὲν ἄλλου, ὅλον δὲ οὐκ ἄλλου ἀλλ᾿ ἐν ἄλλοις· ἐν γὰρ τοῖς μέρεσι τὸ ὅλον. Περὶ μὲν οὖν γένους καὶ εἴδους καὶ τί τὸ γενικώτατον καὶ τί τὸ εἰδικώτατον καὶ τίνα καὶ γένη τὰ αὐτὰ καὶ εἴδη τίνα τε τὰ ἄτομα καὶ ποσαχῶς τὸ γένος καὶ τὸ εἶδος, εἴρηται. Περὶ διαφορᾶς. Διαφορὰ δὲ κοινῶς τε καὶ ἰδίως καὶ ἰδιαίτατα λεγέσθω. κοινῶς μὲν γὰρ διαφέρειν ἕρτερον ἑτέρου γέγεται τὸ ἑτερότητι διαλλάττον ὁπωσοῦν ἢ πρὸς αὑτὸ ἢ πρὸς ἄλλο· διαφέρει γὰρ Σωκράτης Πλάτωνος τῇ ἑτερότητι καὶ αὐτὸς Τε ἑαυτοῦ παιδός τε ὄντος καὶ ἀνδρωθέντος καὶ ἐνεργοῦντός τι ἢ παυσαμένου καὶ ἀεί γε ἐν ταῖς τοῦ πῶς ἔχεινκ ἑτερότησιν. ἰδίως δὲ διαφέρειν λέγεται ἕτερον ἑτέρου, ὅταν ἀχωρίστῳ συμβεβηκότι τὸ ἕτερον τοῦ ετέρου διαφέρῃ ἀχώριστον δὲ συμβεβηκὸς οἷον γλαυκότης ἢ γρυπότης ἢ καὶ οὐλὴ ἐκ τραύματος ἐνσκιρωθεῖσα. ιδιαίτατα δὲ διαφέρειν ἕτερον ἑτέρου λέγεται, ὅταν εἰδοποιῷ διαφορᾷ διαλλάττῃ, ὥσπερ ἄνθρωπος ἵππου εἰδοποιῷ διαφορᾷ διενήνοχε τῇ τοῦ λογικοῦ ποιότητι. καθόλου μὲν οὖν πᾶσα διαφορὰ ἑτεροῖον ποιεῖ προσγινομένη τινί· ἀλλ᾿ αἱ μὲν κοινῶς καὶ ἰδίως ἀλλοῖον ποιοῦσιν, αἱ αἱ ἰόιαίτατα ἄλλο. τῶν γὰρ διαφορῶν αἱ μὲν ἀλλοῖον ποιοῦσιν, αἱ δὲ ἄλλο. αἱ μὲν οὖν ποιοῦσάι ἄλλο εἰδοποοιὶ κέκληνται, αἱ δὲ ἀλλοῖον ἁπλῶς διαφοραί. τῷ γὰρ ζῴῳ διαφορὰ προσελθοῦσα ἡ τοῦ λο-

s9onu başka bir şey yaptı; hareket etme ayrımı ise onu yalnızca duran hayvandan başka türlü yaptı. Böylece biri başka bir şey, öteki yalnızca başka türlü bir şey yaptı. Cinslerin eidos'lara bölünmesi de, cinsten ve bu türden ayrımlardan oluşan tariflerin verilmesi de başka bir şey yapan ayrımlara göre olur; yalnızca başka türlü yapan ayrımlara göre ise yalnızca başkalıklar ve bir şeyin nasıl bir hâlde olduğuna dair değişiklikler meydana gelir.

Şimdi yeniden baştan başlayarak şunu söylemeliyiz: ayrımların bir kısmı ayrılabilir, bir kısmı ayrılmazdır. Hareket etmek, durmak, sağlıklı olmak, hasta olmak ve bunlara benzeyen her şey ayrılabilir; kartal burunlu ya da basık burunlu olmak, akıllı ya da akılsız olmak ise ayrılmazdır. Ayrılmazların da bir kısmı kendiliğinden, bir kısmı araz olarak bulunur. Akıllı olmak, ölümlü olmak ve epistēmē'yi alabilecek olmak insanda kendiliğinden bulunur; kartal burunlu ya da basık burunlu olmak ise araz olarak bulunur, kendiliğinden değil. Kendiliğinden bulunanlar, ousia'nın tarifinin içine alınır ve bir şeyi başka bir şey yapar; araz olarak bulunanlar ise ne ousia'nın tarifine alınır ne de başka bir şey yapar, yalnızca başka türlü yapar. Ayrıca kendiliğinden olanlar daha çoğunu ve daha azını kabul etmez; araz olanlar ise, ayrılmaz olsalar bile, artar ve azalır. Çünkü ne cins, cinsi olduğu şeye, ne de cinsin, ona göre bölündüğü ayrımları, daha çok ya da daha az yüklenir. Çünkü bu ayrımlar her şeyin tarifini tamamlayanlardır; her şeyin varlığı ise bir ve aynıdır, ne azalmayı ne artmayı kabul eder. Kartal burunlu ya da basık burunlu olmak ya da belli bir renkte olmak ise artar da azalır da.

Böylece ayrımın üç türü görüldü: bir kısmı ayrılabilir, bir kısmı ayrılmaz; ayrılmazların da bir kısmı

s9

γικοῦ ἄλλο ἐποίησεν, ἡ δὲ τοῦ κινεῖσθαι ἀλλοῖον μόνον παρὰ τὸ ἠρεμοῦν ἐποίησεν, ὥστε ἡ μὲν ἄλλο, ἡ δὲ ἀλλοῖον μόνον ἐποίησεν. κατὰ μὲν οὖν τὰς ἄλλο ποιούσας διαφορὰς αἵ τε διαιρέσεις γίνονται τῶν γενῶν εἰς τὰ εἴδη, οἵ τε ὅροι αποδίδονται ἐκ γένους ὄντες καὶ τῶν τοιούτων διαφορῶν, κατὰ δὲ τὰς μόνον ἀλλοῖον ποιούσας αἱ ἑτερότητες μόνον συνίστανται καὶ αἱ τοῦ τῶς ἔχοντος μεταβολαί. Ἄνωθεν οὖν πάλιν ἀρχομένῳ ῥητέον τῶν διαφορῶν τὰς μὲν χωριστὰς εἶναι, τὰς δὲ ἀχωρίστους· τὸ μὲν γὰρ κινεὶσθαι τὸ ἠρεμεῖν καὶ τὸ ὑγιαίνειν καὶ τὸ νοσεῖν ὅσα τούτοις παραπλήσια χωριστά ἐστιν, τὸ δὲ γρυπὸν εῖναι ἢ σιμὸν ἢ λογικὸν ἢ ἄλογον ἀχώριστα. τῶν δὲ ἀχωρίστων αἱ μὲν ὑπάρχουσι κιαθ᾿ αὑτάς, αἱ δὲ κατὰ συμβεβηκός· τὸ μὲν γὰρ λογικὸν καθ᾿ αὑτὸ ὑπάρχει τῷ ἀνθρώπῳ καὶ τὸ θνητόν καὶ τὸ ἐπιστήμης εἶναι δεκτικόν, τὸ δὲ γρυπὸν ἢ σιμὸν εἶναι κατὰ συμβεβηκὸς καὶ οὑ καθ᾿ αὑτό. αἱ μὲν οὖν καθ’ αὑτὰς προσοῦσαι ἐν τῷ τῆς οὐσίας λαμβάνονται λόγῳ καὶ ποιοῦσιν ἄλλο, αἱ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς οὔτε ἐν τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ λαμβάνονται οὔτε ποιοῦσιν ἄλλο ἀλλὰ ἀλλοῖον. καὶ αἱ μὲν καθ᾿ αὑτὰς οὐκ ἐπιδέχονται τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον, αἱ δὲ κατὰ συμβεβηκός, κἂν ἀχώριστοι ὦσιν, ἐπίτασιν λαμβάνουσιξ καὶ ἄνεσιν· οὔτε γὰρ τὸ γένος μᾶλλον κακὶ ἧττον κατηγορεῖται οὗ ἂν ᾖ γένος οὔτε αἱ τοῦ γένους διαφοραί, καθ᾿ ἃς διαιρεῖται· αὗται μὲν γάρ εἰσιν αἱ τὸν ἑκάστου λόγον συμπληροῦσαι, τὸ δὲ εἶναι ἑκάστῳ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ οὔτε ἄνεσιν οὔτε επίτασιν ἐπιδεχόμενόν ἐστιν, | τὸ δὲ γρυπὸν ἢ σιμὸν εἶναι ἢ κεχρῶσθαί πως καὶ ἐπιτείνεται καὶ ἀνίεται. Τριῶν οὖν εἰδῶν τῆς διαφορᾶς θεωρουμένων καὶ τῶν μὲν οὐσῶν χωριστῶν τῶν δὲ ἀχωρίστων καὶ πάλιν τῶν ἀχωρίστων τῶν μὲν οὐσῶν καθ᾿

s10kendiliğinden, bir kısmı araz olarak. Kendiliğinden olan ayrımların da bir kısmı, cinsleri eidos'lara böldüğümüz ayrımlardır, bir kısmı da bölünenleri eidos hâline getiren ayrımlardır. Mesela hayvanın kendiliğinden olan ayrımlarının hepsi şunlardır: canlı ve hisseden, akıllı ve akılsız, ölümlü ve ölümsüz. Bunlardan canlı ve hisseden olma ayrımı hayvanın ousia'sını kurar, çünkü hayvan canlı ve hisseden bir ousia'dır; ölümlü ve ölümsüz olma ayrımı ile akıllı ve akılsız olma ayrımı ise hayvanın bölücü ayrımlarıdır, çünkü cinsleri eidos'lara bunlarla böleriz. Ama cinsleri bölen bu ayrımlar, eidos'ları tamamlayan ve kuran ayrımlar olur. Çünkü hayvan akıllı ve akılsız ayrımıyla, sonra yine ölümlü ve ölümsüz ayrımıyla kesilir; ölümlü ve akıllı ayrımları insanı kurar, akıllı ve ölümsüz ayrımları tanrıyı, akılsız ve ölümlü ayrımları da akılsız hayvanları. Aynı şekilde en yukarıdaki ousia'nın da bölücü ayrımları canlı ve cansız, hisseden ve hissetmeyen ayrımlarıdır; canlı ve hisseden, ousia ile bir araya gelince hayvanı meydana getirdi, canlı ve hissetmeyen ise bitkiyi. Böylece aynı ayrımlar bir bakımdan alınınca kurucu, bir başka bakımdan alınınca bölücü olduğundan, hepsine eidos meydana getiren ayrımlar denmiştir. Cinsleri bölmek ve tarif vermek için en çok bunlara ihtiyaç vardır; araz olarak ayrılmaz olanlara değil, ayrılabilir olanlara ise hiç değil.

Bunları tarif ederek de şöyle derler: ayrım, eidos'un cinsten fazla olduğu şeydir.

s10

αὑτὰς τῶν δὲ κατὰ συμβεβηκός, πάλιν τῶν καθ᾿ αὑτὰς διαφορῶν αἱ μέν εἰσι καθ᾿ ἃς διαιρούμεθα τὰ γένη εἰς τὰ εἴδη, αἱ δὲ καθ᾿ ἃς τὰ διαιρεθέντα εἰδοποιεῖται. οἷον τῶν καθ᾿ αὑτὰς διαφορῶν πασῶν τῶν τοιούτων τοῦ ζῴου οὐσῶν ἐμψύχου καὶ αἰσθητικοῦ, λογικοῦ καὶ ἀλόγου, θνητοῦ καὶ ἀθανάτου, ἡ μὲν τοῦ ἐμψύχου καὶ αἰσθητικοῦ διαφορὰ συστατική ἐστι τῆς τοῦ ζῴου οὐσίας, ἔστι γὰρ τὸ ζῷον οὐσία ἔμψυχος αἰσθητική, ἡ δὲ τοῦ θνητοῦ καὶ ἀθανάτου διαφορὰ καὶ ἡ τοῦ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου διαιρετικαί εἰσι τοῦ ζωου διαφοραί· δι᾿ αὐτῶν γὰρ τὰ γένη εἰς τὰ εἴδη διαιρούμεθα. ἀλλ᾿ αὗταί γε αἱ διαιρετικαὶ διαφοραὶ τῶν γενῶν συμπληρωτικαὶ γίνονται καὶ συστατικαὶ τῶν εἰδῶν· τέμνεται γὰρ τὸ ζῷον τῇ τε τοῦ λογικοῦ καὶ τῇ τοῦ ἀλγόγου διαφορᾷ καὶ πάλιν τῇ τε τοῦ θνητοῦ καὶ τοῦ ἀθανάτου διαφορᾷ. ἀλλ᾿ αἱ μὲν τοῦ θνητοῦ καὶ τοῦ λογικοῦ διαφοραὶ συστατικαὶ γίνονται τοῦ ἀνθρώπου, αἱ δὲ τοῦ λογικοῦ καὶ τοῦ ἀθανάτου τοῦ θεοῦ, αἱ δὲ τοῦ ἀλόγου καὶ τοῦ θνητοῦ τῶν ἀλόγων ζῴων. οὕτω δὲ καὶ τῆς ἀνωτάτω οὐσίας διαιρετικῶν οὐσῶν τῆς τε ἐμψύχου καὶ ἀψύχου διαφορᾶς καὶ τῆς αἰσθητικῆς καὶ ἀναισθήτου ἡ μὲν ἔμψυχος καὶ αἰσθητικὴ συλληφθεῖσαι τῇ οὐσίᾳ ἀπετέλεσαν τὸ ζῷον, ἡ δὲ ἔμψυχος καὶ ἀναίσθητος ἀπετέλεσαν τὸ φυτόν. ἐπεὶ οὖν αἱ αὐταὶ πὼς μὲν ληφθεῖσαι γίνονται συστατικαί, πὼς δὲ διαιρετικαί, εἰδοποιοὶ πᾶσαι κέκληνται. καὶ τούτων γε μάλιστα χρεία εἴς τε τὰς διαιρέσεις τῶν γενῶν καὶ εἰς τοὺς ὁρισμούς, ἀλλ᾿ οὐ τῶν κατὰ συμβεβηκὸς ἀχωρίστων οὐδ᾿ ἔτι μᾶλλον τῶν χωριστῶν. Ἃς δὴ καὶ ὁριζόμενοί φασιν· διαφορά ἐστιν ᾗ περισσεύει τὸ εἶδος τοῦ

s11Çünkü insanda hayvandan fazla olarak akıllı ve ölümlü olmak vardır. Hayvan bunlardan hiçbiri değildir, yoksa eidos'lar ayrımlarını nereden alırdı? Karşıt ayrımların hepsine birden de sahip değildir, yoksa aynı şey karşıtlara aynı anda sahip olurdu. Onların kabul ettiğine göre hayvan, altındakilerin bütün ayrımlarına kuvvede sahiptir, fiilde ise hiçbirine. Böylece ne var olmayandan bir şey meydana gelir ne de karşıtlar aynı şeyde aynı anda bulunur.

Ayrımı bir de şöyle tarif ederler: ayrım, eidos bakımından farklı birçok şeye, nasıl bir şey oldukları sorusunda yüklenendir. Çünkü akıllı ve ölümlü, insana yüklendiklerinde, insanın nasıl bir şey olduğu sorusunda söylenir, ne olduğu sorusunda değil. İnsanın ne olduğunu sorduğumuzda uygun cevap "hayvan"dır; nasıl bir hayvan olduğunu sorduğumuzda ise "akıllı ve ölümlü" diye uygun cevabı veririz. Çünkü şeyler maddeden ve eidos'tan oluşur, ya da en azından madde ve eidos'a benzer bir yapıları vardır. Heykel madde olarak tunçtan, eidos olarak şekilden oluşur; aynı şekilde ortak ve eidos olarak insan da maddeye karşılık gelen cinsten, biçime karşılık gelen ayrımdan oluşur; bu bütün, yani akıllı ölümlü hayvan da, oradaki heykel gibi, insandır.

Bu tür ayrımları bir de şöyle betimlerler: ayrım, aynı cinsin altındakileri birbirinden ayırmaya tabiatça elverişli olandır. Nitekim akıllı ve akılsız, aynı cinsin, yani hayvanın altında olan insanı ve atı birbirinden ayırır. Bir de şöyle verirler: ayrım, her şeyin kendisiyle ötekilerden ayrıldığı şeydir. İnsan ve at cins bakımından birbirinden ayrılmaz; çünkü biz de akılsız hayvanlar da ölümlü hayvanlarız; ama "akıllı" eklenince bizi onlardan ayırdı. Biz de tanrılar da akıllıyız; ama "ölümlü" eklenince

s11

γένους. ὁ γὰρ ἄνθρωπος τοῦ ζῴου πλέον ἔχει τὸ λογικον καὶ τὸ θνητόν· τὸ γὰρ ζῷον οὔτε οἰυδὲν τούτων ἐστίν, ἐπεὶ πόθεν ἂν τὰ εἴδη σχοῖεν διαφορας; οὔτε δὲ πάσας τὰς ἀντικειμένας ἔχει, ἐπεὶ τὸ αὐτὸ ἅμα ἕξει τὰ ἀντικείμενα, ἀλλ᾿ ὡς ἀξιοῦσι, δυνάμει μὲν πάσας ἔχει τὰς τῶν ὑφ᾿ αὑτὸ διαφοράς, ἐνερφγείᾳ δὲ οὐδεμίαν. καὶ οὕτως οὔτε ἐξ οὐκ ὄντων τι γίνεται ουτε τὰ ἀντικείμενα ἅμα περὶ τὸ αὐτὸ ἔσται. Ὁρίζονται αὐτὴν αὐτὴν καὶ οὕτως· διαφορά ἐστι τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ εἴδει ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορούμενον· τὸ γὰρ λογικὸν καὶ τὸ θνητὸν τοῦ ἀνθρώπου κατηγορούμενον ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστιν ὁ ἄνθρωπος λέγεται αλλ᾿ οὐκ ἐν τῷ τί ἐστιν. τί μὲν γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ἐρωπωμένων ἡμῶν οἰκεῖον εἰπεῖν ζῷον, ποῖον δὲ ζῷον πυνθανομένων λογικὸν καὶ θνητὸν οὐκείως ἀποδώσομεν. τῶν γὰρ πραγμάτων ἐξ ὕλης καὶ εἴδους συνεστώτων ἢ ἀνάλογόν γε ὕλῃ καὶ εἴδει τὴv σύστασιν ἐχόντων, ὥσπερ ὁ ἀνδριὰς ἐξ ὕλης μὲν τοῦ χαλκοῦ, εἴδους δὲ τοῦ σχήματος, οὕτως καὶ ὁ ἄνθρωπος ὁ κοινός τε καὶ εἰδικὸς ἐξ ὕλης μὲν ἀναλόγου συνέστήκεν τοῦ γένους, ἐκ μορφῆς δὲ τῆς διαφορᾶς, τὸ δὲ ὅλον τοῦτο, ζῷον λογικὸν θνητόν, ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἐκεῖ ὁ ἀνδριάς. Ὑπογράφουσι δὲ τὰς τοιαύτας διαφορὰς καὶ οὕτως· διαφορά ἐστιν τὸ χωρίζειν πεφυκὸς τὸ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος· τὸ λογικὸν γὰρ καὶ τὸ ἄλογον τὸν ἄνθρωπον καὶ τὸν ἵππον ὅντα ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος τὸ ζῷον Χωρίζει. ἀποδιδόασι δὲ καὶ οὕτως· διαφορά ἐστιν ὅτῳ διαφέρει ἕκαστα. ἄνθρωπος γὰρ καὶ ἵππος κατὰ μὲν τὸ γένος οὐ διενήνοχεν· θνητὰ γὰρ ζῷα καὶ ἡμεῖς καὶ τὰ αλογα, | ἀλλὰ τὸ λογικὸν προστεθὲν διέστησεν ἡμᾶς ἀπ᾿ ἐκείνων· καὶ λογιακά ἐσμεν καὶ ἡμεῖς καὶ οἱ θεοί, ἀλλά τὸ θνητὸν προστεθὲν

s12bizi onlardan ayırdı.

Ayrım hakkındakileri daha da işleyerek derler ki, aynı cinsin altındakileri birbirinden ayıranlardan rastgele biri ayrım değildir; ayrım, şeyin varlığına katkıda bulunan ve şeyin özünün bir parçası olandır. Mesela yüzmeye tabiatça elverişli olmak, insanın has özelliği olsa da, insanın ayrımı değildir. Gerçi hayvanların bir kısmının yüzmeye tabiatça elverişli olduğunu, bir kısmının olmadığını söyleyerek onları ötekilerden ayırabiliriz; ama yüzmeye tabiatça elverişli olmak ousia'yı tamamlamaz, onun bir parçası da değildir; yalnızca onun bir yatkınlığıdır, çünkü asıl anlamda eidos meydana getiren ayrımlar denen türden bir şey değildir. Demek ki eidos meydana getiren ayrımlar, başka bir eidos yapan ve şeyin özünün içine alınan ayrımlardır.

Ayrım hakkında bu kadarı yeter.

Has Özellik Üzerine

Has özelliği dört şekilde ayırırlar. Birincisi, yalnız bir eidos'ta bulunan, ama o eidos'un hepsinde bulunmayandır; mesela insanda hekimlik ya da geometricilik yapmak. İkincisi, bir eidos'un hepsinde bulunan, ama yalnız onda bulunmayandır; mesela insanın iki ayaklı olması. Üçüncüsü, yalnız onda, hepsinde ve belli bir zamanda bulunandır; mesela her insanın yaşlılıkta ağarması. Dördüncüsü ise yalnız onda, hepsinde ve her zaman bulunmanın bir araya geldiği şeydir; mesela insanın gülebilen olması. Çünkü insan her zaman gülmese bile, her zaman güldüğü için değil, gülmeye tabiatça elverişli olduğu için gülebilen denir; bu da tıpkı atın kişneyebilen olması gibi, onda her zaman doğuştan bulunur. Bunlara asıl anlamda has özellikler derler, çünkü yükleme tersine de döner: at ise kişneyebilendir, kişneyebilen ise attır.

Araz Üzerine

Araz, altta yatan şey yok olmadan gelip giden şeydir. İkiye ayrılır: bir kısmı ayrılabilir, bir kısmı ayrılmazdır. Uyumak ayrılabilir bir arazdır; siyah olmak ise

s12

διέστησεν ἡμᾶς ἀπ᾿ ἐκείνων. προσεξεργαζόμενοι δὲ τὰ περὶ τῆς διαφορᾶς μὴ τὸ τυχόν φασι τῶν χωριζόντων τὰ ὑπὸ τὸ αὐτὸ γένος εἶναι τὴν διαφοράν, ἀλλ᾿ ὅπερ εἰς τὸ εἶναι συμβάλλεται καὶ ὃ τοῦ τί ἦν εἶναι τοῦ πράγματός ἐστι μέρος. οὐ γὰρ τὸ πεφυκέναι πλεῖν διαφορὰ ἀνθρώπου, εἰ καὶ ἴδιον ἀνθρώπου· εἴποιμεν γὰρ ἂν τῶν ζῴων τὰ μὲν πλεῖν πεφυκέναι τὰ δὲ μή χωρίζοντες ἀπὸ τῶν ἄλλων, ἀλλὰ τὸ πεφυκέναι πλεῖν οὐκ ἦν συμπληρωτικὸν τῆς οὐσίας οὐδὲ μέρος αὐτῆς, ἀλλ᾿ ἐπιτηδειότης μόνον αὐτῆς διὰ τὸ μὴ εἶναι οἷαι αἱ ἰδίως εἰδοποιοὶ λεγόμεναι διαφοραί. εἶεν ἂν οὖν εἰδοποιοὶ διαφοραί, ὅσαι ἕτερον εἶδος ποιοῦσαιν, καὶ ὅσαι ἐν τῷ τί ἦν εἶναι παραλαμβάνονται. Kαὶ περὶ μὲν διαφορᾶς ἀρκεῖ τοσαῦτα. Περὶ ἰδίου. Τὸ δὲ ἴδιον διαιροῦσι τετραχῶς· καὶ γὰρ ὃ μόνῳ τινὶ εἴδει συμβέβηκεν, εἰ καὶ μὴ παντί, ὡς ἀνθρώπῳ τὸ ἰατρεύειν ἢ τὸ γεωμετρεῖν· καὶ ὃ παντὶ συμβέβηκεν τῷ εἴδει, εἰ καὶ μὴ μόνῳ, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ εἶναι δίποδι· καὶ ὃ μόνῳ καὶ παντὶ καὶ ποτέ, ὡς ἀνθρώπῳ παντὶ τὸ ἐν γήρᾳ πολιοῦσθαι. τέταρτον δέ, ἐφ᾿ οὗ συνδεδράμηκεν τὸ μόνῳ καὶ παντὶ καὶ ἀεί, ὡς τῷ ἀνθρώπῳ τὸ γελαστικόν· κἂν γὰρ μὴ γελᾷ ἀεί, ἀλλὰ γελαστικὸν λέγεται οὐ τῷ ἀεὶ γελᾶν ἀλλὰ τῷ πεφυκέναι· τοῦτο δὲ ἀεὶ αὐτῷ σύμφυτον ὑπάρχει, ὡς καὶ τῷ ἵππῳ τὸ χρεμετιστικόν. ταῦτα δὲ καὶ κυρίως ἴδιά φασιν, ὅτι καὶ ἀντιστρέφει· εἰ γὰρ ἵππος, χρεμετιστικόν, καὶ εἴ χρεμετιστικόν, ἵππος. Περὶ συμβεβηκότος. Συμβεβηκὸς δέ ἐστιν ὃ γίνεται καὶ ἀπογίνεται χωρὶς τῆς τοῦ ὑποκειμένου μένου φθορᾶς. διαιρεῖται δὲ εἰς δύο· τὸ μὲν γὰρ αὐτοῦ χωριστόν ἐστιν, τὸ δὲ ἀχώριστον. τὸ μὲν οὖν καθεύδειν χωριστὸν συμβεβηκός, τὸ δὲ μέλαν

s13kuzgunda ve Habeşte ayrılmaz biçimde bulunan bir arazdır; yine de beyaz bir kuzgun ve rengini yitirmiş bir Habeş, altta yatan şey yok olmadan, düşünülebilir. Arazı şöyle de tarif ederler: araz, aynı şeyde bulunması da bulunmaması da mümkün olandır; ya da ne cins ne ayrım ne eidos ne de has özellik olan, ama her zaman altta yatan bir şeyde var olandır.

Ortaya konan her şey, yani cins, eidos, ayrım, has özellik ve araz tarif edildiğine göre, şimdi bunların hangi ortak ve hangi kendine has yanları olduğunu söylemeliyiz.

Beş Terimin Ortak Yanları Üzerine

Hepsinde ortak olan, birçok şeye yüklenmeleridir. Ama cins eidos'lara ve bireylere yüklenir, ayrım da aynı şekilde; eidos altındaki bireylere; has özellik hem has özelliği olduğu eidos'a hem de o eidos'un altındaki bireylere; araz ise hem eidos'lara hem bireylere. Nitekim hayvan, eidos olan atlara ve öküzlere de, birey olan şu ata ve şu öküze de yüklenir; akılsız da atlara ve öküzlere ve tek tek olanlara yüklenir. Eidos ise, mesela insan, yalnızca tek tek olanlara yüklenir. Has özellik, mesela gülebilen, hem insana hem tek tek insanlara; siyah, ayrılmaz bir araz olarak, hem kuzgunların eidos'una hem tek tek kuzgunlara; hareket etmek de, ayrılabilir bir araz olarak, hem insana hem ata yüklenir; ama araz birincil olarak bireylere, ikincil olarak da bireyleri kapsayanlara yüklenir.

Cinsin ve Ayrımın Ortak Yanları Üzerine

Cinsin ve ayrımın ortak yanı, eidos'ları kapsamalarıdır. Çünkü

s13

εἶναι ἀχωρίστως τῷ κόρακι καὶ τῷ Αἰθίοπι συμβέβηκεν, δύναται δὲ ἐπινοηθῆναι καὶ κόραξ λευκὸς καὶ Αἰθίοψ ἀποβαλὼν τὴν χροιὰν χωρὶς φθορᾶς τοῦ ὑποκειμένου. ὁρίζονται δὲ καὶ οὕτως· συμβεβηκός ἐστιν ὃ ἐνδέχεται τῷ αὐτῷ ὑπάρχειν ἢ μὴ ὑπάρχειν, ἢ ὃ οὔτε γένος ἐστὶν οὔτε διαφορὰ οὔτε εἶδος οὔτε ἴδιον, ἀεὶ δέ ἐστιν ἐν ὑποκειμένῳ ὑφιστάμενον. Ἀφορισθέντων δὲ πάντων τῶν προτεθέντων, λέγω δὴ γένους, εἴδους, διαφορᾶς, ἰδίου, συμβεβηκότος, ῥητέον τίνα τε καοινὰ πρόσεστιν αὐτοῖς καὶ τίνα ἴδια. Περὶ τῆς κοινωνίας τῶν πέντε φωνῶν. Κοινὸν μὲν δὴ πάντων τὸ κατὰ πλειόνων κατηγορεῖσθαι. ἀλλὰ τὸ μὲν γένος τῶν εἰδῶν τε καὶ τῶν ἀτόμων, καὶ ἡ διαφορὰ ὡσαύτως, τὸ δὲ εἶδος τῶν ὑπ᾿ αὐτὸ ἀτόμων, τὸ δὲ ἴδιον τοῦ τε εἴδους, οὗ ἐστιν ἴδιον, καὶ τῶν ὑπὸ τὸ εἶδος ἀτόμων, τὸ δὲ συμβεβηκὸς καὶ εἰδῶν καὶ ἀτόμων. τό τε γὰρ ζῷον ἵππων τε καὶ βοῶν κατηγορεῖται εἰδῶν ὄντων καὶ τοῦδε τοῦ ἵππου καὶ τοῦδε τοῦ βοὸς ἀτόμων ὄντων, τὸ δὲ ἄλογον ἵππων καὶ βοῶν κατηγορεῖται καὶ τῶν κατὰ μέρος, τὸ μέντοι εἶδος οἷδος οἷον ὁ ἄνθρωπος τῶν κατὰ μέρος μόνον, τὸ δὲ ἴδιον οἷον τὸ γελαστικὸν καὶ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῶν κατὰ μέρος, τὸ δὲ μέλαν τοῦ τε εἴδους τῶν κοράκων καὶ τῶν κατὰ μέρος συμβεβηκὸς ὂν ἀχώριστον, καὶ τὸ κινεῖσθαι ἀνθρώπου τε καὶ ἵππου χωριστὸν ριστὸν ὂν συμβεβηκός, ἀλλὰ προηγουμένως μὲν τῶν ἀτόμων, κατὰ δεύτερον δὲ λόγον καὶ τῶν περιεχόντων τὰ ἄτομα. | Περὶ τῆς κοινωνίας γένους καὶ διαφορᾶς. Κοινὸν δὲ γένους καὶ διαφορᾶς τὸ περιεκτικὸν εἰδῶν εἰδῶν· περιέχει γὰρ καὶ

s14ayrım da, cinslerin kapsadığı eidos'ların hepsini olmasa da, eidos'ları kapsar. Nitekim akıllı, hayvanın yaptığı gibi akılsızları kapsamasa da, birer eidos olan insanı ve tanrıyı kapsar. Ayrıca cinse cins olarak yüklenen her şey onun altındaki eidos'lara da yüklenir; ayrıma ayrım olarak yüklenen her şey de ondan oluşan eidos'a yüklenecektir. Mesela hayvan bir cins olduğundan ona cins olarak ousia ve canlı yüklenir; ama bunlar hayvanın altındaki bütün eidos'lara, bireylere kadar, yüklenir. Akıllı bir ayrım olduğundan ona ayrım olarak "logos'u kullanmak" yüklenir; logos'u kullanmak yalnız akıllıya değil, akıllının altındaki eidos'lara da yüklenecektir. Bir ortak yanları da şudur: cins ya da ayrım ortadan kaldırılınca altlarındakiler de ortadan kalkar. Hayvan olmazsa ne at olur ne insan; aynı şekilde akıllı olmazsa logos'u kullanan hiçbir hayvan olmayacaktır.

Cinsle Ayrımın Farkı Üzerine

Cinse has olan, ayrımdan, eidos'tan, has özellikten [ve arazdan] daha çok şeye yüklenmesidir. [Mesela hayvan insana, ata, kuşa] ve yılana yüklenir; dört ayaklı ise yalnızca dört ayağı olanlara, insan yalnızca bireylere, kişneyebilen yalnızca ata ve tek tek atlara yüklenir; araz da aynı şekilde daha az şeye yüklenir. Burada ayrım olarak, cinsin ousia'sını tamamlayan ayrımları değil, cinsin kendileriyle kesildiği ayrımları almak gerekir. Ayrıca cins ayrımı kuvvede kapsar, çünkü hayvanın bir kısmı akıllı, bir kısmı akılsızdır. Ayrıca cinsler altlarındaki ayrımlardan öncedir; bu yüzden onları kendileriyle birlikte ortadan kaldırırlar, ama onlarla birlikte ortadan kalkmazlar. Hayvan ortadan kalkınca akıllı da

s14

ἡ διαφορὰ εἴδη, εἰ καὶ μὴ πάντα ὅσα τὰ γένη. τὸ γὰρ λογικὸν εἰ καὶ μὴ περιέχει τὰ ἄλογα ὥσπερ τὸ ζῷον, ἀλλὰ περιέχει ἄνθρωπον καὶ θεόν, ἅπερ ἐστὶν εἴδη. ὅσα τε κατηγορεῖται τοῦ γένους ὡς γέ νους, καὶ τῶν ὑπ᾿ αὐτὸ εἰδῶν κατηγορεῖται, ὅσα τε τῆς διαφορᾶς ὡς διαφορᾶς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτῆς εἴδους κατηγορηθήσεται. γένους τε γὰρ τοῦ ζῴου ὄντος ὡς γένους κατηγορεῖται ἡ οὐσία καὶ τὸ ἔμψυχον, ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπὸ τὸ ζῷον εἰδῶν πάντων κατηγορεῖται ταῦτα ἄχρι καὶ τῶν ἀτόμων· διαφορᾶς τε οὔσης τῆς τοῦ λογικοῦ κατηγορεῖται ὡς διαφορᾶς τὸ λόγῳ χρῆσθαι, οὐ μόνον δὲ τοῦ λογικοῦ ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπὸ τὸ λογικὸν εἰδῶν κατηγορηθήσεται τὸ χρῆσθαι λόγῳ. κοινὸν δὲ καὶ τὸ ἀναιρεθέντος ἢ τοῦ γένους ἢ τῆς διαγορᾶς ἀναιρεῖσθαι τὰ ὐπ᾿ αὐτά· ὡς γὰρ μὴ ὄντος ζῴον οὐκ ἔστιν ἵππος οὐδὲ ἄνθρωπος, οὕτως μὴ ὄντος λογικοῦ οὐδὲν ἔσται ζῷον τὸ χρώμενον λόγῳ. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ γένους καὶ τῆς διαφορᾶς. Ἴδιον δὲ τοῦ γένους τὸ ἐπὶ πλειόνων κατηγορεῖσθαι, ἤπερ ἡ διαγορὰ καὶ τὸ εἶδος καὶ τὸ ἴδιον καὶ ὄφεως, τὸ δὲ τετράπουν ἐπὶ μόνων τῶν τέσσαρας πόδας ἐχόντων, ὁ δὲ ἄνθρωπος ἐπὶ μόνων τῶν ἀτόμων, καὶ τὸ χρεμετιστικὸν ἐπὶ τοῦ ἵππου μόνον καὶ τῶν κατὰ μέρος, καὶ τὸ συμβεβηκὸς ὁμοίως ἐπ᾿ ἐλαττόνων. δεῖ δὲ διαφορὰς λαμβάνειν, αἷς τέμνεται τὸ γένος, οὐ τὰς συμπληρωτικὰς τῆς οὐσίας τοῦ γένους. ἔτι τὸ γένος περιέχει τὴν διαφορὰν δυνάμει· τοῦ γὰρ ζῴου τὸ μὲν λογικὸν τὸ δὲ ἄλογον. ἔτι τὰ μὲν γένη πρότερα τῶν ὑπ᾿ αὐτὰ διαφορῶν, διὸ συναναιρεῖ μὲν αὐτάς, οὐ συναναιρεῖται δέ· ἀναιρεθέντος γὰρ τοῦ ζῴου συναναιρεῖται τὸ λογικὸν καὶ

s15akılsız da onunla birlikte ortadan kalkar. Ayrımlar ise cinsi kendileriyle birlikte ortadan kaldırmaz; hepsi ortadan kaldırılsa bile canlı ve hisseden bir ousia düşünülebilir, bu da hayvandı. Ayrıca, söylendiği gibi, cins ne olduğu sorusunda, ayrım ise nasıl bir şey olduğu sorusunda yüklenir. Ayrıca her eidos'un cinsi birdir, mesela insanın cinsi hayvandır; ayrımları ise birden çoktur: akıllı, ölümlü, nous ve epistēmē alabilen; insan öteki hayvanlardan bunlarla ayrılır. Cins maddeye, ayrım ise biçime benzer. Cinsin ve ayrımın başka ortak ve kendine has yanları da olsa da bu kadarı yetsin.

Cinsin ve Eidos'un Ortak Yanları Üzerine

Cinsin ve eidos'un ortak yanı, söylendiği gibi, birçok şeye yüklenmeleridir. Ama burada eidos'u, aynı şey hem eidos hem cins olsa bile, cins olarak değil, eidos olarak alalım. Bir ortak yanları da yüklendikleri şeylerden önce gelmeleri ve her birinin bir bütün olmasıdır.

Cinsle Eidos'un Farkı Üzerine

Farkları şudur: cins eidos'ları kapsar, eidos'lar ise kapsanır ve cinsleri kapsamaz; çünkü cins eidos'tan daha çok şeye uzanır. Ayrıca cinslerin önceden altta yatması ve eidos meydana getiren ayrımlarla biçimlenerek eidos'ları meydana getirmesi gerekir; bu yüzden cinsler tabiatça da öncedir. Eidos'ları kendileriyle birlikte ortadan kaldırırlar ama onlarla birlikte ortadan kalkmazlar; eidos varsa cins de mutlaka vardır, cins varsa eidos mutlaka var değildir. Cinsler altlarındaki eidos'lara eşanlamlı olarak yüklenir; eidos'lar ise cinslere yüklenmez. Ayrıca cinsler altlarındaki eidos'ları kapsamakla, eidos'lar da kendilerine has ayrımlarla cinslerden fazladır. Ayrıca ne eidos en genel olabilir ne de cins en özel.

s15

τὸ ἄλογον. αἱ δὲ διαφοραὶ οὐκέτι συνάναιροῦσι τὸ γένος· κἂν γὰρ πᾶσαι ἀναιρεθῶσιν, οὐσία ἔμψυχος αἰσθητικὴ ἐπινοεῖται, ἥτις ἦν τὸ ζῷον. ἔτι τὸ μὲν γένος ἐν τῷ τί ἐστιν, ἡ δὲ διαφορὰ ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστιν, ὡς εἴρηται, κατηγορεῖται. ἔτι γένος μὲν ἓν καθ᾿ ἕκαστον εἶδος οἷον ἀνθρώπου τὸ ζῷον, διφοραὶ δὲ πλείους πλείους λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, αἷς τῶν ἄλλων ζῴων διαφέρει. καὶ τὸ μὲν γένος ἔοικεν ὕλῃ, μορφῇ δὲ ἡ διαφορά. προσόντων δὲ καὶ ἄλλων κοινῶν τε καὶ ἰδίων τῷ γένει καὶ τῇ διαφορᾷ ἀρκείτω ταῦτα. Περὶ τῆς κοινωνίας τοῦ γένους καὶ τοῦ εἴδους. Γένος δὲ καὶ εἶδος κοινὸν μὲν ἔχουσι τὸ κατὰ πλειόνων, ὡς εἴρηται, κατηγορεῖσθαι· εἰλήφθω δὲ τὸ εἶδος ὡς εἶδος, ἀλλ᾿ οὐχὶ καὶ ὡς γένος, ἄνπερ ᾖ τὸ αὐτὸ καὶ εἶδος καὶ γένος. κοινὸν δέ αὐτοῖς καὶ τὸ προτέροις εἶναι ὧν κατηγορεῖται καὶ τὸ ὅλον τι εἶναι ἐκάτερον. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ γένους καὶ τοῦ εἴδους. Διαφέρει δὲ ᾗ τὸ μὲν γένος περιέχει τὰ εἴδη, τὰ δὲ εἴδη περιέχεται καὶ οὐ περιέχει τὰ γένη· ἐπὶ πλεῖον γὰρ τὸ γένος τοῦ εἴδυς. ἔτι τὰ γένη προϋποκεῖσθαι δεῖ καὶ διαμορφωθέντα ταῖς εἰδοποιοὶς διαφοραῖς ἀποτελεῖν τὰ εἴδη, ὅθεν καὶ πρότερα τῇ φύσει τὰ γένη. καὶ συνανιροῦντα, ἀλλ᾿ οὐ συναναιρούμενα, καὶ εἴδους μὲν ὄντος πάντως ἔστι καὶ γένος, γένους δὲ ὄντος οὐ πάντως ἔστι καὶ τὸ εἶδος. καὶ τὰ μὲν γένη συνωνύμως κατηγορεῖται τῶν ὑφ᾿ ἐαυτὰ εἰδῶν, τὰ δὲ εἴδη τῶν γενῶν οὐκέτι. ἔτι τὰ μἐν γένη πλεονάζει τῇ τῶν ὑπ᾿ αὐτὰ εἰδῶν περιοχῇ, τὰ δὲ εἴδη τῶν γενῶν πλεονάζει ταῖς οἰκείαις διαφοραῖς. ἔτι οὔτε τὸ εἶδος γένοιτ᾿ ἄν γενικώτατον οὔτε τὸ γένος εἰδικώτατο. |

s16Cinsin ve Has Özelliğin Ortak Yanları Üzerine

Cinsin ve has özelliğin ortak yanı, eidos'lara eşlik etmeleridir: insansa hayvandır, insansa gülebilendir. Bir de cinsin eidos'lara, has özelliğin de ona katılan bireylere eşit ölçüde yüklenmesidir: insan da öküz de eşit ölçüde hayvandır, Anytos da Meletos da eşit ölçüde gülebilendir. Bir ortak yanları da cinsin kendine ait eidos'lara, has özelliğin de has özelliği olduğu şeylere eşanlamlı olarak yüklenmesidir.

Cinsle Has Özelliğin Farkı Üzerine

Farkları şudur: cins önce, has özellik sonra gelir; çünkü önce hayvan olmalı, sonra ayrımlarla ve has özelliklerle bölünmelidir. Cins birçok eidos'a, has özellik ise has özelliği olduğu tek bir eidos'a yüklenir. Has özellik, has özelliği olduğu şeye karşılıklı olarak yüklenir; cins ise hiçbir şeye karşılıklı olarak yüklenmez: hayvansa insan değildir, hayvansa gülebilen de değildir; ama insansa gülebilendir, gülebilense de insandır. Ayrıca has özellik, has özelliği olduğu eidos'un hepsinde, yalnız onda ve her zaman bulunur; cins ise cinsi olduğu eidos'un hepsinde ve her zaman bulunur, ama yalnız onda değil. Ayrıca has özellikler ortadan kaldırılınca cinsleri kendileriyle birlikte ortadan kaldırmaz; cinsler ise ortadan kaldırılınca has özelliklerin ait olduğu eidos'ları kendileriyle birlikte ortadan kaldırır; böylece has özelliklerin ait olduğu şeyler ortadan kalkınca has özellikler de onlarla birlikte ortadan kalkar.

Cinsin ve Arazın Ortak Yanları Üzerine

Cinsin ve arazın ortak yanı, söylendiği gibi, ayrılabilir de olsa ayrılmaz da olsa, birçok şeye yüklenmeleridir. Nitekim

s16

Περὶ τῆς κοινωνίας τοῦ γένους καὶ τοῦ ἰδίου. Γένους δὲ καὶ ἰδίου κοινὸν μὲν τὸ ἕπεσθαι τοῖς εἴδεσιν· εἰ γὰρ ἄνθρωπος, ζῷον, καὶ εἰ ἄνθρωπος, γελαστικόν. καί τὸ ἐπίσης κατηγορεῖσθαι τὸ γένος τῶν εἰδῶν καὶ τὸ ἴδιον τῶν αὐτοῦ μετεχόντων ἀτόμων· ἐπίσης γὰρ καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ βοῦς ζῷον καί Ἄνυτος καὶ Μέλητος γελαστικόν. κοινὸν δὲ καὶ τὸ συνωνύμως κατηγορεῖσθαι τὸ γένος τῶν οἰκείων εἰδῶν καὶ τὸ ἴδιον ὡν ἄν ᾖ ἴδιον. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ γένους καὶ τοῦ ἰδίιου. Διαφέρει δὲ ὅτι μὲν γένος πρότερον, ὕστερον δὲ τὸ ἴδιον· δεῖ γὰρ εἶναι ζῷον, εἶτα διαιρεῖσθαι διαφοραῖς καὶ ἰδίοις. καὶ τὸ μὲν γένος κατὰ πλειόνων εἰδῶν κατηγορεῖται, τὸ δὲ ἴδιον ἑνὸς εἴδους, οὗ ἐστιν ἴδιον. καὶ τὸ μὲν ἴδιον ἀξντικατηγορεῖται οὗ ἔστιν ἴδιον, τὸ δὲ γένος οὐκενὸς ἀντικατηγορεῖται· τηγορεῖται· οὔτε γὰρ εἰ ζῷον, ἄνθρωπος, οὔτε εἰ ζῷον, γελαστικόν· εἰ δὲ ἄνθρωπος, γελαστικόν, καί ἔμπαλιν. ἔτι τὸ μὲν ἴδιον παντὶ τῷ εἴδει ὐπαρχει, οὗ ἐστιν ἴδιον, καὶ μόνῳ καὶ ἀεί, τὸ δὲ γένος παντὶ μὲν τῷ εἴδει, οὗ ἂν ᾖ γένος, καὶ ἀεί, οὐ μέντοι καὶ μόνῳ. ἔτι τὰ μὲν ἴδια ἀναιρούμενα οὐ συναναιρεῖ τὰ γένη, τὰ δὲ γένη ἀναιρούμενα συναναιρεῖ τὰ εἴδη, ὧν ἐστιν ἴδια, ὥστε καὶ ὧν ἐστιν ἴδια ἀναιρουμένων καὶ αὐτὰ συναναιρεῖται. Περὶ τῆς κοινωνίας τοῦ γένους καὶ τοῦ συμβεβηκότος. Γένους δὲ καὶ συμβεβηκότος κοινὸν τὸ κατὰ πλειόνων, ὡς εἴρηται, κατηγορεῖσθαι, ἄν τε τῶν χωριστῶν ᾖ ἂν τε τῶν ἀχωρίστων· καὶ γὰρ τὸ

s17hareket etmek birçok şeye, siyah da kuzgunlara, Habeşlere ve bazı cansız şeylere yüklenir.

Cinsle Arazın Farkı Üzerine

Cins arazdan şöyle ayrılır: cins eidos'lardan önce, araz'lar ise eidos'lardan sonradır. Çünkü ayrılmaz bir araz alınsa bile, arazın bulunduğu şey arazdan öncedir. Ayrıca cinse katılanlar ona eşit ölçüde katılır, araza ise eşit ölçüde katılmaz; çünkü araz'lara katılma artmayı ve azalmayı kabul eder, cinslere katılma ise kabul etmez. Ayrıca araz'lar birincil olarak bireylerde var olur; cinsler ve eidos'lar ise tabiatça bireysel ousia'lardan öncedir. Ayrıca cinsler altlarındakilere ne oldukları sorusunda, araz'lar ise her birine nasıl bir şey ya da ne hâlde olduğu sorusunda yüklenir. Habeşin nasıl biri olduğu sorulunca "siyah" dersin; Sokrates'in ne hâlde olduğu sorulunca "oturuyor" ya da "yürüyor" dersin.

Böylece cinsin öteki dördünden nasıl ayrıldığı söylendi. Ötekilerin her biri de geri kalan dördünden ayrılır; öyleyse beş terim olduğuna ve her biri dördünden ayrıldığına göre, beş kere dört, farkların hepsi yirmi eder gibi görünür. Ama durum böyle değildir. Sırayla sayılınca, ikincisi bir fark eksik kalır, çünkü o fark zaten alınmıştır; üçüncüsü iki, dördüncüsü üç, beşincisi dört fark eksik kalır; böylece farkların hepsi on eder: dört, üç, iki, bir. Cins ayrımdan, eidos'tan, has özellikten ve arazdan ayrılır; bunlar dört farktır. Ayrımın cinsten nasıl ayrıldığı, cinsin ondan nasıl ayrıldığı söylenirken söylendi; geriye eidos'tan, has özellikten ve arazdan nasıl ayrıldığını söylemek kalıyor, bunlar da üç eder. Eidos'un ayrımdan nasıl ayrıldığı, ayrımın eidos'tan nasıl ayrıldığı söylenirken söylendi; eidos'un

s17

κινεῖσθαι κατὰ πλειόνων καὶ τὸ μέλαν κατὰ κοράκων καὶ Αἰθιόπων καί τινων ἀψύχων. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ γένους καὶ τοῦ συμβεβηκότος. Διαφέρει δὲ τὸ γένος τοῦ συμβεβηκότος, ὅτι τὸ μὲν γένος πρὸ τῶν εἰδῶν, τὰ δὲ συμβεβηκότα τῶν εἰδῶν ὕστερα· κἂν γὰρ ἀχώριστον λαμβάνηται συμβεβηκός, ἀλλ᾿ οὖν πρότερόν ἐστι τὸ ᾦ συμβέβηκε τοῦ συμβεβηκότος. καὶ τοῦ μὲν γένους ἐπίσης τὰ μετέχοντα μετέχει, τοῦ δὲ συμβεβηκότος οὐκ ἐπίσης· ἐπίτασιν γὰρ καὶ ἄνεσιν ἐπιδέχεταιἡ τῶν συμβεβηκότων μέθεξις, ἡ δὲ τῶν γενῶν οὐκέτι. καὶ μὲν συμβεβηκότα ἐπὶ τῶν ἀτόμων προηγουμένως ὑφίσταται, τὰ δὲ γένη καὶ τὰ εἴδη φύσει πρότερα τῶν ἀτόμων οὐσιῶν. καὶ τὰ μὲν γένη ἐν τῷ τί ἐστι κατηγορεῖται τῶν ὑπ᾿ ἀυτά, τὰ δὲ συμβεβηκότα ἐν τῷ ποῖόν τι ἢ πῶς ἔχον ἕκαστον· ποῖος γὰρ Αἰθίοψ ἐρωτηθεὶς ἐρεῖς μέλας, καὶ πῶς ἔχει Σωκράτης ἐρεῖς κάθηται ἢ περιπατεῖ. Τὸ μὲν οὖν γένος ᾗ τῶν ἄλλων τεττάρων διαφέρει εἴρηται, συμβέβηκεν δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον διαφέρειν τῶν τεττάρων, ὥστε πέντε μὲν ὄντων, ἑνὸς δὲ ἑκάστου τῶν τεττάρων διαφέροντος, τετράκι τὰ πέντε, εἴκοσι γίνεσθαι τὰς πάσας διαφοράς. ἀλλ᾿ οὐχ οὕτως ἔχει, ἀλλ᾿ ἀεὶ τῶν ἐφεξῆς καταριθμουμένων καὶ τῶν μὲν δύο μιᾷ λειπομένων διαφορᾷ διὰ τὸ ἤδη εἰλῆφθαι, τῶν δὲ τριῶν δυσίν, τῶν δὲ τεττάρων τρισί, τῶν δὲ πέντε τέτρασι, δέκα αἱ πᾶσαι γίνονται διαφοραί, τέσσαρες, τρεῖς, δύο, μία. τὸ μὲν γὰρ γένος διαφέρει τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ εἴδους καὶ τοῦ ἰδίου καὶ τοῦ συμβεβηκότος· τέσσαρες οὖν αἱ διαγοραί. ἡ διαφορὰ δὲ πῇ μὲν διενήνοχεν τοῦ γένους εἴρηται, ὅτε πῇ διαφέρει τὸ γένος αὐτῆς ἐρρέθη· λοιπὸν δὲ πῇ διαφέρει τοῦ εἴδους καὶ τοῦ ὶδίου καὶ τοῦ συμβεβηκότος ῥηθήσεται, καὶ γίνονται τρεῖς. πάλιν τὸ εἶδος πῇ μὲν διαφέρει τῆς διαφορᾶς ἐρρέθη, ὅτε πῇ διαφέρει ἡ διαφορὰ τοῦ εἴδους ἐλέγετο· πῇ δὲ διαφέρει τὸ εἶδος

s18cinsten nasıl ayrıldığı da cinsin eidos'tan nasıl ayrıldığı söylenirken söylendi; geriye has özellikten ve arazdan nasıl ayrıldığını söylemek kalıyor; demek ki bu farklar da iki tanedir. Has özelliğin arazdan nasıl ayrıldığı geriye kalacaktır; çünkü eidos'tan, ayrımdan ve cinsten nasıl ayrıldığı, onların ondan farkı anlatılırken önceden söylenmiştir. Böylece cinsin ötekilerle dört farkı, ayrımın üç, eidos'un iki, has özelliğin de arazla bir farkı alınınca hepsi on olacaktır; bunlardan cinsin ötekilerle olan dört farkını daha önce gösterdik.

Ayrımın ve Eidos'un Ortak Yanları Üzerine

Ayrımın ve eidos'un ortak yanı, onlara eşit ölçüde katılınmasıdır: tek tek insanlar insana da, akıllı ayrımına da eşit ölçüde katılır. Bir ortak yanları da kendilerine katılanlarda her zaman bulunmalarıdır: Sokrates her zaman akıllıdır, Sokrates her zaman insandır.

Eidos'la Ayrımın Farkı Üzerine

Ayrıma has olan, nasıl bir şey olduğu sorusunda yüklenmesi; eidos'a has olan ise ne olduğu sorusunda yüklenmesidir. Çünkü insan bir nitelik olarak alınsa bile, düpedüz bir nitelik olmaz; ancak cinse eklenen ayrımlar onu var ettiği ölçüde nitelik olur. Ayrıca ayrım çoğu zaman birden çok eidos'ta görülür; mesela dört ayaklı, eidos bakımından farklı pek çok hayvanda görülür. Eidos ise yalnızca o eidos'un altındaki bireylerde bulunur. Ayrıca ayrım kendisine göre oluşan eidos'tan öncedir: akıllı ortadan kalkınca insanı da kendisiyle birlikte ortadan kaldırır; insan ortadan kalkınca ise akıllıyı ortadan kaldırmış olmaz, çünkü tanrı vardır. Ayrıca bir ayrım başka bir ayrımla birleşir: akıllı ve ölümlü birleştirilerek

s18

τοῦ γένους ἐρρέθη, ὅτε πῇ διαφέρει τὸ γένος τοῦ εἴδους ἐλέγετο· λοιπὸν οὖν πῇ διαφέρει τοῦ ἰδίου καὶ τοῦ συμβεβηκότος ῥηθήσεται· δύο οὖν καὶ αὗται αἱ διαφοραί. τὸ δὲ ἴδιον πῇ διαφέρει τοῦ συμβεβηκότος καταλειφθήσεται· πῇ γὰρ Ι τοῦ εἴδους καὶ τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ γένους διαφέρει, προειρημένον ἐστὶν ἐν τῇ ἐκείνων τρὸς αὐτὸ διαφορᾷ· τεσσάρων οὖν λαμβανομένων τοῦ γένους πρὸς τὰ ἄλλα διαφορῶν, τριῶν δὲ τῆς διαφορᾶς, δύο δὲ τοῦ εἴδους, μιᾶς δὲ τοῦ ἰδίου πρὸς τὸ συμβεβηκός, δέκα ἔσονται αἱ πᾶσαι, ὧν τὰς τέσσαρας, αἳ ἦσαν τοῦ γένους πρὸς τὰ ἄλλα, φθάσαντες ἀπεδείξαμεν. Περὶ τῆς κοινωνίας τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ εἴδους. Κοτνὸν τοίνυν διαφορᾶς καὶ εἴδους τὸ ἐπίσης μετέχεσθαι ἀνθρώπου τε γὰρ ἐπίσης μετέχουσιν οἱ κατὰ μέρος ἄνθρωποι καὶ τῆς τοῦ λογικοῦ διαφορᾶς. κοινὸν δὲ καὶ τὸ ἀεὶ παρεῖναι τοῖς μετέχουσιν· ἀεὶ γὰρ Σωκράτης λογικός, καὶ ἀεὶ Σωκράτης ἄνθρωπος. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ εἴδους καὶ τῆς διαφορᾶς. Ἴδιον δὲ διαφορᾶς μὲν τὸ ἐν τῷ ποῖόν τί ἐστι κατηγορεῖσθαι, εἴδους δὲ τὸ ἐν τῷ τί ἐστιν· κἂν γὰρ ὁ ἄνθρωπος ὡς ποιὸν λαμβάνηται, οὐχ ἁπλῶς ἂν εἴη ποιόν, ἀλλὰ καθο τῷ γένει προσελθοῦσαι αἱ διαφοραὶ ὑπέστησαν αὐτό. ἔτι ἡ μὲν διαφορὰ ἐπὶ πλειόνων πολλάκις εἰδῶν θεωρεῖται, ὡς τὸ τετράπουν ἐπὶ πλείστων ζῴων τῷ εἴδει διαφερόντων, τὸ δὲ εἶδος ἐπὶ μόνων τῶν ὑπὸ τὸ εἶδος ἀτόμων ἐστίν. ἔτι ἡ διαφορὰ προτέρα τοῦ κατ'· αὐτὴν εἴδους· συναναιρεῖ γὰρ τὸ λογικὸν ἀναιρεθὲν τὸν ἄνθρωπον, ὁ δὲ ἄνθρωπος ἀναιρεθεὶς οὐκ ἀνῄρηκεν τὸ λογικόν, ὄντος θεοῦ. ἔτι διαφορὰ μὲν συντίθεται μετὰ ἄλλης διαφορᾶς· τὸ λογικὸν γὰρ καὶ τὸ θνητὸν συνετέθη

s19insanın var olmasını sağladı. Eidos ise başka bir eidos doğuracak şekilde bir eidos'la birleşmez: belli bir at belli bir eşekle katırın doğması için birleşir, ama at diye at, eşek diye eşekle birleşip katır meydana getiremez.

Ayrımın ve Has Özelliğin Ortak Yanları Üzerine

Ayrımın ve has özelliğin ortak yanı, kendilerine katılanların onlara eşit ölçüde katılmasıdır: akıllılar eşit ölçüde akıllı, gülebilenler eşit ölçüde gülebilendir. Her zaman ve hepsinde bulunmaları da ikisinde ortaktır. Çünkü iki ayaklı bir varlık sakatlansa bile "her zaman" tabiatça elverişli olma bakımından söylenir; nitekim gülebilen de "her zaman"ı, her zaman güldüğü için değil, gülmeye tabiatça elverişli olduğu için taşır.

Has Özellikle Ayrımın Farkı Üzerine

Ayrıma has olan, çoğu zaman birden çok eidos'a söylenmesidir; mesela akıllı hem tanrıya hem insana söylenir. Has özellik ise has özelliği olduğu tek bir eidos'a söylenir. Ayrıca ayrım, ayrımı olduğu şeylere eşlik eder, ama yükleme tersine dönmez; has özellikler ise, yükleme tersine döndüğü için, has özelliği oldukları şeylere karşılıklı olarak yüklenir.

Ayrımın ve Arazın Ortak Yanları Üzerine

Ayrımın ve arazın ortak yanı, birçok şeye söylenmeleridir. Ayrılmaz araz'larla ortak yanı ise her zaman ve hepsinde bulunmasıdır: iki ayaklı olmak da siyah olmak da bütün kuzgunlarda her zaman bulunur.

Ayrımın ve Arazın Kendine Has Yanları Üzerine

Farkları şudur: ayrım kapsar, ama kapsanmaz.

s19

εἰς ὑπόστασιν ἀνθρώπου· εἶδος δὲ εἴδει οὐ συντίθεται, ὥστε ἀπογεννῆσαι ἄλλο τι εἶδος· τὶς μὲν γὰρ ἵππος τινὶ ὄνῳ σύνεισιν εἰς ἡμιόνου γένεσιν, ἵππος δὲ ἁπλῶς ὄνῳ οὐκ ἂν συντεθεὶς ἀποτελέσειεν ἡμίονον. Περὶ τῆς κοινωνίας τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ ἰδίου. Διαφορὰ δὲ καὶ ἴδιον κοινὸν μὲν ἔχουσι τὸ ἐπίσης ἐπίσης μετέχεσθαι ὑπὸ τῶν μετεχόντων· ἐπίσης γὰρ τὰ λογικὰ λογικὰ καὶ τὰ γελαστικὰ γελαστικά. καὶ τὸ ἀεὶ καὶ παντὶ παρεῖναι κοινὸν ἀμφοῖν· κἂν γὰρ κολοβωθῇ ὁ δίπους, ἀλλὰ πρὸς τὸ πεφυκέναι τὸ ἀεὶ λέγεται, ἐπεὶ καὶ τὸ γελαστικὸν τῷ πεφυκέναι ἔχει τὸ ἀεί, ἀλλ' οὐχὶ τῷ γελᾶν ἐί. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ ἰδίου καὶ τῆς διαφορᾶς. Ἴδιον δὲ διαφορᾶς ὅτι αὕτη μὲν ἐπὶ πλειόνων εἰδῶν λέγεται πολλάκις, οἰον τὸ λογικὸν καὶ ἐπὶ θεοῦ καὶ ἐπὶ ἀνθρώπου, τὸ δὲ ἴδιον ἐφ' ἑνὸς εἴδους, οὗ ἐστιν ἴδιον. καὶ ἡ μὲν διαφορὰ ἕπεται ἐκείνοις, ὧν ἦν διαφορά, οὐ μὴν καὶ ἀντιστρέφει· τὰ δὲ ἴδια ἀντικατηγορεῖται ὧν ἂν ᾖ ἴδια διὰ το αντιστρεφειν. Περὶ τῆς κοινωνίας τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ συμβεβηκότος. Διαφορᾷ δὲ καὶ συμβεβηκότι κοινὸν μὲν τὸ ἐπὶ πλειόνων λέγεσθαι, κοινὸν δὲ πρὸς τὰ ἀχώριστα συμβεβηκότα τὸ ἀεὶ καὶ παντὶ προσεῖναι· τό τε γὰρ δίπουν ἀεὶ πρόσεστι πᾶσι κόραξι τό τε μέλαν ὁμοίως. Περὶ τῶν ἰδίων διαφορᾶς καὶ συμβεβηκότος. Διαφέρουσι δὲ ὅτι ἡ μὲν διαφορὰ περιέχει, οὐ περιέχεται δέ·

s20Nitekim akıllı insanı kapsar. Araz'lar ise birçok şeyde bulundukları için bir bakıma kapsar; altta yatan şeyler tek bir arazı değil birçok arazı alabildiği için de bir bakıma kapsanır. Ayrıca ayrım ne artar ne azalır; araz'lar ise daha çoğunu ve daha azını kabul eder. Zıt ayrımlar birbirine karışmaz, zıt araz'lar ise karışabilir.

Ayrımın ötekilerle ortak ve kendine has yanları bunlardır. Eidos'un cinsten ve ayrımdan nasıl ayrıldığı, cinsin ve ayrımın ötekilerden nasıl ayrıldığını söylediğimiz yerde söylendi.

Eidos'un ve Has Özelliğin Ortak Yanları Üzerine

Eidos'un ve has özelliğin ortak yanı, birbirlerine karşılıklı olarak yüklenmeleridir: insansa gülebilendir, gülebilense insandır. Gülebileni gülmeye tabiatça elverişli olma anlamında almak gerektiği ise birçok kez söylendi. Ayrıca eidos'lar kendilerine katılanlarda, has özellikler de has özelliği oldukları şeylerde eşit ölçüde bulunur.

Eidos'la Has Özelliğin Farkı Üzerine

Eidos has özellikten şöyle ayrılır: eidos başka şeylerin cinsi olabilir, has özelliğin ise başka şeylerin has özelliği olması imkânsızdır. Eidos has özellikten önce vardır, has özellik ise eidos'a sonradan gelir; çünkü gülebilen olması için önce insan olması gerekir. Ayrıca eidos altta yatan şeyde her zaman fiilde bulunur, has özellik ise bazen kuvvede de bulunur: Sokrates her zaman fiilde insandır, ama her zaman gülmez, gerçi tabiatça her zaman gülebilen olsa da. Ayrıca tarifleri farklı olan şeylerin kendileri de farklıdır. Eidos'un tarifi şudur:

s20

περιέχει γὰρ τὸ λογικὸν τὸν ἄνθρωπον· τὰ δὲ συμβεβηκότα τρόπον μέν τινα περιέχει τῷ ἐν πλείοσιν εἶναι, τρόπον δέ τινα περιέχεται τῷ μὴ ἑνὸς συμβεβηκότος εἶναι δεκτικὰ τὰ ὑποκείμενα, ἀλλὰ πλειόνων. καὶ ἡ μὲν διαφορὰ ἀνεπίτατος καὶ ἀνάνετος, τὰ δὲ συμβεβηκότα τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἐπιδέχεται. καὶ ἀμιγεῖς μὲν αἱ ἐναντίαι διαφοραί, μιγείη δ᾿ ἂν τὰ ἐνατία συμβεβηκότα. Τοιαῦται μὲν οὖν αἱ κοινότητες καὶ αἱ ἰδιότητες τῆς διαφορᾶς καὶ τῶν ἄλλων. τὸ δὲ εἶδος πῇ μὲν διαφέρει γένους καὶ διαφορᾶς, εἴρηται ἐν ᾧ ἐλέγομεν, πῇ τὸ γένος διαφέρει τῶν ἄλλων καὶ πῇ ἡ διαφορὰ διαφέρει τῶν ἄλλων. | Περὶ τῆς κοινωνίας τοῦ εἴδους καὶ τοῦ ἰδίου. Eἴδους δὲ καὶ ἰδίου κοινὸν τὸ ἀλλήλων ἀντικατηγορεῖσθαι· εἰ γὰρ ἄνθρωπος, γελαστικόν, καὶ εἰ γελαστικόν, ἄνθρωπος· τὸ γελαστικὸν δὲ ὅτι κατὰ τὸ πεφυκέναι γελᾶν ληπτέον, πολλάκις εἴρηται· ἐπίσης τε γάρ ἐστι τὰ εἴδη τοῖς μετέχουσι καὶ τὰ ἴδια ὧν ἐστιν ἴδια. Περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ εἴδους καὶ τοῦ ἰδίου. Διαφέρει δὲ τὸ εἶδος τοῦ ἰδίου, ὅτι τὸ μὲν εἶδος δύναται ἄλλων γένος εἶναι, τὸ δὲ ἴδιον εἶναι ἄλλων ἴδιον ἀδύνατον. καὶ τὸ μὲν εἶδος προϋφέστηκεν τοῦ ἰδίου, τὸ δὲ ἴδιον ἐπιγίνεται τῷ εἴδει· δεῖ γὰρ ἄνθρωπον εἶναι, ἵνα καὶ γελαστικὸν ᾖ. ἔτι τὸ μὲν εἶδος ἀεὶ ἐνεργείᾳ πάρεστι τῷ ὑποκειμένῳ, τὸ δὲ ἴδιόν ποτε καὶ δυνάμει· ἄνθρωπος μὲν γὰρ ἀεὶ ἐνεγείᾳ ὁ Σωκράτης ἐστίν, γελᾷ δὲ οὐκ ἀεί, καίπερ ἀεὶ πεφυκὼς εἶναι γελαστικός. ἔτι ὧν οἱ ὅροι διάφοροι, καὶ αὐτὰ διάφορά ἐστιν· ἔστιν εἴδους μὲν τὸ

s21cinsin altında olmak, sayıca farklı birçok şeye ne oldukları sorusunda yüklenmek ve bunun gibi şeyler. Has özelliğin tarifi ise yalnız bir şeyde, her zaman ve hepsinde bulunmaktır.

Eidos'un ve Arazın Ortak Yanları Üzerine

Eidos'un ve arazın ortak yanı, birçok şeye yüklenmeleridir. Başka ortak yanları ise azdır, çünkü araz ile arazın bulunduğu şey birbirinden çok uzaktır.

Bunların Farkı Üzerine

Her birinin kendine has yanları şunlardır: eidos eidos'u olduğu şeylere ne oldukları sorusunda, araz ise nasıl bir şey ya da ne hâlde oldukları sorusunda yüklenir. Ayrıca her ousia tek bir eidos'a, ama ayrılabilir ve ayrılmaz birçok araza katılır. Ayrıca eidos'lar, ayrılmaz olsalar bile, araz'lardan önce düşünülür (çünkü ona bir şeyin arız olması için önce altta yatan şeyin var olması gerekir); araz'lar ise tabiatça sonradan doğar ve sonradan gelen bir tabiata sahiptir. Ayrıca eidos'a katılma eşit ölçüdedir; araza katılma ise, ayrılmaz da olsa, eşit ölçüde değildir: bir Habeşin teni bir başka Habeşinkinden siyahlık bakımından daha açık ya da daha koyu olabilir.

Geriye has özellik ile araz hakkında söylemek kalıyor; çünkü has özelliğin eidos'tan, ayrımdan ve cinsten nasıl ayrıldığı söylendi.

Has Özelliğin ve Ayrılmaz Arazın Ortak Yanları Üzerine

Has özelliğin ve ayrılmaz arazın ortak yanı, görüldükleri şeylerin onlarsız var olamamasıdır. Çünkü gülebilen olmadan

s21

ὑπὸ τὸ γένος εἶναι καὶ τὸ κατὰ πλειόνων καὶ διαφερόντων τῷ ἀριθμῷ ἐν τῷ τί ἐστιν κατηγορούμενον εἶναι καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἰδίου δὲ τὸ μόνῳ καὶ ἀεὶ καὶ παντὶ προσεῖναι. Περὶ τῆς κοινωνίας τοῦ εἴδους καὶ τοῦ συμβεβηκότος. Εἴδους δὲ καὶ συμβεβηκότος κοινὸν μὲν τὸ ἐπὶ πολλῶν κατηγορεῖσθαι, σπάνιοι δὲ αἱ ἄλλαι κοινότητες διὰ τὸ πλεῖστον ἀλλήλων διεστάναι τό τε συμβεβηκὸς καὶ τὸ ᾧ συμβέβηκεν. Περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν αὐτῶν. Ἴδια δὲ ἑκατέρου, τοῦ μὲν εἴδους τὸ ἐν τῷ τί ἔστι κατηγορεῖσθαι ὧν ἐστιν εἶδος, τοῦ δὲ συμβεβηκότος τὸ ἐν τῷ ποῖον ἢ πῶς ἔχον. καὶ τὸ ἑκάστην οὐσίαν ἑνὸς μὲν εἴδους μετέχειν, συμβεβηκότων δὲ πλειόνων, τῶν τε χωριστῶν καὶ τῶν ἀζωρίστων. καὶ τὰ μὲν εἴδη προεπινοεῖται τῶν συμβεβηκότων, Ι κἂν ἀχώριστα ᾖ δεῖ γὰρ εἶναι τὸ ὑποκείμενον, ἵνα ἐκείνῳ τι συμβῇ)· τὰ δὲ συμβεβηκότα ὑστερογενῆ πέφυκεν καὶ ἐπεισοδιώδη τὴν φύσιν ἔχει. καὶ τοῦ μὲν εἴδους ἡ μετοχὴ ἐπίσης, τοῦ δὲ συμβεβηκότος, κἂν ἀχώριστον ᾖ, οὐκ ἐπίσης· καὶ γὰρ Αἰθίοψ Αἰθίοπος ἔχοι ἂν τὴν χροιὰν ἢ ἀνειμένην ἢ ἐπιτεταμένην κατὰ μελανίαν. Λείπεται δὴ περὶ ἰδίου καὶ συμβεβηκότος εἰπεῖν· πῇ γὰρ τὸ ἴδιον τοῦ τε εἴδους καὶ τῆς διαφορᾶς καὶ τοῦ γένους διενήνοχεν, εἴρηται. Περὶ τῆς κοινωνίας τοῦ ἰδίου καὶ τοῦ ἀχωρίστου συμβεβηκότος. Κοινὸν δὴ τῷ ἰδίῳ καὶ τῷ ἀχωρίστῳ συμβεβηκότι τὸ ἄνευ αὐτῶν μὴ ὑποστῆναι ἐκεῖνα, ἐφ’ ων θεωρεῖται· ὡς γὰρ ἄνευ τοῦ γελαστικοῦ οὐχ

s22insan var olamadığı gibi, siyah olmadan da Habeş var olamaz. Has özellik her birinde ve her zaman bulunduğu gibi, ayrılmaz araz da öyle bulunur.

Bunların Farkı Üzerine

Farkları şudur: has özellik yalnız tek bir eidos'ta bulunur, mesela gülebilen insanda. Ayrılmaz araz ise, mesela siyah, yalnız Habeşte değil, kuzgunda, kömürde, abanozda ve başka bazı şeylerde de bulunur. Bu yüzden has özellik, has özelliği olduğu şeye karşılıklı olarak yüklenir ve onda eşit ölçüde bulunur; ayrılmaz araz ise karşılıklı olarak yüklenmez. Ayrıca has özelliklere katılma eşit ölçüdedir; araz'lara katılma ise kimi zaman daha çok, kimi zaman daha azdır.

Söylenenlerin başka ortak ve kendine has yanları da vardır; ama bunlar da onları birbirinden ayırt etmeye ve ortaklıklarını ortaya koymaya yeter.

s22

ὑφίσταται ἄνθρωπος, οὕτως οὐδὲ ἄνευ τοῦ μέλανος ὑποσταίη ἂν Αἰθίοψ. καὶ ὥσπερ παντὶ καὶ ἀεὶ πάρεστι τὸ ἴδιον, οὕτως καὶ τὸ ἀχώριστον συμβεβηκός. Περὶ τῆς διαφορᾶς τῶν αὐτῶν. Διενήνοχεν δὲ ὅτι τὸ μὲν ἴδιον μόνῳ ἑνὶ εἴδει πάρεστιν ὡς τὸ γελαστικὸν ἀνθρώπῳ, τὸ δὲ ἀχώριστον συμβεβηκὸς οἷον τὸ μέλαν οὐκ Αἰθίοπι μόνον ἀλλὰ καὶ κόρακι πρόσεστι καὶ ἄνθρακι καὶ ἐβένῳ καὶ ἄλλοις τισίν. διὸ τὸ μὲν ἴδιον ἀντικατηγορεῖται οὗ ἐστὶν ἴδιον καὶ ἔστιν ἐπίσης, τὸ δὲ ἀχώριστον συμβεβηκὸς οὐκ ἀντικατηγορεῖται. καὶ τῶν μὲν ἰδίων ἐπίσης ἡ μετοχή, τῶν δὲ συμβεβηκότων ἡ μὲν μᾶλλον ἡ δὲ ἧττον. Εἰσὶν μὲν οὖν καὶ ἄλλαι κοινότητές τε καὶ ἰδιότητες τῶν εἰρημένων, ἀλλ᾿ ἐξαρκοῦσι καὶ αὗται εἰς διάκρισίν τε αὐτῶν καὶ τῆς κοινωνίας παράστασιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…