İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Kader Üzerine

Περὶ εἱμαρμένης

0Piso'ya mektup biçiminde yazılmış bu kısa inceleme, kaderi fiil ve ousia olarak ikiye ayırır; Platon'dan hareketle kaderin evrensel bir kanun gibi yalnız koşullu ve küllî olanı kapsadığını, inayet, talih ve bize bağlı olanla ilişkisini tartışır. Eser bugün çoğunlukla Plutarkhos'a değil, adını taşıyan bir Platoncuya atfedilir. Metin yer yer bozuktur; bu yerlerde anlam bağlamdan çıkarılmıştır.

Kader konusundaki görüşlerimi, sevgili Piso, elimden geldiğince açık ve kısa biçimde sana yazmaya çalışacağım; çünkü yazı yazmaktan ne kadar çekindiğimi bildiğin halde bunu benden istedin.

0

τὰ περὶ τῆς εἱμαρμένης δοκοῦνθʼ ἡμῖν, ὡς οἷόν τε σαφῶς καὶ συντόμως πειράσομαι ἐπιστεῖλαί σοι, φίλτατε Πείσων, ἐπειδὴ σὺ τοῦτʼ ἠξίωσας οὐκ ἀγνοῶν ἣν ἔχω πρὸς τὸ γράφειν εὐλάβειαν.

1Önce şunu bil ki kader iki anlamda söylenir ve düşünülür: biri fiil olarak kader, öteki ousia olarak kaderdir. Platon fiil olan kaderin ana hatlarını üç yerde çizmiştir. Phaidros'ta "Adrasteia'nın buyruğu şudur: hangi psykhē bir tanrının yoldaşı olursa" der. Timaios'ta tanrının, evrenin tabiatı hakkında ölümsüz psykhēlere bildirdiği "kanunlar"dan söz eder. Devlet'te ise kaderin, "Zorunluluğun kızı genç Lakhesis'in logosu" olduğunu söyler; böylece görüşünü bir tragedya yazarı gibi değil, bir tanrıbilimci gibi ortaya koyar. Bunları daha yaygın bir dile aktarıp tarif etmek istersek, Phaidros'a göre kader, önüne geçilemez bir sebep yüzünden çiğnenemeyen tanrısal bir logos diye anlatılabilir; Timaios'a göre ise evrenin tabiatına uyan ve olup biteni yöneten bir kanundur. Devlet'te Lakhesis'in yaptığı da budur; o gerçekten Zorunluluğun kızıdır. Bunu daha önce öğrenmiştik, ileride boş vakitlerimizdeki sohbetlerde daha da iyi anlayacağız. Fiil olan kader işte budur.

1

πρῶτον τοίνυν ἴσθι, ὅτι εἱμαρμένη διχῶς καὶ λέγεται καὶ νοεῖται· ἡ μὲν γάρ ἐστιν ἐνέργεια ἡ δʼ οὐσία. πρῶτον μὲν οὖν ἐνέργειαν τύπῳ ὑπέγραψεν ὁ Πλάτων ἔν τε τῷ Φαίδρῳ λέγων θεσμός τε Ἀδραστείας ὅδε, ἥτις ἂν ψυχὴ θεῷ ξυνοπαδὸς γενομένη· ἐν δὲ τῷ Τιμαίῳ νόμους οὓς ἐπὶ τῇ τοῦ παντὸς φύσει ὁ θεὸς εἶπε ταῖς ἀθανάτοις ψυχαῖς· ἐν δὲ τῇ Πολιτείᾳ ἀνάγκης θυγατρὸς κόρης Λαχέσεως λόγον φησὶν εἶναι τὴν εἱμαρμένην, οὐ τραγικῶς ἀλλὰ θεολογικῶς τὸ ἀρέσκον αὑτῷ ἀποφαινόμενος. εἰ δὲ κοινότερον ἐθέλοι τις ταῦτα μεταλαβὼν ὑπογράψαι, ὡς μὲν ἐν Φαίδρῳ λέγοιτʼ ἂν ἡ εἱμαρμένη λόγος θεῖος ἀπαράβατος διʼ αἰτίαν ἀνεμπόδιστον· ὡς δʼ ἐν τῷ Τιμαίῳ νόμος ἀκόλουθος τῇ τοῦ παντὸς φύσει, καθʼ ὃν διεξάγεται τὰ γιγνόμενα. τοῦτο γὰρ ἐκεῖ ἡ Λάχεσις ἐργάζεται, ἡ τῆς Ἀνάγκης ἀληθῶς θυγάτηρ, ὡς καὶ πρότερον παρελάβομεν καὶ ὕστερον ἔτι μᾶλλον εἰσόμεθʼ ἐν τοῖς κατὰ σχολὴν λόγοις. ἥδε μὲν οὖν ἡ κατʼ ἐνέργειαν εἱμαρμένη.

2Ousia olan kader ise üçe bölünmüş halde kozmosun psykhēsinin bütünü gibi görünmektedir: sabit kısım, gezindiği sanılan kısım ve üçüncü olarak göğün altında, yeryüzünün çevresinde bulunan kısım. Bunlardan en üsttekine Klotho, ondan sonrakine Atropos, en alttakine de Lakhesis denir. Lakhesis, kız kardeşlerinin gökteki etkilerini alır, bunları birbirine örer ve kendi altına yerleştirilmiş yeryüzü varlıklarına dağıtır. Böylece ousia olan kader hakkında söylenmesi gerekenler özü itibarıyla söylenmiş oldu: ne olduğu, ne kadar büyük ve nasıl bir şey olduğu, nasıl düzenlendiği, gerek kendisiyle gerek bizimle ilişkisi özet olarak anlatıldı. Ayrıntıları Devlet'teki öbür mit makul bir ölçüde ima eder; biz de bunları sana gücümüz yettiğince açıklamaya çalıştık.

2

ἡ δὲ κατʼ οὐσίαν ἔοικεν εἶναι σύμπασʼ ἡ τοῦ κόσμου ψυχὴ τριχῇ διανεμηθεῖσα, εἴς τε τὴν ἀπλανῆ μοῖραν καὶ εἰς τὴν πλανᾶσθαι νομιζομένην, καὶ τρίτην τὴν ὑπουράνιον τὴν περὶ γῆν ὑπάρχουσαν ὧν μὲν ἀνωτάτω Κλωθὼ προσαγορεύεται, ἡ δὲ μετʼ αὐτὴν Ἄτροπος, ἡ κατωτάτω δʼ αὖ Λάχεσις, δεχομένη μὲν τὰς οὐρανίας τῶν ἀδελφῶν ἐνεργείας, συμπλέκουσα δὲ καὶ διαδιδοῦσα ταύτας εἰς τὰ ἐπʼ αὐτῆς τεταγμένα τὰ ἐπίγεια. δυνάμει μὲν οὖν εἴρηται, ὁποῖα χρὴ λέγεσθαι περὶ τῆς κατʼ οὐσίαν εἱμαρμένης· καὶ γὰρ ἥτις ἐστὶ καὶ πόση τις καὶ ὁποία καὶ ὅπως τέτακται καὶ ὅπως ἔχει αὐτή τε πρὸς ἑαυτὴν καὶ δὴ καὶ πρὸς ἡμᾶς, ὡς ἐν ἐπιτομῇ εἴρηται· τὰ δὲ καθʼ ἕκαστα περὶ τούτων ὁ ἕτερος μῦθος ὁ ἐν τῇ Πολιτείᾳ μετρίως αἰνίττεται, καὶ ἡμεῖς εἰς δύναμίν σοι ταῦτʼ ἐπειράθημεν ἐξηγήσασθαι.

3Şimdi yeniden fiil olan kadere dönüp onu konuşalım; çünkü tabiata, ahlaka ve diyalektiğe dair soruların çoğu bu kaderle ilgilidir. Ne olduğunu yeterince tarif ettik; sırada, pek çok kişiye tuhaf gelse de, nasıl bir şey olduğunu söylemek var. Olup bitenler sonsuzdan sonsuza uzanan sonsuz sayıda şey olduğu halde, hepsini bir daire içinde kuşatan kader sonsuz değil, sınırlıdır; çünkü ne kanun ne logos ne de tanrısal herhangi bir şey sonsuz olabilir. Söylediğimizi, bütün devri ve zamanın tamamını düşünerek daha iyi kavrarsın: Timaios'un dediği gibi, sekiz dönüşün birbirine göre tamamlanan hızları, Aynı olanın ve hep aynı biçimde dönenin dairesiyle ölçülerek başlangıç noktasına eriştiği zamanı düşün. Çünkü belirli ve izlenebilir olan bu oran içinde, gökte ve yeryüzünde yukarıdan zorunlulukla oluşan her şey yeniden aynı duruma gelecek, yeniden baştan bütünüyle aynı biçimde tekrarlanacaktır. Göğün düzeninin, hem kendi içinde hem yeryüzü ve yeryüzündeki her şey karşısında her yönüyle yerli yerine oturmuş olarak, uzun devirlerden sonra bir gün geri dönmesi yeter; onu izleyen ve birbirine bağlı düzenler de ardı ardına gelecek, her biri kendine ait olanı zorunlulukla getirecektir. Açıklık olsun diye şu anda etrafımızda olanlardan örnek verelim: benim şimdi bunları yazmam, senin de ne yapıyorsan onu yaptığın gibi yapman, her şeyin sebebi olan gökten kaynaklanıyor olsun. O halde aynı sebep yeniden geldiğinde, biz aynı insanlar olarak yine aynı şeyleri aynı biçimde yapacağız. Bütün insanlar için de böyledir; ardından gelenler de ardından gelen sebebe göre oluşacak ve yapılacak, her şey bütünüyle, hem tek bir büyük devirde hem o devirlerin her birinde aynı biçimde tekrarlanacaktır. Böylece kaderin bir bakıma sonsuz olduğu halde sonsuz olmadığı yolundaki sözümüz artık açıktır; bir tür daire olduğu sözü de herhalde yeterince anlaşılmıştır. Çünkü dairenin hareketi ve onu ölçen zaman nasıl birer dairedir, daire üzerinde olup bitenlerin logosu da bir daire sayılabilir.

3

πάλιν γε μὴν τὴν κατʼ ἐνέργειαν εἱμαρμένην ἀναλαβόντες λέγωμεν περὶ γὰρ ταῦτα τὰ πολλὰ ζητήματα φυσικά τε καὶ ἠθικὰ καὶ διαλεκτικὰ τυγχάνει ὄντα. τίς μὲν οὖν ἐστιν, ἐπιεικῶς ἀφώρισται· ὁποία δʼ ἐστίν, ἑξῆς ῥητέον, εἰ καὶ πολλοῖς ἄτοπον φαίνεται. ἀπείρων γὰρ ἐξ ἀπείρου καὶ εἰς ἄπειρον ὄντων τῶν γιγνομένων, τὰ πάντα περιβαλοῦσʼ ἐν κύκλῳ ἡ εἱμαρμένη οὐκ ἄπειρος; ἀλλὰ πεπερασμένη ἐστίν οὔτε γὰρ νόμος οὔτε λόγος οὔτε τι θεῖον ἄπειρον ἂν εἴη. ἔτι δʼ ἂν μάθοις τὸ λεγόμενον, νοήσας τήν ὅλην περίοδον καὶ τὸν σύμπαντα χρόνον, ὅταν τῶν ὀκτὼ περιόδων ὥς φησιν ὁ Τίμαιος τὰ πρὸς ἄλληλα συμπερανθέντα τάχη σχῇ κεφαλήν, τῷ τοῦ ταὐτοῦ καὶ ὁμοίως ἰόντος ἀναμετρηθέντα κύκλῳ. ἐν γὰρ τούτῳ τῷ λόγῳ ὡρισμένῳ τʼ ὄντι καὶ θεωρουμένῳ πάνθʼ ὅσα τε κατʼ οὐρανὸν ἃ τʼ ἐπὶ τὴν γῆν ἐξ ἀνάγκης ἄνωθεν συνίσταται, πάλιν μὲν εἰς ταὐτὸ καταστήσεται, πάλιν δʼ ἐξ ἀρχῆς ὅλα κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἀποδοθήσεται. μόνη γοῦν ἡ κατʼ οὐρανὸν σχέσις αὐτή τε πρὸς ἑαυτὴν κατὰ πάντα τεταγμένη πρός τε τὴν γῆν καὶ πρὸς τὰ ἐπίγεια πάντα διὰ μακρῶν περιόδων πάλιν ἐπανήξει ποτέ· αἵ τε μετʼ αὐτὴν ἐφεξῆς καὶ ἐχόμεναι ἀλλήλαις ἐχομένως παρέσονται, ἑκάστη τὰ αὑτῆς ἐξ ἀνάγκης φέρουσαι. ἔστω δὲ πρὸς τὸ σαφὲς τῶν περὶ ἡμᾶς νῦν ὄντων, ὅτι οὐ συμβαίνει ἀπὸ τῶν οὐρανίων, ὡς πάντων αἰτιῶν ὄντων, καὶ τὸ ἐμὲ γράφειν νυνὶ τάδε καὶ ὡδὶ σέ τε πράττειν ἅπερ καὶ ὅπως τυγχάνεις πράττων· πάλιν τοίνυν ἐπειδὰν ἡ αὐτὴ ἀφίκηται αἰτία, ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως οἱ αὐτοὶ γενόμενοι πράξομεν. οὕτω δὲ καὶ πάντες ἄνθρωποι καὶ τὰ γʼ ἑξῆς κατὰ τὴν ἑξῆς αἰτίαν γενήσεται καὶ πραχθήσεται, καὶ πάνθʼ ὅλα καὶ κατὰ μίαν τὴν ὅλην περίοδον καὶ καθʼ ἑκάστην τῶν ὅλων ὡσαύτως ἀποδοθήσεται. φανερὸν τοίνυν ἤδη ὅ τι ἔφαμεν, τὴν εἱμαρμένην ἄπειρον τρόπον τινὰ οὖσαν μὴ ἄπειρον εἶναι, καὶ τό γε ῥηθέν, ὅτι κύκλος τίς ἐστι, μετρίως που κατῶπται· ὡς γὰρ καὶ ἡ τοῦ κύκλου κίνησις ὅ τε ταύτην παραμετρῶν χρόνος κύκλος τίς ἐστιν, οὕτω καὶ τῶν κατὰ κύκλον γιγνομένων ὁ λόγος κύκλος ἂν νομισθείη.

4Kaderin nasıl bir şey olduğunu bu da aşağı yukarı gösteriyor, ama parçaları ve cüzîleri bakımından değil. Bu bakımdan kader nasıl bir şeydir? Benzetmek gerekirse, şehir kanunu gibidir. Şehir kanunu önce, hepsini olmasa da çoğu şeyi bir koşula bağlı olarak buyurur; sonra da şehri ilgilendiren şeyleri elinden geldiğince küllî olarak kapsar. Bu ikisinin ayrı ayrı nasıl bir şey olduğuna bakmak gerekir. Şehir kanunu, savaşta üstün yararlılık gösterenden, safını terk edenden ve benzerlerinden bu şekilde söz eder: konusu şu ya da bu kişi değildir; öncelikle küllî olan, ona bağlı olarak da onun altına giren şeylerdir. Nitekim yararlılık göstermiş şu kişiyi ödüllendirmenin, safını terk etmiş bu kişiyi cezalandırmanın kanuna uygun olduğunu söyleyebiliriz, çünkü kanun bunları da kuvve halinde düzenlemiştir. Tıbbın ve beden eğitiminin kanunu da, deyim yerindeyse, cüzîleri kuvve halinde bütünün içinde kapsar. Tabiat kanunu da böyledir: öncelikle küllîleri, onlara bağlı olarak da cüzîleri kapsar. Cüzîler de bir bakıma kaderle belirlenmiştir, çünkü küllîlerle birlikte belirlenmişlerdir. Bu konularda aşırı titiz biri belki tam tersini söyleyebilir: cüzîler önce gelecek biçimde düzenlenmiştir, küllî bunlar için vardır, bir amaç için olan şeyden ise amacın kendisi önce gelir. Ama bu ayrı bir yerde incelenmelidir. Kaderin her şeyi tek tek ve açıkça kapsamayıp yalnız küllî olanları kapsadığı ise, burada söylendiği üzere, hem biraz önceki hem sonraki tartışmada yerini bulur. Çünkü tanrısal phronēsise yakışan belirlilik daha çok küllîde görülür; tanrısal kanun da, şehir kanunu da böyledir. Sınırsız olan ise cüzîdedir. Şimdi koşullu olanın ne olduğuna bakalım; kaderin de böyle olduğu buradan anlaşılacaktır. Koşullu dediğimiz şey, kendi başına ortaya konmayan, gerçekten başka bir şeye dayandırılan ve bir sonuç ilişkisi gösteren her şeydir: "Adrasteia'nın buyruğu şudur: hangi psykhē tanrının yoldaşı olup gerçeklerden birini görürse, öteki devre kadar zarar görmez; bunu hep yapabilirse hep incinmeden kalır." Hem koşullu hem küllî olan işte böyledir. Kaderin de böyle olduğu hem ousiasından hem adından bellidir. Çünkü Yunanca adı heimarmenē, "birbirine dizilmiş" anlamına gelen eiromenē gibi söylenir; buyruk ve kanun oluşu ise olup bitenlerin sonuçlarını bir şehir düzeni içinde belirlemesindendir.

4

σχεδὸν μὲν οὖν καὶ τοῦτο δηλοῖ, ὁποῖόν τι τυγχάνει ἡ εἱμαρμένη, πλὴν οὐχ ἥ γε κατὰ μέρος οὐδʼ ἡ καθʼ ἕκαστα. ποία τις οὖν καὶ ἥδε κατʼ αὖ τόδε τὸ εἶδος τοῦ λόγου; ἔστι τοίνυν, ὡς ἄν τις εἰκάσαι, οἷος ὁ πολιτικὸς νόμος ὃς πρῶτον μὲν τὰ πλεῖστα, εἰ καὶ μὴ πάντα, ἐξ ὑποθέσεως προστάττει· ἔπειτα μὴν καθόλου τὰ πόλει προσήκοντα εἰς δύναμιν περιλαμβάνει. πάλιν δὲ τούτων ἑκάτερον ὁποῖὸν τί ἐστι, σκεπτέον. ἀκολούθως τοίνυν ὁ πολιτικὸς νόμος περὶ τʼ ἀριστέως καὶ λιποτάκτου διαλέγεται καὶ περὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως· ἀλλʼ οὐ περὶ τοῦδʼ ἢ τοῦδʼ νόμιμόν ἐστιν, ἀλλὰ τὰ μὲν καθόλου προηγουμένως, τὰ δʼ ὑποπίπτοντα τούτων ἑπομένως. καὶ γὰρ τὸ τιμῆσαι τόνδε τινὰ ἠριστευκότα καὶ τὸ κολάσαι τόνδε τινὰ λιποτακτήσαντα νόμιμον ἂν φήσαιμεν, ὡς δυνάμει καὶ περὶ τούτων διατεταγμένου τοῦ νόμου· ὃν τρόπον ὁ ἰατρικὸς καὶ ὁ γυμναστικὸς ὡς εἰπεῖν νόμος δυνάμει τὰ καθʼ ἕκαστα τοῖς ὅλοις συμπεριλαμβάνει· οὕτω δὲ καὶ ὁ τῆς φύσεως νόμος τὰ μὲν καθόλου προηγουμένως, τὰ δὲ καθʼ ἕκαστα ἑπομένως. ἔστι θʼ εἱμαρμένα τρόπον τινὰ καὶ ταῦτα, ὄντʼ ἐκείνοις συνειμαρμένα, τάχα δʼ ἄν τις τῶν ἄγαν ἀκριβολογουμένων τὰ τοιαῦτα καί τοὐναντίον φαίη προηγούμενα συντετάχθαι τὰ καθʼ ἕκαστα, εἶναί τε τούτων ἕνεκα καὶ τὸ καθόλου, προηγεῖσθαι δὲ τῶν ἕνεκά του τὸ οὗ ἕνεκα. ἀλλὰ περὶ μέν τούτων ἐν ἄλλοις σκεπτέον. ὅτι δʼ οὐ πάντα καθαρῶς οὐδὲ διαρρήδην ἡ εἱμαρμένη περιέχει ἀλλʼ ὅσα καθόλου, τοῦτο δὴ ἐν τῷ παρόντι ῥηθὲν πρός τε τὸν ἑξῆς λόγον καὶ τὸν ὀλίγον ἔμπροσθεν χώραν ἔχει. τὸ μὲν γὰρ ὡρισμένον οἰκεῖον τῇ θείᾳ φρονήσει ἐν τῷ καθόλου μᾶλλον θεωρεῖται· τοιοῦτο καὶ ὁ θεῖος νόμος, ὁ μέντοι γε πολιτικός, τὸ δʼ ἄπειρον ἐν τῷ καθʼ ἕκαστα μετὰ δὴ ταῦτα, οἷον μέν ἐστιν ἐξ ὑποθέσεως· ὅτι δὲ τοιοῦτον καὶ ἡ εἱμαρμένη, οἰέσθω. ἐξ ὑποθέσεως δὴ ἔφαμεν τὸ μὴ καθʼ ἑαυτὸ τιθέμενον, ἀλλά πως ἑτέρῳ τινὶ ὡς ἀληθῶς ὑποτεθέν, ὁπόσα ἀκολουθίαν σημαίνει. θεσμός τε Ἀδραστείας ὅδε· ἣτις ἂν ψυχὴ συνοπαδὸς γενομένη κατίδῃ τι τῶν ἀληθῶν, μέχρι τῆς ἑτέρας περιόδου εἶναι ἀπήμονα· κἂν ἀεὶ δύνηται τοῦτο ποιεῖν, ἀεὶ ἀβλαβῆ εἶναι. τοιοῦτον μὲν δὴ τὸ ἐξ ὑποθέσεως ἅμα καὶ καθόλου. ὅτι δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη τοιοῦτον τυγχάνει ὄν, ἔκ τε τῆς οὐσίας αὐτῆς καὶ ἐκ τῆς προσηγορίας δῆλον. εἱμαρμένη τε γὰρ προσαγορεύεται ὡς ἂν εἰρομένη τις· θεσμὸς δὲ καὶ νόμος ὑπάρχει τῷ τὰ ἀκόλουθα τοῖς γιγνομένοις πολιτικῶς διατετάχθαι.

5Sırada kaderin bağıntılarını incelemek var: inayetle, talihle, bize bağlı olanla, mümkünle ve benzerleriyle ilişkisi nasıldır? Ayrıca "her şey kadere göredir" sözünün hangi anlamda doğru, hangi anlamda yanlış olduğunu da belirleyelim. Bu söz her şeyin kaderin içinde kapsandığını gösteriyorsa, doğru olduğu kabul edilmelidir; biri insanlarla ilgili, yeryüzünde ya da gökte olup biten ne varsa hepsini kaderin içine koymak isterse, şimdilik bu da kabul edilsin. Ama "kadere göre" ifadesi, daha çok anlaşıldığı gibi, her şeyi değil yalnızca kaderden çıkan sonucu gösteriyorsa, her şeyin kadere göre olduğu söylenemez. Kanunun kapsadığı her şey de kanuna uygun ve kanuna göre değildir: kanun ihaneti, saf terk etmeyi, zinayı ve daha pek çok benzer şeyi kapsar, oysa bunların hiçbiri için kanuna uygun denemez. Ben savaşta yararlılık göstermeyi, tiran öldürmeyi ya da başka bir iyi işi başarmayı da kanuna uygun saymam. Çünkü kanuna uygun olan, kanunun buyurduğu şeydir. Kanun bunları buyuruyorsa, yararlılık göstermeyenler, tiran öldürmeyenler ve bu tür işleri başarmayanlar nasıl olur da itaatsizlik etmiş ve kanunu çiğnemiş olmazlar? Kanunu çiğniyorlarsa, onları cezalandırmak nasıl adil olmaz? Bu mantıksızsa, yalnız kanunun herhangi bir biçimde yapılan işler için belirlediği şeylere kanuna uygun ve kanuna göre demek gerekir; yalnız tanrısal düzendeki öncüllerin sonuçlarına da kaderle belirlenmiş ve kadere göre denmelidir. Demek ki kader olup biten her şeyi kapsar, ama içindekilerin çoğunun, neredeyse öncül olan her şeyin kadere göre olduğunu söylemek doğru değildir.

5

ἑξῆς δὲ σκεπτέον καὶ τὰ κατὰ τὸ πρός τι, πῶς μὲν πρὸς τὴν πρόνοιαν ἡ εἱμαρμένη· ἔχει, πῶς δὲ πρὸς τὴν τύχην καὶ τὸ γʼ ἐφʼ ἡμῖν καὶ τὸ ἐνδεχόμενον καὶ ὅσα τοιαῦτα· πρὸς δὲ τούτῳ διωρίσθω, πῆ μὲν ἀληθὲς πῆ δὲ ψεῦδος τὸ πάντα καθʼ εἱμαρμένην. εἰ μὲν οὖν τὸ ἐν τῇ εἱμαρμένῃ πάντα περιέχεσθαι δηλοῖ, συγχωρητέον εἶναι ἀληθές· εἴθʼ ὅσα περὶ ἀνθρώπους εἴτε περὶ γῆν ἅπαντα εἴτε κατʼ οὐρανὸν γιγνόμενα, βούλεταί τις ἐν τῇ εἱμαρμένῃ τίθεσθαι, καὶ ταῦθʼ ὡς πρὸς τὸ παρὸν συγκεχωρήσθω. εἰ δʼ, ὅπερ καὶ μᾶλλον ἐμφαίνει, τὸ καθʼ εἱμαρμένην οὐχ ἅπαντα, ἀλλʼ αὐτὸ μόνον τὸ ἑπόμενον αὐτῷ σημαίνει, οὐ πάντα ῥητέον καθʼ εἱμαρμένην. οὐδὲ γὰρ νόμιμα οὐδὲ κατὰ νόμον πάνθʼ ὁπόσα περιείληφεν ὁ νόμος· καὶ γὰρ προδοσίαν καὶ λιποταξίαν καὶ μοιχείαν καὶ πολλὰ ἕτερα τοιαῦτα περιλαμβάνει, ὧν οὐδὲν ἄν τις εἴποι νόμιμον· ὁπότʼ οὐδὲ τὸ ἀριστεῦσαι ἢ τυραννοκτονῆσαι ἤ τι ἄλλο κατορθῶσαι φαίην ἂν ἔγωγε νόμιμον. τὸ μὲν γὰρ δὴ νόμιμον πρόσταγμα νόμου ἐστί· τὸ δʼ εἴπερ ὁ νόμος προστάττει, πῶς οὐκ ἂν ἀπειθοῖεν καὶ παρανομοῖεν οἵ γε μὴ ἀριστεύοντες καὶ τυραννοκτονοῦντες καὶ ὅσοι τὰ τοιαῦτα μὴ κατορθοῦσιν; ἢ πῶς, εἰ παράνομοι οἵδε, οὐ δίκαιον κολάζειν τοὺς τοιούτους; εἴ γε μὴν ταῦτα λόγον οὐκ ἔχει, μόνα ῥητέον νόμιμὰ τε καὶ κατὰ νόμον τὰ ὑπὸ τοῦ νόμου ὁρισθέντʼ ἐπὶ τοῖς ὁπωσοῦν πραττομένοις· μόνα δʼ εἱμαρμένα καὶ καθʼ εἱμαρμένην τὰ ἀκόλουθα τοῖς ἐν τῇ θείᾳ διατάξει προηγησαμένοις. ὥστε πάντα μὲν τὰ γιγνόμενʼ ἡ εἱμαρμένη περιλαμβάνει, πολλὰ δὲ τῶν ἐν αὐτῇ καὶ σχεδὸν ὅσα προηγεῖται οὐκ ὀρθὸν λέγειν καθʼ εἱμαρμένην.

6Bunlar böyle olduğuna göre sırada şunu söylemek var: bize bağlı olan, talih, olanaklı, mümkün ve bunlarla akraba olan şeyler, öncelikli olanların arasına yerleştirildiklerinde hem kendileri korunur hem de kaderi korurlar. Çünkü kader, kabul edildiği gibi, her şeyi kapsar; ama bu şeyler zorunlulukla olmayacak, her biri tabiatı neyse öyle olacaktır. Tabiatları şudur: olanaklı olan, cins olarak mümkünden önce gelir; mümkün olan, bize bağlı olanın altında madde olarak bulunur; bize bağlı olan mümkünü efendi gibi kullanır; talih ise mümkün olanın iki yana da meyledebilmesi yüzünden bize bağlı olanın işine karışır. Söyleneni şöyle açıkça kavrayabilirsin: oluşan her şey ve oluşun kendisi kuvvesiz olmaz, kuvve de ousiasız olmaz. Sözgelimi insanın oluşu da oluşmuş insan da kuvvesiz olmaz; bu kuvve insana aittir, insan ise ousiadır. Ortada duran kuvveye göre söylersek, ousia "yapabilen", oluş ve oluşan şey ise ikisi de "olanaklı"dır. Demek ki kuvve, yapabilen ve olanaklı olan arasında, kuvvenin varlığı için yapabilen önce gelir, olanaklıdan ise kuvve önce gelir. Olanaklı olan böylece de açıktır; ana hatlarıyla tarif edersek, daha genel anlamda kuvveye uygun olarak oluşmaya tabiatça yatkın olandır, daha asıl anlamda ise aynı şeyin, oluşmasına dışarıdan hiçbir şey engel olmadığı haldir. Olanaklı şeylerin kimi hiçbir zaman engellenemez: gök olayları, doğuşlar, batışlar ve benzerleri gibi. Kimi ise engellenebilir: insan işlerinin ve hava olaylarının çoğu gibi. İlkine zorunlulukla olduğu için zorunlu, zıddına bir bakıma kapı açık bırakanlara ise mümkün denir. Şöyle de tarif edilebilir: zorunlu, karşıtı olanaksız olan olanaklıdır; mümkün, karşıtı da olanaklı olan olanaklıdır. Güneşin batması hem zorunlu hem olanaklıdır, karşıtı olan batmaması ise olanaksızdır. Güneş battıktan sonra yağmur yağması ve yağmaması ise ikisi de olanaklı ve mümkündür. Mümkün olanın da kimi çoğunlukla, kimi seyrek, kimi de eşit olasılıkla, hangisi denk gelirse öyle olur. Sonuncusu açıkça kendi kendisinin karşıtıdır; çoğunlukla olanla seyrek olan ise birbirinin karşıtıdır. Çoğunlukla ve seyrek olanlar daha çok tabiata, eşit olasılıklı olan ise bize bağlıdır. Köpek Yıldızı günlerinde sıcak da soğuk da olabilir: biri çoğunlukla, öteki seyrek olur ve ikisi de tabiata tabidir. Yürümek ya da yürümemek ve benzerleriyse her iki yönüyle insanın dürtüsüne tabidir; bize bağlı ve prohairesise göre denen de budur. Bize bağlı olan daha geneldir, çünkü iki türü vardır: biri duygudan, thymostan ya da arzudan, öteki hesaptan ya da düşünceden gelir; prohairesise göre denebilecek olan bu ikincisidir. Olanaklı ve mümkün olanla dürtüye göre ve bize bağlı denen şeyin aynı şey olup yalnız farklı açıdan söylendiği akla yatkındır: geleceğe bakılınca olanaklı ve mümkün, şimdiye bakılınca bize bağlı ve dürtüye göre denir. Şöyle tarif edilebilir: mümkün, kendisi de karşıtı da olabilen şeydir; bize bağlı olan ise mümkünün iki yanından, bizim dürtümüzle artık gerçekleşmekte olan yanıdır. Böylece olanaklının tabiatça mümkünden, mümkünün de bize bağlı olandan önce geldiği, her birinin ne olduğu, adını nereden aldığı ve yanlarındaki kavramlar aşağı yukarı söylenmiş oldu.

6

τούτων δʼ οὕτως ἐχόντων, ἑξῆς ῥητέον, ὡς τὸ γʼ ἐφʼ ἡμῖν καὶ ἡ τύχη τό τε δυνατὸν καὶ τὸ ἐνδεχόμενον καὶ τὰ τούτων συγγενῆ ταχθέντα ἐν τοῖς προηγουμένοις αὐτά τε σῴζοιτʼ ἂν καὶ τὴν εἱμαρμένην σῴζοι. ἡ μὲν γὰρ εἱμαρμένη πάντα περιέχει καθάπερ καὶ δοκεῖ· τὰ δʼ οὐκ ἐξ ἀνάγκης γενήσεται, ἀλλʼ ἕκαστον αὐτῶν οἷον καὶ πέφυκεν εἶναι. πέφυκε δὲ τὸ δυνατὸν ὡς γένος προϋφεστάναι τοῦ ἐνδεχομένου· τὸ δʼ ἐνδεχόμενον ὡς ὕλη τῶν ἐφʼ ἡμῖν προϋποκεῖσθαι· τὸ δʼ ἐφʼ ἡμῖν ὡς κύριον χρῆσθαι τῷ ἐνδεχομένῳ· ἡ δὲ τύχη παρεμπίπτει τῷ ἐφʼ ἡμῖν διὰ τὴν ἐφʼ ἑκάτερα ῥοπὴν τοῦ ἐνδεχομένου. μάθοις δʼ ἂν τὸ λεγόμενον σαφῶς ἐννοήσας, ὡς τὸ γιγνόμενον ἅπαν καὶ ἡ γένεσις αὐτὴ οὐ δίχα δυνάμεως, ἡ δὲ δύναμις οὐκ ἄνευ οὐσίας, οἷον ἀνθρώπου εἴτε γένεσις εἴτε γενητὸν οὐκ ἄνευ τῆς δυνάμεως, αὕτη δὲ περὶ ἄνθρωπον, οὐσία δʼ ὁ ἄνθρωπος. ἀπὸ δὲ τῆς δυνάμεως μεταξὺ οὔσης, ἡ μὲν οὐσία δυνάμενον, ἡ δὲ γένεσις καὶ τὸ γιγνόμενον ἄμφω δυνατά. τριῶν τοίνυν τούτων, δυνάμεως καὶ δυναμένου καὶ δυνατοῦ, δυνάμεως μὲν ὡς τὸ εἶναι προϋπόκειται τὸ δυνάμενον, δυνατοῦ δʼ ἡ δύναμις προϋφίσταται. σαφὲς μὲν οὖν καὶ οὕτω τὸ δυνατόν· τύπῳ δʼ ἂν ἀφορισθείη κοινότερον μὲν τὸ κατὰ δύναμιν πεφυκὸς γίγνεσθαι, κυριώτερον δὲ ταὐτὸ τοῦτο, ὁπόταν μηδὲν ἔξωθεν ἔχῃ πρὸς τὸ γίγνεσθαι ἐμποδών. τῶν δὲ δυνατῶν τὰ μὲν οὐκ ἂν κωλυθείη ποτέ, ὥσπερ τὰ κατʼ οὐρανόν, ἀνατολαὶ καὶ δύσεις καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια· τὰ δʼ οἷά τε κωλυθῆναί ἐστιν, ὡς πολλὰ μὲν τῶν ἀνθρωπίνων πολλὰ δὲ καὶ τῶν μεταρσίων. τὰ μὲν οὖν πρότερʼ ὡς ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενʼ ἀναγκαῖα προσαγορεύεται, ἃ δέ πως τοὐναντίον ἐπιδέχεται ἐνδεχόμενα. ἀφορίζοιτο δʼ ἂν καὶ ταῦτα· τὸ μὲν ἀναγκαῖον δυνατὸν τὸ ἀντικείμενον ἀδυνάτῳ, τὸ δʼ ἐνδεχόμενον δυνατόν, οὗ καὶ τὸ ἀντικείμενον δυνατόν. τὸ μὲν γάρ καταδῦναι τὸν ἣλιον ἀναγκαῖὸν θʼ ἅμα καὶ δυνατόν, ἀντίκειται δʼ ἀδύνατον τὸ μὴ καταδῦναι· τὸ δὲ καταδύντος ἡλίου ὄμβρον γενέσθαι καὶ μὴ γενέσθαι, ἀμφότερα δυνατὰ καὶ ἐνδεχόμενα. πάλιν δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐνδεχομένου, τὸ μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, τὸ δʼ ὡς ἐπʼ ἔλαττον, τὸ δʼ ὡς ἐπίσης καὶ ὁπότερον ἔτυχεν· τοῦτο μὲν φανερὸν ὡς αὐτὸ αὑτῷ ἀντιτέτακται, τὸ δὲ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ καὶ ἐπʼ ἔλαττον ἀλλήλοις· καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τῇ φύσει τὸ πλεῖστον, ἐφʼ ἡμῖν τε τὸ ἐπίσης. τὸ μὲν γὰρ ὑπὸ κύνα καῦμʼ ἢ ψῦχος, ὧν τὸ μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τὸ δʼ ὡς ἐπʼ ἔλαττον, τῇ φύσει ἄμφω ὑποτέτακται· τὸ· δὲ περιπατεῖν καὶ μὴ καὶ ὅσα τοιαῦτα, ὧν ἑκάτερον ἐπὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ ὁρμῇ ὑποτέτακται, ὃ δὴ ἐφʼ ἡμῖν καὶ κατὰ προαίρεσιν λέγεται. γενικώτερον δὲ μᾶλλον τὸ ἐφʼ ἡμῖν· δύο γὰρ εἶναι εἴδη, τὸ τʼ ἐκ πάθους καὶ θυμοῦ ἢ ἐπιθυμίας, τὸ τʼ ἐξ ἐπιλογισμοῦ ἢ διανοίας, ὅπερ ἤδη κατὰ προαίρεσιν ἄν τις εἴποι. ἔχει δὲ λόγον μὴ τὸ δυνατὸν καὶ ἐνδεχόμενον τοῦτο, ὅπερ καθʼ ὁρμὴν καὶ ἐφʼ ἡμῖν εἴρηται, μὴ ταὐτὸ κατʼ ἄλλο λέγεται. κατὰ μὲν γὰρ τὸ μᾶλλον δυνατόν τε καὶ ἐνδεχόμενον, κατὰ δὲ τὸ παρὸν ἐφʼ ἡμῖν τε καὶ καθʼ ὁρμήν. ἀφορίζοιτο δʼ ἂν ὧδε· τὸ μὲν ἐνδεχόμενον ὅπερ αὐτό τε καὶ τὸ ἀντικείμενον, τὸ δʼ ἐφʼ ἡμῖν θάτερον μέρος τοῦ ἐνδεχομένου τὸ κατὰ τὴν ἡμετέραν ὁρμὴν ἤδη γιγνόμενον. ὅτι μὲν οὖν τὸ δυνατὸν τοῦ ἐνδεχομένου πρότερον τῇ φύσει τὸ δʼ ἐνδεχόμενον τοῦ ἐφʼ ἡμῖν προϋφίσταται, καὶ οἷον αὐτῶν τυγχάνει ὂν ἕκαστον καὶ πόθεν ὀνομάζεται καὶ τά γε παρακείμενα αὐτοῖς, σχεδὸν εἴρηται.

7Şimdi talihten, kendiliğinden olandan ve bunların yanında ele alınan şeylerden söz edelim. Talih bir sebeptir. Sebeplerin kimi kendi başına, kimi araz olarak sebeptir. Sözgelimi evin ya da geminin kendi başına sebebi inşaatçılık ve gemi yapımcılığıdır; araz olarak sebebi ise müzik ya da geometri bilmek ve inşaatçının ya da gemi yapımcısının kişiliğine, bedeninde, psykhēsinde ya da dışında, araz olarak eklenen her şeydir. Buradan şu da bellidir: kendi başına sebep belirli ve tektir, araz olarak sebep ise tek değildir ve belirsizdir, çünkü tek bir şeyde birbirinden büsbütün farklı, sonsuz sayıda özellik bulunur. Araz olarak sebep, yalnız bir amaç için yapılan işlerde değil, prohairesisin de bulunduğu işlerde görüldüğünde, ona talihten gelen denir. Fidan dikmek için toprağı kazarken altın bulmak böyledir; kaçarken, kovalarken, yürürken ya da yalnızca başını çevirirken, denk gelen şey için değil başka bir şey için yaptığı işte alışılmadık bir şey yaşamak ya da yapmak da böyledir. Bu yüzden eskilerin kimi talihi, insan hesabının önceden göremediği, belirsiz bir sebep saymıştır. Platon'un yolundan gidip ona logosla daha yaklaşanlara göre ise talih şöyle tarif edilir: prohairesise dayanan ve bir amaç için yapılan işlerde araz olarak sebep. Sonra buna önceden görülmezliği ve insan hesabına kapalılığı da eklerler; oysa aynı biçimde seyrek ve beklenmedik oluş da araz olana içkindir. Bunun ne olduğu, az önce söylediklerimizden olmasa bile Phaidon'da yazılanlardan apaçık anlaşılır. Orada şöyle yazılıdır:

"— Mahkemenin nasıl geçtiğini de duymadılar mı?

— Evet, bunu bize biri haber verdi. Şaştık da: mahkeme çoktan bitmişti, kendisi ise çok sonra ölmüş. Bu neden böyle oldu, Phaidon?

— Ona bir talih denk geldi, Ekhekrates: Atinalıların Delos'a gönderdikleri geminin kıçına mahkemeden bir gün önce çelenk takılmıştı."

Burada "denk geldi" sözünü "oldu" anlamında almamak, daha çok "her biri başka bir şey için olmuş sebeplerin kesişmesinden ortaya çıktı" anlamında almak gerekir. Rahip gemiye Sokrates için değil, başka bir sebeple çelenk takıyordu; yargıçlar da başka bir sebeple onu mahkûm etmişti. Ortaya çıkan sonuç ise beklenmedikti ve sanki bir insanın ya da daha üstün varlıkların öngörüsüyle olmuş gibiydi. Talih hakkında bu kadarı yeter. [...] Kendiliğinden olan talihten daha geniştir, çünkü hem talihi hem de bazen öyle bazen böyle denk gelmeye tabiatça yatkın pek çok şeyi kapsar. Yunancadaki automaton adının da gösterdiği gibi bu, başka bir şey için olmaya tabiatça yatkın olduğu halde o şeyi sağlamayan şeydir; Köpek Yıldızı günlerindeki soğuk gibi. Soğuk bazen boşuna değildir [...]. Genel olarak, bize bağlı olan nasıl mümkünün bir parçasıysa, talih de kendiliğinden olanın bir parçasıdır. Her ikisi de birer denk geliştir: kendiliğinden olan mümkünün, talih ise bize bağlı olanın denk gelişidir; hem de bize bağlı olanın tamamının değil, söylediğimiz gibi yalnız prohairesise göre olanın. Bu yüzden kendiliğinden olan canlılarda da cansızlarda da ortaktır, talih ise artık eylemde bulunabilen insana özgüdür. Bunun kanıtı, talihli olmanın mesut olmakla aynı şey sanılmasıdır; saadet bir tür iyi eylemdir, iyi eylem ise yalnız olgun insana aittir.

7

περὶ δὲ τῆς; τύχης καὶ τοῦ αὐτομάτου καὶ εἴ τι παρὰ ταῦτα θεωρεῖται, νῦν ἡμῖν λεκτέον. αἴτιον μὲν δή τι ἡ τύχη. τῶν δʼ αἰτίων τὰ μὲν καθʼ αὑτά, τὰ δὲ κατὰ συμβεβηκός· οἷον οἰκίας ἢ νεὼς καθʼ αὑτὸ μὲν αἴτιον τὸ οἰκοδομικὸν καὶ τὸ ναυπηγικόν, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ τὸ μουσικὸν ἢ γεωμετρικόν, καὶ πᾶν ὅ τι ἂν τῷ οἰκοδομικῷ ἢ ναυπηγικῷ εἴδει συμβεβήκῃ, εἴτε κατὰ σῶμα εἴτε κατὰ ψυχὴν εἴτε κατὰ τὰ ἐκτός. ὅθεν καὶ δῆλον, ὡς τὸ καθʼ αὑτὸ ὡρισμένον καὶ ἕν, τὸ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς οὐχ ἕν τε καὶ ἀόριστον πολλὰ γὰρ καὶ ἄπειρα τῷ ἑνὶ ὑπάρχει παντάπασιν ἀλλήλων διαφέροντα. τὸ μέντοι κατὰ συμβεβηκός, ὅταν μὴ μόνον ἐν τοῖς ἕνεκά του γίγνηται, ἀλλὰ καὶ ἐν οἷς ἡ προαίρεσις, τότε δὴ καὶ τὸ ἀπὸ τύχης προσαγορεύεται· οἷον τὸ εὑρεῖν χρυσίον σκάπτονθʼ ἵνα φυτεύσῃ, ἢ παθεῖν τι ἢ δρᾶσαι τῶν παρὰ τὸ ἔθος φεύγοντʼ ἢ διώκοντʼ ἢ ἄλλως βαδίζοντʼ ἢ αὐτὸ μόνον ἐπιστραφέντʼ οὐ τούτου ἕνεκα, ὅπερ συνέπεσεν, ἀλλʼ ἑτέρου τινὸς χάριν. διὸ καὶ ἀπρονόητον αἰτίαν καὶ ἄδηλον ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ τὴν τύχην ἀπέδοσαν · τῶν παλαιῶν ἔνιοι. κατὰ δὲ τοὺς ἀπὸ Πλάτωνος ἔγγιον ἔτι προσιόντας αὐτῇ τῷ λόγῳ, οὕτως ἀφώρισται ἡ τύχη, αἰτία κατὰ συμβεβηκὸς τῶν ἕνεκά του ἐν τοῖς κατὰ προαίρεσιν ἔπειτʼ ἤδη καὶ τὸ ἀπρονόητον καὶ τὸ ἄδηλον ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ προστιθέασι· καίτοι γε κατὰ ταὐτὰ καὶ τὸ σπάνιον καὶ παράλογον ἐμφαίνεται τῷ κατὰ συμβεβηκός· οἷον δʼ ἐστὶ τοῦτο, εἰ καὶ μὴ ἐκ τῶν ἄρτι ῥηθέντων, ἀλλʼ ἔκ γε τῶν ἐν τῷ Φαίδωνι γεγραμμένων, σαφέστατα προσπίπτει. γέγραπται δʼ ὧδε· οὐδὲ τὰ περὶ τῆς δίκης ἆρα ἐπύθοντο ὃν τρόπον ἐγένετο; ναί· ταῦτα μὲν ἡμῖν ἤγγειλέ τις· καὶ ἐθαυμάζομέν γε, ὅτι πάλαι γενομένης; αὐτῆς ὕστερον φαίνεται ἀποθανών τί ἦν τοῦτο, ὦ Φαίδων; τύχη τις αὐτῷ, ὦ Ἐχέκρατες, συνέβη· ἔτυχε γὰρ τῇ προτεραίᾳ τῆς δίκης ἡ πρύμνα ἐστεμμένη τοῦ πλοίου, ὃ εἰς Δῆλον Ἀθηναῖοι πέμπουσιν ἐν γὰρ τούτοις τὸ συνέβη οὐκ ἀντὶ τοῦ γέγονεν ἀκουστέον, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἐκ συνδρομῆς τινος αἰτίων ἀπέβη, ἄλλου πρὸς ἄλλο γεγονότος. ὁ μὲν γὰρ ἱερεὺς ἔστεφε τὸ πλοῖον ἄλλου χάριν ἀλλʼ οὐ Σωκράτους· οἱ δὲ διʼ ἕτερον κατεψηφίσαντʼ αὐτοῦ· αὐτὸ δὲ τὸ ἀποβὰν παράλογον καὶ τοιοῦτον ἀπέβη, οἷον κἂν ἐκ προνοίας ἐγεγόνει ἤτοι ἀνθρωπίνου τινὸς ἢ τῶν ἔτι κρειττόνων. καὶ περὶ μὲν τῆς τύχης; ταῦθʼ ἱκανὰ […] ὡς συνυφίστασθαι ἀνάγκη, τὸ μὲν ἀπʼ αὐτοῦ παρωνύμως; καὶ τοῦ ἐφʼ ἡμῖν προϋποκεῖσθαι ἐλέχθη. τὸ δʼ αὐτόματον ἐπὶ πλεῖον τῆς τύχης· εἰ γὰρ καὶ αὐτὴν περιλαβὸν ἔχει καὶ πολλὰ τῶν ἄλλοτʼ ἄλλως συμπίπτειν πεφυκότων. ἔστι δὲ κατʼ ὄνομα, ὅπερ αὐτόματον λέγεται τὸ πεφυκὸς ἄλλου ἕνεκα, ὅταν μὴ ἐκεῖνο παρʼ […] ἐπεφύκει· οἷον δοκεῖ τὸ ὑπὸ κύνα ψῦχος. ποτὲ γὰρ ψῦχος οὐ μάτην, οὐδὲ […] τὸ δʼ ὅλον, ὡς τὸ ἐφʼ ἡμῖν μέρος τοῦ ἐνδεχομένου, οὕτως ἡ τύχη τοῦ αὐτομάτου. ἔστι δʼ ἑκατέρου ἑκατέρου σύμπτωμα, τὸ μὲν αὐτόματον τοῦ ἐνδεχομένου· ἡ δὲ τύχη τοῦ ἐφʼ ἡμῖν, καὶ τούτου οὐχ ἅπαντος, ἀλλʼ ὅπερ ἂν καὶ κατὰ προαίρεσιν ᾖ, ὡς προείρηται. διὸ καὶ τὸ μὲν αὐτόματον κοινὸν ἐμψύχων τε καὶ ἀψύχων· ἡ δὲ τύχη ἀνθρώπου ἴδιον ἤδη πράττειν δυναμένου. τεκμήριον δέ, ὅτι τὸ εὐτυχεῖν καὶ εὐδαιμονεῖν ταὐτὰ εἶναι δοξάζεται· ἡ δὲ εὐδαιμονία εὐπραξία τις ἡ δʼ εὐπραξία περὶ μόνον καὶ τέλειον ἄνθρωπον.

8Kaderin içinde bulunan şeyler işte bunlardır: mümkün ve olanaklı, prohairesis ve bize bağlı olan, talih ve kendiliğinden olan ve bunların yanındaki "belki" ve "herhalde" gibi şeyler. Kader bunların hepsini kapsar, ama hiçbiri kadere göre değildir. Geriye inayetten de, onun kaderi nasıl kuşattığından da söz etmek kalıyor.

8

καὶ τὰ μὲν ἐντὸς τῆς εἱμαρμένης; τοιαῦτα, τὸ τʼ ἐνδεχόμενον καὶ δυνατόν, ἥ τε προαίρεσις καὶ τὸ ἐφʼ ἡμῖν, ἥ τε τύχη καὶ τὸ αὐτόματον, τά τε παρακείμενʼ αὐτοῖς ὧν καὶ τὸ τάχα καὶ τὸ ἴσως· ἃ δὴ πάντα περιέχει μὲν ἡ εἱμαρμένη, οὐδὲν δʼ αὐτῶν ἐστι καθʼ εἱμαρμένην. λοιπὸν δʼ ἂν εἴη καὶ περὶ προνοίας εἰπεῖν, ὡς αὐτή γε περιείληφε τὴν εἱμαρμένην.

9İnayetin en yükseği ve ilki, birinci tanrının düşünmesi ya da dilemesidir; her şeye iyilik eder ve tanrısal varlıkların her biri öncelikle ona göre, her bakımdan en iyi ve en güzel biçimde düzenlenmiştir. İkincisi, gökte dolaşan ikinci tanrıların inayetidir; ölümlü varlıklar ona göre düzenli biçimde oluşur ve her cinsin sürmesi ve korunması için ne gerekiyorsa ona göre olur. Üçüncüsüne de, yeryüzü çevresine yerleştirilmiş, insan eylemlerinin bekçisi ve gözetmeni olan daimōnların inayeti ve özeni demek yerinde olur. İnayet üç türlü görüldüğüne ve bu ad en çok ve en asıl anlamıyla birincisi için kullanıldığına göre, filozoflara ters düştüğümüz sanılsa da şunu söylemekten çekinmeyeceğiz: her şey inayete göredir, ama aynı zamanda kadere göre değildir. Kimi şeyler bir inayete, kimileri başka bir inayete, kimileri de kadere göredir. Kader bütünüyle inayete göredir, inayet ise hiçbir şekilde kadere göre değildir. Şimdilik söz, birinci ve en yüksek inayet üzerine olsun. Bir şeye göre olan, göre olduğu şeyden sonra gelir: kanuna göre olan kanundan, tabiata göre olan tabiattan sonra gelir; aynı biçimde kadere göre olan da kaderden daha yenidir. En yüksek inayet ise her şeyden daha yaşlıdır; yalnız, dilemesi ya da düşünmesi ya da her ikisi olduğu varlık bunun dışındadır. Bu varlık, daha önce söylendiği gibi, her şeyin babası ve yaratıcısıdır. Timaios şöyle der: "Söyleyelim bakalım, oluşu ve bu evreni kuran onu hangi sebeple kurdu. İyiydi; iyinin içinde ise hiçbir şey için hiçbir zaman kıskançlık doğmaz. Kıskançlıktan uzak olduğu için, her şeyin elden geldiğince kendisine benzemesini diledi. Oluşun ve kozmosun en asıl ilkesi budur; kim bunu bilge kişilerden kabul ederse en doğru olanı kabul etmiş olur. Çünkü tanrı, her şeyin iyi olmasını, gücü yettiğince hiçbir şeyin kötü olmamasını dileyerek, görünür olan her şeyi durup dinlenmeden uyumsuz ve düzensiz hareket eder halde aldı ve düzensizlikten düzene getirdi; çünkü düzenin her bakımdan daha iyi olduğunu düşünüyordu. En iyi olanın en güzel olandan başkasını yapması ise ne caizdi ne de caizdir." Bunlar ve insan psykhēlerine kadar bunlara bağlı olan her şey, birinci inayete göre kurulmuş sayılmalıdır. Bundan sonrası ise şöyle anlatılır: "Evreni kurduktan sonra yıldızlarla sayıca eşit [...] psykhēleri her birini bir yıldıza ayırdı; onları bir arabaya bindirir gibi yerleştirip evrenin tabiatını gösterdi ve onlara kaderle belirlenmiş kanunları bildirdi." Bunların açıkça ve apaçık kaderi anlattığını, kaderin insan psykhēlerine uygun bir tür zemin ve şehir kanunu olduğunu kim düşünmez? Platon hemen ardından bunun sebebini de ekler. İkinci inayete ise şöyle işaret eder: "Sonraki kötülüklerinden hiçbirinin sorumlusu olmamak için onlara her şeyi kanun olarak buyurdu; kimini yeryüzüne, kimini aya, kimini de zamanın öteki araçlarına ekti. Ekimden sonrasını genç tanrılara bıraktı: ölümlü bedenleri biçimlendirmeyi, insan psykhēsine eklenmesi gereken geri kalan her şeyi ve bunlara bağlı her şeyi tamamlayıp yönetmeyi, ölümlü canlıyı da kendi kendisine kötülük sebebi olmadığı sürece, ellerinden geldiğince en güzel ve en iyi biçimde yönlendirmeyi." Burada "sonraki kötülüklerinden sorumlu olmamak için" sözü kaderin en açık sebebini gösterir. Genç tanrıların görevi ve yaratmaları ikinci inayeti gösterir; bu, üçüncüsüne de bir ölçüde dokunuyor gibidir, çünkü kanun koymanın amacı, tanrının herkesin sonraki kötülüğünden sorumlu olmamasıdır. Tanrı ise kötülüğe hiç bulaşmadığından ne kanuna ne de kadere ihtiyaç duyar; onlardan her biri kendisini doğuranın inayetine uyarak kendi işini görür. Bunların doğru olduğuna ve Platon'un kabul ettiğine, bence, kanun koyucunun Kanunlar'da söylediği şu sözler açık tanıklıktır: "Eğer insanlardan biri tanrısal bir kısmetle doğmuş, tabiatça yetenekli olarak bunları kavrayabilse, kendisini yönetecek kanunlara ihtiyacı olmazdı. Çünkü epistēmēden üstün ne kanun vardır ne de herhangi bir düzen; nousun da hiçbir şeyin uyruğu ya da kölesi değil, her şeyin yöneticisi olması tabiata uygundur; yeter ki gerçek ve tabiatça özgür olsun."

9

ἔστιν οὖν πρόνοια ἡ μὲν ἀνωτάτω καὶ πρώτη τοῦ πρώτου θεοῦ νόησις, εἴτε καὶ βούλησις οὖσα εὐεργέτις ἁπάντων, καθʼ ἣν πρώτως ἕκαστα τῶν θείων διὰ παντὸς ἄριστά τε καὶ κάλλιστα κεκόσμηται. ἡ δὲ δευτέρα δευτέρων θεῶν τῶν κατʼ οὐρανὸν ἰόντων, καθʼ ἣν τά τε θνητὰ γίγνεται τεταγμένως καὶ ὅσα πρὸς διαμονὴν καὶ σωτηρίαν ἑκάστων τῶν γενῶν. τρίτη δʼ ἂν εἰκότι ῥηθείη πρόνοιά τε καὶ προμήθεια τῶν ὅσοι περὶ γῆν δαίμονες τεταγμένοι τῶν ἀνθρωπίνων πράξεων φύλακές τε καὶ ἐπίσκοποί εἰσι. τριττῆς τοίνυν τῆς προνοίας θεωρουμένης, κυριώτατα δὲ καὶ μάλιστα τῆς πρώτης λεγομένης, οὐκ ἂν ὀκνήσαιμεν εἰπεῖν, εἰ καὶ φιλοσόφοις ἀνδράσι τἀναντία λέγειν δόξαιμεν, ὡς πάντα μὲν καθʼ εἱμαρμένην καὶ κατὰ πρόνοιαν οὐ μὴν καὶ κατὰ φύσιν· ἀλλʼ ἔνια μὲν κατὰ πρόνοιαν καὶ ἄλλα γε κατʼ ἄλλην, ἔνια δὲ καθʼ εἱμαρμένην· καὶ ἡ μὲν εἱμαρμένη πάντως κατὰ πρόνοιαν, ἡ δὲ πρόνοια οὐδαμῶς καθʼ εἱμαρμένην. ἔστω δʼ ὁ λόγος τὰ νῦν περὶ τῆς πρώτης καὶ ἀνωτάτω. τὸ μὲν κατά τι ὕστερον ἐκείνου, καθʼ ὃ τι ἂν καὶ λέγηται· οἷον τὸ κατὰ νόμον τοῦ νόμου, καὶ τὸ κατὰ φύσιν τῆς φύσεως· οὕτω δὲ καὶ τὸ καθʼ εἱμαρμένην τῆς εἱμαρμένης νεώτερον ἂν εἴη. ἡ δʼ ἀνωτάτω πρόνοια πρεσβύτατον ἁπάντων, πλὴν οὗπέρ ἐστιν εἴτε βούλησις εἴτε νόησις εἴτε καὶ ἑκάτερον. ἔστι δʼ, ὡς πρότερον εἴρηται τοῦ πάντων πατρός τε καὶ δημιουργοῦ. λέγωμεν γὰρ δή φησὶν ὁ Τίμαιος διʼ ἥντινα αἰτίαν γένεσιν καὶ τὸ πᾶν τόδε ὁ ξυνιστὰς ξυνέστησεν. ἀγαθὸς ἦν· ἀγαθῷ δὲ οὐδεὶς περὶ οὐδενὸς οὐδέποτε ἐγγίγνεται φθόνος· τούτου δʼ ἐκτὸς ὢν πάντα ὅτι μάλιστα ἐβουλήθη γενέσθαι παραπλήσια ἑαυτῷ. ταύτην δὴ ιδεμγενέσεως καὶ κόσμου μάλιστʼ ἄν τις ἀρχὴν κυριωτάτην παρʼ ἀνδρῶν φρονίμων ἀποδεχόμενος ὀρθότατʼ ἀποδέχοιτʼ ἄν. βουληθεὶς γὰρ ὁ θεὸς ἀγαθὰ μὲν πάντα, φαῦλον δὲ μηδὲν εἶναι κατὰ δύναμιν, οὕτω δὴ πᾶν ὅσον ἦν ὁρατὸν παραλαβών, οὐχ ἡσυχίαν ἄγον ἀλλὰ κινούμενον πλημμελῶς καὶ ἀτάκτως, εἰς τάξιν αὐτὸ ἦγεν ἐκ τῆς ἀταξίας, ἡγησάμενος ἐκεῖνο τοῦδε πάντως ἄμεινον. θέμις δὲ οὔτʼ ἦν οὔτʼ ἔστι τῷ ἀρίστῳ δρᾶν ἄλλο πλὴν τὸ κάλλιστον ταῦτα μὲν οὖν καὶ τὰ τούτων ἐχόμενα μέχρι ψυχῶν ἀνθρωπίνων κατὰ πρόνοιαν νομιστέον τήν γε πρώτην συνεστηκέναι· τὰ δʼ ἐντεῦθεν οὕτω λεγόμενα ξυστήσας δὲ τὸ πᾶν ἰσαρίθμους τοῖς ἄστροις ἔταξε, […] διεῖλέ τε ψυχὰς ἑκάστην πρὸς ἕκαστον, καὶ ἐμβιβάσας ὡς εἰς ὄχημα τὴν τοῦ παντὸς φύσιν ἔδειξε, νόμους τε τοὺς εἱμαρμένους εἶπεν αὐταῖς· ταῦτα τίς οὐκ ἂν διαρρήδην καὶ σαφέστατʼ οἰηθείη τὴν εἱμαρμένην δηλοῦν, ὥσπερ τινὰ βάσιν καὶ πολιτικὴν νομοθεσίαν ταῖς ἀνθρωπίναις ψυχαῖς προσήκουσαν, ἧς δὴ καὶ τὴν αἰτίαν ἑξῆς ἐπιφέρει; τὴν δὲ δευτέραν πρόνοιαν ὧδέ πως ἐπισημαίνεται λέγων διαθεσμοθετήσας πάντα αὐτοῖς, ἵνα τοῖς ἔπειτα εἴη κακίας ἑκάστων ἀναίτιος, ἔσπειρε τοὺς μὲν εἰς τὴν γῆν, τοὺς δʼ εἰς τὴν σελήνην, τοὺς δʼ εἰς τἄλλα ὅσα ὄργανα χρόνου. τὸ δὲ μετὰ τὸν σπόρον τοῖς νέοις παρέδωκε θεοῖς σώματα πλάττειν θνητά, τὸ τʼ ἐπίλοιπον, ὅσον ἐστὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης δέον προσγενέσθαι, τοῦτο καὶ πάνθʼ ὅσα ἀκόλουθα ἐκείνοις ἀπεργασαμένους ἄρχειν καὶ κατὰ δύναμιν ὅτι κάλλιστα καὶ ἄριστα τὸ θνητὸν διακυβερνᾶν ζῷον, ὅ τι μὴ κακῶν αὐτὸ αὑτῷ γίγνοιτο αἴτιον. ἐν γὰρ τούτοις τὸ μὲν ἵνα τοῖς ἔπειτα εἴη κακίας ἀναίτιος ἑκάστῳ σαφεστάτην αἰτίαν σημαίνει τῆς εἱμαρμένης· ἡ δὲ τῶν νέων θεῶν τάξις καὶ δημιουργία τὴν δευτέραν πρόνοιαν δηλοῖ· καί πως καὶ τρίτης παρεφάπτεσθαι ἔοικεν, εἴ γε δὴ τούτου χάριν ἡ θεσμοθεσία, ἵνα τῆς ἔπειτα εἴη κακίας ἑκάστῳ ἀναίτιος· θεὸς δὲ κακίας ἄμοιρος οὔτε νόμων οὔθʼ εἱμαρμένης; ἐπιδέοιτʼ ἄν, ἀλλὰ τῇ προνοίᾳ τοῦ γεννήσαντος συνεπισπώμενος ἕκαστος αὐτῶν πράττει τὰ αὑτοῦ· ταῦτα δʼ ἀληθῆ καὶ ἀρέσκοντα τῷ Πλάτωνι φανερά μοι δοκεῖ μαρτύρια εἶναι τὰ πρὸς τοῦ νομοθέτου ἐν τοῖς Νόμοις οὕτω λεγόμενα· ἐπεὶ ταῦτα εἴ ποτέ τις ἀνθρώπων φύσει ἱκανός, θείᾳ μοίρᾳ γεννηθείς, παραλαβεῖν δυνατὸς εἴη, νόμων οὐδὲν ἂν δέοιτο αὑτοῦ ἀρξόντων· ἐπιστήμης γὰρ οὔτε νόμος οὔτε τάξις οὐδεμία κρείττων, οὐδὲ θέμις ἐστὶ νοῦν οὐδενὸς ὑπήκοον οὐδὲ δοῦλον ἀλλὰ πάντων ἄρχοντα εἶναι, ἐάνπερ ἀληθινὸς ἐλεύθερός τε ὄντως ᾖ κατὰ φύσιν.

10Platon'un söylediklerini ben bu şekilde anlıyorum. İnayet üç türlü olduğundan, birincisi kaderi doğurduğu için onu bir bakıma kapsar; ikincisi kaderle birlikte doğduğu için onunla birlikte bütünüyle kapsanır; üçüncüsü ise kaderden sonra doğduğu için, bize bağlı olan ve talih için söylendiği gibi onun içinde kapsanır. Sokrates, Adrasteia'nın bir buyruğunu aktarır gibi Theages'e şöyle der: "Sohbetlerinde daimonion'un gücünün yardım ettiği kimseler, senin de fark ettiğin kişilerdir; çünkü hemen, çabucak ilerlerler." Burada daimonion'un bazılarına yardım etmesini üçüncü inayete, çabucak ilerlemelerini kadere bağlamak gerekir; bütünüyle bakıldığında ise bunun kendisinin de bir kader olduğu bellidir. Böylece ikinci inayetin ve kısacası olup biten her şeyin kaderin kapsamına girdiği çok daha inandırıcı görünebilir; yeter ki ousia olan kaderi üç kısma ayırmamız doğru olsun ve zincir öğretisi gök devirlerini koşullu sonuçlarla birlikte saysın. Ama bu konuda daha fazla tartışacak değilim: bunlar koşullu olarak mı söylenmiştir, yoksa daha çok kaderin kendisinin başlattığı, kaderle birlikte belirlenmiş şeyler olarak mı?

10

ἐγὼ μὲν οὖν τὰ πρὸς τοῦ Πλάτωνος ταύτῃ τῇ παροιμίᾳ λαμβάνω. τριττῆς γὰρ οὔσης τῆς προνοίας, ἡ μὲν ἅτε γεννήσασα τὴν εἱμαρμένην τρόπον τινὰ αὐτὴν περιλαμβάνει· ἡ δὲ συγγεννηθεῖσα τῇ εἱμαρμένῃ πάντως αὐτῇ συμπεριλαμβάνεται ἡ δʼ ὡς ὕστερον τῆς εἱμαρμένης γενομένη κατὰ ταὐτὰ δὴ ἐμπεριέχεται ὑπʼ αὐτῆς, καθʼ ἃ καὶ τὸ ἐφʼ ἡμῖν καὶ ἡ τύχη εἴρηται. οἷς γὰρ ἂν συλλάβηται τῆς συνουσίας ἡ τοῦ δαιμονίου δύναμις ὥς φησι Σωκράτης μονονουχὶ θεσμόν τινα καὶ τοιοῦτον Ἀδραστείας διεξιὼν πρὸς τὸν Θεάγην οὗτοί εἰσιν, ὧν καὶ σὺ ᾔσθησαι· ταχὺ γὰρ παραχρῆμα ἐπιδιδόασιν οὐκοῦν ἐν τούτῳ τὸ μὲν συλλαμβάνειν τισὶ τὸ δαιμόνιον κατὰ τὴν τρίτην πρόνοιαν ἀναθετέον, τὸ δὲ ταχὺ παραχρῆμα ἐπιδιδόναι καθʼ εἱμαρμένην, τὸ δʼ ὅλον οὐκ ἄδηλον, ὡς αὐτὸ τοῦθʼ εἱμαρμένη τίς ἐστιν. τάχα δʼ ἂν οὕτω πολὺ πιθανώτερον δόξειε καὶ τὴν δευτέραν πρόνοιαν ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης περιέχεσθαι καὶ πάνθʼ ἁπλῶς τὰ γιγνόμενα· εἴ γε καὶ ἡ κατʼ οὐσίαν εἱμαρμένη ὀρθῶς ἡμῖν εἰς τὰς τρεῖς μοίρας διανενέμηται, καὶ ὁ τῆς ἁλύσεως λόγος τὰς περὶ οὐρανὸν περιόδους τοῖς ἐξ ὑποθέσεως ἀποβαίνουσι συγκαταλέγει. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων οὐκ ἂν ἔγωγʼ ἐπὶ πλέον διενεχθείην πρότερον ἐξ ὑποθέσεως λεγόμενα, ἢ ὡς μᾶλλον σὺν εἱμαρμένῃ προκατάρχοντος αὐτῆς τῆς εἱμαρμένης εἱμαρμένου.

11Özetle bizim görüşümüz böyledir. Buna zıt olan görüş ise her şeyi yalnız kaderin içine değil, kadere göre de koyar. Her şey iki görüşten birine uyar; birine uyanın ötekiyle ilişkisi de bellidir. Bu görüşe göre birincisi mümkün olan; ikincisi bize bağlı olan; üçüncüsü talih, kendiliğinden olan ve bunlarla ilgili her şey; dördüncüsü övgü, yergi ve bunların akrabaları; beşincisi ve hepsinin üstünde de tanrılara duaların ve ibadetlerin bulunduğu söylensin. "Tembel argüman", "biçen argüman" ve "kadere karşı" denen argüman ise bu görüşe göre gerçekten birer safsatadır. Zıt görüşe göre ise birinci ve en önemli şey, hiçbir şeyin sebepsiz değil önceki sebeplere göre olduğudur; ikincisi, bu kozmosun tek bir soluk taşıyan ve kendi kendisiyle hemhâl olan bir bütün olarak tabiat tarafından yönetildiğidir; üçüncüsü, bunlara daha çok tanıklık eden şeylerdir: birincisi bütün insanların gerçekten tanrılardan geldiğini kabul ettiği kehanet; ikincisi bilgelerin, her şeyin kısmete göre olduğunu düşünerek olup bitenleri hoşnutlukla karşılaması; üçüncüsü de herkesin diline düşmüş şu söz: her önerme ya doğrudur ya yanlıştır. Bunlara, kaderin her iki görüşün tam olarak sınanmasında araştırılması gereken ana noktaları kısaca gösterilsin diye, bu kadarıyla değindik. Bunların ayrıntılarına başka zaman geçeceğiz.

11

ὁ μὲν οὖν ἡμέτερος λόγος, ἐπὶ κεφαλαίων εἰπεῖν, τοιοῦτός τις ἂν εἴη· ὁ δὲ τούτων ἐναντίος οὐ μόνον ἐν εἱμαρμένῃ ἀλλὰ καὶ καθʼ εἱμαρμένην πάντα τίθεται. πάντα δὲ θατέρῳ συνᾴδει· τὰ δὲ τῷ ἑτέρῳ συνῳδὰ δῆλον ὅτι καὶ θάτερον. κατὰ μὲν οὖν τόνδε τὸν λόγον τὸ ἐνδεχόμενον εἴρηται· καὶ τὸ γʼ ἐφʼ ἡμῖν δεύτερον· καὶ τρίτον ἥ τε τύχη καὶ τὸ αὐτόματον καὶ ὅσα κατʼ αὐτά· ἔπαινος δὲ καὶ ψόγος καὶ τὰ τούτων συγγενῆ τέταρτα πέμπτον δὲ καὶ ἐπὶ πᾶσιν εὐχαὶ θεῶν καὶ θεραπεῖαι λεγέσθω· ἀργοὶ δὲ καὶ θερίζοντες λόγοι καὶ ὁ παρὰ τὴν εἱμαρμένην ὀνομαζόμενος σοφίσμαθʼ ὡς ἀληθῶς κατὰ τοῦτον τὸν λόγον τυγχάνει ὄντα. κατὰ δὲ τὸν ἐναντίον μάλιστα μὲν καὶ πρῶτον ἂν εἶναι δόξειε, τὸ μηδὲν ἀναιτίως γίγνεσθαι ἀλλὰ κατὰ προηγουμένας αἰτίας· δεύτερον δὲ τὸ φύσει διοικεῖσθαι τόνδε τὸν κόσμον σύμπνουν καὶ συμπαθῆ αὐτὸν αὑτῷ ὄντα· τρίτον δέ, ἃ πρὸς τούτοις μαρτύρια μᾶλλον ἔοικεν εἶναι, μαντικὴ μὲν ἅπασιν ἀνθρώποις εὐδόκιμος ὡς ἀληθῶς θεῶνὑπάρχουσα· ἡ δὲ τῶν σοφῶν πρὸς τὰ συμβαίνοντα εὐαρέστησις, ὡς πάντα κατὰ μοῖραν γιγνόμενα δευτέρα. τρίτον δὲ τὸ πολυθρύλητον τοῦτο, ὅτι πᾶν ἀξίωμα ἢ ἀληθές ἐστιν ἢ ψευδές. τούτων γε μὴν ἐπὶ τοσοῦτον ἐμνήσθημεν, ἵνα ὡς ἐπὶ βραχὺ τὰ τῆς εἱμαρμένης κεφάλαια δηλωθείη ἃ χρὴ διερευνήσασθαι κατὰ τὴν ἀκριβῆ βάσανον ἑκατέρου τῶν λόγων, τὰ δὲ καθʼ ἕκαστα τούτων ἐσαῦθις μέτιμεν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…