I. Kitap
1.1.11. Bölüm: Bize Bağlı Olanlar ve Bize Bağlı Olmayanlar
Öteki yetilerin hiçbirinin kendi kendini incelediğini göremezsiniz; dolayısıyla kendini onaylayanını ya da reddedenini de bulamazsınız.
τῶν ἄλλων δυνάμεων οὐδεμίαν εὑρήσετε αὐτὴν αὑτῆς θεωρητικήν, οὐ τοίνυν οὐδὲ δοκιμαστικὴν ἢ ἀποδοκιμαστικήν.
1.1.2 Gramerin inceleme gücü nereye kadar uzanır? Harfleri ayırt etmeye kadar. Musikininki? Ezgiyi ayırt etmeye kadar.
ἡ γραμματικὴ μέχρι τίνος κέκτηται τὸ θεωρητικόν; μέχρι τοῦ διαγνῶναι τὰ γράμματα. ἡ μουσική; μέχρι τοῦ διαγνῶναι τὸ μέλος.
1.1.3 Peki bunlardan biri kendi kendini inceler mi? Hiçbir surette. Arkadaşına bir şey yazacaksan ne yazman gerektiğini gramer söyler; ama arkadaşına yazmalı mısın, yazmamalı mısın, bunu gramer söylemez. Ezgiler konusunda musiki de öyledir: Şimdi şarkı söylemeli ve kithara çalmalı mısın, yoksa ne söylemeli ne çalmalı mısın, bunu söylemez.
αὐτὴ οὖν αὑτὴν θεωρεῖ τις αὐτῶν; οὐδαμῶς. ἀλλʼ ὅτε μέν, ἄν τι γράφῃς τῷ ἑταίρῳ, δεῖ τούτων τῶν γραπτέων, ἡ γραμματικὴ ἐρεῖ· πότερον δὲ γραπτέον τῷ ἑταίρῳ ἢ οὐ γραπτέον, ἡ γραμματικὴ οὐκ ἐρεῖ. καὶ περὶ τῶν μελῶν ὡσαύτως ἡ μουσική· πότερον δʼ ᾀστέον νῦν καὶ κιθαριστέον ἢ οὔτε ᾀστέον οὔτε κιθαριστέον οὐκ ἐρεῖ.
1.1.4Peki kim söyleyecek? Hem kendini hem de başka her şeyi inceleyen yeti. Hangisidir o? Akıl yetisi. Çünkü bize verilen yetiler içinde yalnız o, hem kendini —ne olduğunu, neler yapabildiğini, ne değerde bir şey olarak geldiğini— hem de bütün ötekileri kavrar.
τίς οὖν ἐρεῖ; ἡ καὶ αὑτὴν θεωροῦσα καὶ τἆλλα πάντα. αὕτη δʼ ἐστὶ τίς; ἡ δύναμις ἡ λογική· μόνη γὰρ αὕτη καὶ αὑτὴν κατανοήσουσα παρείληπται, τίς τέ ἐστι καὶ τί δύναται καὶ πόσου ἀξία οὖσα ἐλήλυθεν, καὶ τὰς ἄλλας ἁπάσας.
1.1.5 Altının güzel olduğunu söyleyen başka nedir? Altının kendisi söylemez. Açıktır ki tasavvurları kullanan yetidir bu.
τί γάρ ἐστιν ἄλλο τὸ λέγον ὅτι χρυσίον καλόν ἐστιν; αὐτὸ γὰρ οὐ λέγει. δῆλον ὅτι ἡ χρηστικὴ δύναμις ταῖς φαντασίαις.
1.1.6 Musikiyi, grameri, öteki yetileri ayırt eden, kullanımlarını sınayan, uygun zamanlarını gösteren başka nedir? Başka hiçbir şey.
τί ἄλλο τὸ μουσικήν, γραμματικήν, τὰς ἄλλας δυνάμεις διακρῖνον, δοκιμάζον τὰς χρήσεις αὐτῶν καὶ τοὺς καιροὺς παραδεικνύον; οὐδὲν ἄλλο.
1.1.7Nitekim tanrılar, olması gerektiği gibi, en üstün ve her şeye hâkim olanı, yani tasavvurların doğru kullanımını yalnızca bize bağlı kıldılar; gerisini bize bağlı kılmadılar. İstemedikleri için mi?
ὥσπερ οὖν ἦν ἄξιον, τὸ κράτιστον ἁπάντων καὶ κυριεῦον οἱ θεοὶ μόνον ἐφʼ ἡμῖν ἐποίησαν, τὴν χρῆσιν τὴν ὀρθὴν ταῖς φαντασίαις, τὰ δʼ ἄλλα οὐκ ἐφʼ ἡμῖν. ἆρά γε ὅτι οὐκ ἤθελον;
1.1.8 Bana kalırsa, ellerinden gelseydi onları da bize bırakırlardı; ama elbette gelmezdi.
ἐγὼ μὲν δοκῶ ὅτι, εἰ ἠδύναντο, κἀκεῖνα ἂν ἡμῖν ἐπέτρεψαν· ἀλλὰ πάντως οὐκ ἠδύναντο.
1.1.9 Yeryüzünde yaşayan, böyle bir bedene ve böyle yoldaşlara bağlanmış bizlerin bu konularda dış şeylerce engellenmemesi nasıl mümkün olurdu?
Peki Zeus ne diyor?
ἐπὶ γῆς γὰρ ὄντας καὶ σώματι συνδεδεμένους τοιούτῳ καὶ κοινωνοῖς τοιούτοις πῶς οἷόν τʼ ἦν εἰς ταῦτα ὑπὸ τῶν ἐκτὸς μὴ ἐμποδίζεσθαι; ἀλλὰ τί λέγει ὁ Ζεύς;
1.1.10 "Epiktetos, mümkün olsaydı şu bedenciğini de malcağızını da hür ve engelsiz yapardım.
Ἐπίκτητε, εἰ οἷόν τε ἦν, καὶ τὸ σωμάτιον ἄν σου καὶ τὸ κτησίδιον ἐποίησα ἐλεύθερον καὶ ἀπαραπόδιστον.
1.1.11 Ama gözünden kaçmasın, bu şimdi senin değil, ustaca yoğrulmuş bir çamurdur.
νῦν δέ, μή σε λανθανέτω, τοῦτο οὐκ ἔστιν σόν, ἀλλὰ πηλὸς κομψῶς πεφυραμένος.
1.1.12 Bunu yapamadığım için sana bizden bir parça verdik: harekete geçme ve geri durma, isteme ve kaçınma yetisini, kısacası tasavvurları kullanma yetisini. Ona özen gösterir, kendine ait olanı onda görürsen asla önlenmez, asla engellenmezsin; inlemez, yakınmaz, kimseye yaltaklanmazsın. Ne dersin? Bunlar sana küçük mü görünüyor?" "Asla!"
ἐπεὶ δὲ τοῦτο οὐκ ἠδυνάμην, ἐδώκαμέν σοι μέρος τι ἡμέτερον, τὴν δύναμιν ταύτην τὴν ὁρμητικήν τε καὶ ἀφορμητικὴν καὶ ὀρεκτικήν τε καὶ ἐκκλιτικὴν καὶ ἁπλῶς τὴν χρηστικὴν ταῖς φαντασίαις, ἧς ἐπιμελούμενος καὶ ἐν ᾗ τὰ σαυτοῦ τιθέμενος οὐδέποτε κωλυθήσῃ, οὐδέποτʼ ἐμποδισθήσῃ, οὐ στενάξεις, οὐ μέμψῃ, οὐ κολακεύσεις οὐδένα. τί οὖν; μή τι μικρά σοι φαίνεται ταῦτα; μὴ γένοιτο.
1.1.13 "Peki bunlarla yetiniyor musun?" "Tanrılardan dilediğim de budur."
ἀρκῇ οὖν αὐτοῖς; εὔχομαι δὲ τοῖς θεοῖς.
1.1.14Ama şimdi, tek bir şeye özen gösterip tek bir şeye tutunabilecekken, pek çok şeye özen göstermeyi, pek çok şeye bağlanmayı yeğliyoruz: bedene, mala, kardeşe, dosta, çocuğa, köleye.
νῦν δʼ ἑνὸς δυνάμενοι ἐπιμελεῖσθαι καὶ ἑνὶ προσηρτηκέναι ἑαυτοὺς μᾶλλον θέλομεν πολλῶν ἐπιμελεῖσθαι καὶ πολλοῖς προσδεδέσθαι καὶ τῷ σώματι καὶ τῇ κτήσει καὶ ἀδελφῷ καὶ φίλῳ καὶ τέκνῳ καὶ δούλῳ.
1.1.15 Pek çok şeye bağlı olduğumuz için de onların ağırlığı altında ezilip aşağı çekiliyoruz.
ἅτε οὖν πολλοῖς προσδεδεμένοι βαρούμεθα ὑπʼ αὐτῶν καὶ καθελκόμεθα.
1.1.16 Bu yüzden hava denize açılmaya elverişsiz olunca oturup kıvranır, durmadan dışarı bakarız. "Hangi rüzgâr esiyor?" "Poyraz." "Bize ne ondan? Batı rüzgârı ne zaman esecek?" "Ona, ya da Aiolos'a öyle gelince, dostum. Çünkü tanrı rüzgârların kâhyası olarak seni değil, Aiolos'u atadı."
διὰ τοῦτο, ἂν ἄπλοια ᾖ, καθήμεθα σπώμενοι καὶ παρακύπτομεν συνεχῶς· τίς ἄνεμος πνεῖ; βορέας. τί ἡμῖν καὶ αὐτῷ; πότε ὁ ζέφυρος πνεύσει; ὅταν αὐτῷ δόξῃ, ὦ βέλτιστε, ἢ τῷ Αἰόλῳ. σὲ γὰρ οὐκ ἐποίησεν ὁ θεὸς ταμίαν τῶν ἀνέμων, ἀλλὰ τὸν Αἴολον.
1.1.17Öyleyse ne yapmalı? Bize bağlı olanları elimizden geldiğince iyi düzenlemeli, ötekileri tabiatları neyse öyle kullanmalıyız. Tabiatları nedir peki? Tanrı nasıl dilerse öyle.
τί οὖν; δεῖ τὰ ἐφʼ ἡμῖν βέλτιστα κατασκευάζειν, τοῖς δʼ ἄλλοις χρῆσθαι ὡς πέφυκεν. πῶς οὖν πέφυκεν; ὡς ἂν ὁ θεὸς θέλῃ.
1.1.18"Demek şimdi bir tek benim boynum vurulacak?" Ne yani, sen teselli bulasın diye herkesin boynu vurulsun mu isterdin?
ἐμὲ οὖν νῦν τραχηλοκοπεῖσθαι μόνον; τί οὖν; ἤθελες πάντας τραχηλοκοπηθῆναι, ἵνα σὺ παραμυθίαν ἔχῃς;
1.1.19 Boynunu, Roma'da Neron'un başının kesilmesini buyurduğu Lateranus gibi uzatmak istemez misin? Adam boynunu uzattı, darbeyi yedi, darbe zayıf kalınca bir an büzüldü, sonra yine uzattı.
οὐ θέλεις οὕτως ἐκτεῖναι τὸν τράχηλον, ὡς Λατερανός τις ἐν τῇ Ῥώμῃ κελευσθεὶς ὑπὸ τοῦ Νέρωνος ἀποκεφαλισθῆναι; ἐκτείνας γὰρ τὸν τράχηλον καὶ πληγεὶς καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν πληγὴν ἀσθενῆ γενομένην ἐπʼ ὀλίγον συνελκυσθεὶς πάλιν ἐξέτεινεν.
1.1.20 Ondan da önce, Neron'un efendisi Epaphroditos yanına gelip onu anlaşmazlıkları konusunda sorguya çekince, "Bir şey istersem efendine söylerim" demişti.
ἀλλὰ καὶ ἔτι πρότερον προσελθόντι τις Ἐπαφροδίτῳ τῷ κυρίῳ τοῦ Νέρωνος καὶ ἀνακρίνοντι αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ συγκρουσθῆναι ἄν τί θέλω, φησίν, ἐρῶ σου τῷ κυρίῳ.
1.1.21Böyle durumlarda elimizin altında ne bulundurmalıyız? Neyin benim, neyin benim olmadığını, neyin elimden gelip neyin gelmediğini bilmekten başka ne?
τί οὖν δεῖ πρόχειρον ἔχειν ἐν τοῖς τοιούτοις; τί γὰρ ἄλλο ἢ τί ἐμὸν καὶ τί οὐκ ἐμὸν καὶ τί μοι ἔξεστιν καὶ τί μοι οὐκ ἔξεστιν;
1.1.22 Ölmem gerekiyor. İnleyerek mi? Zincire vurulmam gerekiyor. Ağlayarak mı? Sürgüne gitmem gerekiyor. Gülerek, neşeyle, huzur içinde gitmeme engel olan var mı?
ἀποθανεῖν με δεῖ· μή τι οὖν καὶ στένοντα; δεθῆναι· μή τι καὶ θρηνοῦντα; φυγαδευθῆναι· μή τις οὖν κωλύει γελῶντα καὶ εὐθυμοῦντα καὶ εὐροοῦντα;
1.1.23 "Sırları söyle." Söylemem; bu bana bağlı. "Seni zincire vururum." Ne diyorsun, insan? Beni mi? Bacağımı vurursun, prohairesisimi Zeus bile yenemez.
εἰπὲ τὰ ἀπόρρητα. οὐ λέγω· τοῦτο γὰρ ἐπʼ ἐμοί ἐστιν. ἀλλὰ δήσω σε. ἄνθρωπε. τί λέγεις; ἐμέ; τὸ σκέλος μου δήσεις, τὴν προαίρεσιν δὲ οὐδʼ ὁ Ζ⟨εὺς νι⟩κῆσαι δύναται.
1.1.24 "Seni zindana atarım." Bedenciğimi atarsın. "Başını keserim." Sana ne zaman kesilmez bir tek benim boynum dedim?
εἰς φυλακήν σε βαλῶ. τὸ ⟨σω⟩μάτιον. ἀποκεφαλίσω σε. πότε οὖν σοὶ εἶπον, ὅτι μόνου ἐμοῦ ὁ τράχηλος ἀναπότμητός ἐστιν;
1.1.25Felsefe yapanların tekrar etmesi gereken, her gün yazması gereken, üzerinde çalışması gereken şeyler bunlardır.
ταῦτα ἔδει μελετᾶν τοὺς φιλοσοφοῦντας, ταῦτα καθʼ ἡμέραν γράφειν, ἐν τούτοις γυμνάζεσθαι.
1.1.26Thrasea derdi ki: "Yarın sürülmektense bugün öldürülmeyi yeğlerim."
Θρασέας εἰώθει λέγειν σήμερον ἀναιρεθῆναι θέλω μᾶλλον ἢ αὔριον φυγαδευθῆναι
1.1.27 Rufus ona ne dedi? "Bunu daha ağır olduğu için seçiyorsan ne akılsızca bir seçim! Daha hafif olduğu için seçiyorsan, onu sana kim verdi? Verilenle yetinmeye çalışmak istemez misin?"
τί οὖν αὐτῷ Ῥοῦφος εἶπεν; εἰ μὲν ὡς βαρύτερον ἐκλέγῃ, τίς ἡ μωρία τῆς ἐκλογῆς; εἰ δʼ ὡς κουφότερον, τίς σοι δέδωκεν; οὐ θέλεις μελετᾶν ἀρκεῖσθαι τῷ δεδομένῳ;
1.1.28Agrippinus bu yüzden ne derdi? "Ben kendime engel olmam." Senatoda yargılandığı haberi geldi ona.
διὰ τοῦτο γὰρ Ἀγριππῖνος τί ἔλεγεν; ὅτι ἐγὼ ἐμαυτῷ ἐμπόδιος οὐ γίνομαι. ἀπηγγέλη αὐτῷ ὅτι κρίνῃ ἐν συγκλήτῳ. —
1.1.29 "Hayırlı olsun. Ama saat beş oldu" (o saatte idman yapıp soğuk suyla yıkanırdı)
ἀγαθῇ τύχῃ. ἀλλὰ ἦλθεν ἡ πέμπτη (ταύτῃ δʼ εἰώθει γυμνασάμενος ψυχρολουτρεῖν)·
1.1.30 "haydi gidip idman yapalım." İdmanını bitirince biri gelip "Hüküm giydin" dedi. "Sürgün mü, ölüm mü?" dedi. "Sürgün." "Malım ne oldu?" "El konmadı." "Öyleyse Aricia'ya gidip yemeğimizi orada yiyelim."
ἀπέλθωμεν καὶ γυμνασθῶμεν. γυμνασαμένῳ λέγει τις, αὐτῷ ἐλθὼν ὅτι Κατακέκρισαι. — φυγῇ,, φησίν, ἢ θανάτῳ; — φυγῇ. — τὰ ὑπάρχοντα τί; — οὐκ ἀφῃρέθη. — εἰς Ἀρίκειαν οὖν ἀπελθόντες ἀριστήσωμεν.
1.1.31İşte çalışılması gerekenlere çalışmak, isteği ve kaçınmayı engellenemez ve şaşmaz kılmak budur. Ölmem gerekiyor.
— τοῦτʼ ἔστι μεμελετηκέναι ἃ δεῖ μελετᾶν, ὄρεξιν ἔκκλισιν ἀκώλυτα ἀπερίπτωτα παρεσκευακέναι. ἀποθανεῖν με δεῖ.
1.1.32 Şimdiyse ölürüm; biraz sonraysa, vakti geldi, şimdi yemeğimi yerim, sonra ölürüm. Nasıl mı? Başkasının emanetini geri veren birine yaraşır biçimde.
εἰ ἤδη, ἀποθνῄσκω· κἂν μετʼ ὀλίγον, νῦν ἀριστῶ τῆς ὥρας ἐλθούσης, εἶτα τότε τεθνήξομαι. πῶς; ὡς προσήκει τὸν τὰ ἀλλότρια ἀποδιδόντα.
1.2.12. Bölüm: İnsan Her Durumda Şahsiyetine Yaraşanı Nasıl Koruyabilir?
Akıl sahibi canlıya yalnız akla aykırı olan dayanılmaz gelir; akla uygun olana dayanılır.
τῷ λογικῷ ζῴῳ μόνον ἀφόρητόν ἐστι τὸ ἄλογον, τὸ δʼ εὔλογον φορητόν.
1.2.2 Dayak tabiatça dayanılmaz değildir. "Nasıl yani?" Bak nasıl: Lakedaimonlular akla uygun olduğunu öğrendikleri için kırbaçlanmaya dayanır.
πληγαὶ οὐκ εἰσὶν ἀφόρητοι τῇ φύσει. — τίνα τρόπον; — ὅρα πῶς· Λακεδαιμόνιοι μαστιγοῦνται μαθόντες ὅτι εὔλογόν ἐστιν.
1.2.3 "Kendini asmak dayanılmaz değil mi?" Bir insan bunu akla uygun bulursa gider kendini asar.
— τὸ δʼ ἀπάγξα⟨σθαι οὐ⟩κ ἔστιν ἀφόρητον; — ὅταν γοῦν πάθῃ τις ὅτι εὔ⟨λογ⟩ον, ἀπελθὼν ἀπήγξατο.
1.2.4 Kısacası dikkat edersek, canlının hiçbir şeyden akla aykırı olandan çektiği kadar sıkıntı çekmediğini, hiçbir şeye de akla uygun olana çekildiği kadar çekilmediğini görürüz.
ἁπλῶς ἐὰν προσέχωμεν, ὑπʼ οὐδενὸς οὕτως εὑρήσομεν τὸ ζῷον θλιβόμενον ὡς ὑπὸ τοῦ ἀλόγου καὶ πάλιν ἐπʼ οὐδὲν οὕτως ἑλκόμενον ὡς ἐπὶ τὸ εὔλογον.
1.2.5Ama akla uygun ve akla aykırı olan herkese başka görünür; iyi ile kötü, yararlı ile zararlı da herkese başka göründüğü gibi.
ἄλλῳ δʼ ἄλλο προσπίπτει τὸ εὔλογον καὶ ἄλογον, καθάπερ καὶ ἀγαθὸν καὶ κακὸν ἄλλο ἄλλῳ καὶ συμφέρον καὶ ἀσύμφορον.
1.2.6 En çok terbiyeye bu yüzden muhtacız: akla uygun ve aykırı olana dair ön kavramı, tabiata uygun biçimde cüzî varlıklara uygulamayı öğrenmek için.
διὰ τοῦτο μάλιστα παιδείας δεόμεθα, ὥστε μαθεῖν τοῦ εὐλόγου καὶ ἀλόγου πρόληψιν ταῖς ἐπὶ μέρο⟨υ⟩ς οὐσίαις ἐφαρμόζειν συμφώνως τῇ φύσει.
1.2.7 Akla uygun ve aykırı olana karar verirken yalnız dış şeylerin değerini hesaba katmayız, herkes kendi şahsiyetiyle ilgili olanların değerini de gözetir.
εἰς δὲ τὴν τοῦ εὐλόγου καὶ ἀλόγου κρίσιν οὐ μόνον ταῖς τῶν ἐκτὸς ἀξίαις συγχρώμεθα, ἀλλὰ καὶ τῶν κατὰ τὸ πρόσωπον ἑαυτοῦ ἕκαστος.
1.2.8Biri için lazımlığı tutmak akla uygundur; yalnız şunu görür: Tutmazsa dayak yiyecek, yemek alamayacak; tutarsa sert ya da üzücü hiçbir şeyle karşılaşmayacak.
τῷ ⟨μὲν⟩ γάρ τινι εὔλογον τὸ ἀμίδα παρακρατεῖν αὐτὸ μόνον βλέποντι, ὅτι μὴ παρακρατήσας μὲν πληγὰς λήψεται καὶ τροφὰς οὐ λήψεται, παρακρατήσας δʼ οὐ πείσεταί τι τραχὺ ἢ ἀνιαρόν·
1.2.9 Bir başkasına ise tutmak şöyle dursun, başkasının tutmasına katlanmak bile dayanılmaz gelir.
ἄλλῳ δέ τινι οὐ μόνον τὸ αὐτὸν παρακρατῆσαι ἀφόρητον δοκεῖ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἄλλου παρακρατοῦντος ἀνασχέσθαι.
1.2.10 Bana "Lazımlığı tutayım mı, tutmayayım mı?" diye sorarsan, yemek almanın almamaktan daha değerli, dayak yemenin yememekten daha değersiz olduğunu söylerim; dolayısıyla kendi durumunu bunlarla ölçüyorsan git tut.
ἂν οὖν μου πυνθάνῃ παρακρατήσω τὴν ἀμίδα ἢ μή;, ἐρῶ σοι ὅτι μείζονα ἀξίαν ἔχει τὸ λαβεῖν τροφὰς τοῦ μὴ λαβεῖν καὶ μείζονα ἀπαξίαν τὸ δαρῆναι τοῦ μὴ δαρῆναι· ὥστʼ εἰ τούτοις παραμετρεῖς τὰ σαυτοῦ, ἀπελθὼν παρακράτει.
1.2.11 "Ama bu bana yakışmaz." Bunu benim değil, senin hesaba katman gerekir. Kendini bilen sensin; kendi gözünde ne kadar ettiğini, kendini kaça sattığını sen bilirsin. Herkes kendini başka fiyata satar.
ἀλλʼ οὐκ ἂν κατʼ ἐμέ. τοῦτο σὲ δεῖ συνεισφέρειν εἰς τὴν σκέψιν, οὐκ ἐμέ. σὺ γὰρ εἶ ὁ σαυτὸν εἰδώς, πόσου ἄξιος εἶ σεαυτῷ καὶ πόσου σεαυτὸν πιπράσκεις· ἄλλοι γὰρ ἄλλων πιπράσκουσιν.
1.2.12Bu yüzden Agrippinus, Neron'un oyunlarına çıkıp orada bir görev üstlenip üstlenmemesi gerektiğini düşünen Florus'a "Çık" dedi.
διὰ τοῦτο Ἀγριππῖνος Φλώρῳ σκεπτομένῳ, εἰ καταβατέον αὐτῷ ἐστιν εἰς Νέρωνος θεωρίας, ὥστε καὶ αὐτόν τι λειτουργῆσαι, ἔφη κατάβηθι.
1.2.13 "Sen neden çıkmıyorsun?" diye sorunca da "Ben bunu düşünmem bile" dedi.
πυθομένου δʼ αὐτοῦ διὰ τί σὺ οὐ καταβαίνεις; ἔφη ὅτι ἐγὼ οὐδὲ βουλεύομαι.
1.2.14 Çünkü bir kez böyle şeyleri düşünmeye koyulup dış şeylerin değerini hesaplayan, kendi şahsiyetini unutanlara yaklaşmış demektir.
ὁ γὰρ ἅπαξ εἰς τὴν περὶ τῶν τοιούτων σκέψιν καὶ τὰς τῶν ἐκτὸς ἀξίας συγκαθεὶς καὶ ψηφίζων ἐγγύς ἐστι τῶν ἐπιλελησμένων τοῦ ἰδίου προσώπου.
1.2.15 Ne soruyorsun bana? Ölüm mü daha çok seçilmeye değer, hayat mı? Hayat derim.
τί γάρ μου πυνθάνῃ; θάνατος αἱρετώτερόν ἐστιν ἢ ζωή; λέγω ζωή.
1.2.16 Acı mı, haz mı? Haz derim. "Ama oyunda rol almazsam boynum vurulacak." Git öyleyse rol al; ben almayacağım.
πόνος ἢ ἡδονή; λέγω ἡδονή. ἀλλά, ἂν μὴ τραγῳδήσω, τραχηλοκοπηθήσομαι. ἄπελθε τοίνυν καὶ τραγῴδει, ἐγὼ δʼ οὐ τραγῳδήσω.
1.2.17Neden? Çünkü sen kendini gömleğin ipliklerinden biri sayıyorsun. Ne olmuş? Öyleyse öteki insanlara nasıl benzeyeceğini düşünmen gerekir; iplik de öteki ipliklerden farklı bir şeye sahip olmak istemez.
διὰ τί; ὅτι σὺ σεαυτὸν ἡγῇ μίαν τινὰ εἶναι κρόκην τῶν ἐκ τοῦ χιτῶνος. τί οὖν; σὲ ἔδει φροντίζειν πῶς ἀνόμοιος ᾖς τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις, ὥσπερ οὐδʼ ἡ κρόκη πρὸς τὰς ἄλλας κρόκας θέλει τι ἔχειν ἐξαίρετον.
1.2.18 Ben ise mor olmak istiyorum: o azıcık parlak şerit, ötekilerin de güzel ve zarif görünmesini sağlayan. Neden bana "Çoğunluğa benze" diyorsun? O zaman nasıl mor olurum?
ἐγὼ δὲ πορφύρα εἶναι βούλομαι, τὸ ὀλίγον ἐκεῖνο καὶ στιλπνὸν καὶ τοῖς ἄλλοις αἴτιον τοῦ εὐπρεπῆ φαίνεσθαι καὶ καλά. τί οὖν μοι λέγεις ὅτι ἐξομοιώθητι τοῖς πολλοῖς; καὶ πῶς ἔτι πορφύρα ἔσομαι;
1.2.19Helvidius Priscus da bunu gördü ve gördüğünü yaptı. Vespasianus senatoya girmemesi için ona haber gönderince şöyle cevap verdi: "Beni senatör olmaktan çıkarmak senin elinde, ama senatör olduğum sürece girmek zorundayım."
ταῦτα εἶδεν καὶ Πρῖσκος Ἑλουίδιος καὶ ἰδὼν ἐποίησε. προσπέμψαντος αὐτῷ Οὐεσπασιανοῦ, ἵνα μὴ εἰσέλθῃ εἰς τὴν σύγκλητον, ἀπεκρίνατο ἐπὶ σοί ἐστι μὴ ἐᾶσαί με εἶναι συγκλητικόν· μέχρι δὲ ἂν ὦ, δεῖ με εἰσέρχεσθαι.
1.2.20 "Peki, gir ama sus." "Fikrimi sorma, susayım." "Ama sormak zorundayım." "Ben de doğru bulduğumu söylemek zorundayım." "Söylersen seni öldürürüm."
ἄγε ἀλλʼ εἰσελθών, φησίν, σιώπησον. μή μʼ ἐξέταζε καὶ σιωπήσω. ἀλλὰ δεῖ με ἐξετάσαι. κἀμὲ εἰπεῖν τὸ φαινόμενον δίκαιον. ἀλλʼ ἐὰν εἴπῃς, ἀποκτενῶ σε.
1.2.21 "Sana ne zaman ölümsüz olduğumu söyledim? Sen kendi işini yapacaksın, ben kendi işimi. Öldürmek senin işin, titremeden ölmek benimki; sürgüne göndermek senin işin, üzülmeden gitmek benimki."
πότε οὖν σοι εἶπον, ὅτι ἀθάνατός εἰμι; καὶ σὺ τὸ σὸν ποιήσεις κἀγὼ τὸ ἐμόν. σόν ἐστιν ἀποκτεῖναι, ἐμὸν ἀποθανεῖν μὴ τρέμοντα· σὸν φυγαδεῦσαι, ἐμὸν ἐξελθεῖν μὴ λυπούμενον.
1.2.22Peki Priscus bir başına ne fayda sağladı? Mor şerit giysiye ne fayda sağlar? Mor olarak giysinin üzerinde parlamaktan, ötekilere güzel bir örnek olmaktan başka ne?
τί οὖν ὠφέλησε Πρῖσκος εἷς ὤν; τί δʼ ὠφελεῖ ἡ πορφύρα τὸ ἱμάτιον; τί γὰρ ἄλλο ἢ διαπρέπει ἐν αὐτῷ ὡς πορφύρα καὶ τοῖς ἄλλοις δὲ καλὸν παράδειγμα ἔκκειται;
1.2.23 Başkası olsa, Caesar böyle bir durumda "Senatoya gelme" deyince, "Beni esirgediğin için teşekkür ederim" derdi.
ἄλλος δʼ ἂν εἰπόντος αὐτῷ Καίσαρος ἐν τοιαύτῃ περὶ στάσει μὴ ἐλθεῖν εἰς σύγκλητον εἶπεν ἔχω χάριν, ὅτι μου φείδῃ.
1.2.24 Böylesini girmekten men bile etmezdi; bilirdi ki ya çömlek gibi oturacak ya da konuşacaksa Caesar'ın istediğini bildiği şeyleri söyleyecek, üstüne bir de fazlasını yığacak.
τὸν τοιοῦτον οὐδʼ ἂν ἐκώλυεν εἰσελθεῖν, ἀλλʼ ᾔδει, ὅτι ἢ καθεδεῖται ὡς κεράμιον ἢ λέγων ἐρεῖ, ἃ οἶδεν ὅτι ὁ Καῖσαρ θέλει, καὶ προσεπισωρεύσει ἔτι πλείονα.
1.2.25Bir atlet de böyle davrandı. Cinsel organı kesilmezse ölecekti; filozof olan kardeşi yanına gelip "Haydi kardeşim, ne yapacaksın? Bu uzvu kesip yine de gymnasiona mı gideceğiz?" deyince buna katlanamadı, direnip öldü.
τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ἀθλητής τις κινδυνεύων ἀποθανεῖν, εἰ μὴ ἀπεκόπη τὸ αἰδοῖον, ἐπελθόντος αὐτῷ τοῦ ἀδελφοῦ (ἦν δʼ ἐκεῖνος φιλόσοφος) καὶ εἰπόντος ἄγε, ἀδελφέ, τί μέλλεις ποιεῖν; ἀποκόπτομεν τοῦτο τὸ μέρος καὶ ἔτι εἰς γυμνάσιον προερχόμεθα; οὐχ ὑπέμεινεν, ἀλλʼ ἐγκαρτερήσας ἀπέθανεν.
1.2.26 Biri "Bunu nasıl yaptı? Atlet olarak mı, filozof olarak mı?" diye sorunca, "Adam olarak" dedi, "ama Olympia'da adı ilan edilmiş, orada yarışmış, o havada yetişmiş bir adam olarak; Baton'un okulunda yağlanıp oyalanmış biri olarak değil."
πυθομένου δέ τινος· πῶς τοῦτο ἐποίησεν; ὡς ἀθλητὴς ἢ ὡς φιλόσοφος; ⟨ὡς⟩ ἀνήρ, ἔφη, ἀνὴρ δʼ Ὀλύμπια κεκηρυγμένος καὶ ἠγωνισμένος, ἐν τοιαύτῃ τινὶ χώρᾳ ἀνεστραμμένος, οὐχὶ παρὰ τῷ Βάτω⟨ν⟩ι ἀλειφόμενος.
1.2.27 Başkası olsa, boynu olmadan yaşayabilecekse boynunu bile kestirirdi.
ἄλλος δὲ κἂν τὸν τράχηλον ἀπετμήθη, εἰ ζῆν ἠδύνατο δίχα τοῦ τραχήλου.
1.2.28Şahsiyet gözetmek işte budur; kararlarını verirken onu da hesaba katmaya alışmış olanlarda bu kadar güçlüdür.
τοιοῦτόν ἐστι τὸ κατὰ πρόσωπον· οὕτως ἰσχυρὸν παρὰ τοῖς εἰθισμένοις αὐτὸ συνεισφέρειν ἐξ αὐτῶν ἐν ταῖς σκέψεσιν.
1.2.29 "Haydi Epiktetos, sakalını kes." Filozofsam "Kesmem" derim. "Ama boynunu vururum." Senin için daha iyiyse vur.
ἄγε οὖν, Ἐπίκτητε, διαξύρησαι. ἂν ὦ φιλόσοφος, λέγω οὐ διαξυρῶμαι. ἀλλʼ ἀφελῶ σου τὸν τράχηλον. εἰ σοὶ ἄμεινον, ἄφελε.
1.2.30Biri sordu: "Her birimiz kendi şahsiyetine neyin yaraştığını nereden anlayacağız?" "Boğa" dedi, "aslan saldırınca kendi gücünü nereden hissediyor da sürünün hepsi için öne atılıyor? Açıktır ki güce sahip olmakla birlikte farkındalığı da hemen gelir.
ἐπύθετό τις· πόθεν οὖν αἰσθησόμεθα τοῦ κατὰ πρόσωπον ἕκαστος; — πόθεν δʼ ὁ ταῦρος, ἔφη, λέοντος ἐπελθόντος μόνος αἰσθάνεται τῆς αὑτοῦ παρασκευῆς καὶ προβέβληκεν ἑαυτὸν ὑπὲρ τῆς ἀγέλης πάσης; ἢ δῆλον ὅτι εὐθὺς ἅμα τῷ τὴν παρασκευὴν ἔχειν ἀπαντᾷ καὶ συναίσθησις αὐτῆς;
1.2.31 Aramızdan da böyle bir güce sahip olan, onun farkında olmadan kalmaz.
καὶ ἡμῶν τοίνυν ὅστις ἂν ἔχῃ τοιαύτην παρασκευήν, οὐκ ἀγνοήσει αὐτήν.
1.2.32 Ne boğa ne de soylu insan birdenbire olunur; kış boyu idman yapmak, hazırlanmak, kendisine hiç uygun olmayan şeylere gelişigüzel atılmamak gerekir."
ἄφνω δὲ ταῦρος οὐ γίνεται οὐδὲ γενναῖος ἄνθρωπος, ἀλλὰ δεῖ χειμασκῆσαι, παρασκευάσασθαι καὶ μὴ εἰκῇ προσπηδᾶν ἐπὶ τὰ μηδὲν προσήκοντα.
1.2.33Yalnız şunu düşün: Prohairesisini kaça satıyorsun? İnsan, başka bir şey yapmasan bile onu ucuza satma. Büyük ve seçkin olan belki başkalarına, Sokrates'e ve onun gibilere mahsustur.
μόνον σκέψαι, πόσου πωλεῖς τὴν σεαυτοῦ προαίρεσιν. ἄνθρωπε, εἰ μηδὲν ἄλλο, μὴ ὀλίγου αὐτὴν πωλήσῃς. τὸ δὲ μέγα καὶ ἐξαίρετον ἄλλοις τάχα προσήκει, Σωκράτει καὶ τοῖς τοιούτοις.
1.2.34 "Peki buna yatkın doğmuşsak neden herkes ya da çoğumuz böyle olmuyor?" Bütün atlar mı hızlı olur, bütün köpekler mi iz sürer?
— διὰ τί οὖν, εἰ πρὸς τοῦτο πεφύκαμεν, οὐ πάντες ἢ πολλοὶ γίνονται τοιοῦτοι; — ἵπποι γὰρ ὠκεῖς ἅπαντες γίνονται, κύνες γὰρ ἰχνευτικοὶ πάντες;
1.2.35 Ne yani, yeteneksizim diye özen göstermekten vaz mı geçeyim?
τί οὖν; ἐπειδὴ ἀφυής εἰμι, ἀποστῶ τῆς ἐπιμελείας τούτου ἕνεκα;
1.2.36 Asla. Epiktetos Sokrates'ten üstün olmayacak; ama aşağı da olmazsa bu bana yeter.
μὴ γένοιτο. Ἐπίκτητος κρείσσων Σωκράτους οὐκ ἔσται· εἰ δὲ μή, οὐ χείρων, τοῦτό μοι ἱκανόν ἐστιν.
1.2.37 Milon da olmayacağım, yine de bedenimi ihmal etmiyorum; Kroisos da olmayacağım, yine de malımı ihmal etmiyorum. Zirveye ulaşmaktan umut kesti diye insan hiçbir şeyin özeninden vazgeçmez.
οὐδὲ γὰρ Μίλων ἔσομαι καὶ ὅμως οὐκ ἀμελῶ τοῦ σώματος· οὐδὲ Κροῖσος καὶ ὅμως οὐκ ἀμελῶ τῆς κτήσεως· οὐδʼ ἁπλῶς ἄλλου τινὸς τῆς ἐπιμελείας διὰ τὴν ἀπόγνωσιν τῶν ἄκρων ἀφιστάμεθα.
1.3.13. Bölüm: Tanrının İnsanların Babası Olmasından Sonrası Nasıl Çıkarılır?
Hepimizin asıl olarak tanrıdan doğduğu ve tanrının insanların da tanrıların da babası olduğu öğretisini biri gereği gibi içine sindirebilse, sanırım kendisi hakkında hiçbir soysuz, hiçbir alçak düşünce beslemez.
εἴ τις τῷ δόγματι τούτῳ συμπαθῆσαι κατʼ ἀξίαν δύναιτο, ὅτι γεγόναμεν ὑπὸ τοῦ θεοῦ πάντες προηγουμένως καὶ ὁ θεὸς πατήρ ἐστι τῶν τʼ ἀνθρώπων καὶ τῶν θεῶν, οἶμαι ὅτι οὐδὲν ἀγεννὲς οὐδὲ ταπεινὸν ἐνθυμηθήσεται περὶ ἑαυτοῦ.
1.3.2 Caesar seni evlat edinse kibrine kimse dayanamaz; Zeus'un oğlu olduğunu bilince gururlanmayacak mısın?
ἀλλʼ ἂν μὲν Καῖσαρ εἰσποιήσηταί σε, οὐδείς σου τὴν ὀφρῦν βαστάσει· ἂν δὲ γνῷς, ὅτι τοῦ Διὸς υἱὸς εἶ, οὐκ ἐπαρθήσῃ;
1.3.3 Oysa şimdi böyle yapmıyoruz. Doğuşumuzda şu ikisi birbirine karışmıştır: hayvanlarla ortak olan beden, tanrılarla ortak olan logos ve zihin. Çoğu bu talihsiz ve ölü akrabalığa meyleder, pek azı tanrısal ve mutlu olanına.
νῦν δʼ οὐ ποιοῦμεν, ἀλλʼ ἐπειδὴ δύο ταῦτα ἐν τῇ γενέσει ἡμῶν ἐγκαταμέμικται, τὸ σῶμα μὲν κοινὸν πρὸς τὰ ζῷα, ὁ λόγος δὲ καὶ ἡ γνώμη κοινὸν πρὸς τοὺς θεούς, ἄλλοι μὲν ἐπὶ ταύτην ἀποκλίνουσιν τὴν συγγένειαν τὴν ἀτυχῆ καὶ νεκράν, ὀλίγοι δέ τινες ἐπὶ τὴν θείαν καὶ μακαρίαν.
1.3.4Herkes her şeyi kendisi hakkında edindiği kanıya göre kullanmak zorunda olduğundan, güvenilirlik, edep ve tasavvurları sağlam kullanmak için doğduğunu düşünen o azınlık, kendisi hakkında alçak ve soysuz hiçbir şey düşünmez; çoğunluk ise tersini düşünür.
ἐπειδὴ τοίνυν ἀνάγκη πάνθʼ ὁντινοῦν οὕτως ἑκάστῳ χρῆσθαι ὡς ἂν περὶ αὐτοῦ ὑπολάβῃ, ἐκεῖνοι μὲν οἱ ὀλίγοι, ὅσοι πρὸς πίστιν οἴονται γεγονέναι καὶ πρὸς αἰδῶ καὶ πρὸς ἀσφάλειαν τῆς χρήσεως τῶν φαντασιῶν, οὐδὲν ταπεινὸν οὐδʼ ἀγε⟨ν⟩νὲς ἐνθυμοῦνται περὶ αὑτῶν, οἱ δὲ πολλοὶ τἀναντία.
1.3.5 "Ben neyim ki? Zavallı bir insancık ve şu bedbaht etlerim."
τί γὰρ εἰμί; ταλαίπωρον ἀνθρωπάριον καὶ τὰ δύστηνά μου σαρκίδια.
1.3.6 Gerçekten bedbaht, ama etlerinden daha üstün bir şeyin de var. Onu bırakıp neden bunlara yapışıyorsun?
τῷ μὲν ὄντι δύστηνα, ἀλλὰ ἔχεις τι καὶ κρεῖσσον τῶν σαρκιδίων. τί οὖν ἀφεὶς ἐκεῖνο τούτοις προστέτηκας;
1.3.7Bu akrabalık yüzünden ona meyledip kimimiz kurtlara benzeriz: güvenilmez, hain, zararlı; kimimiz aslanlara: yabani, vahşi, yola gelmez; çoğumuz da tilkilere, hayvanlar âleminin talihsizlerine.
διὰ ταύτην τὴν συγγένειαν οἱ μὲν ἀποκλίναντες λύκοις ὅμοιοι γινόμεθα, ἄπιστοι καὶ ἐπίβουλοι καὶ βλαβεροί, οἱ δὲ λέουσιν, ἄγριοι καὶ θηριώδεις καὶ ἀνήμεροι, οἱ πλείους δʼ ἡμῶν ἀλώπεκες καὶ ὡς ἐν ζῴοις ἀτυχήματα.
1.3.8 Kötü dilli, kötü huylu bir insan bir tilkiden, ya da ondan da talihsiz ve aşağı bir şeyden başka nedir?
τί γάρ ἐστιν ἄλλο λοίδορος καὶ κακοήθης ἄνθρωπος ἢ ἀλώπηξ ἢ τί ἄλλο ἀτυχέστερον καὶ ταπεινότερον;
1.3.9 Öyleyse dikkat edin, gözünüzü açın da bu talihsizliklerden biri olup çıkmayın.
ὁρᾶτε οὖν καὶ προσέχετε, μή τι τούτων ἀποβῆτε τῶν ἀτυχημάτων.
1.4.14. Bölüm: İlerleme Üzerine
İlerleyen kişi filozoflardan isteğin iyi şeylere, kaçınmanın kötü şeylere yöneldiğini öğrenmiştir. İnsanın huzura ve tutkusuzluğa ancak istediğini elde ederek, kaçındığına yakalanmayarak erişeceğini de öğrenmiştir. Bu yüzden isteği kendinden bütünüyle söküp bir kenara koymuştur; kaçınmayı ise yalnız prohairesise bağlı şeylerde kullanır.
ὁ προκόπτων μεμαθηκὼς παρὰ τῶν φιλοσόφων ὅτι ἡ μὲν ὄρεξις ἀγαθῶν ἐστιν, ἡ δʼ ἔκκλισις πρὸς κακά, μεμαθηκὼς δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἄλλως τὸ εὔρουν καὶ ἀπαθὲς περιγίνεται τῷ ἀνθρώπῳ ἢ ἐν ὀρέξει μὲν μὴ ἀποτυγχάνοντι, ἐν ἐκκλίσει ⟨δὲ⟩ μὴ περιπίπτοντι, τὴν μὲν ὄρεξιν ἦρκεν ἐξ αὑτοῦ εἰσάπαν καὶ ὑπερτέθειται, τῇ ἐκκλίσει δὲ πρὸς μόνα χρῆται τὰ προαιρετικά.
1.4.2 Çünkü prohairesise bağlı olmayan bir şeyden kaçınırsa, bir gün kaçtığı bir şeye yakalanıp bahtsız olacağını bilir.
τῶν γὰρ ἀπροαιρέτων ἄν τι ἐκκλίνῃ, οἶδεν ὅτι περιπεσεῖταί ποτέ τινι παρὰ τὴν ἔκκλισιν τὴν αὑτοῦ καὶ δυστυχήσει.
1.4.3aretē saadet, tutkusuzluk ve huzur sağlamayı vaat ediyorsa, ona doğru ilerleme de elbette bunların her birine doğru ilerlemedir.
εἰ δʼ ἡ ἀρετὴ ταύτην ἔχει τὴν ἐπαγγελίαν εὐδαιμονίαν ποιῆσαι καὶ ἀπάθειαν καὶ εὔροιαν, πάντως καὶ ἡ προκοπὴ ⟨ἡ⟩ πρὸς αὐτὴν πρὸς ἕκαστον τούτων ἐστὶ προκοπή.
1.4.4 Çünkü bir şeyin olgunluğu neye götürüyorsa, ilerleme daima ona yaklaşmaktır.
ἀεὶ γὰρ πρὸς ὃ ἂν ἡ τελειότης τινὸς καθάπαξ ἄγῃ, πρὸς αὐτὸ ἡ προκοπὴ συνεγγισμός ἐστιν.
1.4.5 Öyleyse aretē'nin böyle bir şey olduğunu kabul ediyorsak, ilerlemeyi nasıl olup da başka şeylerde arıyor ve gösteriyoruz? aretē'nin işi nedir?
πῶς οὖν τὴν μὲν ἀρετὴν τοιοῦτόν τι ὁμολογοῦμεν, τὴν προκοπὴν δʼ ἐν ἄλλοις ζητοῦμεν καὶ ἐπιδείκνυμεν; τί ἔργον ἀρετῆς;
1.4.6 Huzur. Öyleyse kim ilerliyor? Khrysippos'un birçok eserini okumuş olan mı?
εὔροια. τίς οὖν προκόπτει; ὁ πολλὰς Χρυσίππου συντάξεις ἀνεγνωκώς;
1.4.7 aretē Khrysippos'u anlamış olmak mı? Öyle olsaydı, ilerleme de Khrysippos'un yazılarından çoğunu anlamaktan başka bir şey olmazdı.
μὴ γὰρ ἡ ἀρετὴ τοῦτʼ ἔστι Χρύσιππον νενοηκέναι; εἰ γὰρ τοῦτʼ ἔστιν, ὁμολογουμένως ἡ προκοπὴ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ τὸ πολλὰ τῶν Χρυσίππου νοεῖν.
1.4.8 Oysa şimdi aretē'nin bir şey sağladığını kabul ediyor, ona yaklaşmak olan ilerlemenin ise başka bir şey olduğunu ileri sürüyoruz.
νῦν δʼ ἄλλο μέν τι τὴν ἀρετὴν ἐπιφέρειν ὁμολογοῦμεν, ἄλλο[ν] δὲ τὸν συνεγγισμόν, τὴν προκοπὴν ἀποφαίνομεν.
1.4.9"Bu adam artık Khrysippos'u tek başına okuyabiliyor" der biri. Aferin, vallahi ilerliyorsun insan; ne ilerleme ama!
οὗτος, φησίν, ἤδη καὶ διʼ αὑτοῦ δύναται Χρύσιππον ἀναγιγνώσκειν. εὖ, νὴ τοὺς θεούς, προκόπτεις, ἄνθρωπε· ποίαν προκοπήν.
1.4.10 "Neden alay ediyorsun onunla?" Ya sen neden onu kendi kötülüklerinin farkına varmaktan alıkoyuyorsun? İlerlemeyi nerede araması gerektiğini öğrensin diye ona aretē'nin işini göstermek istemez misin?
τί ἐμπαίζεις αὐτῷ; τί δʼ ἀπάγεις αὐτὸν τῆς συναισθήσεως τῶν αὑτοῦ κακῶν; οὐ θέλεις δεῖξαι αὐτῷ τὸ ἔργον τῆς ἀρετῆς, ἵνα μάθῃ ποῦ τὴν προκοπὴν ζητῇ;
1.4.11 Zavallı, işin neredeyse ilerlemeyi orada ara. İşin nerede peki? İstek ve kaçınmada: elde edemeyen ve yakalanan biri olmamak için. Harekete geçme ve geri durmada: hata etmemek için. Onay verme ve onayı askıya almada: aldanmamak için.
ἐκεῖ ζήτησον αὐτήν, ταλαίπωρε, ὅπου σου τὸ ἔργον. ποῦ δέ σου τὸ ἔργον; ἐν ὀρέξει καὶ ἐκκλίσει, ἵνʼ ἀναπότευκτος ᾖς καὶ ἀπερίπτωτος, ἐν ὁρμαῖς καὶ ἀφορμαῖς, ἵνʼ ἀναμάρτητος, ἐν προ⟨ς⟩θέσει καὶ ἐποχῇ, ἵνʼ ἀνεξαπάτητος.
1.4.12 İlk konular ilk sıradadır ve en gerekli olanlardır. Titreyerek ve yas tutarak yakalanmamayı arıyorsan nasıl ilerlemiş oluyorsun?
πρῶτοι δʼ εἰσὶν οἱ πρῶτοι τόποι καὶ ἀναγκαιότατοι. ἂν δὲ τρέμων καὶ πενθῶν ζητῇς ἀπερίπτωτος εἶναι, ἄρα πῶς προκόπτεις;
1.4.13Öyleyse ilerlemeni bana burada göster. Bir atlete "Omuzlarını göster" desem, o da "Halterlerime bak" dese, ne derdim? Halterlerine sen bak, ben halterlerin sonucunu görmek istiyorum.
σὺ οὖν ἐνταῦθά μοι δεῖξόν σου τὴν προκοπήν. καθάπερ εἰ ἀθλητῇ διελεγόμην δεῖξόν μοι τοὺς ὤμους, εἶτα ἔλεγεν ἐκεῖνος ἴδε μου τοὺς ἁλτῆρας. ὄψει σὺ καὶ οἱ ἁλτῆρες, ἐγὼ τὸ ἀποτέλεσμα τῶν ἁλτήρων ἰδεῖν βούλομαι.
1.4.14 "Dürtü Üzerine kitabını al da nasıl okuduğumu gör." Köle! Aradığım bu değil. Aradığım, nasıl harekete geçip geri durduğun, nasıl isteyip kaçındığın, nasıl girişip tasarlayıp hazırlandığındır; tabiatla uyumlu mu, uyumsuz mu?
λάβε τὴν περὶ ὁρμῆς σύνταξιν καὶ γνῶθι πῶς αὐτὴν ἀνέγνωκα. ἀνδράποδον, οὐ τοῦτο ζητῶ, ἀλλὰ πῶς ὁρμᾷς καὶ ἀφορμᾷς, πῶς ὀρέγῃ καὶ ἐκκλίνεις, πῶς ἐπιβάλλῃ καὶ προ[σ]τίθεσαι καὶ παρασκευάζῃ, πότερα συμφώνως τῇ φύσει ἢ ἀσυμφώνως.
1.4.15 Uyumluysa bana bunu göster, ilerliyorsun diyeyim; uyumsuzsa çekil git, kitapları şerh etmekle kalma, böylelerini kendin de yaz.
εἰ γὰρ συμφώνως, τοῦτό μοι δείκνυε καὶ ἐρῶ σοι ὅτι προκόπτεις· εἰ δʼ ἀσυμφώνως, ἄπελθε καὶ μὴ μόνον ἐξηγοῦ τὰ βιβλία, ἀλλὰ καὶ γράφε αὐτὸς τοιαῦτα.
1.4.16 Ne faydası var sana? Bütün kitabın beş dinar ettiğini bilmiyor musun? Onu şerh eden de beş dinardan fazla mı eder sanıyorsun?
καὶ τί σοι ὄφελος; οὐκ οἶδας ὅτι ὅλον τὸ βιβλίον πέντε δηναρίων ἐστίν; ὁ οὖν ἐξηγούμενος αὐτὸ δοκεῖ ὅτι πλείονος ἄξιός ἐστιν ἢ πέντε δηναρίων;
1.4.17 Öyleyse işi bir yerde, ilerlemeyi başka yerde aramayın hiç.
μηδέποτε οὖν ἀλλαχοῦ τὸ ἔργον ζητεῖτε, ἀλλαχοῦ τὴν προκοπήν.
1.4.18İlerleme nerede peki? Biriniz dış şeylerden el çekip kendi prohairesisine yönelmişse, onu tabiatla uyumlu, yüce, hür, önlenemez, engellenemez, güvenilir, edepli kılmak için işleyip emek veriyorsa;
ποῦ οὖν προκοπή; εἴ τις ὑμῶν ἀποστὰς τῶν ἐκτὸς ἐπὶ τὴν προαίρεσιν ἐπέστραπται τὴν αὑτοῦ, ταύτην ἐξεργάζεσθαι καὶ ἐκπονεῖν, ὥστε σύμφωνον ἀποτελέσαι τῇ φύσει, ὑψηλὴν ἐλευθέραν ἀκώλυτον ἀνεμπόδιστον πιστὴν αἰδήμονα·
1.4.19 kendisine bağlı olmayanları özleyen ya da onlardan kaçanın ne güvenilir ne hür olabileceğini, ister istemez onlarla birlikte değişip savrulacağını, onları sağlayabilen ya da engelleyebilen başkalarına boyun eğeceğini öğrenmişse;
μεμάθηκέν τε, ὅτι ὁ τὰ μὴ ἐφʼ αὑτῷ ποθῶν ἢ φεύγων οὔτε πιστὸς εἶναι δύναται οὔτʼ ἐλεύθερος, ἀλλʼ ἀνάγκη μεταπίπτειν καὶ μεταρριπίζεσθαι ἅμα ἐκείνοις καὶ αὐτόν, ἀνάγκη δὲ καὶ ὑποτεταχέναι ἄλλοις ἑαυτόν, τοῖς ἐκεῖνα περιποιεῖν ἢ κωλύειν δυναμένοις·
1.4.20 sonra sabah kalkar kalkmaz bunları gözetip koruyorsa, güvenilir biri gibi yıkanıyor, edepli biri gibi yiyorsa, tıpkı koşucunun koşarak, ses hocasının sesiyle çalışması gibi, önüne çıkan her malzemede aslî ilkeleri işliyorsa:
καὶ λοιπὸν ἕωθεν ἀνιστάμενος ταῦτα τηρεῖ καὶ φυλάσσει, λούεται ὡς πιστός, ὡς αἰδήμων ἐσθίει, ὡσαύτως ἐπὶ τῆς ἀεὶ παραπιπτούσης ὕλης τὰ προηγούμενα ἐκπονῶν, ὡς ὁ δρομεὺς δρομικῶς καὶ ὁ φώνασκος φωνασκικῶς·
1.4.21 işte gerçekten ilerleyen budur, yurdundan boşuna ayrılmamış olan budur.
οὗτός ἐστιν ὁ προκόπτων ταῖς ἀληθείαις καὶ ὁ μὴ εἰκῇ ἀποδεδημηκὼς οὗτός ἐστιν.
1.4.22Ama kitaplardaki melekeye yönelmişse, ona emek veriyorsa, bunun için yurdundan ayrılmışsa, ona derim ki dosdoğru evine dönsün, oradaki işlerini ihmal etmesin.
εἰ δʼ ἐπὶ τὴν ἐν τοῖς βιβλίοις ἕξιν τέταται καὶ ταύτην ἐκπονεῖ καὶ ἐπὶ τοῦτο ἐκδεδήμηκε, λέγω αὐτῷ αὐτόθεν πορεύεσθαι εἰς οἶκον καὶ μὴ ἀμελεῖν τῶν ἐκεῖ·
1.4.23 Çünkü uğruna yola çıktığı şey hiçbir şeydir. Asıl olan, hayatından yası, feryadı, "Eyvah!"ı, "Vah bana!"yı, bahtsızlığı ve talihsizliği söküp atmaya çalışmak,
τοῦτο γὰρ ἐφʼ ὃ ἀποδεδήμηκεν οὐδέν ἐστιν· ἀλλʼ ἐκεῖνο, με⟨λε⟩τᾶν ἐξελεῖν τοῦ αὑτοῦ βίου πένθη καὶ οἰμωγὰς καὶ ⟨τὸ⟩ οἴμοι καὶ τὸ τάλας ἐγὼ καὶ δυστυχίαν καὶ ἀτυχίαν καὶ μαθεῖν,
1.4.24 ölümün, sürgünün, zindanın, baldıranın ne olduğunu öğrenmektir; öyle ki zindanda "Sevgili Kriton, tanrılar böyle istiyorsa böyle olsun" diyebilsin, "Vah bana, yaşlı bir adam, ak saçlarımı bunun için mi saklamışım!" gibi şeyler söylemesin.
τί ἐστι θάνατος, τί φυγή, τί δεσμωτήριον, τί [νοσ]κών⟨ε⟩ιον, ἵνα δύνηται λέγειν ἐν τῇ φυλακῇ ὦ φίλε Κρίτων, εἰ ταύτῃ τοῖς θεοῖς φίλον, ταύτῃ γινέσθω καὶ μὴ ἐκεῖνα τάλας ἐγώ, γέρων ἄνθρωπος, ἐπὶ ταῦτά μου τὰς πολιὰς ἐτήρησα.
1.4.25Bunları kim söylüyor? Size şansız, aşağı birinin adını vereceğimi mi sanıyorsunuz? Priamos söylemiyor mu? Oidipus söylemiyor mu? Daha ne kadar kral söylüyor!
τίς λέγει ταῦτα; δοκεῖτε ὅτι ὑμῖν ἄδοξόν τινα ἐρῶ καὶ ταπεινόν; Πρίαμος αὐτὰ οὐ λέγει; Οἰδίπους οὐ λέγει; ἀλλʼ ὁπόσοι βασιλεῖς λέγουσιν;
1.4.26 Tragedya, dış şeylere hayran olmuş insanların çektiklerinin şu ölçülerle sergilenmesinden başka nedir ki?
τί γάρ εἰσιν ἄλλο τραγῳδίαι ἢ ἀνθρώπων πάθη τεθαυμακότων τὰ ἐκτὸς διὰ μέτρου τοιοῦδʼ ἐπιδεικνύμενα;
1.4.27 Dış ve prohairesise bağlı olmayan şeylerin bizi ilgilendirmediğini aldatılarak öğrenmek gerekseydi, ben huzurlu ve sarsılmadan yaşamamı sağlayacak bu aldatılmayı isterdim; siz ne istediğinize kendiniz bakın.
εἰ γὰρ ἐξαπατηθέντα τινὰ ἔδει μαθεῖν, ὅτι τῶν ἐκτὸς καὶ ἀπροαιρέτων οὐδέν ἐστι πρὸς ἡμᾶς, ἐγὼ μὲν ἤθελον τὴν ἀπάτην ταύτην, ἐξ ἧς ἤμελλον εὐρόως καὶ ἀταράχως βιώσεσθαι, ὑμεῖς δʼ ὄψεσθʼ αὐτοὶ τί θέλετε.
1.4.28Peki Khrysippos bize ne sunuyor? "Huzuru ve tutkusuzluğu sağlayan şeylerin yanlış olmadığını anlaman için" der,
τί οὖν ἡμῖν παρέχει Χρύσιππος; ἵνα γνῷς, φησίν, ὅτι οὐ ψευδῆ ταῦτά ἐστιν, ἐξ ὧν ἡ εὔροιά ἐστι καὶ ἀπάθεια ἀπαντᾷ,
1.4.29 "kitaplarımı al; beni tutkusuz kılan şeylerin ne kadar […] ve tabiatla uyumlu olduğunu göreceksin." Ne büyük talih, yolu gösteren ne büyük velinimet!
λάβε μου τὰ βιβλία καὶ γνώσῃ ὡς […] τε καὶ σύμφωνά ἐστι τῇ φύσει τὰ ἀπαθῆ με ποιοῦντα. ὦ μεγάλης εὐτυχίας, ὦ μεγάλου εὐεργέτου τοῦ δεικνύοντος τὴν ὁδόν.
1.4.30 Bütün insanlar Triptolemos'a,
εἶτα Τριπτολέμῳ μὲν ἱερὰ καὶ βωμοὺς πάντες ἄνθρωποι ἀνεστάκασιν,
1.4.31 bize medenî besinleri verdiği için tapınaklar ve sunaklar diktiler. Ama hakikati bulup aydınlatan ve bütün insanlara ulaştıran kişi için, yalnız yaşamaya değil iyi yaşamaya yarayan hakikati ulaştıran kişi için hanginiz sunak kurdu, tapınak ya da heykel adadı, bu yüzden tanrıya secde etti?
ὅτι τὰς ἡμέρους τροφὰς ἡμῖν ἔδωκεν, τῷ δὲ τὴν ἀλήθειαν εὑρόντι καὶ φωτίσαντι καὶ εἰς πάντας ἀνθρώπους ἐξενεγκόντι, οὐ τὴν περὶ τὸ ζῆν, ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸ εὖ ζῆν, τίς ὑμῶν ἐπὶ τούτῳ βωμὸν ἱδρύσατο ἢ ναὸν ἢ ἄγαλμα ἀνέθηκεν ἢ τὸν θεὸν ἐπὶ τούτῳ προσκυνεῖ;
1.4.32 Asmayı ya da buğdayı verdiler diye kurban kesiyoruz da, insan zihninde saadete dair hakikati bize gösterecek böyle bir meyve yetiştirdiler diye tanrıya şükretmeyecek miyiz?
ἀλλʼ ὅτι μὲν ἄμπελον ἔδωκαν ἢ πυρούς, ἐπιθύομεν τούτου ἕνεκα, ὅτι δὲ τοιοῦτον ἐξήνεγκαν καρπὸν ἐν ἀνθρωπίνῃ διανοίᾳ, διʼ οὗ τὴν ἀλήθειαν τὴν περὶ εὐδαιμονίας δείξειν ἡμῖν ἤμελλον, τούτου δʼ ἕνεκα οὐκ εὐχαριστήσωμεν τῷ θεῷ;
1.5.15. Bölüm: Akademiacılara Karşı
Biri, der, apaçık şeylere karşı direnirse, onu ikna edecek söz bulmak kolay değildir.
ἄν τις, φησίν, ἐνίστηται πρὸς τὰ ἄγαν ἐκφανῆ, πρὸς τοῦτον οὐ ῥᾴδιόν ἐστιν εὑ⟨ρεῖν λόγ⟩ον, διʼ οὗ μεταπείσει τις αὐτόν.
1.5.2 Bunun sebebi ne onun gücü ne de öğretenin zayıflığıdır; katılaşıp taşlaşmış biriyle artık söz yoluyla nasıl başa çıkılır?
τοῦτο δʼ οὔτε παρὰ ⟨τὴν ἐκεί⟩νου γίνεται δύναμιν οὔτε παρὰ τὴν τοῦ διδάσκοντος ἀσθένειαν, ἀλλʼ ὅταν ἀπαχθεὶς ἀπολιθωθῇ, πῶς ἔτι χρήσηταί τις αὐτῷ διὰ λόγου;
1.5.3 Taşlaşma iki türlüdür: biri anlama yetisinin, öteki utanma duygusunun taşlaşmasıdır; kişi apaçık olanı onaylamamaya ve çelişkilerden vazgeçmemeye kararlı olduğunda bu olur.
Ἀπολιθώσεις δʼ εἰσὶ διτταί· ἡ μὲν τοῦ νοητικοῦ ἀπολίθωσις, ἡ δὲ τοῦ ἐντρεπτικοῦ, ὅταν τις παρατεταγμένος ᾖ μὴ ἐπινεύειν τοῖς ἐναργέσι μηδʼ ἀπὸ τῶν μαχομένων ἀφίστασθαι.
1.5.4 Çoğumuz bedenin ölüp hissizleşmesinden korkarız, başımıza böyle bir şey gelmesin diye her yola başvururuz; psykhēnin ölmesi ise hiç umurumuzda değildir.
οἱ δὲ πολλοὶ τὴν μὲν σωματικὴν ἀπονέκρωσιν φοβούμεθα καὶ πάντʼ ἂν μηχανησαίμεθα ὑπὲρ τοῦ μὴ περιπεσεῖν τοιούτῳ τινί, τῆς ψυχῆς δʼ ἀπονεκρουμένης οὐδὲν ἡμῖν μέλει.
1.5.5 Hatta psykhē'nin kendisinde bile, kişi hiçbir şeyi izleyemeyecek ve anlayamayacak durumdaysa onun hâlini kötü buluruz; ama birinin utanması ve edebi ölmüşse, buna bir de güç deriz. "Uyanık olduğunu kavrıyor musun?"
καὶ νὴ Δία ἐπὶ αὐτῆς τῆς ψυχῆς ἂν μὲν ᾖ οὕτως διακείμενος, ὥστε μηδενὶ παρακολουθεῖν μηδὲ συνιέναι μηδέν, καὶ τοῦτον κακῶς ἔχειν οἰόμεθα· ἂν δέ τινος τὸ ἐντρεπτικὸν καὶ αἰδῆμον ἀπονεκρωθῇ, τοῦτο ἔτι καὶ δύναμιν καλοῦμεν. Καταλαμβάνεις ὅτι ἐγρήγορας;
1.5.6"Hayır" der, "çünkü uykuda uyanık olduğumu tasavvur ettiğimde de kavramıyorum." "Demek bu tasavvurun ötekinden hiçbir farkı yok?" "Hiç." Hâlâ bununla mı konuşuyorum?
οὔ, φησίν· οὐδὲ γάρ, ὅταν ἐν τοῖς ὕπνοις φαντάζωμαι, ὅτι ἐγρήγορα. οὐδὲν οὖν διαφέρει αὕτη ἡ φαντασία ἐκείνης; οὐδέν. ἔτι τούτῳ διαλέγομαι;
1.5.7 Hangi ateşi, hangi demiri değdireyim de öldüğünü hissetsin? Hissediyor, ama hissetmiyormuş gibi yapıyor: ölüden de beter. Öbürü çelişkiyi görmüyor: durumu kötü.
καὶ ποῖον αὐτῷ πῦρ ἢ ποῖον σίδηρον προσαγάγω, ἵνʼ αἴσθηται ὅτι νενέκρωται; αἰσθανόμενος οὐ προσποιεῖται· ἔτι χείρων ἐστὶ τοῦ νεκροῦ. μάχην οὗτος οὐ συνορᾷ· κακῶς ἔχει.
1.5.8 Bu görüyor, ama yerinden kıpırdamıyor, ilerlemiyor: durumu daha da acınası.
συνορῶν οὗτος οὐ κινεῖται οὐδὲ προκόπτει· ἔτι ἀθλιώτερον ἔχει.
1.5.9 Edebi ve utanması kesilip atılmış; aklı kesilip atılmamış ama canavarlaşmış.
ἐκτέτμηται τὸ αἰδῆμον αὐτοῦ καὶ ἐντρεπτικὸν καὶ τὸ λογικὸν οὐκ ἀποτέτμηται, ἀλλʼ ἀποτεθηρίωται.
1.5.10 Buna güç mü diyeyim? Asla; meğer ki akıllarına eseni herkesin önünde yapıp söyleyen kinaidosların gücüne de güç diyeyim.
ταύτην ἐγὼ δύναμιν εἴπω; μὴ γένοιτο, εἰ μὴ καὶ τὴν τῶν κιναίδων, καθʼ ἣν πᾶν τὸ ἐπελθὸν ἐν μέσῳ καὶ ποιοῦσι καὶ λέγουσι.
1.6.16. Bölüm: İnayet Üzerine
Dünyada olup biten her şeyden yola çıkarak inayeti övmek kolaydır; yeter ki insanda şu iki şey bulunsun: her olayın ne olduğunu bütünüyle görme yetisi ve şükran duygusu.
ἀφʼ ἑκάστου τῶν ἐν τῷ κόσμῳ γινομένων ῥᾴδιόν ἐστιν ἐγκωμιάσαι τὴν πρόνοιαν, ἂν δύο ἔχῃ τις ταῦτα ἐν ἑαυτῷ, δύναμίν τε συνορατικὴν τῶν γεγονότων ἑκάστῳ καὶ τὸ εὐχάριστον.
1.6.2 Bunlar olmazsa, biri olanların ne işe yaradığını görmez, öbürü görse bile şükretmez.
εἰ δὲ μή, ὁ μὲν οὐκ ὄψεται τὴν εὐχρηστίαν τῶν γεγονότων, ὁ δʼ οὐκ εὐχαριστήσει ἐπʼ αὐτοῖς οὐδʼ ἂν ἴδῃ.
1.6.3Tanrı renkleri yapıp onları görme yetisini yapmasaydı ne faydası olurdu?
χρώματα ὁ θεὸς εἰ πεποιήκει, δύναμιν δὲ θεατικὴν αὐτῶν μὴ πεποιήκει, τί ἂν ἦν ὄφελος;
1.6.4 "Hiçbir faydası olmazdı." Tersine, yetiyi yapıp görme yetisinin kavrayabileceği nitelikte şeyler yapmasaydı, o zaman ne faydası olurdu?
— οὐδʼ ὁτιοῦν. — ἀλλʼ ἀνάπαλιν εἰ τὴν μὲν δύναμιν πεποιήκει, τὰ ὄντα δὲ μὴ τοιαῦτα οἷα ὑποπίπτειν τῇ δυνάμει τῇ ὁρατικῇ, καὶ οὕτως τί ὄφελος;
1.6.5 "Hiçbir faydası olmazdı."
— οὐδʼ ὁτιοῦν.
1.6.6 "Peki ikisini de yapıp ışığı yapmasaydı?" "Yine faydası olmazdı." Öyleyse bunu buna, onu ona uyduran kim? Kılıcı kınına, kını kılıca uyduran kim?
— τί δʼ, εἰ καὶ ἀμφότερα ταῦτα πεποιήκει, φῶς δὲ μὴ πεποιήκει; — οὐδʼ οὕτως τι ὄφελος. — τίς οὖν ὁ ἁρμόσας τοῦτο πρὸς ἐκεῖνο κἀκεῖνο πρὸς τοῦτο; τίς δʼ ὁ ἁρμόσας τὴν μάχαιραν πρὸς τὸ κολεὸν καὶ τὸ κολεὸν πρὸς τὴν μάχαιραν;
1.6.7 Hiç kimse mi? Oysa bitmiş işlerin yapısına bakıp bunun mutlaka bir sanatkârın eseri olduğunu, gelişigüzel yapılmadığını söylemeyi âdet edinmişizdir.
οὐδείς; καὶ μὴν ἐξ αὐτῆς τῆς κατασκευῆς τῶν ἐπιτετελεσμένων ἀποφαίνεσθαι εἰώθαμεν, ὅτι τεχνίτου τινὸς πάντως τὸ ἔργον, οὐχὶ δʼ εἰκῇ κατεσκευασμένον.
1.6.8 Peki bunların her biri sanatkârını gösteriyor da, görülen şeyler, görme ve ışık göstermiyor mu?
ἆρʼ οὖν τούτων μὲν ἕκαστον ἐμφαίνει τὸν τεχνίτην, τὰ δʼ ὁρατὰ καὶ ὅρας[ε]ις καὶ φῶς οὐκ ἐμφαίνει;
1.6.9 Erkek ve dişi, ikisinin birleşmeye duyduğu heves, bu amaçla düzenlenmiş uzuvları kullanma yetisi de mi sanatkârı göstermiyor?
τὸ δʼ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ καὶ ἡ προθυμία ἡ πρὸς τὴν συνουσίαν ἑκατέρου καὶ δύναμις ἡ χρηστικὴ τοῖς μορίοις τοῖς κατεσκευασμένοις οὐδὲ ταῦτα ἐμφαίνει τὸν τεχνίτην;
1.6.10Diyelim ki bunlar göstermiyor. Ya zihnin şu yapısı? Duyulur şeylerle karşılaşıp onlardan basitçe izlenim almakla kalmıyor, bir de onlardan bir şeyler seçiyor, çıkarıyor, ekliyor, bunlar aracılığıyla bazı şeyleri birleştiriyor, hatta bir şeyden ona komşu başka bir şeye geçiyoruz. Bu bile bazı insanları yerinden kıpırdatıp sanatkârı bırakmamaya ikna etmeye yetmiyor mu?
ἀλλὰ ταῦτα μέν· ἡ δὲ τοιαύτη τῆς διανοίας κατασκευή, καθʼ ἣν οὐχ ἁπλῶς ὑποπίπτοντες τοῖς αἰσθητοῖς τυπούμεθα ὑπʼ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐκλαμβάνομέν τι καὶ ἀφαιροῦμεν καὶ προστίθεμεν καὶ συντίθεμεν τάδε τινὰ διʼ αὐτῶν καὶ νὴ Δία μεταβαίνομεν ἀπʼ ἄλλων ἐπʼ ἄλλα τινὰ οὕτω πως παρακείμενα, οὐδὲ ταῦτα ἱκανὰ κινῆσαί τινας καὶ διατρέψαι πρὸς τὸ ἀπολιπεῖν τὸν τεχνίτην;
1.6.11 Ya bize bunların her birini meydana getirenin ne olduğunu açıklasınlar ya da böylesine hayranlık verici ve ustaca şeylerin rastgele ve kendiliğinden nasıl olabileceğini.
ἢ ἐξηγησάσθωσαν ἡμῖν τί τὸ ποιοῦν ἐστιν ἕκαστον τούτων ἢ πῶς οἷόν τε τὰ οὕτω θαυμαστὰ καὶ τεχνικὰ εἰκῇ καὶ ἀπὸ ταὐτομάτου γίνεσθαι.
1.6.12Peki bunlar yalnız bizde mi olur? Akıl sahibi canlının özellikle ihtiyaç duyduğu birçok şey yalnız bizde bulunur; ama akılsız hayvanlarla ortak birçok şey de bulursun.
τί οὖν; ἐφʼ ἡμῶν μόνων γίνεται ταῦτα; πολλὰ μὲν ἐπὶ μόνων, ὧν ἐξαιρέτως χρείαν εἶχεν τὸ λογικὸν ζῷον, πολλὰ δὲ κοινὰ εὑρήσεις ἡμῖν καὶ πρὸς τὰ ἄλογα.
1.6.13 Peki onlar da olup biteni kavrayarak mı izler? Hiç de değil. Çünkü kullanmak başka, kavrayarak izlemek başkadır. Tanrının, tasavvurları kullanan hayvanlara, kullanımı kavrayarak izleyen bize ihtiyacı vardı.
ἆρʼ οὖν καὶ παρακολουθεῖ τοῖς γινομένοις ἐκεῖνα; οὐδαμῶς. ἄλλο γάρ ἐστι χρῆσις καὶ ἄλλο παρακολούθησις. ἐκείνων χρείαν εἶχεν ὁ θεὸς χρωμένων ταῖς φαντασίαις, ἡμῶν δὲ παρακολουθούντων τῇ χρήσει.
1.6.14 Bu yüzden onlara yemek, içmek, dinlenmek, çiftleşmek ve türlerine has işleri yapmak yeter. Bize ise, kavrayarak izleme yetisini de verdiği için,
διὰ τοῦτο ἐκείνοις μὲν ἀρκεῖ τὸ ἐσθίειν καὶ πίνειν καὶ τὸ ἀναπαύεσθαι καὶ ὀχεύειν καὶ τἆλλʼ ὅσα ἐπιτελεῖ τῶν αὑτῶν ἕκαστον, ἡμῖν δʼ, οἷς καὶ τὴν παρακολουθητικὴν δύναμιν ἔδωκεν,
1.6.15 bunlar artık yetmez. Her birimizin tabiatına ve yapısına uygun, düzenli ve tutarlı biçimde davranmazsak kendi gayemize erişemeyiz.
οὐκέτι ταῦτʼ ἀπαρκεῖ, ἀλλʼ ἂν μὴ κατὰ τρόπον καὶ τεταγμένως καὶ ἀκολούθως τῇ ἑκάστου φύσει καὶ κατασκευῇ πράττωμεν, οὐκέτι τοῦ τέλους τευξόμεθα τοῦ ἑαυτῶν.
1.6.16 Çünkü yapıları farklı olanların işleri de gayeleri de farklıdır.
ὧν γὰρ αἱ κατασκευαὶ διάφοροι, τούτων καὶ τὰ ἔργα καὶ τὰ τέλη.
1.6.17 Yapısı yalnızca kullanmaya elverişli olana herhangi bir biçimde kullanmak yeter; kullanımı kavrayarak izleme yetisi de olan ise, gerektiği gibi davranmazsa asla gayesine erişemez.
οὗ τοίνυν ἡ κατασκευὴ μόνον χρηστική, τούτῳ χρῆσθαι ὁπωσοῦν ἀπαρκεῖ· οὗ δὲ καὶ παρακολουθητικὴ τῇ χρήσει, τούτῳ τὸ κατὰ τρόπον ἂν μὴ προσῇ οὐδέποτε τεύξεται τοῦ τέλους.
1.6.18Peki ya hayvanlar? Tanrı kimini yenmek, kimini tarımda hizmet etmek, kimini peynir sağlamak, kimini benzer bir başka iş için yaratmıştır. Bunlar için tasavvurları kavrayarak izlemeye ve onları ayırt edebilmeye ne gerek var?
τί οὖν; ἐκείνων ἕκαστον κατασκευάζει τὸ μὲν ὥστʼ ἐσθίεσθαι, τὸ δʼ ὥστε ὑπηρετεῖν εἰς γεωργίαν, τὸ δʼ ὥστε τυρὸν φέρειν, τὸ δʼ ἄλλο ἐπʼ ἄλλῃ χρείᾳ παραπλησίῳ, πρὸς ἃ τίς χρεία τοῦ παρακολουθεῖν ταῖς φαντασίαις καὶ ταύτας διακρίνειν δύνασθαι;
1.6.19 İnsanı ise kendisini ve eserlerini seyretsin diye, üstelik yalnız seyirci değil yorumcu olsun diye dünyaya getirmiştir.
τὸν δʼ ἄνθρωπον θεατὴν εἰσήγαγεν αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἔργων τῶν αὐτοῦ, καὶ οὐ μόνον θεατήν, ἀλλὰ καὶ ἐξηγητὴν αὐτῶν.
1.6.20 Bu yüzden insan için, akılsız hayvanların başladığı ve bittiği yerde başlayıp bitmek ayıptır; aksine oradan başlamalı, ama tabiatın bizde vardığı yerde bitirmelidir.
διὰ τοῦτο αἰσχρόν ἐστι τῷ ἀνθρώπῳ ἄρχεσθαι καὶ καταλήγειν ὅπου καὶ τὰ ἄλογα, ἀλλὰ μᾶλλον ἔνθεν μὲν ἄρχεσθαι, καταλήγειν δὲ ἐφʼ ὃ κατέληξεν ἐφʼ ἡμῶν καὶ ἡ φύσις.
1.6.21 Tabiat ise seyre, kavrayarak izlemeye ve kendisiyle uyumlu bir hayat tarzına varmıştır.
κατέληξεν δʼ ἐπὶ θεωρίαν καὶ παρακολούθησιν καὶ σύμφωνον διεξαγωγὴν τῇ φύσει.
1.6.22 Dikkat edin de bunları seyretmeden ölmeyin.
ὁρᾶτε οὖν, μὴ ἀθέατοι τούτων ἀποθάνητε.
1.6.23Pheidias'ın eserini görmek için Olympia'ya gidiyorsunuz, her biriniz bunları görmeden ölmeyi talihsizlik sayıyor.
ἀλλʼ εἰς Ὀλυμπίαν μὲν ἀποδημεῖτε, ἵνʼ [ε]ἴδητε τὸ ἔργον τοῦ Φειδίου, καὶ ἀτύχημα ἕκαστος ὑμῶν οἴεται τὸ ἀνιστόρητος τούτων ἀποθανεῖν·
1.6.24 Yola çıkmaya bile gerek olmayan, zaten bulunduğunuz, eserlerin önünde durduğunuz yerde ise bunları seyretmeyi ve anlamayı arzu etmeyecek misiniz?
ὅπου δʼ οὐδʼ ἀποδημῆσαι χρεία ἐστίν, ἀλλʼ ἐστὲ ἤδη καὶ πάρεστε τοῖς ἔργοις, ταῦτα δὲ θεάσασθαι καὶ κατανοῆσαι οὐκ ἐπιθυμήσετε;
1.6.25 Kim olduğunuzu, ne için doğduğunuzu, seyretmeye çağrıldığınız şeyin ne olduğunu fark etmeyecek misiniz?
οὐκ αἰσθήσεσθε τοίνυν, οὔτε τίνες ἐστὲ οὔτʼ ἐπὶ τί γεγόνατε οὔτε [ἐπὶ] τί τοῦτό ἐστιν, ἐφʼ οὗ τὴν θέαν παρείληφθε;
1.6.26"Ama hayatta tatsız ve zor şeyler oluyor." Olympia'da olmuyor mu? Sıcaktan kavrulmuyor musunuz? Sıkış sıkış durmuyor musunuz? Kötü yıkanmıyor musunuz? Yağmur yağınca sırılsıklam olmuyor musunuz? Gürültünün, bağırışların ve öteki sıkıntıların tadına bakmıyor musunuz?
— ἀλλὰ γίνεταί τινα ἀηδῆ καὶ χαλεπὰ ἐν τῷ βίῳ. — ἐν Ὀλυμπίᾳ δʼ οὐ γίνεται; οὐ καυματίζεσθε; οὐ στενοχωρεῖσθε; οὐ κακῶς λούεσθε; οὐ καταβρέχεσθε, ὅταν βρέχῃ; θορύβου δὲ καὶ βοῆς καὶ τῶν ἄλλων χαλεπῶν οὐκ ἀπολαύετε;
1.6.27 Ama sanırım bunların hepsini seyrin değeriyle tartıyor, katlanıp dayanıyorsunuz.
ἀλλʼ οἶμαι ὅτι ταῦτα πάντα ἀντιτιθέντες πρὸς τὸ ἀξιόλογον τῆς θέας φέρετε καὶ ἀνέχεσθε.
1.6.28 Haydi bakalım, başınıza gelen her şeye dayanmanızı sağlayacak yetileri almadınız mı? Yüce gönüllülük almadınız mı? Cesaret almadınız mı?
ἄγε δυνάμεις δʼ οὐκ εἰλήφατε, καθʼ ἃς οἴσετε πᾶν τὸ συμβαῖνον; μεγαλοψυχίαν οὐκ εἰλήφατε; ἀνδρείαν οὐκ εἰλήφατε;
1.6.29 Sabır almadınız mı? Yüce gönüllü isem başıma gelebilecek şeyler artık neden umurumda olsun? Beni ne sarsabilir, ne altüst edebilir, ne acı verici görünebilir? Yetiyi aldığım amaç için kullanmayacak, başıma gelenlere yas tutup inleyecek miyim?
καρτερίαν οὐκ εἰλήφατε; καὶ τί ἔτι μοι μέλει μεγαλοψύχῳ ὄντι τῶν ἀποβῆναι δυναμένων; τί μʼ ἐκστήσει ἢ ταράξει ἢ τί ὀδυνηρὸν φανεῖται; οὐ χρήσομαι τῇ δυνάμει πρὸς ἃ εἴληφα αὐτήν, ἀλλʼ ἐπὶ τοῖς ἀποβαίνουσιν πενθήσω καὶ στενάξω;
1.6.30"Evet, ama burnum akıyor." Köle, elin ne için var? Burnunu silesin diye değil mi?
ναί· ἀλλʼ αἱ μύξαι μου ῥέουσιν. τίνος οὖν ἕνεκα χεῖρας ἔχεις, ἀνδράποδον; οὐχ ἵνα καὶ ἀπομύσσῃς σεαυτόν;
1.6.31 "Dünyada sümük olması akla uygun mu peki?"
— τοῦτο οὖν εὔλογον μύξας γίνεσθαι ἐν τῷ κόσμῳ;
1.6.32 Sızlanmaktansa burnunu silmen ne kadar daha iyi! Sanıyor musun ki böyle bir aslan, hydra, geyik, yaban domuzu ve Herakles'in kovup temizlediği haksız ve canavarlaşmış insanlar olmasaydı, Herakles Herakles olurdu?
— καὶ πόσῳ κρεῖττον ἀπομύξασθαί σε ἢ ἐγκαλεῖν; ἢ τί οἴει ὅτι ὁ Ἡρακλῆς ἂν ἀπέβη, εἰ μὴ λέων τοιοῦτος ἐγένετο καὶ ὕδρα καὶ ἔλαφ[ρ]ος καὶ σῦς καὶ ἄδικοί τινες ἄνθρωποι καὶ θηριώδεις, οὓς ἐκεῖνος ἐξήλαυνεν καὶ ἐκάθαιρεν;
1.6.33 Böyle şeyler olmasaydı ne yapardı? Örtüsüne sarılıp uyurdu elbette. Ama öncelikle böyle bir rahatlık ve sükûn içinde bütün hayatını uyuklayarak geçirseydi Herakles olmazdı; olsaydı bile ne faydası olurdu?
καὶ τί ἂν ἐποίει μηδενὸς τοιούτου γεγονότος; ἢ δῆλον ὅτι ἐντετυλιγμένος ἂν ἐκάθευδεν; οὐκοῦν πρῶτον μὲν οὐκ ἂν ἐγένετο Ἡρακλῆς ἐν τρυφῇ τοιαύτῃ καὶ ἡσυχίᾳ νυστάζων ὅλον τὸν βίον· εἰ δʼ ἄρα καὶ ἐγένετο, τί ὄφελος αὐτοῦ;
1.6.34 Kollarının, öteki gücünün, sabrının ve yiğitliğinin ne işe yarardı, eğer böyle zorluklar ve vesileler onu sarsıp eğitmeseydi?
τίς δὲ χρῆσις τῶν βραχιόνων τῶν ἐκείνου καὶ τῆς ἄλλης ἀλκῆς καὶ καρτερίας καὶ γενναιότητος, εἰ μὴ τοιαῦταί τινες αὐτὸν περιστάσεις καὶ ὗλαι διέσεισαν καὶ ἐγύμνασαν;
1.6.35 Ne yani, bunları kendisi mi hazırlamalıydı, memleketine bir yerden aslan, domuz, hydra getirmeye mi çalışmalıydı?
τί οὖν; αὑτῷ ταύτας ἔδει κατασκευάζειν καὶ ζητεῖν ποθεν λέοντα εἰσαγαγεῖν εἰς τὴν χώραν τὴν αὑτοῦ καὶ σῦν καὶ ὕδραν;
1.6.36 Bu akılsızlık ve deliliktir. Ama olup bulunduklarında Herakles'i göstermek ve eğitmek için işe yarıyorlardı.
μωρία τοῦτο καὶ μανία. γενόμενα δὲ καὶ εὑρεθέντα εὔχρηστα ἦν πρὸς τὸ δεῖξαι καὶ γυμνάσαι τὸν Ἡρακλέα.
1.6.37Haydi sen de bunu görünce sahip olduğun yetilere bak ve onlara bakarak de ki: "Zeus, şimdi istediğin zorluğu gönder; çünkü sen bana bunun hazırlığını verdin, başıma gelenlerle kendimi güzelleştirecek imkânlar verdin."
ἄγε οὖν καὶ σὺ τούτων αἰσθόμενος ἀπόβλεψον εἰς τὰς δυνάμεις ἃς ἔχεις καὶ ἀπιδὼν εἰπὲ φέρε νῦν, ὦ Ζεῦ, ἣν θέλεις περίστασιν· ἔχω γὰρ παρασκευὴν ἐκ σοῦ μοι δεδομένην καὶ ἀφορμὰς πρὸς τὸ κοσμῆσαι διὰ τῶν ἀποβαινόντων ἐμαυτόν
1.6.38 Hayır; oturup başınıza gelebileceklerden titriyor, gelenlere ağlayıp yas tutuyor, inliyorsunuz; sonra da tanrıları suçluyorsunuz.
οὔ· ἀλλὰ κάθησθε τὰ μὲν μὴ συμβῇ τρέμοντες, τῶν δὲ συμβαινόντων ὀδυρόμενοι καὶ πενθοῦντες καὶ στένοντες· εἶτα τοῖς θεοῖς ἐγκαλεῖτε.
1.6.39 Böyle bir soysuzluğun peşinden dinsizlikten başka ne gelir?
τί γάρ ἐστιν ἄλλο ἀκόλουθον τῇ τοιαύτῃ ἀγεννείᾳ ἢ καὶ ἀσέβεια;
1.6.40Oysa tanrı bize, başımıza gelen her şeye alçalmadan, ezilmeden dayanmamızı sağlayacak yetileri vermekle kalmadı; iyi bir krala ve gerçek bir babaya yaraşır biçimde bunları önlenemez, zorlanamaz, engellenemez olarak verdi, bütünüyle bize bağlı kıldı, kendisine bile bunu önleyecek ya da engelleyecek bir kudret bırakmadı.
καίτοι ὅ γε θεὸς οὐ μόνον ἔδωκεν ἡμῖν τὰς δυνάμεις ταύτας, καθʼ ἃς οἴσομεν πᾶν τὸ ἀποβαῖνον μὴ ταπεινούμενοι μηδὲ συγκλώμενοι ὑπʼ αὐτοῦ, ἀλλʼ ὃ ἦν ἀγαθοῦ βασιλέως καὶ ταῖς ἀληθείαις πατρός, ἀκώλυτον τοῦτο ἔδωκεν, ἀνανάγκαστον, ἀπαραπόδιστον, ὅλον αὐτὸ ἐφʼ ἡμῖν ἐποίησεν οὐδʼ αὑτῷ τινα πρὸς τοῦτο ἰσχὺν ἀπολιπών, ὥστε κωλῦσαι ἢ ἐμποδίσαι.
1.6.41 Bunlara hür ve size ait olarak sahip olduğunuz hâlde kullanmıyor, neyi kimden aldığınızı bile fark etmiyorsunuz.
ταῦτα ἔχοντες ἐλεύθερα καὶ ὑμέτερα μὴ χρῆσθε αὐτοῖς μηδʼ αἰσθάνεσθε τίνα εἰλήφατε καὶ παρὰ τίνος,
1.6.42 Oturup yas tutuyor, inliyorsunuz: Kiminiz vereni görmeyecek kadar kör olmuş, velinimetini tanımıyor; kiminiz soysuzluktan tanrıya sitem ve suçlamalara sapıyor.
ἀλλὰ κάθησθε πενθοῦντες καὶ στένοντες οἱ μὲν πρὸς αὐτὸν τὸν δόντα ἀποτετυφλωμένοι μηδʼ ἐπιγινώσκοντες τὸν εὐεργέτην, οἱ δʼ ὑπʼ ἀγεννείας εἰς μέμψεις καὶ τὰ ἐγκλήματα τῷ θεῷ ἐκτρεπόμενοι.
1.6.43 Oysa yüce gönüllülük ve cesaret için imkânların ve hazırlığın olduğunu sana gösteririm; sitem ve suçlama için ne gibi imkânların olduğunu sen bana göster.
καίτοι πρὸς μεγαλοψυχίαν μὲν καὶ ἀνδρείαν ἐγὼ σοὶ δείξω ὅτι ἀφορμὰς καὶ παρασκευὴν ἔχεις, πρὸς δὲ τὸ μέμφεσθαι καὶ ἐγκαλεῖν ποίας ἀφορμὰς ἔχεις σὺ δʼ ἐμοὶ δείκνυε.
1.7.17. Bölüm: Değişen ve Varsayımlı Argümanlar ile Benzerlerinin Faydası Üzerine
Değişen ve varsayımlı argümanlarla, ayrıca soru sorarak sonuç veren ve bu türden bütün argümanlarla uğraşmanın ödevle ilgili olduğu çoğu kişinin gözünden kaçar.
ἡ περὶ τοὺς μεταπίπτοντας καὶ ὑποθετικούς, ἔτι δὲ ἠρωτῆσθαι περαίνοντας καὶ πάντας ἁπλῶς τοὺς τοιούτους λόγους πραγματεία λανθάνει τοὺς πολλοὺς περὶ καθήκοντος οὖσα.
1.7.2 Çünkü her malzemede, erdemli kişinin kendisine yaraşan yolu ve davranışı nasıl bulabileceğini araştırıyoruz.
ζητοῦμεν γὰρ ἐπὶ πάσης ὕλης πῶς ἂν εὕρ[ο]οι ὁ καλὸς καὶ ἀγαθὸς τὴν διέξοδον καὶ ἀναστροφὴν τὴν ἐν αὐτῇ καθήκουσαν.
1.7.3 Öyleyse ya erdemli kişinin soru-cevaba girişmeyeceğini söylesinler, ya da girişse bile soru-cevapta gelişigüzel, rastgele davranmamaya özen göstermeyeceğini.
οὐκοῦν ἢ τοῦτο λεγέτωσαν, ὅτι οὐ συγκαθήσει εἰς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν ὁ σπουδαῖος ἢ ὅτι συγκαθεὶς οὐκ ἐπιμελήσεται τοῦ μὴ εἰκῇ μηδʼ ὡς ἔτυχεν ἐν ἐρωτήσει καὶ ἀποκρίσει ἀναστρέφεσθαι,
1.7.4 Bunların ikisini de kabul etmiyorlarsa, soru-cevabın en çok ilgilendiği konuların bir incelemesini yapmanın gerekli olduğunu teslim etmek zorundadırlar.
[μ]ἢ τούτων μηδέτερον προσδεχομένοις ἀναγκαῖον ὁμολογεῖν, ὅτι ἐπίσκεψίν τινα ποιητέον τῶν τόπων τούτων, περὶ οὓς μάλιστα στρέφεται ἐρώτησις καὶ ἀπόκρισις.
1.7.5Akıl yürütmede ne vaat edilir? Doğruyu kabul etmek, yanlışı reddetmek, belirsiz olan karşısında yargıyı askıya almak.
τί γὰρ ἐπαγγέλλεται ἐν λόγῳ; τἀληθῆ τιθέναι, τὰ ψευδῆ αἴρειν, πρὸς τὰ ἄδηλα ἐπέχειν.
1.7.6 Bunu öğrenmek yeter mi? "Yeter" der. Peki parayı kullanırken yanılmak istemeyen birine, "Geçerli drahmileri neden kabul edip geçersizleri neden reddediyorsun?" diye duymak yeter mi?
ἆρʼ οὖν ἀρκεῖ τοῦτο μόνον μαθεῖν; — ἀρκεῖ, φησίν. — οὐκοῦν καὶ τῷ βουλομένῳ ἐν χρήσει νομίσματος μὴ διαπίπτειν ἀρκεῖ τοῦτο ἀκοῦσαι, διὰ τί τὰς μὲν δοκίμους δραχμὰς παραδέχῃ, τὰς δʼ ἀδοκίμους ἀποδοκιμάζεις;
1.7.7 "Yetmez." Öyleyse buna ne eklemek gerekir? Geçerli ve geçersiz drahmileri sınayıp ayırt etme yetisinden başka ne?
— οὐκ ἀρκεῖ. — τί οὖν δεῖ τούτῳ προσλαβεῖν; τί γὰρ ἄλλο ἢ δύναμιν δοκιμαστικήν τε καὶ διακριτικὴν τῶν δοκίμων τε καὶ ἀδοκίμων δραχμῶν;
1.7.8 Akıl yürütmede de söylenen yetmez, doğruyu, yanlışı ve belirsizi sınayıp ayırt edebilen biri olmak gerekir, değil mi?
οὐκοῦν καὶ ἐπὶ λόγου οὐκ ἀρκεῖ τὸ λεχθέν, ἀλλʼ ἀνάγκη δοκιμαστικὸν γενέσθαι καὶ διακριτικὸν τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ ψεύδους καὶ τοῦ ἀδήλου;
1.7.9 "Gerekir." Bunlara ek olarak akıl yürütmede ne buyrulur? Verdiğin öncüllerden çıkanı hakkıyla kabul et.
— ἀνάγκη. — ἐπὶ τούτοις τί παραγγέλλεται ἐν λόγῳ; τὸ ἀκόλουθον τοῖς δοθεῖσιν ὑπὸ σοῦ καλῶς παραδέχου.
1.7.10Burada da bunu bilmek yeter mi? Yetmez; neyin neden nasıl çıktığını, kimi zaman bir şeyin tek bir şeyden, kimi zaman birkaçından birlikte çıktığını öğrenmek gerekir.
ἄγε ἀρκεῖ οὖν κἀνταῦθα γνῶναι τοῦτο; οὐκ ἀρκεῖ, δεῖ δὲ μαθεῖν πῶς τί τισιν ἀκόλουθον γίνεται καὶ ποτὲ μὲν ἓν ἑνὶ ἀκολουθεῖ, ποτὲ δὲ πλείοσιν κοινῇ.
1.7.11 Akıl yürütmede sağduyuyla davranacak, her şeyi gerekçesiyle ispat edecek, ispat edenleri kavrayarak izleyecek, ispat ediyormuş gibi yapan safsatacılarca yanıltılmayacak kişinin bunu da edinmesi gerekmez mi?
μή ποτε οὖν καὶ τοῦτο ἀνάγκη προσλαβεῖν τὸν μέλλοντα ἐν λόγῳ συνετῶς ἀναστραφήσεσθαι καὶ αὐτόν τʼ ἀποδείξειν ἕκαστα ἀποδόντα καὶ τοῖς ἀποδεικνύουσι παρακολουθήσειν μηδʼ ὑπὸ τῶν σοφιζομένων διαπλανηθήσεσθαι ὡς ἀποδεικνυόντων;
1.7.12 Demek ki sonuç veren argümanlar ve argüman kalıpları üzerine çalışma ve alıştırma bize böyle geldi ve gerekli olduğu görüldü.
οὐκοῦν ἐλήλυθεν ἡμῖν περὶ τῶν συναγόντων λόγων καὶ τρόπων πραγματεία καὶ γυμνασία καὶ ἀναγκαία πέφηνεν.
1.7.13Ama öyle durumlar da vardır ki öncülleri sağlam biçimde kabul etmişizdir, onlardan da şu sonuç çıkmaktadır; sonuç yanlıştır, ama yine de çıkmaktadır.
ἀλλὰ δὴ ἔστιν ἐφʼ ὧν δεδώκαμεν ὑγιῶς τὰ λήμματα καὶ συμβαίνει τουτὶ ἐξ αὐτῶν· ψεῦδος δὲ ὂν οὐδὲν ἧττον συμβαίνει.
1.7.14 Bu durumda ne yapmam gerekir? Yanlışı kabul etmek mi?
τί οὖν μοι καθήκει ποιεῖν; προσδέχεσθαι τὸ ψεῦδος;
1.7.15 Bu nasıl mümkün olur? Peki, kabul ettiklerimi sağlam kabul etmediğimi mi söylemeli? Bu da olmaz. Ya kabul edilenlerden bunun çıkmadığını? O da olmaz.
καὶ πῶς οἷόν τʼ; ἀλλὰ λέγειν ὅτι οὐχ ὑγιῶς παρεχώρησα τὰ ὡμολογημένα; καὶ μὴν οὐδὲ τοῦτο δίδοται. ἀλλʼ ὅτι οὐ συμβαίνει διὰ τῶν παρακεχωρημένων; ἀλλʼ οὐδὲ τοῦτο δίδοται.
1.7.16Öyleyse böyle durumlarda ne yapmalı? Belki de şöyledir: Borcunu hâlâ taşımak için borç almış olmak yetmez, borcun devam etmesi ve ödenmemiş olması da gerekir. Bunun gibi, sonucu kabul etmek zorunda olmak için öncülleri vermiş olmak yetmez, onları kabul etmeye devam etmek de gerekir.
τί οὖν ἐπὶ τούτων ποιητέον; ἢ μή ποτε ὡς οὐκ ἀρκεῖ τὸ δανείσασθαι πρὸς τὸ ἔτι ὀφείλειν, ἀλλὰ δεῖ προσεῖναι καὶ τὸ ἐπιμένειν ἐπὶ τοῦ δανείου καὶ μὴ διαλελύσθαι αὐτό, οὕτως οὐκ ἀρκεῖ πρὸς τὸ δεῖν παραχωρεῖν τὸ ἐπιφερόμενον τὸ δεδωκέναι τὰ λήμματα, δεῖ δʼ ἐπιμένειν ἐπὶ τῆς παραχωρήσεως αὐτῶν.
1.7.17 Öncüller sonuna kadar kabul edildikleri gibi kalırsa kabulümüzde durmamız ve onlardan çıkanı benimsememiz şarttır […]
καὶ δὴ μενόντων μὲν αὐτῶν εἰς τέλος ὁποῖα παρεχωρήθη πᾶσα ἀνάγκη ἡμᾶς ἐπὶ τῆς παραχωρήσεως ἐπιμένειν καὶ τὸ ἀκόλουθον αὐτοῖς προσδέχεσθαι […]
1.7.19 Çünkü öncülleri kabulümüzden vazgeçtiğimiz için bu sonuç artık bizim için çıkmamaktadır, bizim hesabımıza da yazılmaz.
οὐδὲ γὰρ ἡμῖν ἔτι οὐδὲ καθʼ ἡμᾶς συμβαίνει τοῦτο τὸ ἐπιφερόμενον, ἐπειδὴ τῆς συγχωρήσεως τῶν λημμάτων ἀπέστημεν.
1.7.20Öyleyse öncüllerin bu türünü de, soru sorulurken, cevap verilirken, kıyas kurulurken ya da benzeri bir aşamada değişime uğrayarak, sonucu göremeyen akılsızlara şaşkınlık vesilesi veren bu dönüşümü ve değişimi de incelemek gerekir. Niçin?
δεῖ οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν λημμάτων ἱστορῆσαι καὶ τὴν τοιαύτην μεταβολήν τε καὶ μετάπτωσιν αὐτῶν, καθʼ ἣν ἐν αὐτῇ τῇ ἐρωτήσει ἢ τῇ ἀποκρίσει ἢ τῷ συλλελογίσθαι ἤ τινι ἄλλῳ τοιούτῳ λαμβάνοντα τὰς μεταπτώσεις ἀφορμὴν παρέχει τοῖς ἀνοήτοις τοῦ ταράσσεσθαι μὴ βλέπουσι τὸ ἀκόλουθον. τίνος ἕνεκα;
1.7.21 Bu alanda ödevimize aykırı, gelişigüzel, karmakarışık davranmayalım diye.
ἵνʼ ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ μὴ παρὰ τὸ καθῆκον μηδʼ εἰκῇ μηδὲ συγκεχυμένως ἀναστρεφώμεθα.
1.7.22Varsayımlar ve varsayımlı argümanlar için de aynı şey geçerlidir. Çünkü bazen argümanın devamına basamak olsun diye bir varsayım istemek gerekir.
καὶ τὸ αὐτὸ ἐπί τε τῶν ὑποθέσεων καὶ τῶν ὑποθετικῶν λόγων. ἀναγκαῖον γὰρ ἔστιν ὅτʼ αἰτῆσαί τινα ὑπόθεσιν ὥσπερ ἐπιβάθραν τῷ ἑξῆς λόγῳ.
1.7.23 Verilen her varsayımı kabul etmeli miyiz, yoksa hepsini değil mi? Hepsini değilse hangilerini?
πᾶσαν οὖν τὴν δοθεῖσαν παραχωρητέον ἢ οὐ πᾶσαν; καὶ εἰ οὐ πᾶσαν, τίνα;
1.7.24 [Mesele nedir? Ödev.] Kabul eden kişi sonuna kadar buna bağlı mı kalmalı, yoksa bazen vazgeçmeli mi; tutarlı olanları kabul edip çelişenleri reddetmeli mi?
[περὶ τίνος ἡ σκέψις; περὶ καθήκοντος.] παραχωρήσαντι δὲ μενετέον εἰς ἅπαν ἐπὶ τῆς τηρήσεως ἢ ἔστιν ὅτε ἀποστατέον, τὰ δʼ ἀκόλουθα προσδεκτέον καὶ τὰ μαχόμενα οὐ προσδεκτέον;
1.7.25 "Evet." Ama biri şöyle der: "Mümkün bir varsayımı kabul etmeni sağlayıp seni imkânsıza götüreceğim." phronēsis sahibi kişi böyle biriyle karşılaşmayacak, sınanmaktan ve konuşmaktan kaçacak mı?
— ναί. — ἀλλὰ λέγει τις ὅτι ποιήσω σε δυνατοῦ δεξάμενον ὑπόθεσιν ἐπʼ ἀδύνατον ἀπαχθῆναι. πρὸς τοῦτον οὐ συγκαθήσει ὁ φρόνιμος, ἀλλὰ φεύξεται ἐξέτασιν καὶ κοινολογίαν;
1.7.26 O değilse başka kim akıl yürütmeyi kullanmayı bilir, soru-cevapta ustadır, aldanmaz ve safsataya düşmez?
καὶ τίς ἔτι ἄλλος ἐστὶ λόγῳ χρηστικὸς καὶ δεινὸς ἐρωτήσει καὶ ἀποκρίσει καὶ νὴ Δία ἀνεξαπάτητός τε καὶ ἀσόφιστος;
1.7.27 Yoksa karşılaşacak, ama akıl yürütmede gelişigüzel davranmamaya aldırmayacak mı? O zaman nasıl hâlâ tasavvur ettiğimiz kişi olacak?
ἀλλὰ συγκαθήσει μέν, οὐκ ἐπιστραφήσεται δὲ τοῦ μὴ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν ἀναστρέφεσθαι ἐν λόγῳ; καὶ πῶς ἔτι ἔσται τοιοῦτος οἷον αὐτὸν ἐπινοοῦμεν;
1.7.28 Peki böyle bir alıştırma ve hazırlık olmadan argümanın devamını gözetebilir mi?
ἀλλʼ ἄνευ τινὸς τοιαύτης γυμνασίας καὶ παρασκευῆς φυλάττειν οἷός τʼ ἐστὶ τὸ ἑξῆς;
1.7.29 Bunu göstersinler, o zaman bütün bu kuramlar gereksizdir; onlar erdemli kişiye dair ön kavramımızla bağdaşmayan saçmalıklar olur.
τοῦτο δεικνύτωσαν καὶ παρέλκει τὰ θεωρήματα ταῦτα πάντα, ἄτοπα ἦν καὶ ἀνακόλουθα τῇ προλήψει τοῦ σπουδαίου.
1.7.30Neden hâlâ tembel, gevşek, uyuşuğuz, emek vermemek, uykusuz kalıp kendi aklımızı işlememek için bahaneler arıyoruz?
τί ἔτι ἀργοὶ καὶ ῥᾴθυμοι καὶ νωθροί ἐσμεν καὶ προφάσεις ζητοῦμεν, καθʼ ἃς οὐ πονήσομεν οὐδʼ ἀγρυπνήσομεν ἐξεργαζόμενοι τὸν αὑτῶν λόγον;
1.7.31 "Bunlarda yanılırsam babamı mı öldürmüş olurum?" Köle, burada baba mı vardı ki öldüresin? Ne yaptın öyleyse? Bu alanda yapılabilecek tek hatayı yaptın.
— ἂν οὖν ἐν τούτοις πλανηθῶ, μή τι τὸν πατέρα ἀπέκτεινα; — ἀνδράποδον, ποῦ γὰρ ἐνθάδε πατὴρ ἦν, ἵνʼ αὐτὸν ἀποκτείνῃς; τί οὖν ἐποίησας; ὃ μόνον ἦν κατὰ τὸν τόπον ἁμάρτημα, τοῦτο ἡμάρτηκας.
1.7.32 Nitekim bir kıyastaki eksik önermeyi bulamadığım için beni azarlayan Rufus'a ben de tam olarak şunu söylemiştim: "Capitolium'u yakmış gibi de değil ya." "Köle" demişti, "burada eksik önerme Capitolium'dur."
ἐπεί τοι τοῦτʼ αὐτὸ καὶ ἐγὼ Ῥούφῳ εἶπον ἐπιτιμῶντί μοι ὅτι τὸ παραλειπόμενον ἓν ἐν συλλογισμῷ τινι οὐχ εὕρισκον. οὐχ οἷον μέν, φημί, εἰ τὸ Καπιτώλιον κατέκαυσα, ὁ δʼ ἀνδράποδον, ἔφη, ἐνθάδε τὸ παραλειπόμενον Καπιτώλιόν ἐστιν.
1.7.33 Yoksa yalnız Capitolium'u yakmak ve babayı öldürmek mi hatadır da, kendi tasavvurlarını gelişigüzel, boş yere, rastgele kullanmak, bir argümanı, ispatı, safsatayı kavrayarak izlememek, kısacası soru-cevapta kendi lehine ve aleyhine olanı görmemek hata değil midir?
ἢ ταῦτα μόνα ἁμαρτήματά ἐστι τὸ Καπιτώλιον ἐμπρῆσαι καὶ τὸν πατέρα ἀποκτεῖναι, τὸ δʼ εἰκῇ καὶ μάτην καὶ ὡς ἔτυχεν χρῆσθαι ταῖς φαντασίαις ταῖς αὑτοῦ καὶ μὴ παρακολουθεῖν λόγῳ μηδʼ ἀποδείξει μηδὲ σοφίσματι μηδʼ ἁπλῶς βλέπειν τὸ καθʼ αὑτὸν καὶ οὐ καθʼ αὑτὸν ἐν ἐρωτήσει καὶ ἀποκρίσει, τούτων δʼ οὐδέν ἐστιν ἁμάρτημα;
1.8.18. Bölüm: Yetiler Terbiyesizlere Güvenli Değildir
Eşdeğer ifadeler kaç türlü dönüştürülebilirse, argümanlardaki kanıt ve enthymema türleri de o kadar türlü dönüştürülebilir.
καθʼ ὅσους τρόπους μεταλαμβάνειν ἔστι τὰ ἰσοδυναμοῦντα ἀλλήλοις, κατὰ τοσούτους καὶ τὰ εἴδη τῶν ἐπιχειρημάτων τε καὶ ἐνθυμημάτων ἐν τοῖς λόγοις ἐκποιεῖ μεταλαμβάνειν.
1.8.2 Örneğin şu kalıp: "Borç aldıysan ve ödemediysen bana paramı borçlusun. Borç alıp ödememiş değilsin. Öyleyse bana paramı borçlu değilsin."
οἷον φέρε τὸν τρόπον τοῦτον· εἰ ἐδανείσω καὶ μὴ ἀπέδωκας, ὀφείλεις μοι τὸ ἀργύριον· οὐχὶ ἐδανείσω μὲν καὶ οὐκ ἀπέδωκας· οὐ μὴν ὀφείλεις μοι τὸ ἀργύριον.
1.8.3 Bunu ustalıkla yapmak en çok filozofa yaraşır. Çünkü enthymema eksik bir kıyassa, tam kıyas konusunda alıştırma yapmış olanın eksik kıyasta da aynı ölçüde yetkin olacağı açıktır.
καὶ τοῦτο οὐδενὶ μᾶλλον προσήκει ἢ τῷ φιλοσόφῳ ἐμπείρως ποιεῖν. εἴπερ γὰρ ἀτελὴς συλλογισμός ἐστι τὸ ἐνθύμημα, δῆλον ὅτι ὁ περὶ τὸν τέλειον συλλογισμὸν γεγυμνασμένος οὗτος ἂν ἱκανὸς εἴη καὶ περὶ τὸν ἀτελῆ οὐδὲν ἧττον.
1.8.4Öyleyse neden kendimizi ve birbirimizi bu yolda çalıştırmıyoruz?
τί ποτʼ οὖν οὐ γυμνάζομεν αὑτούς τε καὶ ἀλλήλους τὸν τρόπον τοῦτον;
1.8.5 Çünkü şimdi bunlarda alıştırma yapmadığımız ve hiç değilse benim yüzümden ahlakın özeninden uzaklaşmadığımız hâlde, erdemlilikte hiç ilerlemiyoruz.
ὅτι νῦν καίτοι μὴ γυμναζόμενοι περὶ ταῦτα μηδʼ ἀπὸ τῆς ἐπιμελείας τοῦ ἤθους ὑπό γε ἐμοῦ περισπώμενοι ὅμως οὐδὲν ἐπιδίδομεν εἰς καλοκἀγαθίαν.
1.8.6 Bir de bu meşgaleyi üstlenirsek ne beklemeli? Üstelik bu yalnızca daha gerekli işlerden alıkoyan bir meşgale olmakla kalmaz, böbürlenme ve kibir için de az bir vesile olmaz.
τί οὖν χρὴ προσδοκᾶν, εἰ καὶ ταύτην τὴν ἀσχολίαν προσλάβοιμεν; καὶ μάλισθʼ, ὅτι οὐ μόνον ἀσχολία τις ἀπὸ τῶν ἀναγκαιοτέρων αὐτὴ προσγένοιτʼ ἄν, ἀλλὰ καὶ οἰήσεως ἀφορμὴ καὶ τύφου οὐχ ἡ τυχοῦσα.
1.8.7 Çünkü kanıt getirme ve ikna etme yetisi büyük bir kudrettir, hele çok çalışılır ve kelimelerle de bir süs kazanırsa.
μεγάλη γάρ ἐστι δύναμις ἡ ἐπιχειρητικὴ καὶ πιθανολογική, καὶ μάλιστʼ εἰ τύχοι γυμνασίας ἐπιπλέον καί τινα καὶ εὐπρέπειαν ἀπὸ τῶν ὀνομάτων προσλάβοι.
1.8.8 Zaten genel olarak her yeti, terbiyesiz ve zayıf kişilerin eline geçince onları gurura sürükleme ve şişirme bakımından tehlikelidir.
ὅτι καὶ ἐν τῷ καθόλου πᾶσα δύναμις ἐπισφαλὴς τοῖς ἀπαιδεύτοις καὶ ἀσθενέσι προσγενομένη πρὸς τὸ ἐπᾶραι καὶ χαυνῶσαι ἐπʼ αὐτῇ.
1.8.9Bu işlerde sivrilen bir genci, ona ek olmaması gerektiğine, aksine onları kendisine eklemesi gerektiğine artık hangi yolla ikna edebilirsin?
ποίᾳ γὰρ ἄν τις ἔτι μηχανῇ πείσαι τὸν νέον τὸν ἐν τούτοις διαφέροντα, ὅτι οὐ δεῖ προσθήκην αὐτὸν ἐκείνων γενέσθαι, ἀλλʼ ἐκεῖνα αὐτῷ προσθεῖναι;
1.8.10 Bütün bu sözleri ayakları altına alıp burnu havada, şişinerek dolaşmaz mı; biri onu uyarıp neyi kaybettiğini, nereye saptığını hatırlatmaya kalkınca buna tahammül bile etmez.
οὐχὶ δὲ πάντας τοὺς λόγους τούτους καταπατήσας ἐπηρμένος ἡμῖν καὶ πεφυσημένος περιπατεῖ μηδʼ ἀνεχόμενος, ἄν τις ἅπτηται [τι] αὐτοῦ ὑπομιμνῄσκων, τίνος ἀπολελειμμένος ποῦ ἀποκέκλικεν;
1.8.11"Peki Platon filozof değil miydi?" Hippokrates hekim değil miydi? Ama görüyorsun Hippokrates nasıl güzel anlatıyor. Peki Hippokrates hekim olduğu için mi böyle anlatıyor?
τί οὖν; Πλάτων φιλόσοφος οὐκ ἦν; — Ἱπποκράτης γὰρ ἰατρὸς οὐκ ἦν; ἀλλʼ ὁρᾷς πῶς φράζει Ἱπποκράτης. μή τι οὖν Ἱπποκράτης οὕτω φράζει, καθὸ ἰατρός ἐστιν;
1.8.12 Neden öyleyse aynı insanlarda tesadüfen bir araya gelmiş şeyleri birbirine karıştırıyorsun?
τί οὖν μιγνύεις πράγματα ἄλλως ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἀνθρώπων συνδραμόντα;
1.8.13 Platon yakışıklı ve güçlü idiyse, bir filozof hem yakışıklı hem filozof olduğu için, sanki felsefe için zorunluymuş gibi, oturup yakışıklı ve güçlü olmak için mi uğraşmam gerekirdi?
εἰ δὲ καλὸς ἦν Πλάτων καὶ ἰσχυρός, ἔδει κἀμὲ καθήμενον ἐκπονεῖν, ἵνα καλὸς γένωμαι ἢ ἵνα ἰσχυρός, ὡς τοῦτο ἀναγκαῖον πρὸς φιλοσοφίαν, ἐπεί τις φιλόσοφος ἅμα καὶ καλὸς ἦν καὶ φιλόσοφος;
1.8.14 İnsanların neyle filozof olduğunu, hangi özelliklerin onlarda başka sebeple bulunduğunu fark edip ayırt etmek istemez misin? Haydi, ben filozofsam sizin de topal olmanız mı gerekir? Peki ne yani?
οὐ θέλεις αἰσθάνεσθαι καὶ διακρῖναι κατὰ τί οἱ ἄνθρωποι γίνονται φιλόσοφοι καὶ τίνα ἄλλως αὐτοῖς πάρεστιν; ἄγε εἰ δʼ ἐγὼ φιλόσοφος ἤμην, ἔδει ὑμᾶς καὶ χωλοὺς γενέσθαι; τί οὖν;
1.8.15 Bu yetileri ortadan mı kaldırıyorum? Asla; görme yetisini de kaldırmıyorum.
αἴρω τὰς δυνάμεις ταύτας; μὴ γένοιτο· οὐδὲ γὰρ τὴν ὁρατικήν.
1.8.16 Yine de bana insanın iyisinin ne olduğunu sorarsan, sana belli bir nitelikteki prohairesisten başka bir şey söyleyemem.
ὅμως δʼ, ἄν μου πυνθάνῃ τί ἐστιν ἀγαθὸν τοῦ ἀνθρώπου, οὐκ ἔχω σοι ἄλλο εἰπεῖν ἢ ὅτι ποιὰ προαίρεσις [φαντασιῶν].
1.9.19. Bölüm: Tanrıyla Akraba Olmamızdan Sonrası Nasıl Çıkarılır?
Filozofların tanrı ile insanların akrabalığı hakkında söyledikleri doğruysa, insanlara Sokrates'in yaptığını yapmaktan başka ne kalır? O, nereli olduğunu soranlara hiçbir zaman "Atinalıyım" ya da "Korinthosluyum" demezdi, "Dünyalıyım" derdi.
εἰ ταῦτά ἐστιν ἀληθῆ τὰ περὶ τῆς συγγενείας τοῦ θεοῦ καὶ ἀνθρώπων λεγόμενα ὑπὸ τῶν φιλοσόφων, τί ἄλλο ἀπολείπεται τοῖς ἀνθρώποις ἢ τὸ τοῦ Σωκράτους, μηδέποτε πρὸς τὸν πυθόμενον ποδαπός ἐστιν εἰπεῖν ὅτι Ἀθηναῖος ἢ Κορίνθιος, ἀλλʼ ὅτι κόσμιος;
1.9.2 Neden kendine Atinalı diyorsun da, yalnızca doğunca zavallı bedeninin atıldığı o köşedenim demiyorsun?
διὰ τί γὰρ λέγεις Ἀθηναῖον εἶναι σεαυτόν, οὐχὶ δʼ ἐξ ἐκείνης μόνον τῆς γωνίας, εἰς ἣν ἐρρίφη γεννηθέν σου τὸ σωμάτιον;
1.9.3 Açıktır ki kendini, daha önemli olan ve yalnız o köşeyi değil bütün aileni, kısacası atalarının soyunun sana kadar ulaştığı yeri kuşatan şeyden hareketle Atinalı ya da Korinthoslu diye adlandırıyorsun.
ἢ δῆλον ὅτι ἀπὸ τοῦ κυριωτέρου καὶ περιέχοντος οὐ μόνον αὐτὴν ἐκείνην τὴν γωνίαν, ἀλλὰ καὶ ὅλην σου τὴν οἰκίαν καὶ ἁπλῶς ὅθεν σου τὸ γένος τῶν προγόνων εἰς σὲ κατελήλυθεν ἐντεῦθέν ποθεν καλεῖς σεαυτὸν Ἀθηναῖον καὶ Κορίνθιον;
1.9.4Öyleyse dünyanın idaresini kavrayarak izlemiş, en büyük, en önemli ve her şeyi kuşatan şeyin insanlardan ve tanrıdan oluşan bu düzen olduğunu öğrenmiş olan; tohumların ondan yalnız babama ve dedeme değil, yeryüzünde doğan ve büyüyen her şeye, özellikle de akıl sahiplerine düştüğünü,
ὁ τοίνυν τῇ διοικήσει τοῦ κόσμου παρηκολουθηκὼς καὶ μεμαθηκώς, ὅτι τὸ μέγιστον καὶ κυριώτατον καὶ περιεκτικώτατον πάντων τοῦτό ἐστι τὸ σύστημα τὸ ἐξ ἀνθρώπων καὶ θεοῦ, ἀπʼ ἐκείνου δὲ τὰ σπέρματα καταπέπτωκεν οὐκ εἰς τὸν πατέρα τὸν ἐμὸν μόνον οὐδʼ εἰς τὸν πάππον, ἀλλʼ εἰς ἅπαντα μὲν τὰ ἐπὶ γῆς γεννώμενά τε καὶ φυόμενα, προηγουμένως δʼ εἰς τὰ λογικά,
1.9.5 çünkü yalnız onların logos sayesinde tanrıyla kaynaşıp onunla birlikte yaşamak için yaratıldığını öğrenmiş olan,
ὅτι κοινωνεῖν μόνον ταῦτα πέφυκεν τῷ θεῷ τῆς συναναστροφῆς κατὰ τὸν λόγον ἐπι πεπλεγμένα,
1.9.6 neden kendisine dünyalı demesin? Neden tanrının oğlu demesin? İnsanlar arasında olup biten bir şeyden neden korksun?
διὰ τί μὴ εἴπῃ [τις] αὑτὸν κόσμιον; διὰ τί μὴ υἱὸν τοῦ θεοῦ; διὰ τί δὲ φοβηθήσεταί τι τῶν γιγνομένων ἐν ἀνθρώποις;
1.9.7Caesar'la ya da Roma'daki başka bir güçlüyle akrabalık, insanı güvenlik içinde, hor görülmeden ve hiçbir şeyden korkmadan yaşatmaya yetiyor da, tanrıyı yaratıcı, baba ve koruyucu olarak bilmek bizi acılardan ve korkulardan kurtarmayacak mı?
ἀλλὰ πρὸς μὲν τὸν Καίσαρα ἡ συγγένεια ἢ ἄλλον τινὰ τῶν μέγα δυναμένων ἐν Ῥώμῃ ἱκανὴ παρέχειν ἐν ἀσφαλείᾳ διάγοντας καὶ ἀκαταφρονήτους καὶ δεδοικότας μηδʼ ὁτιοῦν, τὸ δὲ τὸν θεὸν ποιητὴν ἔχειν καὶ πατέρα καὶ κηδεμόνα οὐκέτι ἡμᾶς ἐξαιρήσεται λυπῶν καὶ φόβων;
1.9.8 "Hiçbir şeyim yoksa ne yiyeceğim?" der. Peki köleler nasıl yapıyor, kaçaklar nasıl? Efendilerini bırakıp giderken neye güveniyorlar? Tarlalara mı, uşaklara mı, gümüş takımlara mı? Hiçbirine; yalnız kendilerine. Yine de yiyecek bulamamazlık etmiyorlar.
— καὶ πόθεν φάγω, φησίν, μηδὲν ἔχων; — καὶ πῶς οἱ δοῦλοι, πῶς οἱ δραπέται, τίνι πεποιθότες ἐκεῖνοι ἀπαλλάττονται τῶν δεσποτῶν; τοῖς ἀγροῖς. ἢ τοῖς οἰκέταις ἢ τοῖς ἀργυρώμασιν; οὐδενί, ἀλλʼ ἑαυτοῖς· καὶ ὅμως οὐκ ἐπιλείπουσιν αὐτοὺς τροφαί.
1.9.9 Filozofumuz ise yolculuğa çıkarken başkalarına güvenip yaslanacak, kendi başının çaresine bakamayacak, akılsız hayvanlardan da aşağı ve korkak mı olacak? Onların her biri kendi kendine yeter, ne kendisine uygun yiyecekten ne de tabiatına uygun geçimden yoksun kalır.
τὸν δὲ φιλόσοφον ἡμῖν δεήσει ἄλλοις θαρροῦντα καὶ ἐπαναπαυόμενον ἀποδημεῖν καὶ μὴ ἐπιμελεῖσθαι αὐτὸν αὑτοῦ καὶ τῶν θηρίων τῶν ἀλόγων εἶναι χείρονα καὶ δειλότερον, ὧν ἕκαστον αὐτὸ αὑτῷ ἀρκούμενον οὔτε τροφῆς ἀπορεῖ τῆς οἰκείας οὔτε διεξαγωγῆς τῆς καταλλήλου[ς] καὶ κατὰ φύσιν;
1.9.10Bana kalırsa yaşlı adamın burada oturup alçalmamanız ve kendiniz hakkında alçak, soysuz düşünceler beslememeniz için çabalaması gerekmezdi;
ἐγὼ μὲν οἶμαι, ὅτι ἔδει καθῆσθαι τὸν πρεσβύτερον ἐνταῦθα οὐ τοῦτο μηχανώμενον, ὅπως μὴ ταπεινοφρονήσητε μηδὲ ταπεινοὺς μηδʼ ἀγεννεῖς τινας διαλογισμοὺς διαλογιεῖσθε αὐτοὶ περὶ ἑαυτῶν,
1.9.11 asıl şunu önlemek için uğraşması gerekirdi: Tanrılarla akrabalığını fark eden, bedenin, malın ve bunlar yüzünden geçim ve yaşayış için zorunlu olan her şeyin bize takılmış zincirler olduğunu anlayan bazı gençler çıkıp bunları ağır, sıkıcı ve faydasız yükler gibi atmak ve akrabalarının yanına gitmek istemesin.
ἀλλὰ μή τινες ἐμπίπτωσιν τοιοῦτοι νέοι, οἳ ἐπιγνόντες τὴν πρὸς τοὺς θεοὺς συγγένειαν καὶ ὅτι δεσμά τινα ταῦτα προσηρτήμεθα τὸ σῶμα καὶ τὴν κτῆσιν αὐτοῦ καὶ ὅσα τούτων ἕνεκα ἀναγκαῖα ἡμῖν γίνεται εἰς οἰκονομίαν καὶ ἀναστροφὴν τὴν ἐν τῷ βίῳ, ὡς βάρη τινὰ καὶ ἀνιαρὰ καὶ ἄχρηστα ἀπορρῖψαι θέλωσιν καὶ ἀπελθεῖν πρὸς τοὺς συγγενεῖς.
1.9.12 Öğretmeniniz ve eğiticiniz, eğer gerçekten öyle biri varsa, verilmesi gereken mücadele buydu. Siz gelip şöyle demeliydiniz: "Epiktetos, artık bu bedenciğe zincirli olmaya, onu doyurup sulamaya, dinlendirip temizlemeye, sonra onun yüzünden şunun bunun gönlünü etmeye katlanamıyoruz.
καὶ τοῦτον ἔδει τὸν ἀγῶνα ἀγωνίζεσθαι τὸν διδάσκαλον ὑμῶν καὶ παιδευτήν, εἴ τις ἄρα ἦν· ὑμᾶς μὲν ἔρχεσθαι λέγοντας Ἐπίκτητε, οὐκέτι ἀνεχόμεθα μετὰ τοῦ σωματίου τούτου δεδεμένοι καὶ τοῦτο τρέφοντες καὶ ποτίζοντες καὶ ἀναπαύοντες καὶ καθαίροντες, εἶτα διʼ αὐτὸ συμπεριφερόμενοι τοῖσδε καὶ τοῖσδε.
1.9.13 Bunlar önemsiz, bizimle ilgisiz şeyler değil mi? Ölüm kötü değil mi? Tanrının akrabası değil miyiz, oradan gelmedik mi?
οὐκ ἀδιάφορα ταῦτα καὶ οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς καὶ ὁ θάνατος οὐ κακόν; καὶ συγγενεῖς τινες τοῦ θεοῦ ἐσμεν κἀκεῖθεν ἐληλύθαμεν;
1.9.14 Bizi geldiğimiz yere bırak; bizi ağırlaştıran bu zincirlerden artık çözülelim.
ἄφες ἡμᾶς ἀπελθεῖν ὅθεν ἐληλύθαμεν, ἄφες λυθῆναί ποτε τῶν δεσμῶν τούτων τῶν ἐξηρτημένων καὶ βαρούντων.
1.9.15 Burada haydutlar, hırsızlar, mahkemeler ve tiran denen kişiler var; bedencik ve malları yüzünden üzerimizde bir yetkileri olduğunu sanıyorlar. Bırak, onlara hiçbir şey üzerinde yetkileri olmadığını gösterelim."
ἐνταῦθα λῃσταὶ καὶ κλέπται καὶ δικαστήρια καὶ οἱ καλούμενοι τύραννοι δοκοῦντες ἔχειν τινὰ ἐφʼ ἡμῖν ἐξουσίαν διὰ τὸ σωμάτιον καὶ τὰ τούτου κτήματα. ἄφες δείξωμεν αὐτοῖς, ὅτι οὐδενὸς ἔχουσιν ἐξουσίαν·
1.9.16Ben de şöyle demeliyim: "İnsanlar, tanrıyı bekleyin. O işaret edip sizi bu hizmetten azat edince, o zaman ona dönersiniz. Şimdilik sizi yerleştirdiği bu yerde oturmaya katlanın.
ἐμὲ δʼ ἐν τῷδε λέγειν ὅτι ἄνθρωποι, ἐκδέξασθε τὸν θεόν. ὅταν ἐκεῖνος σημήνῃ καὶ ἀπολύσῃ ὑμᾶς ταύτης τῆς ὑπηρεσίας, τότʼ ἀπολύεσθε πρὸς αὐτόν· ἐπὶ δὲ τοῦ παρόντος ἀνάσχεσθε ἐνοικοῦντες ταύτην τὴν χώραν, εἰς ἣν ἐκεῖνος ὑμᾶς ἔταξεν.
1.9.17 Bu oturma süresi kısadır ve böyle düşünenler için kolaydır. Bedeni ve mallarını hiçe saymış olanlara hangi tiran, hangi hırsız, hangi mahkeme korkunç gelir? Kalın, akılsızca çekip gitmeyin."
ὀλίγος ἄρα χρόνος οὗτος ὁ τῆς οἰκήσεως καὶ ῥᾴδιος τοῖς οὕτω διακειμένοις. ποῖος γὰρ ἔτι τύραννος ἢ ποῖος κλέπτης ἢ ποῖα δικαστήρια φοβερὰ τοῖς οὕτως παρʼ οὐδὲν πεποιημένοις τὸ σῶμα καὶ τὰ τούτου κτήματα; μείνατε, μὴ ἀλογίστως ἀπέλθητε.
1.9.18 Eğiticiden yetenekli gençlere böyle bir şey söylenmesi gerekirdi.
τοιοῦτόν τι ἔδει γίνεσθαι παρὰ τοῦ παιδευτοῦ πρὸς τοὺς εὐφυεῖς τῶν νέων.
1.9.19Şimdi ne oluyor? Eğitici ölü, siz ölüsünüz. Bugün karnınız doyunca yarın ne yiyeceğiz diye ağlaya ağlaya oturuyorsunuz.
νῦν δὲ τί γίνεται; νεκρὸς μὲν ὁ παιδευτής, νεκροὶ δʼ ὑμεῖς. ὅταν χορτασθῆτε σήμερον, κάθησθε κλάοντες περὶ τῆς αὔριον, πόθεν φάγητε.
1.9.20 Köle, bulursan yersin; bulamazsan çıkar gidersin; kapı açık. Neden yas tutuyorsun? Gözyaşına ne gerek kaldı? Yaltaklığa ne vesile kaldı? Neden biri ötekini kıskansın? Neden çok mal sahiplerine ya da güçlü mevkilerdekilere, hele kuvvetli ve öfkeliyseler, hayran olsun?
ἀνδράποδον, ἂν σχῇς, ἕξεις· ἂν μὴ σχῇς, ἐξελεύσῃ· ἤνοικται ἡ θύρα. τί πενθεῖς; ποῦ ἔτι τόπος δακρύοις; τίς ἔτι κολακείας ἀφορμή; διὰ τί ἄλλος ἄλλῳ φθονήσει; διὰ τί πολλὰ κεκτημένους θαυμάσει ἢ τοὺς ἐν δυνάμει τεταγμένους, μάλιστʼ ἂν καὶ ἰσχυροὶ ὦσιν καὶ ὀργίλοι;
1.9.21 Bize ne yapacaklar? Yapabileceklerine aldırmayacağız, önemsediklerimizi ise yapamazlar. Böyle düşünen birine artık kim hükmedebilir?
τί γὰρ ἡμῖν ποιήσουσιν; ἃ δύνανται ποιῆσαι, τούτων οὐκ ἐπιστρεψόμεθα· ὧν ἡμῖν μέλει, ταῦτα οὐ δύνανται. τίς οὖν ἔτι ἄρξει τοῦ οὕτως διακειμένου;
1.9.22Sokrates bu konularda nasıldı? Tanrıların akrabası olduğuna inanmış birinin nasıl olması gerekiyorsa öyle.
πῶς Σωκράτης εἶχεν πρὸς ταῦτα; πῶς γὰρ ἄλλως ἢ ὡς ἔδει τὸν πεπεισμένον ὅτι ἐστὶ τῶν θεῶν συγγενής;
1.9.23 "Bana" der, "şimdi 'Seni şu şartla salıveriyoruz: Bugüne dek yaptığın konuşmaları artık yapmayacak, ne gençlerimizi ne yaşlılarımızı rahatsız edeceksin' derseniz,
ἄν μοι λέγητε, φησίν, νῦν ὅτι ἀφίεμέν σε ἐπὶ τούτοις, ὅπως μηκέτι διαλέξῃ τούτους τοὺς λόγους οὓς μέχρι νῦν διελέγου μηδὲ παρενοχλήσεις ἡμῶν τοῖς νέοις μηδὲ τοῖς γέρουσιν,
1.9.24 şöyle cevap veririm: Gülünçsünüz; komutanınız beni bir yere yerleştirseydi orayı korumam, oradan ayrılmaktansa bin kez ölmeyi seçmem gerektiğini söylüyorsunuz; ama tanrı beni bir yere ve yaşayışa atamışsa, onu bırakmamız gerektiğini söylüyorsunuz."
ἀποκρινοῦμαι ὅτι γελοῖοί ἐστε, οἵτινες ἀξιοῦτε, εἰ μέν με ὁ στρατηγὸς ὁ ὑμέτερος ἔταξεν εἴς τινα τάξιν, ὅτι ἔδει με τηρεῖν αὐτὴν καὶ φυλάττειν καὶ μυριάκις πρότερον αἱρεῖσθαι ἀποθνῄσκειν ἢ ἐγκαταλιπεῖν αὐτήν, εἰ δʼ ὁ θεὸς ἔν τινι χώρᾳ καὶ ἀναστροφῇ κατατέταχεν, ταύτην δʼ ἐγκαταλιπεῖν δεῖ ἡμᾶς.
1.9.25 İşte gerçekten tanrıların akrabası olan insan budur.
τοῦτʼ ἔστιν ἄνθρωπος ταῖς ἀληθείαις συγγενὴς τῶν θεῶν.
1.9.26 Biz ise kendimizi mide, bağırsak, cinsel organ sayıyoruz; çünkü korkuyor, arzu ediyoruz; bunlarda bize yardım edebileceklere yaltaklanıyor, onlardan korkuyoruz.
ἡμεῖς οὖν ὡς κοιλίαι, ὡς ἔντερα, ὡς αἰδοῖα, οὕτω περὶ αὑτῶν διανοούμεθα, ὅτι φοβούμεθα, ὅτι ἐπιθυμοῦμεν· τοὺς εἰς ταῦτα συνεργεῖν δυναμένους κολακεύομεν, τοὺς αὐτοὺς τούτους δεδοίκαμεν.
1.9.27Biri, çoğunluğa talihsiz görünen, eskiden ünlü ve zenginken sonradan her şeyini yitirip burada yaşayan bir adam için Roma'ya yazmamı rica etti.
ἐμέ τις ἠξίωκεν ὑπὲρ αὐτοῦ γράψαι εἰς τὴν Ῥώμην ὡς ἐδόκει τοῖς πολλοῖς ἠτυχηκὼς καὶ πρότερον μὲν ἐπιφανὴς ὢν καὶ πλούσιος, ὕστερον δʼ ἐκπεπτωκὼς ἁπάντων καὶ διάγων ἐνταῦθα.
1.9.28 Ben de onun lehine alttan alan bir mektup yazdım. Adam mektubu okuyunca bana geri verdi ve dedi ki: "Senden biraz yardım istemiştim, acınmak değil. Benim için kötü bir şey yok."
κἀγὼ ἔγραψα ὑπὲρ αὐτοῦ ταπεινῶς. ὁ δʼ ἀναγνοὺς τὴν ἐπιστολὴν ἀπέδωκέν μοι αὐτὴν καὶ ἔφη ὅτι ἐγὼ βοηθηθῆναί τι ὑπὸ σοῦ ἤθελον, οὐχὶ ἐλεηθῆναι· κακὸν δέ μοι οὐθέν ἐστιν.
1.9.29 Rufus da beni sınamak için "Efendin yüzünden başına şu şu gelecek" derdi.
οὕτως καὶ Ῥοῦφος πειράζων μʼ εἰώθει λέγειν συμβήσεταί σοι τοῦτο καὶ τοῦτο ὑπὸ τοῦ δεσπότου.
1.9.30 "İnsanlık hâli" diye cevap verince, "Peki sana bunları kendimden verebilecekken neden ondan isteyeyim ki?" derdi.
κἀμοῦ πρὸς αὐτὸν ἀποκριναμένου ὅτι ἀνθρώπινα τί οὖν ἔτι ἐκεῖνον παρακαλῶ παρὰ σοῦ αὐτὰ λαβεῖν δυνάμενος;
1.9.31 Gerçekten de insanın kendinde bulunanı başkasından alması fazlalık ve boş iştir.
τῷ γὰρ ὄντι, ὃ ἐξ αὑτοῦ τις ἔχει, περισσὸς καὶ μάταιος παρʼ ἄλλου λαμβάνων.
1.9.32 Yüce gönüllülüğü ve soyluluğu kendimden alabilecekken senden tarla, para ya da makam mı alayım? Asla. Kendi mallarımdan bu kadar habersiz olmayacağım.
ἐγὼ οὖν ἔχων ἐξ ἐμαυτοῦ λαβεῖν τὸ μεγαλόψυχον καὶ γενναῖον, ἀγρὸν παρὰ σοῦ λάβω καὶ ἀργύριον ἢ ἀρχήν τινα; μὴ γένοιτο. οὐχ οὕτως ἀναίσθητος ἔσομαι τῶν ἐμῶν κτημάτων.
1.9.33 Ama biri korkak ve alçaksa, onun için bir ölü için yazar gibi mektuplar yazmaktan başka ne yapılabilir? "Falancanın cesedini ve bir kap kanını bize bağışla."
ἀλλʼ ὅταν τις ᾖ δειλὸς καὶ ταπεινός, ὑπὲρ τούτου τί ἄλλο ἢ ἀνάγκη γράφειν ἐπιστολὰς ὡς ὑπὲρ νεκροῦ τὸ πτῶμα ἡμῖν χάρισαι τοῦ δεῖνος καὶ ξέστην αἱματίου;
1.9.34 Çünkü böyle biri gerçekten bir cesetten ve bir kap kandan ibarettir, daha fazlası değil. Daha fazlası olsaydı, kimsenin başkası yüzünden bahtsız olmadığını hissederdi.
τῷ γὰρ ὄντι πτῶμα ὁ τοιοῦτός ἐστι καὶ ξέστης αἱματίου, πλέον δʼ οὐδέν. εἰ δʼ ἦν πλέον τι, ᾐσθάνετʼ ἄν, ὅτι ἄλλος διʼ ἄλλον οὐ δυστυχεῖ.
1.10.110. Bölüm: Roma'da Makam Peşinde Koşanlara
Kendi işimize, Roma'daki yaşlıların peşinde koştukları şeylere gösterdikleri kadar sıkı sarılsaydık, belki biz de bir şey başarırdık.
εἰ οὕτως σφοδρῶς συνετετά[γ]μεθα περὶ τὸ ἔργον τὸ ἑαυτῶν ὡς οἱ ἐν Ῥώμῃ γέροντες περὶ ἃ ἐσπουδάκασιν, τάχα ἄν τι ἠνύομεν καὶ αὐτοί.
1.10.2 Benden yaşlı, şimdi Roma'da tahıl işlerinin başında olan birini tanıyorum. Sürgünden dönerken buradan geçtiğinde, önceki hayatını yererek ve gelecek için söz vererek bana neler söylemişti: Roma'ya varınca geri kalan ömrünü sükûn ve dinginlik içinde geçirmekten başka bir şey için çabalamayacakmış. "Zaten ne kadar ömrüm kaldı ki?" diyordu.
οἶδα ἐγὼ πρεσβύτερον ἄνθρωπον ἐμοῦ τὸν νῦν ἐπὶ τοῦ σίτου ὄντα ἐν Ῥώμῃ, ὅτε ταύτῃ παρῆγεν ἀπὸ τῆς φυγῆς ἀναστρέφων, οἷα εἶπέν μοι, κατατρέχων τοῦ προτέρου ἑαυτοῦ βίου καὶ περὶ τῶν ἑξῆς ἐπαγγελλόμενος, ὅτι ἄλλο οὐδὲν ἀναβὰς σπουδάσει ἢ ἐν ἡσυχίᾳ καὶ ἀταραξίᾳ διεξαγαγεῖν τὸ λοιπὸν τοῦ βίου· πόσον γὰρ ἔτι ἐστὶν ἐμοὶ τὸ λοιπόν;
1.10.3 Ben de ona "Yapmazsın" dedim, "Roma'nın kokusunu alır almaz bunların hepsini unutursun. Saraya bir geçit bulunursa da sevine sevine, tanrıya şükrederek içeri dalarsın."
— κἀγὼ ἔλεγον αὐτῷ ὅτι οὐ ποιήσεις, ἀλλʼ ὀσφρανθεὶς μόνον τῆς Ῥώμης ἁπάντων τούτων ἐπιλήσῃ. ἂν δὲ καὶ εἰς αὐλὴν πάροδός τις δίδωται, ὅτι χαίρων καὶ τῷ θεῷ εὐχαριστῶν ὤσεται.
1.10.4 "Epiktetos" dedi, "ayağımın birini saraya attığımı görürsen, benim hakkımda ne istersen düşün."
— ἄν μʼ εὕρῃς, ἔφη, Ἐπίκτητε, τὸν ἕτερον πόδα εἰς τὴν αὐλὴν τιθέντα, ὃ βούλει ὑπολάμβανε.
1.10.5 Peki ne yaptı? Roma'ya varmadan Caesar'dan mektup geldi; alır almaz bunların hepsini unuttu, o günden sonra da birbiri ardınca yeni işler yığdı üstüne.
νῦν οὖν τί ἐποίησεν; πρὶν ἐλθεῖν εἰς τὴν Ῥώμην, ἀπήντησαν αὐτῷ παρὰ Καίσαρος πινακίδες· ὁ δὲ λαβὼν πάντων ἐκείνων ἐξελάθετο καὶ λοιπὸν ἓν ἐξ ἑνὸς ἐπισεσώρευκεν.
1.10.6 Şimdi yanına gidip yol üstünde söylediklerini hatırlatmak ve "Senden ne kadar iyi kâhinmişim" demek isterdim.
ἤθελον αὐτὸν νῦν παραστὰς ὑπομνῆσαι τῶν λόγων, οὓς ἔλεγεν παρερχόμενος, καὶ εἰπεῖν ὅτι πόσῳ σοῦ ἐγὼ κομψότερος μάντις εἰμί.
1.10.7Peki ne diyorum? İnsan eylemsiz bir canlı mıdır? Asla. Ama biz neden faal değiliz?
τί οὖν; ἐγὼ λέγω, ὅτι ἄπρακτόν ἐστι τὸ ζῷον; μὴ γένοιτο. ἀλλὰ διὰ τί ἡμεῖς οὐκ ἐσμὲν πρακτικοί;
1.10.8 Önce ben: Gün ağarınca, kimi okutmam gerektiğini biraz hatırlıyorum. Sonra hemen kendi kendime diyorum ki: "Falancanın nasıl okuduğu bana ne? Önce uyuyayım."
εὐθὺς ἐγὼ πρῶτος, ὅταν ἡμέρα γένηται, μικρὰ ὑπομιμνῄσκομαι, τίνα ἐπαναγνῶναί με δεῖ. εἶτα εὐθὺς ἐμαυτῷ· τί δέ μοι καὶ μέλει πῶς ὁ δεῖνα ἀναγνῷ; πρῶτόν ἐστιν, ἵνα ἐγὼ κοιμηθῶ.
1.10.9 Oysa onların işleri bizimkine nasıl benzer? Ne yaptıklarına dikkat ederseniz fark edersiniz. Bütün gün oy vermekten, tartışmaktan, tahıl, toprak parçası ve bunun gibi kazançlar hakkında danışmaktan başka ne yaparlar?
καίτοι τί ὅμοια τὰ ἐκείνων πράγματα τοῖς ἡμετέροις; ἂν ἐπιστῆτε, τί ἐκεῖνοι ποιοῦσιν, αἰσθήσεσθε. τί γὰρ ἄλλο ἢ ὅλην τὴν ἡμέραν ψηφίζουσιν, συζητοῦσι, συμβουλεύουσι περὶ σιταρίου, περὶ ἀγριδίου, περί τινων προκοπῶν τοιούτων;
1.10.10 Birinden bir dilekçe alıp "Tahıl ihraç etmeme izin vermenizi rica ederim" diye okumak ile, "Dünyanın idaresinin ne olduğunu, akıl sahibi canlının onda ne gibi bir yeri olduğunu Khrysippos'tan incelemeni rica ederim; kim olduğunu, senin iyinin ve kötünün ne olduğunu da incele" demek aynı şey midir?
ὅμοιον οὖν ἐστιν ἐντευξίδιον παρά τινος λαβόντα ἀναγιγνώσκειν παρακαλῶ σε ἐπιτρέψαι μοι σιτάριον ἐξαγαγεῖν ἢ παρακαλῶ σε παρὰ Χρυσίππου ἐπισκέψασθαι τίς ἐστιν ἡ τοῦ κόσμου διοίκησις καὶ ποίαν τινὰ χώραν ἐν αὐτῷ ἔχει τὸ λογικὸν ζῷον· ἐπίσκεψαι δὲ καὶ τίς εἶ σὺ καὶ ποῖόν τι σοῦ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν;
1.10.11 Bunlar onlara benziyor mu? Aynı gayreti mi gerektiriyor? Bunları da onları da ihmal etmek aynı ölçüde ayıp mı?
ταῦτα ἐκείνοις ὅμοιά ἐστιν; ἀλλʼ ὁμοίας σπουδῆς χρείαν ἔχοντα; ἀλλʼ ὡσαύτως ἀμελεῖν αἰσχρὸν τούτων κἀκείνων;
1.10.12Ne oldu peki? Yalnız biz mi gevşiyor ve uyukluyoruz? Hayır; sizler, gençler, bizden çok önce.
τί οὖν; ἡμεῖς μόνοι ῥᾳθυμοῦμεν καὶ νυστάζομεν; οὔ· ἀλλὰ πολὺ πρότερον ὑμεῖς οἱ νέοι.
1.10.13 Çünkü biz yaşlılar da oynayan gençleri görünce onlarla oynamaya heveslenir. Sizi uyanık ve hevesli görsem, ben de sizinle birlikte çalışmaya çok daha fazla hevesleneceğim.
ἐπεί τοι καὶ ἡμεῖς οἱ γέροντες, ὅταν παίζοντας ὁρῶμεν νέους, συμπροθυμούμεθα καὶ αὐτοὶ συμπαίζειν. πολὺ δὲ πλέον, εἰ ἑώρων διεγηγερμένους καὶ συμπροθυμουμένους, προεθυμούμην ἂν συσπουδάζειν καὶ αὐτός.
1.11.111. Bölüm: Aile Sevgisi Üzerine
Yöneticilerden biri yanına gelince ona bazı ayrıntıları sordu, çocuğu ve karısı olup olmadığını da öğrenmek istedi.
ἀφικομένου δέ τινος πρὸς αὐτὸν τῶν ἐν τέλει πυθόμενος παρʼ αὐτοῦ τὰ ἐπὶ μέρους ἠρώτησεν, εἰ καὶ τέκνα εἴη αὐτῷ καὶ γυνή.
1.11.2 Adam evet deyince, "Peki bu durum sende nasıl?" diye sordu. "Sefilce" dedi.
τοῦ δʼ ὁμολογήσαντος προσεπύθετο· πῶς τι οὖν χρῇ τῷ πράγματι; — ἀθλίως, ἔφη.
1.11.3 "Nasıl yani? İnsanlar sefil olmak için değil, mesut olmak için evlenip çocuk yapar."
— καὶ ὅς· τίνα τρόπον; οὐ γὰρ δὴ τούτου γʼ ἕνεκα γαμοῦσιν ἄνθρωποι καὶ παιδοποιοῦνται, ὅπως ἄθλιοι ὦσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ὅπως εὐδαίμονες.
1.11.4 "Ama ben" dedi, "çocuklarım konusunda o kadar sefilim ki, geçenlerde küçük kızım hastalanıp tehlikede görününce yanında durmaya dayanamadım, kaçıp gittim; biri gelip iyileştiğini haber verene kadar da dönmedim."
— ἀλλʼ ἐγώ, ἔφη, οὕτως ἀθλίως ἔχω περὶ τὰ παιδάρια, ὥστε πρῴην νοσοῦντός μου τοῦ θυγατρίου καὶ δόξαντος κινδυνεύειν οὐχ ὑπέμεινα οὐδὲ παρεῖναι αὐτῷ νοσοῦντι, φυγὼν δʼ ᾠχόμην, μέχρις οὗ προσήγγειλέ τις μοι ὅτι ἔχει καλῶς.
1.11.5 "Peki bunu doğru yaptığını düşünüyor musun?" "Tabiî olanı yaptım" dedi. "Sen beni bunun tabiî olduğuna ikna et, ben de seni tabiata uygun olan her şeyin doğru olduğuna ikna edeyim."
— τί οὖν; ὀρθῶς φαίνει σαυτῷ ταῦτα πεποιηκέναι; — φυσικῶς, ἔφη. — ἀλλὰ μὴν τοῦτό με πεῖσον, ἔφη, σύ, διότι φυσικῶς, καὶ ἐγώ σε πείσω, ὅτι πᾶν τὸ κατὰ φύσιν γινόμενον ὀρθῶς γίνεται.
1.11.6 "Hepimiz" dedi, "ya da çoğumuz babalar böyle hissederiz." "Bunun olduğunu ben de inkâr etmiyorum" dedi, "tartıştığımız şey doğru olup olmadığıdır.
— τοῦτο, ἔφη, πάντες ἢ οἵ γε πλεῖστοι πατέρες πάσχομεν. — οὐδʼ ἐγώ σοι ἀντιλέγω, ἔφη, ὅτι οὐ γίνεται, τὸ δʼ ἀμφισβητούμενον ἡμῖν ἐκεῖνό ἐστιν, εἰ ὀρθῶς.
1.11.7 Yoksa bu gerekçeyle urların da beden için iyi olduğunu, çünkü çıktıklarını, hata etmenin de tabiata uygun olduğunu, çünkü hemen hemen hepimizin ya da çoğumuzun hata ettiğini söylememiz gerekir.
ἐπεὶ τούτου γʼ ἕνεκα καὶ τὰ φύματα δεῖ λέγειν ἐπʼ ἀγαθῷ γίνεσθαι τοῦ σώματος, ὅτι γίνεται, καὶ ἁπλῶς τὸ ἁμαρτάνειν εἶναι κατὰ φύσιν, ὅτι πάντες σχεδὸν ἢ οἵ γε πλεῖστοι ἁμαρτάνομεν.
1.11.8 Öyleyse sen bana nasıl tabiata uygun olduğunu göster." "Gösteremem" dedi, "sen bana nasıl tabiata uygun ve doğru olmadığını göster."
δεῖξον οὖν μοι σύ, πῶς κατὰ φύσιν ἐστίν. — οὐ δύναμαι, ἔφη· ἀλλὰ σύ μοι μᾶλλον δεῖξον, πῶς οὐκ ἔστι κατὰ φύσιν οὐδʼ ὀρθῶς γίνεται.
1.11.9O da şöyle dedi: "Ak ve kara hakkında araştırma yapsaydık onları ayırt etmek için neyi ölçüt olarak çağırırdık?" "Görmeyi" dedi. "Sıcak ve soğuk, sert ve yumuşak hakkında olsaydı?" "Dokunmayı."
— καὶ ὅς· ἀλλʼ εἰ ἐζητοῦμεν, ἔφη, περὶ λευκῶν καὶ μελάνων, ποῖον ἂν κριτήριον παρεκαλοῦμεν πρὸς διάγνωσιν αὐτῶν; — τὴν ὅρασιν, ἔφη. — τί δʼ εἰ περὶ θερμῶν καὶ ψυχρῶν καὶ σκληρῶν καὶ μαλακῶν, ποῖόν τι; — τὴν ἁφήν. —
1.11.10 "Öyleyse tabiata uygun olan ve doğru ya da yanlış yapılan şeyleri tartıştığımıza göre, neyi ölçüt alalım?"
οὐκοῦν, ἐπειδὴ περὶ τῶν κατὰ φύσιν καὶ τῶν ὀρθῶς ἢ οὐκ ὀρθῶς γινομένων ἀμφισβητοῦμεν, ποῖον θέλεις κριτήριον παραλάβωμεν;
1.11.11 "Bilmiyorum" dedi. "Renklerin, kokuların, tatların ölçütünü bilmemek belki büyük bir zarar değildir; ama iyinin, kötünün, tabiata uygun ve aykırının ölçütünü bilmemek insan için küçük bir zarar mı sence?"
— οὐκ οἶδʼ, ἔφη. — καὶ μὴν τὸ μὲν τῶν χρωμάτων καὶ ὀσμῶν, ἔτι δὲ χυλῶν κριτήριον ἀγνοεῖν τυχὸν οὐ μεγάλη ζημία, τὸ δὲ τῶν ἀγαθῶν καὶ τῶν κακῶν καὶ τῶν κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν τῷ ἀνθρώπῳ δοκεῖ σοι μικρὰ ζημία εἶναι τῷ ἀγνοοῦντι;
1.11.12 "Hem de en büyüğü." "Söyle bana, bazılarına güzel ve uygun görünen her şey doğru olarak mı görünür? Yahudilerin, Suriyelilerin, Mısırlıların, Romalıların yiyecek hakkındaki kanaatlerinin hepsi aynı anda doğru olabilir mi?"
— ἡ μεγίστη μὲν οὖν. — φέρε, εἰπέ μοι, πάντα ἃ δοκεῖ τισιν εἶναι καλὰ καὶ προσήκοντα, ὀρθῶς δοκεῖ; καὶ νῦν Ἰουδαίοις καὶ Σύροις καὶ Αἰγυπτίοις καὶ Ῥωμαίοις οἷόν τε πάντα τὰ δοκοῦντα περὶ τροφῆς ὀρθῶς δοκεῖν;
1.11.13 "Nasıl olabilir?" "Bence Mısırlılarınki doğruysa başkalarınınki zorunlu olarak yanlıştır; Yahudilerinki iyiyse başkalarınınki iyi değildir."
— καὶ πῶς οἷόν τε; — ἀλλʼ οἶμαι πᾶσα ἀνάγκη, εἰ ὀρθά ἐστι τὰ Αἰγυπτίων, μὴ ὀρθὰ εἶναι τὰ τῶν ἄλλων, εἰ καλῶς ἔχει τὰ Ἰουδαίων, μὴ καλῶς ἔχειν τὰ τῶν ἄλλων.
1.11.14 "Elbette." "Bilgisizliğin olduğu yerde cehalet ve zorunlu şeylerde terbiyesizlik de vardır."
— πῶς γὰρ οὔ; — ὅπου δʼ ἄγνοια, ἐκεῖ καὶ ἀμαθία καὶ ἡ περὶ τὰ ἀναγκαῖα ἀπαιδευσία.
1.11.15 Adam bunu kabul etti. "Öyleyse sen" dedi, "bunu fark ettiğine göre bundan sonra başka hiçbir şeye gayret etmeyecek, zihnini başka şeye vermeyeceksin: Tabiata uygun olanın ölçütünü iyice öğrenip onu kullanarak cüzî durumların her birine karar vermeye çalışacaksın.
— συνεχώρει. — σὺ οὖν, ἔφη, τούτων αἰσθόμενος οὐδὲν ἄλλο τοῦ λοιποῦ σπουδάσεις οὐδὲ πρὸς ἄλλῳ τινὶ τὴν γνώμην. ἕξεις ἢ ὅπως τὸ κριτήριον τῶν κατὰ φύσιν καταμαθὼν τούτῳ προσχρώμενος διακρινεῖς τῶν ἐπὶ μέρους ἕκαστον.
1.11.16 Şu an için sana istediğin konuda yardım edebileceğim kadarı şudur.
ἐπὶ δὲ τοῦ παρόντος τὰ τοσαῦτα ἔχω σοι πρὸς ὃ βούλει βοηθῆσαι.
1.11.17Aile sevgisi sana tabiata uygun ve güzel görünüyor mu?" "Elbette." "Peki aile sevgisi tabiata uygun ve güzel de, akla uygunluk güzel değil mi?"
τὸ φιλόστοργον δοκεῖ σοι κατὰ φύσιν τʼ εἶναι καὶ καλόν; — πῶς γὰρ οὔ; — τί δέ; τὸ μὲν φιλόστοργον κατὰ φύσιν τʼ ἐστὶ καὶ καλόν, τὸ δʼ εὐλόγιστον οὐ καλόν;
1.11.18 "Asla." "Akla uygunluk aile sevgisiyle çatışır mı?" "Bana öyle gelmiyor." "Çatışsaydı, çatışanlardan biri tabiata uygunsa öteki aykırı olurdu; öyle değil mi?" "Öyle" dedi.
— οὐδαμῶς. — μὴ τοίνυν μάχην ἔχει τῷ φιλοστόργῳ τὸ εὐλόγιστον; — οὐ δοκεῖ μοι. — εἰ δὲ μή, τῶν μαχομένων ἀνάγκη θατέρου κατὰ φύσιν ὄντος θάτερον εἶναι παρὰ φύσιν; ἢ γὰρ οὔ; — οὕτως, ἔφη.
1.11.19 "Öyleyse hem sevgiye hem akla uygun bulduğumuz şeyin doğru ve güzel olduğunu güvenle söyleyebiliriz?"
— οὐκοῦν ὅ τι ἂν εὑρίσκωμεν ὁμοῦ μὲν φιλόστοργον ὁμοῦ δʼ εὐλόγιστον, τοῦτο θαρροῦντες ἀποφαινόμεθα ὀρθόν τε εἶναι καὶ καλόν;
1.11.20 "Olsun" dedi. "Peki hasta çocuğu bırakıp gitmenin akla uygun olmadığına itiraz etmezsin sanırım. Geriye sevgiye uygun olup olmadığına bakmak kalıyor." "Bakalım."
— ἔστω, ἔφη. — τί οὖν; ἀφεῖναι νοσοῦν τὸ παιδίον καὶ ἀφέντα ἀπελθεῖν ὅτι μὲν οὐκ εὐλόγιστον οὐκ οἶμαί σʼ ἀντερεῖν. ὑπολείπεται δʼ ἡμᾶς σκοπεῖν εἰ φιλόστοργον. — σκοπῶμεν δή. —
1.11.21 "Çocuğa sevgi beslediğin için onu bırakıp kaçmakla doğru mu yaptın? Annesi çocuğu sevmiyor mu?" "Seviyor elbette."
ἆρʼ οὖν σὺ μὲν ἐπειδὴ φιλοστόργως διέκεισο πρὸς τὸ παιδίον, ὀρθῶς ἐποίεις φεύγων καὶ ἀπολείπων αὐτό; ἡ μήτηρ δʼ οὐ φιλοστοργεῖ τὸ παιδίον; — Φιλοστοργεῖ μὲν οὖν.
1.11.22 "Annesinin de onu bırakması gerekir miydi?" "Gerekmezdi." "Ya sütanne? Sevmiyor mu?" "Seviyor" dedi. "Onun da bırakması gerekir miydi?" "Asla." "Ya lala? Sevmiyor mu?"
— οὐκοῦν ἔδει καὶ τὴν μητέρα ἀφεῖναι αὐτὸ ἢ οὐκ ἔδει; — οὐκ ἔδει. — τί δʼ ἡ τιτθή; στέργει αὐτό; — στέργει, ἔφη. — ἔδει οὖν κἀκείνην ἀφεῖναι αὐτό; — οὐδαμῶς. — τί δʼ ὁ παιδαγωγός; οὐ στέργει αὐτό;
1.11.23 "Seviyor." "Onun da bırakıp gitmesi gerekir miydi? Böylece çocuk, sizin, ana babanın ve çevresindekilerin aşırı sevgisi yüzünden kimsesiz ve yardımsız kalacak ya da kendisini sevmeyen, umursamayan kişilerin elinde ölecekti, öyle mi?" "Asla."
— στέργει. — ἔδει οὖν κἀκεῖνον ἀφέντα ἀπελθεῖν, εἶθʼ οὕτως ἔρημον καὶ ἀβοήθητον ἀπολειφθῆναι τὸ παιδίον διὰ τὴν πολλὴν φιλοστοργίαν τῶν γονέων ὑμῶν καὶ τῶν περὶ αὐτὸ ἢ ἐν ταῖς χερσὶν τῶν οὔτε στεργόντων οὔτε κηδομένων ἀποθανεῖν; — μὴ γένοιτο.
1.11.24 "Üstelik biri, sevgisi yüzünden kendine yakıştırdığı şeyi, aynı ölçüde sevenlere yasak etmesi adaletsiz ve anlayışsızca değil midir?"
— καὶ μὴν ἐκεῖνό γε ἄνισον καὶ ἄγνωμον, ὅ τις αὑτῷ προσῆκον οἴεται διὰ τὸ φιλόστοργος εἶναι, τοῦτο τοῖς ὁμοίως φιλοστοργοῦσιν μὴ ἐφιέναι;
1.11.25 "Saçmadır." "Haydi, sen hasta olsan yakınlarının, çocuklarının ve karının seni o kadar sevmesini ister miydin ki yalnız ve kimsesiz bırakılasın?"
— ἄτοπον. — ἄγε, σὺ δʼ ἂν νοσῶν ἠβούλου φιλοστόργους οὕτως ἔχειν τοὺς προσήκοντας τούς τʼ ἄλλους καὶ αὐτὰ τὰ τέκνα καὶ τὴν γυναῖκα, ὥστʼ ἀφεθῆναι μόνος ὑπʼ αὐτῶν καὶ ἔρημος;
1.11.26 "Asla." "Kendi yakınlarınca öyle sevilmeyi diler miydin ki onların aşırı sevgisi yüzünden hastalıklarda hep yalnız bırakılasın? Yoksa bu bakımdan, mümkün olsaydı, düşmanlarınca sevilmeyi mi dilerdin ki onlar bıraksın? Böyleyse, yapılanın hiç de aile sevgisi olmadığı sonucu kalır.
— οὐδαμῶς. — εὔξαιο δʼ ἂν οὕτως στερχθῆναι ὑπὸ τῶν σαυτοῦ, ὥστε διὰ τὴν ἄγαν αὐτῶν φιλοστοργίαν ἀεὶ μόνος ἀπολείπεσθαι ἐν ταῖς νόσοις, ἢ τούτου γʼ ἕνεκα μᾶλλον ἂν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, εἰ δυνατὸν ἦν, φιλοστοργεῖσθαι ηὔχου, ὥστʼ ἀπολείπεσθαι ὑπʼ αὐτῶν; εἰ δὲ ταῦτα, ὑπολείπεται μηδαμῶς ἔτι φιλόστοργον εἶναι τὸ πραχθέν.
1.11.27Peki seni harekete geçirip çocuğu bırakmaya sevk eden hiçbir şey yok muydu? Nasıl olabilir? Bu, Roma'da birini, tuttuğu at koşarken yüzünü örtmeye iten, sonra beklenmedik biçimde at kazanınca, bayılan adamı ayıltmak için sünger gerektiren şeye benzer bir şeydi.
τί οὖν; οὐδὲν ἦν τὸ κινῆσάν σε καὶ ἐξορμῆσαν πρὸς τὸ ἀφεῖναι τὸ παιδίον; καὶ πῶς οἷόν τε; ἀλλὰ τοιοῦτόν τι ἄν, οἷον καὶ ἐν Ῥώμῃ τινὰ ἦν τὸ κινοῦν, ὥστʼ ἐγκαλύπτεσθαι τοῦ ἵππου τρέχοντος ᾧ ἐσπουδάκει, εἶτα νικήσαντός ποτε παραλόγως σπόγγων δεῆσαι αὐτῷ πρὸς τὸ ἀναληφθῆναι λιποψυχοῦντα.
1.11.28 Nedir bu peki? Ayrıntıya girmek belki şimdilik yeri değil. Ama şuna ikna olmak yeter: Filozofların söylediği sağlamsa, bunu dışarıda aramamak gerekir; bir şey yapmamızın ya da yapmamamızın, bir şey söylememizin ya da söylememezliğimizin, kabarmamızın ya da sinmemizin, bir şeyden kaçmamızın ya da peşinden koşmamızın sebebi her durumda bir ve aynıdır:
τί οὖν τοῦτό ἐστιν; τὸ μὲν ἀκριβὲς οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ τυχόν· ἐκεῖνο δʼ ἀπαρκεῖ πεισθῆναι, εἴπερ ὑγιές ἐστι τὸ ὑπὸ τῶν φιλοσόφων λεγόμενον, ὅτι οὐκ ἔξω που δεῖ ζητεῖν αὐτό, ἀλλʼ ἓν καὶ ταὐτόν ἐστιν ἐπὶ πάντων τὸ αἴτιον τοῦ ποιεῖν τι ἡμᾶς ἢ μὴ ποιεῖν, τοῦ λέγειν τινὰ ἢ μὴ λέγειν, τοῦ ἐπαίρεσθαι ἢ συστέλλεσθαι ἢ φεύγειν τινὰ ἢ διώκειν,
1.11.29 bana ve sana şimdi sebep olan şey; seni bana gelip oturup dinlemeye, beni bunları söylemeye sevk eden şey.
τοῦθʼ ὅπερ καὶ νῦν ἐμοί τε καὶ σοὶ γέγονεν αἴτιον, σοὶ μὲν τοῦ ἐλθεῖν πρὸς ἐμὲ καὶ καθῆσθαι νῦν ἀκούοντα, ἐμοὶ δὲ τοῦ λέγειν ταῦτα.
1.11.30 Nedir bu? Bize öyle gelmesinden başka bir şey mi?" "Hayır." "Bize başka türlü görünseydi, bize göründüğünden başka ne yapardık?
τί δʼ ἐστὶ τοῦτο; ἆρά γε ἄλλο ἢ ὅτι ἔδοξεν ἡμῖν; — οὐδέν. — εἰ δʼ ἄλλως ἡμῖν ἐφάνη, τί ἂν ἄλλο ἢ τὸ δόξαν ἐπράττομεν;
1.11.31 Akhilleus'un yas tutmasının sebebi de bu değil miydi? Patroklos'un ölümü değil; çünkü bir başkası arkadaşı ölünce böyle hissetmez;
οὐκ οὖν καὶ τῷ Ἀχιλλεῖ τοῦτο αἴτιον τοῦ πενθεῖν, οὐχ ὁ τοῦ Πατρόκλου θάνατος (ἄλλος γάρ τις οὐ πάσχει ταῦτα τοῦ ἑταίρου ἀποθανόντος)
1.11.32 ona öyle geldiği için. Senin de o zaman kaçman, sana öyle geldiği içindi; kalsan da yine sana öyle geldiği için kalırdın. Şimdi Roma'ya dönüyorsun, çünkü sana öyle geliyor; fikrin değişirse gitmezsin.
, ἀλλʼ ὅτι ἔδοξεν αὐτῷ. καὶ σοὶ τότε φεύγειν τοῦτο αὐτὸ ὅτι ἔδοξέν σοι· καὶ πάλιν, ἐὰν μείνῃς, ὅτι ἔδοξέν σοι. καὶ νῦν ἐν Ῥώμῃ ἀνέρχῃ, ὅτι δοκεῖ σοι· κἂν μεταδόξῃ, οὐκ ἂν ἀπελεύσῃ.
1.11.33 Kısacası ne ölüm, ne sürgün, ne acı, ne de buna benzer başka bir şey bir şeyi yapmamızın ya da yapmamamızın sebebidir; sebep görüşlerimiz ve inançlarımızdır.
καὶ ἁπλῶς οὔτε θάνατος οὔτε φυγὴ οὔτε πόνος οὔτε ἄλλο τι τῶν τοιούτων αἴτιόν ἐστι τοῦ πράττειν τι ἢ μὴ πράττειν ἡμᾶς, ἀλλʼ ὑπολήψεις καὶ δόγματα.
1.11.34 Seni buna ikna edebiliyor muyum?" "Ediyorsun" dedi. "Her durumda sebepler neyse sonuçlar da öyledir.
τοῦτό σε πείθω ἢ οὐχί; — Πεί[σ]θεις, ἔφη. — οἷα δὴ τὰ αἴτια ἐφʼ ἑκάστου, τοιαῦτα καὶ τὰ ἀποτελούμενα.
1.11.35 Öyleyse bugünden sonra doğru davranmadığımız zaman, o davranışı doğuran inancımızdan başkasını suçlamayacağız; onu bedendeki urlardan ve apselerden daha çok söküp kesmeye çalışacağız.
οὐκοῦν ὅταν μὴ ὀρθῶς τι πράττωμεν, ἀπὸ ταύτης τῆς ἡμέρας οὐδὲν ἄλλο αἰτιασόμεθα ἢ τὸ δόγμα, ἀφʼ οὗ αὐτὸ ἐπράξαμεν, κἀκεῖνο ἐξαίρειν καὶ ἐκτέμνειν πειρασόμεθα μᾶλλον ἢ τὰ φύματα καὶ τὰ ἀποστήματα ἐκ τοῦ σώματος.
1.11.36 Doğru davranışların sebebinin de aynı şey olduğunu söyleyeceğiz.
ὡσαύτως δὲ καὶ τῶν ὀρθῶς πραττομένων ταὐτὸν τοῦτο αἴτιον ἀποφανοῦμεν.
1.11.37 Artık ne uşağı, ne komşuyu, ne karıyı, ne çocukları kötülüklerimizin sebebi sayıp suçlayacağız; çünkü bize böyle görünmezse bunlara uygun davranmayacağımıza inanmış olacağız. Bize öyle görünüp görünmemesinin efendisi de dış şeyler değil, biziz."
καὶ οὔτʼ οἰκέτην ἔτι αἰτιασόμεθα οὔτε γείτονα οὔτε γυναῖκα οὔτε τέκνα ὡς αἴτιά τινων κακῶν ἡμῖν γινόμενα πεπεισμένοι ὅτι, ἂν μὴ ἡμῖν δόξῃ τοιαῦτά τινα εἶναι, οὐ πράττομεν τὰ ἀκόλουθα· τοῦ δόξαι δὲ ἢ μὴ δόξαι, ἡμεῖς κύριοι καὶ οὐ τὰ ἐκτός.
1.11.38"Öyle" dedi. "Öyleyse bugünden sonra tarlanın, kölelerin, atların ya da köpeklerin ne durumda olduğunu değil, yalnız inançlarımızı inceleyip sınayacağız." "Dilerim öyle olur" dedi.
— οὕτως, ἔφη. — ἀπὸ τῆς σήμερον τοίνυν ἡμέρας οὐδὲν ἄλλο ἐπισκοπήσομεν οὐδʼ ἐξετάσομεν, ποῖόν τι ἐστὶν ἢ πῶς ἔχει, οὔτε τὸν ἀγρὸν οὔτε τὰ ἀνδράποδα οὔτε τοὺς ἵππους ἢ κύνας, ἀλλὰ τὰ δόγματα. — εὔχομαι, ἔφη.
1.11.39 "Görüyorsun ki kendi inançlarını incelemek istiyorsan, herkesin alay ettiği şu yaratık olman gerekiyor: okul adamı.
— ὁρᾷς οὖν, ὅτι σχολαστικόν σε δεῖ γενέσθαι, τοῦτο τὸ ζῷον οὗ πάντες καταγελῶσιν, εἴπερ ἄρα θέλεις ἐπίσκεψιν τῶν σαυτοῦ δογμάτων ποιεῖσθαι.
1.11.40 Bunun bir saatte ya da bir günde olmayacağını sen de anlıyorsundur."
τοῦτο δʼ ὅτι μιᾶς ὥρας ἢ ἡμέρας οὐκ ἔστιν, ἐπινοεῖς καὶ αὐτός.
1.12.112. Bölüm: Hoşnutluk Üzerine
Tanrılar konusunda bazıları tanrısal bir varlığın bulunmadığını söyler; bazıları bulunduğunu ama tembel ve ilgisiz olduğunu, hiçbir şeye inayet göstermediğini;
περὶ θεῶν οἱ μέν τινές εἰσιν οἱ λέγοντες μηδʼ εἶναι τὸ θεῖον, οἱ δʼ εἶναι μέν, ἀργὸν δὲ καὶ ἀμελὲς καὶ μὴ προνοεῖν μηδενός·
1.12.2 üçüncüler, hem bulunduğunu hem inayet gösterdiğini, ama yalnız büyük ve göksel şeylere, yeryüzündekilerin hiçbirine değil; dördüncüler, yeryüzündekilere ve insanlara da gösterdiğini, ama yalnız genel olarak, tek tek herkese değil;
τρίτοι δʼ οἱ καὶ εἶναι καὶ προνοεῖν, ἀλλὰ τῶν μεγάλων καὶ οὐρανίων, τῶν δὲ ἐπὶ γῆς μηδενός· τέταρτοι δʼ οἱ καὶ τῶν ἐπὶ γῆς καὶ τῶν ἀνθρωπίνων, εἰς κοινὸν δὲ μόνον καὶ οὐχὶ δὲ καὶ κατʼ ἰδίαν ἑκάστου·
1.12.3 beşinciler ise, Odysseus ve Sokrates de bunlardandır, "Ben kıpırdasam senden gizli kalmam" diyenlerdir.
πέμπτοι δʼ, ὧν ἦν καὶ Ὀδυσσεὺς καὶ Σωκράτης, οἱ λέγοντες ὅτι οὐδέ σε λήθω κινύμενος.
1.12.4Bu görüşlerin her birinin sağlam olup olmadığını çok daha önce incelemek gerekir. Çünkü tanrılar yoksa, tanrıları izlemek nasıl gaye olabilir?
πολὺ πρότερον οὖν ἀναγκαῖόν ἐστι περὶ ἑκάστου τούτων ἐπεσκέφθαι, πότερα ὑγιῶς ἢ οὐχ ὑγιῶς λεγόμενόν ἐστιν. εἰ γὰρ μὴ εἰσὶν θεοί, πῶς ἐστι τέλος ἕπεσθαι θεοῖς;
1.12.5 Varlar ama hiçbir şeyle ilgilenmiyorlarsa, bu da nasıl sağlam olur?
εἰ δʼ εἰσὶν μέν, μηδενὸς δʼ ἐπιμελούμενοι, καὶ οὕτως πῶς ὑγιὲς ἔσται;
1.12.6 Var olup ilgilenseler bile onlardan insanlara, hele bana hiçbir şey ulaşmıyorsa, bu nasıl sağlam olur?
ἀλλὰ δὴ καὶ ὄντων καὶ ἐπιμελομένων εἰ μηδεμία διάδοσις εἰς ἀνθρώπους ἐστὶν ἐξ αὐτῶν καὶ νὴ Δία γε καὶ εἰς ἐμέ, πῶς ἔτι καὶ οὕτως ὑγιές ἐστιν;
1.12.7 Erdemli kişi bütün bunları inceledikten sonra, iyi vatandaşların şehrin kanununa uyduğu gibi, kendi zihnini evreni idare edene tâbi kılmıştır.
πάντα οὖν ταῦτα ὁ καλὸς καὶ ἀγαθὸς ἐπεσκεμμένος τὴν αὑτοῦ γνώμην ὑποτέταχεν τῷ διοικοῦντι τὰ ὅλα καθάπερ οἱ ἀγαθοὶ πολῖται τῷ νόμῳ τῆς πόλεως.
1.12.8 Terbiye gören kişi de şu amaçla terbiyeye gelmelidir: "Her şeyde tanrıları nasıl izleyebilirim, tanrısal idareden nasıl hoşnut olabilirim, nasıl hür olabilirim?"
ὁ δὲ παιδευόμενος ταύτην ὀφείλει τὴν ἐπιβολὴν ἔχων ἐλθεῖν ἐπὶ τὸ παιδεύεσθαι πῶς ἂν ἑποίμην ἐγὼ ἐν παντὶ τοῖς θεοῖς καὶ πῶς ἂν εὐαρεστοίην τῇ θείᾳ διοικήσει καὶ πῶς ἂν γενοίμην ἐλεύθερος;
1.12.9 Çünkü hür olan, her şey prohairesisine göre gerçekleşen ve kimsenin önleyemediği kişidir.
ἐλεύθερος γάρ ἐστιν, ᾧ γίνεται πάντα κατὰ προαίρεσιν καὶ ὃν οὐδεὶς δύναται κωλῦσαι.
1.12.10Peki hürriyet delilik midir? Asla; delilik ile hürriyet bir araya gelmez.
τί οὖν; ἀπόνοιά ἐστιν ἡ ἐλευθερία; μὴ γένοιτο. μανία γὰρ καὶ ἐλευθερία εἰς ταὐτὸν οὐκ ἔρχεται.
1.12.11 "Ama ben bana görünen her şeyin, nasıl görünürse görünsün, gerçekleşmesini istiyorum."
ἀλλʼ ἐγὼ θέλω πᾶν τὸ δοκοῦν μοι ἀποβαίνειν, κἂν ὁπωσοῦν δοκῇ.
1.12.12 Delisin, aklını kaçırmışsın. Hürriyetin güzel ve değerli bir şey olduğunu bilmiyor musun? Rastgele görünen şeylerin rastgele gerçekleşmesini istemek güzel olmak şöyle dursun, belki de en çirkin şeydir.
μαινόμενος εἶ, παραφρονεῖς. οὐκ οἶδας, ὅτι καλόν τι ἐλευθερία ἐστὶ καὶ ἀξιόλογον; τὸ δʼ ὡς ἔτυχέν με βούλεσθαι τὰ [δʼ] ὡς ἔτυχεν δόξαντα γίνεσθαι, τοῦτο κινδυνεύει οὐ μόνον οὐκ εἶναι καλόν, ἀλλὰ καὶ πάντων αἴσχιστον εἶναι.
1.12.13 Yazı konusunda ne yaparız? Dion adını canımın istediği gibi yazmak mı isterim? Hayır, nasıl yazılması gerekiyorsa öyle yazmayı istemeyi öğrenirim. Ya müzikte? Aynı şey.
πῶς γὰρ ἐπὶ γραμματικῶν ποιοῦμεν; βούλομαι γράφειν ὡς θέλω τὸ Δίωνος ὄνομα; οὔ· ἀλλὰ διδάσκομαι θέλειν, ὡς δεῖ γράφεσθαι. τί ἐπὶ μουσικῶν; ὡσαύτως.
1.12.14 Genel olarak, bir sanat ya da bilginin bulunduğu her yerde ne yaparız? Aksi hâlde, herkesin dileklerine uyduruluyorsa bir şeyi bilmenin hiç değeri kalmazdı.
τί ἐν τῷ καθόλου, ὅπου τέχνη τις ἢ ἐπιστήμη ἐστίν; εἰ δὲ μή, οὐδενὸς ἦν ἄξιον τὸ ἐπίστασθαί τι, εἰ ταῖς ἑκάστων βουλήσεσι προσηρμόζετο.
1.12.15 Yalnız burada, en büyük ve en önemli şeyde, hürriyette mi canımın istediğini dilemem serbest? Hiç de değil; terbiye görmek, her şeyi olduğu gibi dilemeyi öğrenmektir. Nasıl oluyor peki? Düzenleyenin düzenlediği gibi.
ἐνταῦθα οὖν μόνον ἐπὶ τοῦ μεγίστου καὶ κυριωτάτου, τῆς ἐλευθερίας, ὡς ἔτυχεν ἐφεῖταί μοι θέλειν; οὐδαμῶς, ἀλλὰ τὸ παιδεύεσθαι τοῦτʼ ἔστι μανθάνειν ἕκαστα οὕτω θέλειν ὡς γίνεται. πῶς δὲ γίνεται; ὡς διέταξεν αὐτὰ ὁ διατάσσων.
1.12.16 O da yazı ve kışı, verim ve kıtlığı, aretē'yi ve kötülüğü, bütün bu zıtlıkları evrenin ahengi için düzenlemiş, her birimize beden, bedenin organlarını, mal ve yoldaşlar vermiştir.
διέταξε δὲ θέρος εἶναι καὶ χειμῶνα καὶ φορὰν καὶ ἀφορίαν καὶ ἀρετὴν καὶ κακίαν καὶ πάσας τὰς τοιαύτας ἐναντιότητας ὑπὲρ συμφωνίας τῶν ὅλων ἡμῶν θʼ ἑκάστῳ σῶμα καὶ μέρη τοῦ σώματος καὶ κτῆσιν καὶ κοινωνοὺς ἔδωκεν.
1.12.17Terbiyeye bu düzeni hatırlayarak gelmek gerekir; şartları değiştirmek için değil, çünkü bu bize verilmemiştir ve daha iyi de olmaz; çevremizdeki şeyler olduğu ve tabiatları gereği bulunduğu gibi dururken kendi zihnimizi olup bitene uydurmak için.
ταύτης οὖν τῆς διατάξεως μεμνημένους ἔρχεσθαι δεῖ ἐπὶ τὸ παιδεύεσθαι, οὐχ ἵνʼ ἀλλάξωμεν τὰς ὑποθέσεις (οὔτε γὰρ δίδοται ἡμῖν οὔτʼ ἄμεινον), ἀλλʼ ἵνα οὕτως ἐχόντων τῶν περὶ ἡμᾶς ὡς ἔχει καὶ πέφυκεν αὐτοὶ τὴν γνώμην τὴν αὑτῶν συνηρμοσμένην τοῖς γινομένοις ἔχωμεν.
1.12.18 Ne yani, insanlardan kaçmak mümkün mü? Nasıl olsun? Onlarla yaşarken onları değiştirmek mümkün mü? Bunu bize kim verdi?
τί γάρ; ἐνδέχεται φυγεῖν ἀνθρώπους; καὶ πῶς οἷόν τε; ἀλλὰ συνόντας αὐτοῖς ἐκείνους ἀλλάξαι; καὶ τίς ἡμῖν δίδωσιν;
1.12.19 Öyleyse geriye ne kalıyor, onlarla ilişki için ne çare bulunur? Şöyle bir çare: Onlar kendilerine görüneni yapacaklar, biz ise yine tabiata uygun bir hâlde olacağız.
τί οὖν ἀπολείπεται ἢ τίς εὑρίσκεται μηχανὴ πρὸς τὴν χρῆσιν αὐτῶν; τοιαύτη, διʼ ἧς ἐκεῖνοι μὲν ποιήσουσι τὰ φαινόμενα αὐτοῖς, ἡμεῖς δʼ οὐδὲν ἧττον κατὰ φύσιν ἕξομεν.
1.12.20 Sen ise sabırsız ve hoşnutsuzsun; yalnızsan buna ıssızlık diyorsun, insanlar arasındaysan onlara hain ve haydut diyorsun, ana babandan, çocuklarından, kardeşlerinden, komşularından yakınıyorsun.
σὺ δʼ ἀταλαίπωρος εἶ καὶ δυσάρεστος κἂν μὲν μόνος ᾖς, ἐρημίαν καλεῖς τοῦτο, ἂν δὲ μετὰ ἀνθρώπων, ἐπιβούλους λέγεις καὶ λῃστάς, μέμφῃ δὲ καὶ γονεῖς τοὺς σεαυτοῦ καὶ τέκνα καὶ ἀδελφοὺς καὶ γείτονας.
1.12.21 Oysa yalnız kalınca buna sükûn ve hürriyet demeli, kendini tanrılara benzer saymalı; çok kişi arasında olunca buna kalabalık, gürültü, sıkıntı değil, bayram ve şenlik demeli, böylece her şeyi hoşnutlukla karşılamalısın. Peki kabul etmeyenlerin cezası nedir?
ἔδει δὲ μόνον μένοντα ἡσυχίαν καλεῖν αὐτὸ καὶ ἐλευθερίαν καὶ ὅμοιον τοῖς θεοῖς ἡγεῖσθαι αὑτόν, μετὰ πολλῶν δʼ ὄντα μὴ ὄχλον καλεῖν μηδὲ θόρυβον μηδʼ ἀηδίαν, ἀλλʼ ἑορτὴν καὶ πανήγυριν καὶ οὕτως πάντα εὐαρέστως δέχεσθαι. τίς οὖν ἡ κόλασις τοῖς οὐ προσδεχομένοις;
1.12.22 Oldukları gibi olmak. Biri yalnız olmaktan hoşnut değil mi? Issızlıkta olsun. Ana babasından hoşnut değil mi? Kötü evlat olsun ve yas tutsun. Çocuklarından hoşnut değil mi?
τὸ οὕτως ἔχειν ὡς ἔχουσιν. δυσαρεστεῖ τις τῷ μόνος εἶναι; ἔστω ἐν ἐρημίᾳ. δυσαρεστεῖ τις τοῖς γονεῦσιν; ἔστω κακὸς υἱὸς καὶ πενθείτω. δυσαρεστεῖ τοῖς τέκνοις;
1.12.23 Kötü baba olsun. "Onu zindana at." Hangi zindana? Şimdi bulunduğu yere. Çünkü orada istemeyerek bulunuyor; insanın istemeyerek bulunduğu yer de onun için zindandır. Nitekim Sokrates zindanda değildi, çünkü orada isteyerek bulunuyordu.
ἔστω κακὸς πατήρ. βάλε αὐτὸν εἰς φυλακήν. ποίαν φυλακήν; ὅπου νῦν ἐστιν. ἄκων γάρ ἐστιν· ὅπου δέ τις ἄκων ἐστίν, ἐκεῖνο φυλακὴ αὐτῷ ἐστιν. καθὸ καὶ Σωκράτης οὐκ ἦν ἐν φυλακῇ, ἑκὼν γὰρ ἦν.
1.12.24"Bacağım sakat kalacak ha?" Köle, şu bir bacakçık yüzünden dünyayı mı suçluyorsun? Onu evrene armağan etmeyecek misin? Vazgeçmeyecek misin? Verene sevinerek geri vermeyecek misin?
σκέλος οὖν μοι γενέσθαι πεπηρωμένον. ἀνδράποδον, εἶτα διʼ ἓν σκελύδριον τῷ κόσμῳ ἐγκαλεῖς; οὐκ ἐπιδώσεις αὐτὸ τοῖς ὅλοις; οὐκ ἀποστήσῃ; οὐ χαίρων παραχωρήσεις τῷ δεδωκότι;
1.12.25 Zeus'un, doğumunu eğiren Moiralar yanındayken belirleyip düzenlediği şeylere öfkelenecek, hoşnutsuz mu olacaksın?
ἀγανακτήσεις δὲ καὶ δυσαρεστήσεις τοῖς ὑπὸ τοῦ Διὸς διατεταγμένοις, ἃ ἐκεῖνος μετὰ τῶν Μοιρῶν παρουσῶν καὶ ἐπικλωθουσῶν σου τὴν γένεσιν ὥρισεν καὶ διέταξεν;
1.12.26 Evrene oranla ne kadarlık bir parça olduğunu bilmiyor musun? Bu beden bakımındandır; logos bakımından tanrılardan ne aşağı ne de küçüksün. Çünkü logosun büyüklüğü uzunlukla, yükseklikle değil, inançlarla ölçülür.
οὐκ οἶσθα[ς], ἡλίκον μέρος πρὸς τὰ ὅλα; τοῦτο δὲ κατὰ τὸ σῶμα, ὡς κατά γε τὸν λόγον οὐδὲν χείρων τῶν θεῶν οὐδὲ μικρότερος· λόγου γὰρ μέγεθος οὐ μήκει οὐδʼ ὕψει κρίνεται, ἀλλὰ δόγμασιν.
1.12.27 Öyleyse iyiyi, tanrılara eşit olduğun yerde görmek istemez misin?
οὐ θέλεις οὖν, καθʼ ἃ ἴσος εἶ τοῖς θεοῖς, ἐκεῖ που τίθεσθαι τὸ ἀγαθόν;
1.12.28"Vah bana, babam ve annem böyle." Ne yani, doğmadan önce seçip "Şu adam şu kadınla şu saatte birleşsin de ben doğayım" demen mümkün müydü?
τάλας ἐγώ, τὸν πατέρα ἔχω τοιοῦτον καὶ τὴν μητέρα. τί οὖν; ἐδίδοτό σοι προελθόντι ἐκλέξασθαι καὶ εἰπεῖν ὁ δεῖνα τῇ δεῖνι συνελθέτω τῇδε τῇ ὥρᾳ, ἵνα ἐγὼ γένωμαι;
1.12.29 Değildi. Önce ana baban var olmalıydı, sonra sen doğmalıydın. Nasıl insanlardan?
οὐκ ἐδίδοτο. ἀλλʼ ἔδει προυποστῆναί σου τοὺς γονεῖς, εἶτα οὕτως γεννηθῆναι. ἐκ ποίων τινῶν;
1.12.30 Oldukları gibi insanlardan. Peki onlar öyleyken senin için bir çare yok mu? Görme yetisinin ne için sende bulunduğunu bilmeseydin, renkler önüne getirilince gözlerini yumsan bahtsız ve sefil olurdun; her biri için yüce gönüllülüğe ve soyluluğa sahip olduğunu bilmediğin için daha da bahtsız ve sefil değil misin? Sahip olduğun yetiye uygun şeyler önüne getiriliyor,
ἐκ τοιούτων, ὁποῖοι ἦσαν. τί οὖν; τοιούτων αὐτῶν ὄντων οὐδεμία σοι δίδοται μηχανή; εἶτʼ εἰ μὲν τὴν ὁρατικὴν δύναμιν ἠγνόεις πρὸς τί κέκτησαι, δυστυχὴς ἂν ἦς καὶ ἄθλιος, εἰ κατέμυες, προσαγόντων σοι τῶν χρωμάτων· ὅτι δὲ μεγαλοψυχίαν ἔχων καὶ γενναιότητα πρὸς ἕκαστα τούτων ἀγνοεῖς, οὐ δυστυχέστερος εἶ καὶ ἀθλιώτερος; προσάγεταί σοι τὰ κατάλληλα τῇ δυνάμει ἣν ἔχεις·
1.12.31 sen ise tam açık ve görür olması gerektiği sırada ondan yüz çeviriyorsun.
σὺ δʼ αὐτὴν τότε μάλιστα ἀποστρέφεις, ὁπότε ἠνοιγμένην καὶ βλέπουσαν ἔχειν ἔδει.
1.12.32 Tanrılara, seni kendilerinin bile sana bağlı kılmadıkları şeylerin üstünde bıraktıkları, yalnız sana bağlı olanlardan sorumlu tuttukları için şükretmez misin? Ana babandan sorumlu kılmadılar,
οὐ μᾶλλον εὐχαριστεῖς τοῖς θεοῖς, ὅτι σε ἐπάνω τούτων ἀφῆκαν ὅσα μηδʼ ἐποίησαν ἐπὶ σοί, μόνον δʼ ὑπεύθυνον ἀπέφηναν τῶν ἐπὶ σοί; γονέων ἕνεκα ἀνυπεύθυνον ἀφῆκαν·
1.12.33 kardeşlerinden, bedeninden, malından, ölümden ve hayattan sorumlu kılmadılar.
ἀδελφῶν ἕνεκα ἀφῆκαν, σώματος ἕνεκα ἀφῆκαν, κτήσεως, θανάτου, ζωῆς.
1.12.34 Neyden sorumlu kıldılar? Yalnızca sana bağlı olandan: tasavvurları gerektiği gibi kullanmaktan.
τίνος οὖν ὑπεύθυνόν σε ἐποίησαν; τοῦ μόνου ὄντος ἐπὶ σοί, χρήσεως οἵας δεῖ φαντασιῶν.
1.12.35 Öyleyse neden sorumlu olmadığın şeyleri üzerine çekiyorsun? Bu, kendine dert açmaktır.
τί οὖν ἐπισπᾷς σεαυτῷ ταῦτα ὧν ἀνυπεύθυνος εἶ; τοῦτό ἐστιν ἑαυτῷ παρέχειν πράγματα.
1.13.113. Bölüm: Her Şey Tanrıların Hoşuna Gidecek Biçimde Nasıl Yapılır?
Biri, tanrıların hoşuna gidecek biçimde nasıl yemek yenebileceğini sorunca şöyle dedi: "Adil, iyi niyetli, eşit, ölçülü ve edepli biçimde yemek mümkünse, tanrıların hoşuna gidecek biçimde de yenmiş olmaz mı?
πυθομένου δέ τινος, πῶς ἔστιν ἐσθίειν ἀρεστῶς θεοῖς, Εἰ δικαίως ἔστιν, ἔφη, καὶ εὐγνωμόνως καὶ ἴσως ἐγκρατῶς καὶ κοσμίως, οὐκ ἔστι καὶ ἀρεστῶς τοῖς θεοῖς;
1.13.2 Sıcak su istediğinde köle duymazsa, duyup da ılık getirirse ya da evde bile bulunmazsa, öfkelenmemek ve patlamamak tanrıların hoşuna gitmez mi?"
ὅταν δὲ θερμὸν αἰτήσαντός σου μὴ ὑπακούσῃ ὁ παῖς ἢ ὑπακούσας χλιαρώτερον ἐνέγκῃ ἢ μηδʼ εὑρεθῇ ἐν τῇ οἰκίᾳ, τὸ μὴ χαλεπαίνειν μηδὲ ῥήγνυσθαι οὐκ ἔστιν ἀρεστὸν τοῖς θεοῖς;
1.13.3 "Böyle şeylere nasıl katlanılır?" "Köle, atası Zeus olan, senin gibi aynı tohumlardan, aynı yukarıdan inişten doğmuş kendi kardeşine katlanmayacak mısın?
— πῶς οὖν τις ἀνάσχηται τῶν τοιούτων; — ἀνδράποδον, οὐκ ἀνέξῃ τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ σαυτοῦ, ὃς ἔχει τὸν Δία πρόγονον, ὥσπερ υἱὸς ἐκ τῶν αὐτῶν σπερμάτων γέγονεν καὶ τῆς αὐτῆς ἄνωθεν καταβολῆς,
1.13.4 Böyle üstün bir mevkie atandın diye hemen kendini tiran mı yapacaksın? Ne olduğunu, kime hükmettiğini hatırlamayacak mısın? Akrabalarına, tabiatça kardeşlerine, Zeus'un soyundan gelenlere."
ἀλλʼ εἰ ἔν τινι τοιαύτῃ χώρᾳ κατετάγης ὑπερεχούσῃ, εὐθὺς τύραννον καταστήσεις σεαυτόν; οὐ μεμνήσῃ τί εἶ καὶ τίνων ἄρχεις; ὅτι συγγενῶν, ὅτι ἀδελφῶν φύσει, ὅτι τοῦ Διὸς ἀπογόνων;
1.13.5 "Ama ben onları satın aldım, onlar beni almadı." "Nereye baktığını görüyor musun? Yere, çukura, ölülerin şu sefil kanunlarına bakıyorsun; tanrıların kanunlarına bakmıyorsun."
— ἀλλʼ ὠνὴν αὐτῶν ἔχω, ἐκεῖνοι δʼ ἐμοῦ οὐκ ἔχουσιν. — ὁρᾷς ποῦ βλέπεις; ὅτι εἰς τὴν γῆν, ὅτι εἰς τὸ βάραθρον, ὅτι εἰς τοὺς ταλαιπώρους τούτους νόμους τοὺς τῶν νεκρῶν, εἰς δὲ τοὺς τῶν θεῶν οὐ βλέπεις;
1.14.114. Bölüm: Tanrısal Varlık Herkesi Görür
Biri, yaptığı her şeyin tanrı tarafından görüldüğüne nasıl ikna olunabileceğini sorunca şöyle dedi: "Her şey bir bütün oluşturuyor gibi gelmiyor mu sana?"
πυθομένου δέ τινος, πῶς ἄν τις πεισθείη, ὅτι ἕκαστον τῶν ὑπʼ αὐτοῦ πραττομένων ἐφορᾶται ὑπὸ τοῦ θεοῦ, Οὐ δοκεῖ σοι, ἔφη, ἡνῶσθαι τὰ πάντα;
1.14.2 "Geliyor" dedi. "Peki yeryüzündekilerin göktekilerle etkileşim içinde olduğu da gelmiyor mu?"
— δοκεῖ, ἔφη. — τί δέ; συμπαθεῖν τὰ ἐπίγεια τοῖς οὐρανίοις οὐ δοκεῖ σοι;
1.14.3 "Geliyor" dedi. "Yoksa tanrının buyruğuyla olur gibi bu kadar düzenli olarak, o bitkilere çiçek açın deyince nasıl çiçek açıyorlar, filizlenin deyince filizleniyorlar, meyve verin deyince veriyorlar, olgunlaştırın deyince olgunlaştırıyorlar, yine dökün, yaprak dökün, kendinize çekilip sükûnet içinde kalın ve dinlenin deyince kalıyor ve dinleniyorlar?
— δοκεῖ, ἔφη. — πόθεν γὰρ οὕτω τεταγμένως καθάπερ ἐκ προστάγματος τοῦ θεοῦ, ὅταν ἐκεῖνος εἴπῃ τοῖς φυτοῖς ἀνθεῖν, ἀνθεῖ, ὅταν εἴπῃ βλαστάνειν, βλαστάνει, ὅταν ἐκφέρειν τὸν καρπόν, ἐκφέρει, ὅταν πεπαίνειν, πεπαίνει, ὅταν πάλιν ἀποβάλλειν καὶ φυλλορροεῖν καὶ αὐτὰ εἰς αὑτὰ συνειλούμενα ἐφʼ ἡσυχίας μένειν καὶ ἀναπαύεσθαι, μένει καὶ ἀναπαύεται;
1.14.4 Ayın büyüyüp küçülmesine, güneşin yaklaşıp uzaklaşmasına göre yeryüzünde bu kadar değişim ve zıddına dönüş nereden görülüyor?
πόθεν δὲ πρὸς τὴν αὔξησιν καὶ μείωσιν τῆς σελήνης καὶ τὴν τοῦ ἡλίου πρόσοδον καὶ ἄφοδον τοσαύτη παραλλαγὴ καὶ ἐπὶ τὰ ἐναντία μεταβολὴ τῶν ἐπιγείων θεωρεῖται;
1.14.5 Bitkiler ve bedenlerimiz evrene böylece bağlı ve onunla etkileşim içindeyse, psykhē'lerimiz çok daha fazla değil mi?
ἀλλὰ τὰ φυτὰ μὲν καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα οὕτως ἐνδέδεται τοῖς ὅλοις καὶ συμπέπονθεν, αἱ ψυχαὶ δʼ αἱ ἡμέτεραι οὐ πολὺ πλέον;
1.14.6 psykhē'ler tanrının parçaları ve kopmuş kısımları olarak ona böylece bağlı ve bitişikse, tanrı onların her hareketini kendine ait ve kendisiyle bir olan bir şey olarak hissetmez mi?
ἀλλʼ αἱ ψυχαὶ μὲν οὕτως εἰσὶν ἐνδεδεμέναι καὶ συναφεῖς τῷ θεῷ ἅτε αὐτοῦ μόρια οὖσαι καὶ ἀποσπάσματα, οὐ παντὸς δʼ αὐτῶν κινήματος ἅτε οἰκείου καὶ συμφυοῦς ὁ θεὸς αἰσθάνεται;
1.14.7Sen tanrısal idareyi, tanrısal şeylerin her birini ve aynı zamanda insanî işleri düşünebiliyorsun; aynı anda binlerce şeyden his yoluyla, düşünce yoluyla etkilenip kimine onay veriyor, kimini reddediyor, kiminde yargını askıya alıyorsun;
ἀλλὰ σὺ μὲν περὶ τῆς θείας διοικήσεως καὶ περὶ ἑκάστου τῶν θείων, ὁμοῦ δὲ καὶ περὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἐνθυμεῖσθαι δύνασαι καὶ ἅμα μὲν αἰσθητικῶς ἀπὸ μυρίων πραγμάτων κινεῖσθαι, ἅμα δὲ διανοητικῶς, ἅμα δὲ συγκαταθετικῶς, τοῖς δʼ ἀνανευστικῶς ἢ ἐφεκτικῶς,
1.14.8 psykhē'nde bu kadar çok ve çeşitli şeyden gelen bunca izi saklıyor, onlardan etkilenerek ilk iz bırakanlara benzer kavramlara ulaşıyor, binlerce şeyden birbiri ardına sanatlar ve hatıralar koruyorsun.
τύπους δὲ τοσούτους ἀφʼ οὕτω πολλῶν καὶ ποικίλων πραγμάτων ἐν τῇ σαυτοῦ ψυχῇ φυλάττεις καὶ ἀπʼ αὐτῶν κινούμενος εἰς ἐπινοίας ὁμοειδεῖς ἐμπίπτεις τοῖς πρώτως τετυπωκόσι τέχνας τʼ ἄλλην ἐπʼ ἄλλῃ καὶ μνήμας ἀπὸ μυρίων πραγμάτων διασῴζεις·
1.14.9 Tanrı ise her şeyi göremez mi, her şeyin yanında bulunamaz mı, her şeyden bir şey alamaz mı?
ὁ δὲ θεὸς οὐχ οἷός τʼ ἐστὶ πάντα ἐφορᾶν καὶ πᾶσιν συμπαρεῖναι καὶ ἀπὸ πάντων τινὰ ἴσχειν διάδοσιν;
1.14.10 Güneş evrenin bu kadar büyük bir kısmını aydınlatabiliyor, karanlıkta yalnız yerin gölgesinin kapladığı küçük bir kısmı bırakıyor. Güneşi de yaratıp, evrene oranla kendisinin küçük bir parçası olan onu döndüren ise her şeyi hissedemez mi?"
ἀλλὰ φωτίζειν οἷός τʼ ἐστὶν ὁ ἥλιος τηλικοῦτον μέρος τοῦ παντός, ὀλίγον δὲ τὸ ἀφώτιστον ἀπολιπεῖν ὅσον οἷόν τʼ ἐπέχεσθαι ὑπὸ σκιᾶς, ἣν ἡ γῆ ποιεῖ· ὁ δὲ καὶ τὸν ἥλιον αὐτὸν πεποιηκὼς καὶ περιάγων μέρος ὄντʼ αὐτοῦ μικρὸν ὡς πρὸς τὸ ὅλον, οὗτος δʼ οὐ δύναται πάντων αἰσθάνεσθαι;
1.14.11"Ama ben" der, "bunların hepsini aynı anda izleyemem." "Sana Zeus'la eşit güçte olduğunu söyleyen mi var?
ἀλλʼ ἐγώ, φησίν, οὐ δύναμαι πᾶσιν ἅμα τούτοις παρακολουθεῖν. — τοῦτο δέ σοι καὶ λέγει τις, ὅτι ἴσην ἔχεις δύναμιν τῷ Διί;
1.14.12 Yine de her birinin yanına kendi daimōnunu koruyucu olarak koydu, onu ona teslim etti; hem de uyumayan ve aldatılamayan bir koruyucu olarak.
ἀλλʼ οὖν οὐδὲν ἧττον καὶ ἐπίτροπον ἑκάστῳ παρέστησεν τὸν ἑκάστου δαίμονα καὶ παρέδωκεν φυλάσσειν αὐτὸν αὐτῷ καὶ τοῦτον ἀκοίμητον καὶ ἀπαραλόγιστον.
1.14.13 Her birimizi bundan daha üstün ve daha özenli hangi bekçiye teslim edebilirdi? Bu yüzden kapıları kapatıp içeriyi karartınca yalnız olduğunuzu asla söylemeyin;
τίνι γὰρ ἄλλῳ κρείττονι καὶ ἐπιμελεστέρῳ φύλακι παρέδωκεν ἡμῶν ἕκαστον; ὥσθʼ, ὅταν κλείσητε τὰς θύρας καὶ σκότος ἔνδον ποιήσητε, μέμνησθε μηδέποτε λέγειν ὅτι μόνοι ἐστέ·
1.14.14 çünkü değilsiniz; tanrı içeridedir, daimōn'unuz içeridedir. Ne yaptığınızı görmek için onların ışığa ne ihtiyacı var?
οὐ γὰρ ἐστέ, ἀλλʼ ὁ θεὸς ἔνδον ἐστὶ καὶ ὁ ὑμέτερος δαίμων ἐστίν. καὶ τίς τούτοις χρεία φωτὸς εἰς τὸ βλέπειν τί ποιεῖτε;
1.14.15Askerlerin Caesar'a ettiği gibi, sizin de bu tanrıya and içmeniz gerekirdi. Onlar ücret alırken Caesar'ın selametini her şeyden üstün tutacaklarına ant içerler; siz ise bu kadar çok ve büyük şeye layık görüldüğünüz hâlde and içmeyecek misiniz, içseniz de sadık kalmayacak mısınız?
τούτῳ τῷ θεῷ ἔδει καὶ ὑμᾶς ὀμνύειν ὅρκον, οἷον οἱ στρατιῶται τῷ Καίσαρι. ἀλλʼ ἐκεῖνοι μὲν τὴν μισθοφορίαν λαμβάνοντες ὀμνύουσιν πάντων προτιμήσειν τὴν τοῦ Καίσαρος σωτηρίαν, ὑμεῖς δὲ δε τοσούτων καὶ τηλικούτων ἠξιωμένοι οὐκ ὀμόσετε ἢ ὀμόσαντες οὐκ ἐμμενεῖτε;
1.14.16 Neye and içeceksiniz? Asla itaatsizlik etmemeye, onun verdiği hiçbir şeyi suçlamamaya, ondan yakınmamaya, zorunlu olan hiçbir şeyi istemeyerek yapmamaya ve çekmemeye.
καὶ τί ὀμόσετε; μὴ ἀπειθήσειν μηδέποτε μηδʼ ἐγκαλέσειν μηδὲ μέμψεσθαί τινι τῶν ὑπʼ ἐκείνου δεδομένων μηδʼ ἄκοντες ποιήσειν τι ἢ πείσεσθαι τῶν ἀναγκαίων.
1.14.17 Bu and onunkine benziyor mu? Orada başkasını ondan üstün tutmamaya, burada kendilerini her şeyden üstün tutmaya and içerler."
ὅμοιός γε ὅρκος οὗτος ἐκείνῳ; ἐκεῖ μὲν ὀμνύουσιν αὐτοῦ μὴ προτιμήσειν ἕτερον, ἐνταῦθα δʼ αὑτοὺς ἁπάντων.
1.15.115. Bölüm: Felsefe Ne Vaat Eder?
Biri, kardeşini kendisine sert davranmamaya nasıl ikna edeceğini danışınca
συμβουλευομένου τινός, πῶς τὸν ἀδελφὸν πείσῃ μηκέτι χαλεπῶς αὐτῷ ἔχειν,
1.15.2 şöyle dedi: "Felsefe insana dış şeylerden bir şey kazandırmayı vaat etmez; yoksa kendi malzemesinin dışında bir şey üstlenmiş olurdu. Marangozun malzemesi tahta, heykeltıraşınki tunç olduğu gibi, yaşama sanatının malzemesi de herkesin kendi hayatıdır."
οὐκ ἐπαγγέλλεται, ἔφη, φιλοσοφία τῶν ἐκτός τι περιποιήσειν τῷ ἀνθρώπῳ· εἰ δὲ μή, ἔξω τι τῆς ἰδίας ὕλης ἀναδέξεται. ὡς γὰρ τέκτονος ὕλη τὰ ξύλα, ἀνδριαντοποιοῦ ὁ χαλκός, οὕτως τῆς περὶ βίον τέχνης ὕλη ὁ βίος αὐτοῦ ἑκάστου.
1.15.3 "Peki kardeşimin hayatı?" "O da onun sanatının işidir; senin sanatın bakımından dış şeylerdendir: tarla gibi, sağlık gibi, şöhret gibi. Felsefe bunların hiçbirini vaat etmez.
— τί οὖν ὁ τοῦ ἀδελφοῦ; — πάλιν τῆς αὐτοῦ ἐκείνου τέχνης ἐστίν, πρὸς δὲ τὴν σὴν τῶν ἐκτός ἐστιν, ὅμοιον ἀγρῷ, ὅμοιον ὑγείᾳ, ὅμοιον εὐδοξίᾳ. τούτων δʼ οὐδὲν ἐπαγγέλλεται· φιλοσοφία.
1.15.4 'Her durumda yönetici yetiyi tabiata uygun hâlde tutacağım.' Kiminkini? 'İçinde bulunduğum kişininkini.'"
ἐν πάσῃ περιστάσει τηρήσω τὸ ἡγεμονικὸν κατὰ φύσιν ἔχον. — τὸ τίνος; — τὸ ἐκείνου, ἐν ᾧ εἰμί.
1.15.5"Peki beni kızmaması için ne yapayım?" "Onu bana getir, ona söyleyeyim; sana onun öfkesi hakkında söyleyecek bir şeyim yok."
— πῶς οὖν ἐκεῖνός μοι μὴ ὀργίζηται; — φέρε μοι ἐκεῖνον κἀκείνῳ ἐρῶ, σοὶ δὲ περὶ τῆς ἐκείνου ὀργῆς οὐδὲν ἔχω λέγειν.
1.15.6 Danışan adam "Aradığım şu: O barışmasa bile ben nasıl tabiata uygun hâlde kalabilirim?" deyince
εἰπόντος δὲ τοῦ συμβουλευομένου ὅτι Τοῦτο ζητῶ, πῶς ἂν ἐκείνου καὶ μὴ διαλλασσομένου κατὰ φύσιν ἔχοιμι,
1.15.7 şöyle dedi: "Büyük şeylerin hiçbiri birdenbire olmaz; üzüm de incir de birdenbire olmaz. Bana şimdi 'İncir istiyorum' dersen 'Zaman gerekir' diye cevap veririm. Önce çiçek açsın, sonra meyve versin, sonra olgunlaşsın.
οὐδέν, ἔφη, τῶν μεγάλων ἄφνω γίνεται, ὅπου γε οὐδʼ ὁ βότρυς οὐδὲ σῦκον. ἄν μοι νῦν λέγῃς ὅτι θέλω σῦκον, ἀποκρινοῦμαί σοι ὅτι χρόνου δεῖ. ἄφες ἀνθήσῃ πρῶτον, εἶτα προβάλῃ τὸν καρπόν, εἶτα πεπανθῇ.
1.15.8 İncir ağacının meyvesi birdenbire, bir saatte olgunlaşmıyorsa, insan zihninin meyvesini bu kadar kısa sürede, bu kadar kolay mı elde etmek istiyorsun? Ben söylesem bile bunu bekleme."
εἶτα συκῆς μὲν καρπὸς ἄφνω καὶ μιᾷ ὥρᾳ οὐ τελειοῦται, γνώμης δʼ ἀνθρώπου καρπὸν θέλεις οὕτως διʼ ὀλίγου καὶ εὐκόλως κτήσασθαι; μηδʼ ἂν ἐγώ σοι λέγω, προσδόκα.
1.16.116. Bölüm: İnayet Üzerine
Başka hayvanlara beden için gerekli şeylerin, yalnız yiyecek ve içeceğin değil yatağın da hazır verilmesine, ayakkabıya, döşeğe, giysiye ihtiyaç duymamalarına, bizim ise bunların hepsine muhtaç olmamıza şaşmayın.
μὴ θαυμάζετʼ εἰ τοῖς μὲν ἄλλοις ζῴοις τὰ πρὸς τὸ σῶμα ἕτοιμα γέγονεν, οὐ μόνον τροφαὶ καὶ πόμα, ἀλλὰ καὶ κοίτη καὶ τὸ μὴ δεῖσθαι ὑποδημάτων, μὴ ὑποστρωμάτων, μὴ ἐσθῆτος, ἡμεῖς δὲ πάντων τούτων προσδεόμεθα.
1.16.2 Çünkü kendileri için değil hizmet için doğmuş varlıkları başka şeylere muhtaç yapmak faydalı olmazdı.
τὰ γὰρ οὐκ αὐτῶν ἕνεκα, ἀλλὰ πρὸς ὑπηρεσίαν γεγονότα οὐκ ἐλυσιτέλει προσδεόμενα ἄλλων πεποιηκέναι.
1.16.3 Düşünsene, yalnız kendimiz için değil, koyunlar ve eşekler için de kaygılansak, nasıl giyinecekler, nasıl ayakkabı giyecekler, ne yiyip ne içecekler diye!
ἐπεὶ ὅρα οἷον ἦν ἡμᾶς φροντίζειν μὴ περὶ αὑτῶν μόνον ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν προβάτων καὶ τῶν ὄνων, πῶς ἐνδύσηται καὶ πῶς ὑποδήσηται, πῶς φάγῃ, πῶς πίῃ.
1.16.4 Askerler komutanın önünde ayakkabıları giyilmiş, giyinik, silahlanmış olarak hazır durur; binbaşı dolaşıp bin askere ayakkabı ve giysi giydirmek zorunda kalsa korkunç olurdu. Bunun gibi tabiat da hizmet için doğmuş olanları hazır, donanımlı, başka hiçbir özene muhtaç olmayacak biçimde yapmıştır.
ἀλλʼ ὥσπερ οἱ στρατιῶται ἕτοιμοί εἰσι τῷ στρατηγῷ ὑποδεδεμένοι ἐνδεδυμένοι ὡπλισμένοι, εἰ δʼ ἔδει περιερχόμενον τὸν χιλίαρχον ὑποδεῖν ἢ ἐνδύειν τοὺς χιλίους, δεινὸν ἂν ἦν, οὕτω καὶ ἡ φύσις πεποίηκε τὰ πρὸς ὑπηρεσίαν γεγονότα ἕτοιμα παρεσκευασμένα μηδεμιᾶς ἐπιμελείας ἔτι προσδεόμενα.
1.16.5 Böylece küçük bir çocuk bile değnekle koyunları güder.
οὕτως ἓν παιδίον μικρὸν καὶ ῥάβδῳ ἐλαύνει τὰ πρόβατα.
1.16.6Şimdi biz, onlara da kendimize gösterdiğimiz özeni göstermek zorunda olmadığımız için şükretmek yerine kendi durumumuz için tanrıyı suçluyoruz.
νῦν δʼ ἡμεῖς ἀφέντες ἐπὶ τούτοις εὐχαριστεῖν, ὅτι μὴ καὶ αὐτῶν τὴν ἴσην ἐπιμέλειαν ἐπιμελούμεθα, ἐφʼ αὑτοῖς ἐγκαλοῦμεν τῷ θεῷ.
1.16.7 Oysa Zeus ve tanrılar hakkı için, edepli ve şükran bilen birine inayeti hissetmek için olup bitenlerden biri bile yeterdi.
καίτοι νὴ τὸν Δία καὶ τοὺς θεοὺς ἓν τῶν γεγονότων ἀπήρκει πρὸς τὸ αἰσθέσθαι τῆς προνοίας τῷ γε αἰδήμονι καὶ εὐχαρίστῳ.
1.16.8 Büyük şeyleri bir yana bırak; yalnız şunu al: Otun süte, sütün peynire, derinin yüne dönmesi. Bunları yapan ya da tasarlayan kim? "Hiç kimse" der. Ne büyük duygusuzluk ve utanmazlık!
καὶ μή μοι νῦν τὰ μεγάλα· αὐτὸ τοῦτο τὸ ἐκ π[τ]όας γάλα γεννᾶσθαι καὶ ἐκ γάλακτος τυρὸν καὶ ἐκ δέρματος ἔρια τίς ἐστιν ὁ πεποιηκὼς ταῦτα ἢ ἐπινενοηκώς; οὐδὲ εἷς φησίν. ὦ μεγάλης ἀναισθησίας καὶ ἀναισχυντίας.
1.16.9Haydi tabiatın asıl eserlerini bırakalım, yan işlerine bakalım.
ἄγε ἀφῶμεν τὰ ἔργα τῆς φύσεως, τὰ πάρεργα αὐτῆς θεασώμεθα.
1.16.10 Çenedeki kıllardan daha faydasız ne var? Peki tabiat onları da en yakışır biçimde kullanmadı mı? Onlarla erkek ve dişiyi ayırt etmedi mi?
μή τι ἀχρηστότερον τριχῶν τῶν ἐπὶ γενείου; τί οὖν; οὐ συνεχρήσατο καὶ ταύταις ὡς μάλιστα πρεπόντως ἐδύνατο; οὐ διέκρινεν διʼ αὐτῶν τὸ ἄρρεν καὶ τὸ θῆλυ;
1.16.11 Her birimizin tabiatı uzaktan haykırmıyor mu: "Ben erkeğim; bana böyle yaklaş, benimle böyle konuş, başka bir şey arama; işte alametlerim."
οὐκ εὐθὺς μακρόθεν κέκραγεν ἡμῶν ἑκάστου ἡ φύσις ἀνήρ εἰμι· οὕτω μοι προσέρχου, οὕτω μοι λάλει, ἄλλο μηδὲν ζήτει· ἰδοὺ τὰ σύμβολα;
1.16.12 Kadınlarda da seslerine daha yumuşak bir şey kattığı gibi, kılları da aldı. Hayır, canlı ayırt edilemez bırakılmalıydı, her birimiz "Ben erkeğim" diye ilan etmeliydik!
πάλιν ἐπὶ τῶν γυναικῶν ὥσπερ ἐν φωνῇ τι ἐγκατέμιξεν ἁπαλώτερον, οὕτως καὶ τὰς τρίχας ἀφεῖλεν. οὔ· ἀλλʼ ἀδιάκριτον ἔδει τὸ ζῷον ἀπολειφθῆναι καὶ κηρύσσειν ἕκαστον ἡμῶν ὅτι ἀνήρ εἰμι.
1.16.13 Bu alamet ne güzel, ne yakışıklı, ne ağırbaşlı; horozun ibiğinden ne kadar güzel, aslanın yelesinden ne kadar görkemli!
πῶς δὲ καλὸν τὸ σύμβολον καὶ εὐπρεπὲς καὶ σεμνόν, πόσῳ κάλλιον τοῦ τῶν ἀλεκτρυόνων λόφου, πόσῳ μεγαλοπρεπέστερον τῆς χαίτης τῶν λεόντων.
1.16.14 Bu yüzden tanrının alametlerini korumak, onları elden çıkarmamak, ayrılmış cinsleri elimizden geldiğince birbirine karıştırmamak gerekirdi.
διὰ τοῦτο ἔδει σῴζειν τὰ σύμβολα τοῦ θεοῦ, ἔδει αὐτὰ μὴ καταπροίεσθαι, μὴ συγχεῖν ὅσον ἐφʼ ἑαυτοῖς τὰ γένη τὰ διῃρημένα.
1.16.15Bizde inayetin eserleri yalnız bunlar mı? Bunları hakkıyla övmeye ya da anlatmaya hangi söz yeter? Aklımız olsaydı, gerek toplu olarak gerek tek başımıza tanrısal varlığı övmek, yüceltmek ve nimetlerini saymaktan başka ne yapmamız gerekirdi?
ταῦτα μόνα ἐστὶν ἔργα ἐφʼ ἡμῶν τῆς προνοίας; καὶ τίς ἐξαρκεῖ λόγος ὁμοίως αὐτὰ ἐπαινέσαι ἢ παραστῆσαι; εἰ γὰρ νοῦν εἴχομεν, ἄλλο τι ἔδει ἡμᾶς ποιεῖν καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ ἢ ὑμνεῖν τὸ θεῖον καὶ εὐφημεῖν καὶ ἐπεξέρχεσθαι τὰς χάριτας;
1.16.16 Kazarken, sürerken, yerken tanrıya ilahi söylememiz gerekmez miydi: "Tanrı büyüktür, çünkü toprağı işleyeceğimiz bu aletleri bize verdi.
οὐκ ἔδει καὶ σκάπτοντας καὶ ἀροῦντας καὶ ἐσθίοντας ᾁδειν τὸν ὕμνον τὸν εἰς τὸν θεόν; μέγας ὁ θεὸς, ὅτι ἡμῖν παρέσχεν ὄργανα ταῦτα διʼ ὧν τὴν γῆν ἐργασόμεθα·
1.16.17 Tanrı büyüktür, çünkü eller verdi, yutak verdi, karın verdi, farkına varmadan büyümeyi, uyurken nefes almayı verdi."
μέγας ὁ θεός, ὅτι χεῖρας δέδωκεν, ὅτι κατάποσιν, ὅτι κοιλίαν, ὅτι αὔξεσθαι λεληθότως, ὅτι καθεύδοντας ἀναπνεῖν.
1.16.18 Her biri için böyle ilahi söylemek, en büyük ve en tanrısal ilahiyi de bunları kavrayarak izleme ve yöntemle kullanma yetisini verdiği için söylemek gerekirdi.
ταῦτα ἐφʼ ἑκάστου ἐφυμνεῖν ἔδει καὶ τὸν μέγιστον καὶ θειότατον ὕμνον ἐφυμνεῖν, ὅτι τὴν δύναμιν ἔδωκεν τὴν παρακολουθητικὴν τούτοις καὶ ὁδῷ χρηστικήν.
1.16.19Ne yani? Çoğunuz kör olduğunuza göre, bu yeri dolduracak, herkes adına tanrıya ilahi söyleyecek biri olması gerekmez miydi?
τί οὖν; ἐπεὶ οἱ πολλοὶ ἀποτετύφλωσθε, οὐκ ἔδει τινὰ εἶναι τὸν ταύτην ἐκπληροῦντα τὴν χώραν καὶ ὑπὲρ πάντων ᾁδοντα τὸν ὕμνον τὸν εἰς τὸν θεόν;
1.16.20 Topal bir ihtiyar olarak tanrıyı övmekten başka ne yapabilirim? Bülbül olsaydım bülbülün işini, kuğu olsaydım kuğunun işini yapardım.
τί γὰρ ἄλλο δύναμαι γέρων χωλὸς εἰ μὴ ὑμνεῖν τὸν θεόν; εἰ γοῦν ἀηδὼν ἤμην, ἐποίουν τὰ τῆς ἀηδόνος, εἰ κύκνος, τὰ τοῦ κύκνου.
1.16.21 Oysa akıl sahibiyim; tanrıyı övmem gerekir. İşim budur, bunu yapıyorum; bana verildiği sürece bu görevi bırakmayacağım ve sizi de aynı şarkıya çağırıyorum.
νῦν δὲ λογικός εἰμι· ὑμνεῖν με δεῖ τὸν θεόν. τοῦτό μου τὸ ἔργον ἐστίν, ποιῶ αὐτὸ οὐδʼ ἐγκαταλείψω τὴν τάξιν ταύτην, ἐφʼ ὅσον ἂν διδῶται, καὶ ὑμᾶς ἐπὶ τὴν αὐτὴν ταύτην ᾠδὴν παρακαλῶ.
1.17.117. Bölüm: Mantık Zorunludur
Gerisini ayıran ve işleyen logos olduğuna ve onun da ayrıştırılmamış kalmaması gerektiğine göre, o neyle ayrıştırılacak?
ἐπειδὴ λόγος ἐστὶν ὁ διαρθρῶν καὶ ἐξεργαζόμενος τὰ λοιπά, ἔδει δʼ αὐτὸν μὴ ἀδιάρθρωτον εἶναι, ὑπὸ τίνος διαρθρωθῇ;
1.17.2 Açıktır ki ya kendisiyle ya başka bir şeyle. Bu başka şey ya logostur ya da logostan üstün bir şey; bu ise imkânsızdır.
δῆλον γὰρ ὅτι ἢ ὑφʼ αὑτοῦ ἢ ὑπʼ ἄλλου. ἤ τοι λόγος ἐστὶν ἐκεῖνος ἢ ἄλλο τι κρεῖσσον ἔσται τοῦ λόγου, ὅπερ ἀδύνατον.
1.17.3 Logossa, onu da kim ayrıştıracak? Kendi kendini ayrıştırıyorsa, öbürü de bunu yapabilir. Başkasına muhtaçsak, bu sonsuza gider, durmaz.
εἰ λόγος, ἐκεῖνον πάλιν τίς διαρθρώσει; εἰ γὰρ αὐτὸς ἑαυτόν, δύναται καὶ οὗτος. εἰ ἄλλου δεησόμεθα, ἄπειρον ἔσται τοῦτο καὶ ἀκατάληκτον.
1.17.4 "Evet, ama iyileştirmek ve benzerleri daha acil." Bunlar hakkında mı dinlemek istiyorsun? Dinle.
[εἰ]ναί, ἀλλʼ ἐπείγει μᾶλλον θεραπεύειν καὶ τὰ ὅμοια. θέλεις οὖν περὶ ἐκείνων ἀκούειν; ἄκουε.
1.17.5 Ama bana "Doğru mu yanlış mı konuştuğunu bilmiyorum" dersen, belirsiz bir söz söylediğimde "Açıkla" dersen, sana katlanmam, derim ki:
ἀλλʼ ἄν μοι λέγῃς ὅτι οὐκ οἶδα πότερον ἀληθῶς ἢ ψευδῶς διαλέγῃ, κἄν τι κατʼ ἀμφίβολον φωνὴν εἴπω καὶ λέγῃς μοι διάστιξον, οὐκ ἔτι ἀνέξομαί σου, ἀλλʼ ἐρῶ σοι·
1.17.6 "Daha acil olan var." Sanırım bu yüzden mantığı başa koyarlar; tahılı ölçmeden önce ölçeği incelediğimiz gibi.
ἀλλʼ ἐπείγει μᾶλλον. διὰ τοῦτο γὰρ οἶμαι προ[σ]τάσσουσιν τὰ λογικά, καθάπερ τῆς μετρήσεως τοῦ σίτου προτάσσομεν τὴν τοῦ μέτρου ἐπίσκεψιν.
1.17.7 Önce modiusun, önce terazinin ne olduğunu belirlemezsek nasıl ölçebilir ya da tartabiliriz?
ἂν δὲ μὴ διαλάβωμεν πρῶτον τί ἐστι μόδιος μηδὲ διαλάβωμεν πρῶτον τί ἐστι ζυγός, πῶς ἔτι μετρῆσαί τι ἢ στῆσαι δυνησόμεθα;
1.17.8 Burada da başka şeylerin ölçütünü, başka şeylerin öğrenilmesini sağlayanı öğrenip kesinleştirmeden başka şeyleri kesin olarak öğrenebilir miyiz?
ἐνταῦθα οὖν τὸ τῶν ἄλλων κριτήριον καὶ διʼ οὗ τἆλλα καταμανθάνεται μὴ καταμεμαθηκότες μηδʼ ἠκριβωκότες δυνησόμεθά τι τῶν ἄλλων ἀκριβῶσαι καὶ καταμαθεῖν;
1.17.9 Nasıl olabilir? "Evet, ama modius odundur, meyve vermez."
καὶ πῶς οἷόν τε; ναί· ἀλλʼ ὁ μόδιος ξύλον ἐστὶ καὶ ἄκαρπον.
1.17.10 Ama tahılı ölçer. "Mantık da meyve vermez." Buna sonra bakarız. Kabul edilse bile, başka şeyleri ayırt ettiği, incelediği, deyim yerindeyse ölçüp tarttığı yeter.
ἀλλὰ μετρητικὸν σίτου. καὶ τὰ λογικὰ ἄκαρπά ἐστι. καὶ περὶ τούτου μὲν ὀψόμεθα. εἰ δʼ οὖν καὶ τοῦτο δοίη τις, ἐκεῖνο ἀπαρκεῖ ὅτι τῶν ἄλλων ἐστὶ διακριτικὰ καὶ ἐπισκεπτικὰ καὶ ὡς ἄν τις εἴποι μετρητικὰ καὶ στατικά.
1.17.11Bunu kim söylüyor? Yalnız Khrysippos, Zenon ve Kleanthes mi?
τίς λέγει ταῦτα; μόνος Χρύσιππος καὶ Ζήνων καὶ Κλεάνθης;
1.17.12 Antisthenes söylemiyor mu? "Terbiyenin başlangıcı adların incelenmesidir" diye kim yazdı? Sokrates söylemiyor mu? Ksenophon kimin hakkında her adın ne anlama geldiğini incelemekle başladığını yazar?
Ἀντισθένης δʼ οὐ λέγει; καὶ τίς ἐστιν ὁ γεγραφὼς ὅτι ἀρχὴ παιδεύσεως ἡ τῶν ὀνομάτων ἐπίσκεψις; Σωκράτης δʼ οὐ λέγει; καὶ περὶ τίνος γράφει Ξενοφῶν, ὅτι ἤρχετο ἀπὸ τῆς τῶν ὀνομάτων ἐπισκέψεως, τί σημαίνει ἕκαστον;
1.17.13Büyük ve hayranlık verici olan, Khrysippos'u anlamak ya da şerh etmek midir? Kim söylüyor bunu? Peki hayranlık verici olan nedir?
ἆρʼ οὖν τοῦτό ἐστι τὸ μέγα καὶ τὸ θαυμαστὸν νοῆσαι Χρύσιππον ἢ ἐξηγήσασθαι; καὶ τίς λέγει τοῦτο; τί οὖν τὸ θαυμαστόν ἐστιν;
1.17.14 Tabiatın amacını anlamak. Peki sen bunu kendi başına izleyebiliyor musun? Daha neye ihtiyacın var? Herkesin istemeyerek hata ettiği doğruysa ve sen hakikati öğrenmişsen, artık doğru davranman zorunludur.
νοῆσαι τὸ βούλημα τῆς φύσεως. τί οὖν; αὐτὸς διὰ σεαυτοῦ παρακολουθεῖς; καὶ τίνος ἔτι χρείαν ἔχεις; εἰ γὰρ ἀληθές ἐστι τὸ πάντας ἄκοντας ἁμαρτάνειν, σὺ δὲ καταμεμάθηκας τὴν ἀλήθειαν, ἀνάγκη σε ἤδη κατορθοῦν.
1.17.15 "Ama vallahi tabiatın amacını izleyemiyorum." Onu kim açıklıyor? Khrysippos diyorlar.
ἀλλὰ νὴ Δία οὐ παρακολουθῶ τῷ βουλήματι τῆς φύσεως. τίς οὖν ἐξηγεῖται αὐτό; λέγουσιν ὅτι Χρύσιππος.
1.17.16 Gidip tabiatın bu şarihinin ne dediğine bakıyorum. Ne dediğini anlamamaya başlıyorum, onu şerh edeni arıyorum. Bak, bu nasıl söyleniyor, inceleyelim; Latince gibi.
ἔρχομαι καὶ ἐπιζητῶ τί λέγει οὗτος ὁ ἐξηγητὴς τῆς φύσεως. ἄρχομαι μὴ νοεῖν τί λέγει, ζητῶ τὸν ἐξηγούμενον. ἴδε ἐπίσκεψαι, πῶς τοῦτο λέγεται, καθάπερ εἰ Ῥωμαϊστί.
1.17.17 Burada şarihin ne kibri olabilir? Khrysippos'un kendisi bile, yalnız tabiatın amacını açıklayıp kendisi ona uymuyorsa kibirlenmeye hakkı yoktur; onu şerh edenin ne kadar az hakkı vardır!
ποία οὖν ἐνθάδʼ ὀφρὺς τοῦ ἐξηγουμένου; οὐδʼ αὐτοῦ Χρυσίππου δικαίως, εἰ μόνον ἐξηγεῖται τὸ βούλημα τῆς φύσεως, αὐτὸς δʼ οὐκ ἀκολουθεῖ· πόσῳ πλέον τοῦ ἐκεῖνον ἐξηγουμένου;
1.17.18 Khrysippos'a kendisi için ihtiyacımız yok, tabiatı izleyebilmek için ihtiyacımız var. Kurban kâhinine de kendisi için değil, onun aracılığıyla geleceği ve tanrıların işaretlerini anlayacağımızı düşündüğümüz için ihtiyacımız var; kurbanın iç organlarına da kendileri için değil,
οὐδὲ γὰρ Χρυσίππου χρείαν ἔχομεν διʼ αὐτόν, ἀλλʼ ἵνα παρακολουθήσωμεν τῇ φύσει. οὐδὲ γὰρ τοῦ θύτου διʼ αὐτόν, ἀλλʼ ὅτι διʼ ἐκείνου κατανοήσειν οἰόμεθα τὰ μέλλοντα καὶ σημαινόμενα ὑπὸ τῶν θεῶν, οὐδὲ τῶν σπλάγχνων διʼ αὐτά,
1.17.19 onlarla işaret verildiği için. Kargaya ya da kuzgunu değil, onlar aracılığıyla işaret veren tanrıya hayranız.
ἀλλʼ ὅτι διʼ ἐκείνων σημαίνεται, οὐδὲ τὸν κόρακα θαυμάζομεν ἢ τὴν κορώνην, ἀλλὰ τὸν θεὸν σημαίνοντα διὰ τούτων.
1.17.20Öyleyse bu şariha ve kâhine gidip derim ki: "Benim için iç organlara bak, bana ne işaret ediliyor?"
ἔρχομαι τοίνυν ἐπὶ τὸν ἐξηγητὴν τοῦτον καὶ θύτην καὶ λέγω ὅτι ἐπίσκεψαί μοι τὰ σπλάγχνα, τί μοι σημαίνεται.
1.17.21 Alıp açar ve şöyle yorumlar: "İnsan, tabiatça önlenemez ve zorlanamaz bir prohairesise sahipsin. İç organlarda burada bu yazılı.
λαβὼν καὶ ἀναπτύξας ἐκεῖνος ἐξηγεῖται ὅτι ἄνθρωπε, προαίρεσιν ἔχεις ἀκώλυτον φύσει καὶ ἀνανάγκαστον. τοῦτο ἐνταῦθα ἐν τοῖς σπλάγχνοις γέγραπται.
1.17.22 Sana bunu önce onay alanında göstereyim. Doğruyu onaylamanı önleyebilecek biri var mı? Hiç kimse. Yanlışı kabul etmeye seni zorlayabilecek biri var mı?
δείξω σοι αὐτὸ πρῶτον ἐπὶ τοῦ συγκαταθετικοῦ τόπου. μή τίς σε κωλῦσαι δύναται ἐπινεῦσαι ἀληθεῖ; οὐδὲ εἷς. μή τίς σε ἀναγκάσαι δύναται παραδέξασθαι τὸ ψεῦδος;
1.17.23 Hiç kimse. Görüyorsun ki bu alanda prohairesise bağlı olanın önlenemez, zorlanamaz, engellenemezdir.
οὐδὲ εἷς. ὁρᾷς ὅτι ἐν τούτῳ τῷ τόπῳ τὸ προαιρετικὸν ἔχεις ἀκώλυτον ἀνανάγκαστον ἀπαραπόδιστον;
1.17.24 Haydi, istek ve dürtü alanında durum farklı mı? Dürtüyü başka bir dürtüden başka ne yenebilir? İsteği ve kaçınmayı başka bir istek ve kaçınmadan başka ne yenebilir?"
ἄγε ἐπὶ δὲ τοῦ ὀρεκτικοῦ καὶ ὁρμητικοῦ ἄλλως ἔχει; καὶ τίς ὁρμὴν νικῆσαι δύναται ἢ ἄλλη ὁρμή; τίς δʼ ὄρεξιν καὶ ἔκκλισιν ἢ ἄλλη ὄρεξις καὶ ἔκκλισις;
1.17.25 "Bana ölüm korkusu gösterirse" der, "beni zorlar." Gösterilen değil, bunlardan birini yapmanın ölmekten daha iyi olduğu kanısıdır.
ἄν μοι, φησί, προσάγῃ θανάτου φόβον, ἀναγκάζει με. οὐ τὸ προσαγόμενον, ἀλλʼ ὅτι δοκεῖ σοι κρεῖττον εἶναι ποιῆσαί τι τούτων ἢ ἀποθανεῖν.
1.17.26 Yine kendi inancın seni zorladı; yani prohairesisi prohairesis zorladı.
πάλιν οὖν τὸ σὸν δόγμα σε ἠνάγκασεν, τοῦτʼ ἔστι προαίρεσιν προαίρεσις.
1.17.27 Çünkü tanrı, kendisinden koparıp bize verdiği kendi parçasını, kendisince ya da başkasınca önlenebilir ya da zorlanabilir yapsaydı, artık tanrı olmazdı, bizimle gereken biçimde ilgilenmezdi.
εἰ γὰρ τὸ ἴδιον μέρος, ὃ ἡμῖν ἔδωκεν ἀποσπάσας ὁ θεός, ὑπʼ αὐτοῦ ἢ ὑπʼ ἄλλου τινὸς κωλυτὸν ἢ ἀναγκαστὸν κατεσκευάκει, οὐκέτι ἂν ἦν θεὸς οὐδʼ ἐπεμελεῖτο ἡμῶν ὃν δεῖ τρόπον.
1.17.28 "Bunları kurbanlarda buluyorum" der; "sana işaret edilen bunlar. İstersen hürsün; istersen kimseden yakınmaz, kimseyi suçlamazsın; her şey hem senin hem tanrının zihnine göre olur."
ταῦτα εὑρίσκω, φησίν, ἐν τοῖς ἱεροῖς. ταῦτά σοι σημαίνεται. ἐὰν θέλῃς, ἐλεύθερος εἶ· ἐὰν θέλῃς, μέμψῃ οὐδένα, ἐγκαλέσεις οὐδενί, πάντα κατὰ γνώμην ἔσται ἅμα τὴν σὴν καὶ τὴν τοῦ θεοῦ.
1.17.29 Bu kehanet için bu kâhine ve filozofa gidiyorum; ona yorumu için değil, yorumladığı şeyler için hayranım.
διὰ ταύτην τὴν μαντείαν ἔρχομαι ἐπὶ τὸν θύτην τοῦτον καὶ τὸν φιλόσοφον, οὐκ αὐτὸν θαυμάσας ἕνεκά γε τῆς ἐξηγήσεως, ἀλλὰ ἐκεῖνα ἃ ἐξηγεῖται.
1.18.118. Bölüm: Hata Edenlere Kızmamak Gerekir
Filozofların dediği doğruysa, bütün insanlarda bir ve aynı ilke varsa: Bir şeyi onaylamak, onun var olduğunu hissetmekten; reddetmek, olmadığını hissetmekten; yargıyı askıya almak, belirsiz olduğunu hissetmekten kaynaklanıyorsa,
εἰ ἀληθές ἐστι τὸ ὑπὸ τῶν φιλοσόφων λεγόμενον ὅτι πᾶσιν ἀνθρώποις μία ἀρχὴ καθάπερ τοῦ συγκαταθέσθαι τὸ παθεῖν ὅτι ὑπάρχει καὶ τοῦ ἀνανεῦσαι τὸ παθεῖν ὅτι οὐχ ὑπάρχει καὶ νὴ Δία τοῦ ἐπισχεῖν τὸ παθεῖν ὅτι ἄδηλόν ἐστιν,
1.18.2 aynı şekilde bir şeye yönelmek, onun bana yararlı olduğunu hissetmekten kaynaklanıyorsa; bir şeyi yararlı bulup başka bir şeyi istemek, bir şeyi ödev bilip başka bir şeye yönelmek imkânsızsa, neden hâlâ çoğunluğa kızıyoruz?
οὕτως καὶ τοῦ ὁρμῆσαι ἐπί τι τὸ παθεῖν ὅτι ἐμοὶ συμφέρει, ἀμήχανον δʼ ἄλλο μὲν κρίνειν τὸ συμφέρον, ἄλλου δʼ ὀρέγεσθαι καὶ ἄλλο μὲν κρίνειν καθῆκον, ἐπʼ ἄλλο δὲ ὁρμᾶν, τί ἔτι τοῖς πολλοῖς χαλεπαίνομεν;
1.18.3 "Hırsızlar ve soyguncular" der. Hırsız ve soyguncu ne demek? İyi ve kötü konusunda yanılmış kişiler. Onlara kızmak mı gerekir, acımak mı?
— κλέπται, φησίν, εἰσὶ καὶ λωποδύται. — τί ἐστι τὸ κλέπται καὶ λωποδύται; πεπλάνηνται περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν. χαλεπαίνειν οὖν δεῖ αὐτοῖς ἢ ἐλεεῖν αὐτούς;
1.18.4 Yanılgılarını göster, hatalarından nasıl vazgeçtiklerini görürsün. Görmedikleri sürece kendilerine görünenden üstün bir şeyleri yoktur.
ἀλλὰ δεῖξον τὴν πλάνην καὶ ὄψει πῶς ἀφίστανται τῶν ἁμαρτημάτων. ἂν δὲ μὴ βλέπωσιν, οὐδὲν ἔχουσιν ἀνώτερον τοῦ δοκοῦντος αὐτοῖς.
1.18.5"Bu haydutun ve bu zaninin yok edilmesi gerekmez miydi?"
τοῦτον οὖν τὸν λῃστὴν καὶ τοῦτον τὸν μοιχὸν οὐκ ἔδει ἀπολωλέναι;
1.18.6 Hiç de değil; bunun yerine şöyle sor: "En önemli konularda yanılmış, aldanmış, ak ile karayı ayırt eden gözünü değil, iyi ile kötüyü ayırt eden zihnini yitirmiş bu adamı yok etmemeli mi?"
— μηδαμῶς, ἀλλʼ ἐκεῖνο μᾶλλον τοῦτον τὸν πεπλανημένον καὶ ἐξηπατημένον περὶ τῶν μεγίστων καὶ ἀποτετυφλωμένον οὐ τὴν ὄψιν τὴν διακριτικὴν τῶν λευκῶν καὶ μελάνων, ἀλλὰ τὴν γνώμην τὴν διακριτικὴν τῶν ἀγαθῶν καὶ τῶν κακῶν μὴ ἀπολλύναι;
1.18.7 Böyle söylersen söylediğinin ne kadar insanlık dışı olduğunu anlarsın; "Bu körü ve bu sağırı yok etmeli mi?" demeye benzer.
κἂν οὕτως λέγῃς, γνώσῃ πῶς ἀπάνθρωπόν ἐστιν ὃ λέγεις καὶ ὅτι ἐκείνῳ ὅμοιον τοῦτον οὖν τὸν τυφλὸν μὴ ἀπολλύναι καὶ τὸν κωφόν;
1.18.8 En büyük zarar en önemli şeyleri yitirmekse, herkesteki en önemli şey de gerektiği gibi bir prohairesisse ve kişi ondan yoksun kalmışsa, ona neden kızıyorsun?
εἰ γὰρ μεγίστη βλάβη ἡ τῶν μεγίστων ἀπώλειά ἐστιν, μέγιστον δʼ ἐν ἑκάστῳ προαίρεσις οἵα δεῖ καὶ τούτου στέρεταί τις, τί ἔτι χαλεπαίνεις αὐτῷ;
1.18.9 İnsan, başkasının kötülüğü karşısında illa tabiata aykırı bir hâle gireceksen, ona nefret değil acıma duy; bu öfkeyi ve nefreti bırak.
ἄνθρωπε, εἰ σὲ δεῖ παρὰ φύσιν ἐπὶ τοῖς ἀλλοτρίοις κακοῖς διατίθεσθαι, ἐλέει αὐτὸν μᾶλλον ἢ μίσει· ἄφες τοῦτο τὸ προσκοπτικὸν καὶ μισητικόν·
1.18.10 Çoğu insanın söylediği şu sözleri söyleme: "Bu lanetli ve iğrenç …" Pekâlâ; sen birdenbire nasıl bu kadar bilgeleştin? […]
μὴ ἐ̣ […] π̣ῃς τὰς φωνὰς ταύτας ἃς οἱ πολλοὶ τῶν φ […] των τούτους οὖν τοὺς καταράτους καὶ μιαροὺς […] ἔστω· σὺ πῶς ποτʼ ἀπεσοφώθης ἄφνω […] ν̣.
1.18.11 Başka türlü sert birisin. Neden kızıyoruz? Bizden alınan şeylere hayran olduğumuz için. Giysilerine hayran olma, hırsıza kızmazsın; karının güzelliğine hayran olma, zaniye kızmazsın.
ἀ̣λ̣λ̣ω̣ς̣ χαλεπὸς εἶ. διὰ τί οὖν χαλεπαίνομεν; ὅτι τὰς ὕλας θαυμάζομεν, ὧν ἡμᾶς ἀφαιροῦνται. ἐπεί τοι μὴ θαύμαζέ σου τὰ ἱμάτια καὶ τῷ κλέπτῃ οὐ χαλεπαίνεις· μὴ θαύμαζε τὸ κάλλος τῆς γυναικὸς καὶ τῷ μοιχῷ οὐ χαλεπαίνεις.
1.18.12 Bil ki hırsızın ve zaninin senin alanında yeri yoktur, ancak başkasına ait olanda ve sana bağlı olmayanda vardır. Bunları bırakırsan, hiçe sayarsan, artık kime kızarsın? Bunlara hayran kaldığın sürece onlardan önce kendine kız. Şöyle düşün:
γνῶθι ὅτι κλέπτης καὶ μοιχὸς ἐν τοῖς σοῖς τόπον οὐκ ἔχει, ἐν δὲ τοῖς ἀλλοτρίοις καὶ τοῖς οὐκ ἐπὶ σοί. ταῦτα ἂν ἀφῇς καὶ παρὰ μηδὲν ἡγήσῃ, τίνι ἔτι χαλεπαίνεις; μέχρι δʼ ἂν ταῦτα θαυμάζῃς, σεαυτῷ χαλέπαινε μᾶλλον ἢ ἐκείνοις. σκόπει γάρ·
1.18.13Güzel giysilerin var, komşunun yok; pencerenin önünde serinletmek istiyorsun. O insanın iyisinin ne olduğunu bilmiyor; senin de sandığın gibi güzel giysilere sahip olmak olduğunu sanıyor.
ἔχεις καλὰ ἱμάτια, ὁ γείτων σου οὐκ ἔχει· θυρίδα ἔχεις, θέλεις αὐτὰ ψῦξαι. οὐκ οἶδεν ἐκεῖνος τί τὸ ἀγαθόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλὰ φαντάζεται ὅτι τὸ ἔχειν καλὰ ἱμάτια, τοῦτο ὃ καὶ σὺ φαντάζῃ.
1.18.14 Gelip almasın mı? Oburlara pasta gösterip tek başına yutarsan kapmalarını istemez misin? Kışkırtma onları, pencere bulundurma, giysilerini ortada serinletme.
εἶτα μὴ ἔλθῃ καὶ ἄρῃ αὐτά; ἀλλὰ σὺ πλακοῦντα δεικνύων ἀνθρώποις λίχνοις καὶ μόνος αὐτὸν καταπίνων οὐ θέλεις ἵνα αὐτὸν ἁρπάσωσι; μὴ ἐρέθιζε αὐτούς, θυρίδα μὴ ἔχε, μὴ ψῦχέ σου τὰ ἱμάτια.
1.18.15 Geçenlerde ev tanrılarımın yanında demir bir kandilim vardı; pencereden ses duyunca aşağı koştum. Kandilin çalındığını gördüm. Düşündüm ki alan kişi inandırıcı bir sebepten etkilenmiş. Peki ne yapacağım? "Yarın" dedim, "topraktan bir kandil bulursun."
κἀγὼ πρῴην σιδηροῦν λύχνον ἔχων παρὰ τοῖς θεοῖς ἀκούσας ψόφον τῆς θυρίδος κατέδραμον. εὗρον ἡρπασμένον τὸν λύχνον. ἐπελογισάμην, ὅτι ἔπαθέν τι ὁ ἄρας οὐκ ἀπίθανον. τί οὖν; αὔριον, φημί, ὀστράκινον εὑρήσεις.
1.18.16 İnsan ancak sahip olduğu şeyi kaybeder. "Giysimi kaybettim." Çünkü giysin vardı. "Başım ağrıyor." Boynuzun mu ağrıyor? Neden öfkeleniyorsun? Kayıplar ve acılar ancak sahip olunan şeylerde olur.
ἐκεῖνα γὰρ ἀπολλύει, ἃ ἔχει. ἀπώλεσά μου τὸ ἱμάτιον. εἶχες γὰρ ἱμάτιον. ἀλγῶ τὴν κεφαλήν. μή τι κέρατα ἀλγεῖς; τί οὖν ἀγανακτεῖς; τούτων γὰρ αἱ ἀπώλειαι, τούτων οἱ πόνοι, ὧν καὶ αἱ κτήσεις.
1.18.17"Ama tiran zincire vuracak." Neyi? Bacağı. "Kesecek." Neyi? Boynu. Neyi vurmayacak, kesmeyecek? Prohairesisi. Bu yüzden eskiler "Kendini bil" diye öğütlemiştir.
ἀλλʼ ὁ τύραννος δήσει. τί; τὸ σκέλος. ἀλλʼ ἀφελεῖ. τί; τὸν τράχηλον. τί οὖν οὐ δήσει οὐδʼ ἀφελεῖ; τὴν προαίρεσιν. διὰ τοῦτο παρήγγελλον οἱ παλαιοὶ τὸ Γνῶθι σαυτόν.
1.18.18 Ne yapmalı öyleyse? Tanrılar hakkı için, küçük şeylerde alıştırma yapmak, onlardan başlayıp büyüklere geçmek gerekir.
τί οὖν; ἔδει νὴ τοὺς θεοὺς μελετᾶν ἐπὶ τῶν μικρῶν καὶ ἀπʼ ἐκείνων ἀρχομένους διαβαίνειν ἐπὶ τὰ μείζω.
1.18.19 Başım ağrıyor. "Eyvah" deme. Kulağım ağrıyor. "Eyvah" deme. İnlemek yasak demiyorum, ama içinden inleme. Köle sargıyı geç getirse de bağırıp kıvranarak "Herkes benden nefret ediyor" deme. Böyle birinden kim nefret etmez?
κεφαλὴν ἀλγῶ. οἴμοι μὴ λέγε. ὠτίον ἀλγῶ. οἴμοι μὴ λέγε. καὶ οὐ λέγω ὅτι οὐ δέδοται στενάξαι, ἀλλὰ ἔσωθεν μὴ στενάξῃς. μηδʼ ἂν βραδέως τὸν ἐπίδεσμον ὁ παῖς φέρῃ, κραύγαζε καὶ σπῶ καὶ λέγε πάντες με μισοῦσιν. τίς γὰρ μὴ μισήσῃ τὸν τοιοῦτον;
1.18.20Bundan sonra bu inançlara güvenerek dik yürü, hür yürü; atlet gibi bedeninin iriliğine güvenerek değil. Çünkü eşek gibi yenilmez olmak değildir mesele.
τούτοις τὸ λοιπὸν πεποιθὼς τοῖς δόγμασιν ὀρθὸς περιπάτει, ἐλεύθερος, οὐχὶ τῷ μεγέθει πεποιθὼς τοῦ σώματος ὥσπερ ἀθλητής· οὐ γὰρ ὡς ὄνον ἀήττητον εἶναι.
1.18.21 Yenilmez kim? Prohairesise bağlı olmayan hiçbir şeyin sarsamadığı kişi. Sonra her durumu tek tek ele alıp atlet gibi incelerim. Bu ilk kurayı aştı. İkincisi? Sıcak olursa?
τίς οὖν ὁ ἀήττητος; ὃν οὐκ ἐξίστησιν οὐδὲν τῶν ἀπροαιρέτων. εἶτα λοιπὸν ἑκάστην τῶν περιστάσεων ἐπερχόμενος καταμανθάνω ὡς ἐπὶ τοῦ ἀθλητοῦ. οὗτος ἐξεβίασε τὸν πρῶτον κλῆρον. τί οὖν τὸν δεύτερον; τί δʼ ἂν καῦμα ᾖ;
1.18.22 Olympia'da nasıl? Burada da aynısı. Önüne para koyarsan küçümser. Ya kız? Ya karanlıkta? Ya şöhret? Ya hakaret? Ya övgü? Ya ölüm?
τί δʼ ἐν Ὀλυμπίᾳ; καὶ ἐνταῦθα ὡσαύτως. ἂν ἀργυρίδιον προβάλῃς, καταφρονήσει. τί οὖν ἂν κορασίδιον; τί οὖν ἂν ἐν σκότῳ; τί οὖν ἂν δοξάριον; τί οὖν ἂν λοιδορίαν; τί οὖν ἂν ἔπαινον; τί δʼ ἂν θάνατον;
1.18.23 Hepsini yenebilir. Sıcak olursa, yani sarhoşsa? Ya melankoliye tutulmuşsa? Ya uykudaysa? Benim yenilmez atletim işte budur.
δύναται ταῦτα πάντα νικῆσαι. τί οὖν ἂν καῦμα ᾖ, τοῦτό ἐστι· τί, ἂν οἰνωμένος ᾖ; τί ἂν μελαγχολῶν; τί ἐν ὕπνοις; οὗτός μοί ἐστιν ὁ ἀνίκητος ἀθλητής.
1.19.119. Bölüm: Tiranlara Karşı Nasıl Davranmalı?
Birinde bir üstünlük varsa ya da yokken varmış gibi görünüyorsa, terbiyesizse onunla mutlaka şişinir.
ὅτι ἄν τινι προσῇ τι πλεονέκτημα ἢ δοκῇ γε προσεῖναι μὴ προσόν, τοῦτον πᾶσα ἀνάγκη, ἐὰν ἀπαίδευτος ᾖ, πεφυσῆσθαι διʼ αὐτό.
1.19.2 Tiran hemen "Ben herkesten üstünüm" der. Bana ne sağlayabilirsin? Önlenemez bir istek sağlayabilir misin? Nereden olacak? Sende var mı? Yakalanmayan bir kaçınma? Sende var mı? Hatasız bir dürtü?
εὐθὺς ὁ τύραννος λέγει ἐγώ εἰμι ὁ πάντων κράτιστος. καὶ τί μοι δύνασαι παρασχεῖν; ὄρεξίν μοι δύνασαι περιποιῆσαι ἀκώλυτον; πόθεν σοι; σὺ γὰρ ἔχεις; ἔκκλισιν ἀπερίπτωτον; σὺ γὰρ ἔχεις; ὁρμὴν ἀναμάρτητον;
1.19.3 Bunda nasıl bir payın var? Haydi, gemide kendine mi güvenirsin, bilene mi? Arabada kime güvenirsin, bilenden başka?
καὶ ποῦ σοι μέτεστιν; ἄγε, ἐν νηὶ δὲ σαυτῷ θαρρεῖς ἢ τῷ εἰδότι; ἐπὶ δʼ ἅρματος τίνι ἢ τῷ εἰδότι;
1.19.4 Öteki sanatlarda? Aynısı. Öyleyse neye gücün yetiyor? "Herkes bana hizmet ediyor." Ben de tabağıma hizmet ederim, yıkar, silerim, yağdanlığım için çivi çakarım. Bunlar benden üstün mü? Hayır, bana bir fayda sağlıyorlar. Bu yüzden onlara hizmet ediyorum. Eşeğe hizmet etmiyor muyum?
τί δʼ ἐν ταῖς ἄλλαις τέχναις; ὡσαύτως. τί οὖν δύνασαι; πάντες με θεραπεύουσιν. καὶ γὰρ ἐγὼ τὸ πινάκιον θεραπεύω καὶ πλύνω αὐτὸ καὶ ἐκμάσσω καὶ τῆς ληκύθου ἕνεκα πάσσαλον πήσσω. τί οὖν; ταῦτά μου κρείττονά ἐστιν; οὔ· ἀλλὰ χρείαν μοι παρέχει τινά. ταύτης οὖν ἕνεκα θεραπεύω αὐτά. τί δέ; τὸν ὄνον οὐ θεραπεύω;
1.19.5 Ayaklarını yıkamıyor muyum, tımar etmiyor muyum? Her insanın kendine hizmet ettiğini, sana ise eşeğe hizmet eder gibi hizmet ettiğini bilmiyor musun? Kim sana bir insana hizmet eder gibi hizmet ediyor? Göster.
οὐ νίπτω αὐτοῦ τοὺς πόδας; οὐ περικαθαίρω; οὐκ οἶδας ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ἑαυτὸν θεραπεύει, σὲ δʼ οὕτως ὡς τὸν ὄνον; ἐπεὶ τίς σε θεραπεύει ὡς ἄνθρωπον; δείκνυε.
1.19.6 Kim sana benzemek istiyor, kim Sokrates'in örnek alındığı gibi seni örnek alıyor? "Ama başını kesebilirim." Haklısın. Unutmuşum, sana sıtmaya ve koleraya hizmet eder gibi hizmet edilmeli, Roma'da Sıtma'nın sunağı olduğu gibi sana da sunak dikilmeli.
τίς σοι θέλει ὅμοιος γενέσθαι, τίς σου ζηλωτὴς γίνεται ὡς Σωκράτους; ἀλλὰ δύναμαί σε τραχηλοκοπῆσαι. καλῶς λέγεις. ἐξελαθόμην ὅτι σε δεῖ θεραπεύειν καὶ ὡς πυρετὸν καὶ ὡς χολέραν καὶ βωμὸν στῆσαι, ὡς ἐν Ῥώμῃ Πυρετοῦ βωμός ἐστιν.
1.19.7Çoğunluğu altüst edip korkutan nedir? Tiran ve muhafızları mı? Nereden çıktı? Asla; tabiatça hür olan, kendisinden başkası tarafından altüst edilemez ya da önlenemez.
τί οὖν ἐστι τὸ ταράσσον καὶ καταπλῆττον τοὺς πολλούς; ὁ τύραννος καὶ οἱ δορυφόροι; πόθεν; μὴ γένοιτο· οὐκ ἐνδέχεται τὸ φύσει ἐλεύθερον ὑπʼ ἄλλου τινὸς ταραχθῆναι ἢ κωλυθῆναι πλὴν ὑφʼ ἑαυτοῦ.
1.19.8 Onu altüst eden inançlarıdır. Tiran birine "Bacağını zincire vuracağım" deyince, bacağına değer veren "Yapma, acı bana" der; prohairesisine değer veren "Sana daha yararlı görünüyorsa vur" der. "Aldırmıyor musun?"
ἀλλὰ τὰ δόγματα αὐτὸν ταράσσει. ὅταν γὰρ ὁ τύραννος εἴπῃ τινὶ δήσω σου τὸ σκέλος, ὁ μὲν τὸ σκέλος τετιμηκὼς λέγει μή· ἐλέησον, ὁ δὲ τὴν προαίρεσιν τὴν ἑαυτοῦ λέγει εἴ σοι λυσιτελέστερον φαίνεται, δῆσον. οὐκ ἐπιστρέφῃ;
1.19.9 Aldırmıyorum. "Sana efendi olduğumu göstereceğim." Nereden sen? Zeus beni hür bıraktı. Yoksa kendi oğlunu köleleştirmelerine izin vereceğini mi sanıyorsun? Ölümün efendisisin, al onu.
οὐκ ἐπιστρέφομαι. ἐγώ σοι δείξω ὅτι κύριός εἰμι. πόθεν σύ; ἐμὲ ὁ Ζεὺς ἐλεύθερον ἀφῆκεν. ἢ δοκεῖς ὅτι ἔμελλεν τὸν ἴδιον υἱὸν ἐᾶν καταδουλοῦσθαι; τοῦ νεκροῦ δέ μου κύριος εἶ, λάβε αὐτόν.
1.19.10 "Yani bana yaklaşırken bana hizmet etmiyor musun?" Hayır, kendime hizmet ediyorum. Sana da ettiğimi söylememi istiyorsan, çömleğe eder gibi ederim.
ὥσθʼ ὅταν μοι προσίῃς, ἐμὲ οὐ θεραπεύεις; οὐ· ἀλλʼ ἐμαυτόν. εἰ δὲ θέλεις με λέγειν ὅτι καὶ σέ, λέγω σοι οὕτως ὡς τὴν χύτραν.
1.19.11Bu bencillik değildir; canlı öyle yaratılmıştır: Her şeyi kendisi için yapar. Güneş de her şeyi kendisi için yapar, Zeus'un kendisi de öyle.
τοῦτο οὐκ ἔστιν φίλαυτον· γέγονε γὰρ οὕτως τὸ ζῷον· αὑτοῦ ἕνεκα πάντα ποιεῖ. καὶ γὰρ ὁ ἥλιος αὑτοῦ ἕνεκα πάντα ποιεῖ καὶ τὸ λοιπὸν αὐτὸς ὁ Ζεύς.
1.19.12 Ama Yağmur Veren, Meyve Veren, insanların ve tanrıların babası olmak isteyince, ortak faydaya hizmet etmeden bu işlere ve adlara erişemeyeceğini görürsün.
ἀλλʼ ὅταν θέλῃ εἶναι Ὑέτιος καὶ Ἐπικάρπιος καὶ πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε, ὁρᾷς ὅτι τούτων τῶν ἔργων καὶ τῶν προσηγοριῶν οὐ δύναται τυχεῖν, ἂν μὴ εἰς τὸ κοινὸν ὠφέλιμος ᾖ.
1.19.13 Akıl sahibi canlının tabiatını da öyle düzenlemiştir ki ortak faydaya bir katkıda bulunmadan kendi iyilerinden hiçbirine erişemez.
καθόλου τε τοιαύτην τὴν φύσιν τοῦ λογικοῦ ζῴου κατεσκεύασεν, ἵνα μηδενὸς τῶν ἰδίων ἀγαθῶν δύνηται τυγχάνειν, ἂν μή τι εἰς τὸ κοινὸν ὠφέλιμον προσφέρηται.
1.19.14 Böylece her şeyi kendisi için yapmak artık toplumdan kopuk bir şey olmaz.
οὕτως οὐκέτι ἀκοινώνητον γίνεται τὸ πάντα αὑτοῦ ἕνεκα ποιεῖν.
1.19.15 Ne bekliyorsun? Biri kendinden ve kendi çıkarından vaz mı geçsin? O zaman herkesin bir ve aynı ilkesi olan kendine bağlılık nasıl kalır?
ἐπεὶ τί ἐκδέχῃ; ἵνα τις ἀποστῇ αὑτοῦ καὶ τοῦ ἰδίου συμφέροντος; καὶ πῶς ἔτι μία καὶ ἡ αὐτὴ ἀρχὴ πᾶσιν ἔσται ἡ πρὸς αὐτὰ οἰκείωσις;
1.19.16Peki sonuç? Prohairesise bağlı olmayan şeyleri iyi ve kötü sayan saçma inançlar bulunduğu sürece, tiranlara hizmet etmek zorunludur.
τί οὖν; ὅταν ὑπῇ δόγματα ἀλλόκοτα περὶ τῶν ἀπροαιρέτων [π]ὡς ὄντων ἀγαθῶν καὶ κακῶν, πᾶσα ἀνάγκη θεραπεύειν τοὺς τυράννους.
1.19.17 Keşke yalnız tiranlara olsa, oda uşaklarına değil! İnsan, Caesar onu lazımlık kâhyası yapınca birdenbire nasıl phronēsis sahibi oluyor! Nasıl hemen "Felicio bana ne akıllıca konuştu" diyoruz!
ὤφελον γὰρ τοὺς τυράννους μόνον, τοὺς κοιτωνίτας δʼ οὔ. πῶς δὲ καὶ φρόνιμος γίνεται ἐξαίφνης ὁ ἄνθρωπος, ὅταν Καῖσαρ αὐτὸν ἐπὶ τοῦ λασάνου ποιήσῃ· πῶς εὐθὺς λέγομεν φρονίμως μοι λελάληκεν Φηλικίων.
1.19.18 Keşke onu tezeklikten atsalar da yine sana akılsız görünse!
ἤθελον αὐτὸν ἀποβληθῆναι τοῦ κοπρῶνος, ἵνα πάλιν ἄφρων σοι δοκῇ.
1.19.19Epaphroditos'un bir ayakkabıcısı vardı, faydasız diye satmıştı. Sonra, nasıl bir talihse, Caesar'ın adamlarından biri onu satın aldı, Caesar'ın ayakkabıcısı oldu. Epaphroditos'un ona nasıl saygı gösterdiğini görmeliydin:
εἶχέν τινα Ἐπαφρόδιτος σκυτέα, ὃν διὰ τὸ ἄχρηστον εἶναι ἐπώλησεν. εἶτα ἐκεῖνος κατά τινα δαίμονα ἀγορασθεὶς ὑπό τινος τῶν Καισαριανῶν τοῦ Καίσαρος σκυτεὺς ἐγένετο. εἶδες ἂν πῶς αὐτὸν ἐτίμα ὁ Ἐπαφρόδιτος·
1.19.20 "İyi Felicio ne yapıyor?
τί πράσσει Φηλικίων ὁ ἀγαθός;
1.19.21 Seni öperim." Sonra biri bize "Efendin ne yapıyor?" diye sorsa, "Felicio ile bir konuda danışıyor" denirdi.
φιλῶ σε. εἶτα εἴ τις ἡμῶν ἐπύθετο τί ποιεῖ αὐτός; ἐλέγετο ὅτι μετὰ Φηλικίωνος βουλεύεται περί τινος.
1.19.22 Onu faydasız diye satmamış mıydı? Kim onu birdenbire akıllı yaptı?
οὐχὶ γὰρ πεπράκει αὐτὸν ὡς ἄχρηστον; τίς οὖν αὐτὸν ἄφνω φρόνιμον ἐποίησεν;
1.19.23 Prohairesise bağlı olanlar dışında bir şeye değer vermek işte budur.
τοῦτʼ ἔστι τὸ τιμᾶν ἄλλο τι ἢ τὰ προαιρετικά.
1.19.24Tribünlüğe layık görülüyor. Karşılaşan herkes kutluyor; biri gözlerini, biri boynunu, köleler ellerini öpüyor. Eve geliyor, kandilleri yanıyor buluyor. Capitolium'a çıkıp kurban sunuyor.
ἠξίωται δημαρχίας. πάντες οἱ ἀπαντῶντες συνήδονται· ἄλλος τοὺς ὀφθαλμοὺς καταφιλεῖ, ἄλλος τὸν τράχηλον, οἱ δοῦλοι τὰς χεῖρας. ἔρχεται εἰς οἶκον, εὑρίσκει λύχνους ἁπτομένους. ἀναβαίνει εἰς τὸ Καπιτώλιον, ἐπιθύει.
1.19.25 Kim doğru istediği için, tabiata uygun hareket ettiği için kurban sundu? İyiyi nerede görüyorsak tanrılara orada şükrederiz.
τίς οὖν πώποτε ὑπὲρ τοῦ ὀρεχθῆναι καλῶς ἔθυσεν; ὑπὲρ τοῦ ὁρμῆσαι κατὰ φύσιν; ἐκεῖ γὰρ καὶ θεοῖς εὐχαριστοῦμεν, ὅπου τὸ ἀγαθὸν τιθέμεθα.
1.19.26Bugün biri bana Augustus rahipliği hakkında konuşuyordu. "İnsan" dedim, "bırak bu işi; boş yere çok para harcayacaksın."
σήμερόν τις ὑπὲρ ἱερωσύνης ἐλάλει μοι τοῦ Αὐγούστου. λέγω αὐτῷ ἄνθρωπε, ἄφες τὸ πρᾶγμα· δαπανήσεις πολλὰ εἰς οὐδέν.
1.19.27 "Ama sözleşmeleri yazanlar adımı yazacak." Peki orada durup okuyanlara "Beni yazmışlar" mı diyeceksin?
— ἀλλʼ οἱ τὰς [φ]ὠνάς, φησί, γράφοντες γράψουσι τὸ ἐμὸν ὄνομα. — μή τι οὖν σὺ τοῖς ἀναγιγνώσκουσι λέγεις παρών· ἐμὲ γεγράφασιν;
1.19.28 Şimdi herkesin yanında bulunabilsen bile ölünce ne yapacaksın? "Adım kalacak." Taşa yaz, kalır. Nikopolis dışında seni kim hatırlayacak?
εἰ δὲ καὶ νῦν δύνασαι παρεῖναι πᾶσιν, ἐὰν ἀποθάνῃς, τί ποιήσεις; — μενεῖ μου τὸ ὄνομα. — γράψον αὐτὸ εἰς λίθον καὶ μενεῖ. ἄγε ἔξω δὲ Νικοπόλεως τίς σου μνεία;
1.19.29 "Ama altın taç takacağım." Bir kez taç istiyorsan gül tacı al, tak; daha şık görünür.
— ἀλλὰ χρυσοῦν στέφανον φορήσω. — εἰ ἅπαξ ἐπιθυμεῖς στεφάνου, ῥόδινον λαβὼν περίθου· ὄψει γὰρ κομψότερον.
1.20.120. Bölüm: Logos Kendini Nasıl İnceler?
Her tekhnē ve her yeti, asıl olarak belirli şeyleri incelemek içindir.
πᾶσα τέχνη καὶ δύναμις προηγουμένων τινῶν ἐστι θεωρητική.
1.20.2 Yetinin kendisi incelediği şeylerle aynı türdense, ister istemez kendini de inceler; başka türdense kendini inceleyemez.
ὅταν μὲν οὖν ὁμοειδὴς τοῖς θεωρουμένοις καὶ αὐτή, ἀναγκαίως καὶ αὑτῆς γίνεται θεωρητική· ὅταν δʼ ἀνομογενής, οὐ δύναται θεωρεῖν ἑαυτήν.
1.20.3 Örneğin kunduracılık derilerle uğraşır, ama kendisi deri malzemesinden büsbütün ayrıdır; bu yüzden kendini incelemez.
οἷον σκυτικὴ περὶ δέρματα ἀναστρέφεται, αὐτὴ δὲ παντελῶς ἀπήλλακται τῆς ὕλης τῶν δερμάτων· διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν αὑτῆς θεωρητική.
1.20.4 Gramer de yazıya geçirilebilen sesle uğraşır; peki kendisi de yazıya geçirilmiş bir ses midir? Hiç de değil. Bu yüzden kendini inceleyemez. Öyleyse tabiat logos'u ne için işe koşmuştur?
γραμματικὴ πάλιν περὶ τὴν ἐγγράμματον φωνήν· μή τι οὖν ἐστι καὶ αὐτὴ ἐγγράμματος φωνή; οὐδαμῶς. διὰ τοῦτο οὐ δύναται θεωρεῖν ἑαυτήν. ὁ οὖν λόγος πρὸς τί ποτε ὑπὸ τῆς φύσεως παρείληπται;
1.20.5 Tasavvurları gerektiği gibi kullanmak için. Peki logos'un kendisi nedir? Belirli türden tasavvurların oluşturduğu bir bütün. Böylece tabiatça kendini de inceler.
πρὸς χρῆσιν φαντασιῶν οἵαν δεῖ. αὐτὸς οὖν τί ἐστιν; σύστημα ἐκ ποιῶν φαντασιῶν. οὕτως γίνεται φύσει καὶ αὑτοῦ θεωρητικός.
1.20.6 Phronēsis de neyi incelemek için ortaya çıkmıştır? İyi, kötü ve ikisi de olmayan şeyleri. Peki kendisi nedir? İyi. Akılsızlık nedir? Kötü. Görüyorsun ya, ister istemez hem kendini hem de zıddını inceler.
πάλιν ἡ φρόνησις τίνα θεωρήσουσα παρελήλυθεν; ἀγαθὰ καὶ κακὰ καὶ οὐδέτερα. αὐτὴ οὖν τί ἐστιν; ἀγαθόν. ἡ δʼ ἀφροσύνη τί ἐστιν; κακόν. ὁρᾷς οὖν ὅτι ἀναγκαίως καὶ αὑτῆς γίνεται καὶ τῆς ἐναντίας θεωρητική;
1.20.7Bu yüzden filozofun en büyük ve ilk işi, tasavvurları sınamak, ayırt etmek, sınanmamış hiçbir tasavvuru kabul etmemektir.
διὰ τοῦτο ἔργον τοῦ φιλοσόφου τὸ μέγιστον καὶ πρῶτον δοκιμάζειν τὰς φαντασίας καὶ διακρίνειν καὶ μηδεμίαν ἀδοκίμαστον προσφέρεσθαι.
1.20.8 Paraya bakın: bizi ilgilendirdiğini düşündüğümüz için onun bir tekhnēsini bile bulmuşuz; sarraf parayı sınarken nelere başvurur: göze, ele, burna, en sonunda da kulağa.
ὁρᾶτε ἐπὶ τοῦ νομίσματος, ὅπου δοκεῖ τι εἶναι πρὸς ἡμᾶς, πῶς καὶ τέχνην ἐξευρήκαμεν καὶ ὅσοις ὁ ἀργυρογνώμων προσχρῆται πρὸς δοκιμασίαν τοῦ νομίσματος, τῇ ὄψει, τῇ ἁφῇ, τῇ ὀσφρασίᾳ, τὰ τελευταῖα τῇ ἀκοῇ·
1.20.9 Denarius'u yere vurup sesine kulak verir; bir kez çınlamasıyla da yetinmez, gösterdiği büyük dikkat sayesinde musikiden anlar olur.
ῥήξας τὸ δηνάριον τῷ ψόφῳ προσέχει καὶ οὐχ ἅπαξ ἀρκεῖται ψοφήσαντος, ἀλλʼ ὑπὸ τῆς πολλῆς προσοχῆς μουσικὸς γίνεται.
1.20.10 İşte yanılmakla yanılmamak arasında fark olduğunu düşündüğümüz yerde, yanıltabilecek şeyleri ayırt etmek için büyük dikkat gösteririz.
οὕτως ὅπου διαφέρειν οἰόμεθα τὸ πλανᾶσθαι τοῦ μὴ πλανᾶσθαι, ἐνταῦθα πολλὴν προσοχὴν εἰσφέρομεν εἰς διάκρισιν τῶν διαπλανᾶν δυναμένων,
1.20.11 Zavallı yönetici yetimiz söz konusu olunca ise ağzımız açık uyuklar, önümüze çıkan her tasavvuru kabul ederiz; çünkü verdiği zarar göze görünmez.
ἐπὶ δὲ ταλαιπώρου ἡγεμονικοῦ χάσκοντες καὶ καθεύδοντες, πᾶσαν φαντασίαν παραπροσδεχόμεθα· ἡ γὰρ ζημία οὐ προσπίπτει.
1.20.12İyi ve kötü konusunda ne kadar gevşek, önemsiz şeyler konusunda ne kadar telaşlı olduğunu anlamak istediğinde, kör olmaya karşı nasıl durduğuna, aldanmaya karşı nasıl durduğuna bir bak; iyi ve kötü karşısında olman gerektiği gibi olmaktan ne kadar uzak olduğunu göreceksin.
ὅταν οὖν θέλῃς γνῶναι, πῶς ἔχεις περὶ μὲν τἀγαθὰ καὶ κακὰ ἀνειμένως, περὶ τἀδιάφορα δʼ ἐσπευσμένως, ἐπίστησον πῶς ἔχεις πρὸς τὸ ἐκτυφλωθῆναι καὶ πῶς πρὸς τὸ ἐξαπατηθῆναι καὶ γνώσῃ ὅτι μακρὰν εἶ τοῦ ὡς δεῖ πεπονθέναι περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν.
1.20.13"Ama bu çok hazırlık, çok emek, çok öğrenme ister." Ne sanıyordun? En büyük tekhnēyi azıcık bir şeyle edinebileceğini mi umuyorsun?
ἀλλὰ πολλῆς ἔχει χρείαν παρασκευῆς καὶ πόνου πολλοῦ καὶ μαθημάτων. τί οὖν; ἐλπίζεις ὅτι τὴν μεγίστην τέχνην ἀπὸ ὀλίγων ἔστιν ἀναλαβεῖν;
1.20.14 Oysa filozofların asıl öğretisi pek kısadır. Bilmek istersen Zenon'un yazdıklarını oku, göreceksin.
καίτοι αὐτὸς μὲν ὁ προηγούμενος λόγος τῶν φιλοσόφων λίαν ἐστὶν ὀλίγος. εἰ θέλεις γνῶναι, ἀνάγνωθι τὰ Ζήνωνος καὶ ὄψει.
1.20.15 "Gaye tanrıları izlemektir, iyinin ousia'sı da tasavvurları gerektiği gibi kullanmaktır" demek uzun mu sürer?
τί γὰρ ἔχει μακρὸν εἰπεῖν ὅτι τέλος ἐστὶ τὸ ἕπεσθαι θεοῖς, οὐσία δʼ ἀγαθοῦ χρῆσις οἵα δεῖ φαντασιῶν;
1.20.16 "Peki tanrı nedir, tasavvur nedir? Tek tek varlıkların tabiatı nedir, bütünün tabiatı nedir?" diye sor:
λέγε τί οὖν ἐστι θεὸς καὶ τί φαντασία; καὶ τί ἐστι φύσις ἡ ἐπὶ μέρους καὶ τί ἐστι φύσις ἡ τῶν ὅλων;
1.20.17 iş hemen uzadı. Hele Epikuros çıkıp da iyinin ette olması gerektiğini söylerse, daha da uzar; bizde asıl olanın, temel ve öz olanın ne olduğunu dinlemek gerekir. Salyangozun iyisinin kabuğunda olması akla yatkın değilken, insanınkinin bedeninde olması mı akla yatkın?
ἤδη μακρόν. ἂν οὖν ἐλθὼν Ἐπίκουρος εἴπῃ, ὅτι ἐν σαρκὶ δεῖ εἶναι τὸ ἀγαθόν, πάλιν μακρὸν γίνεται καὶ ἀνάγκη ἀκοῦσαι τί τὸ προηγούμενόν ἐστιν ἐφʼ ἡμῶν, τί τὸ ὑποστατικὸν καὶ οὐσιῶδες. ὅτι τὸ κοχλίου ἀγαθὸν οὐκ εἰκὸς εἶναι ἐν τῷ κελύφει, τὸ οὖν τοῦ ἀνθρώπου εἰκός;
1.20.18 Peki sen kendin, Epikuros, daha üstün neye sahipsin? Sende düşünüp taşınan, her şeyi tek tek gözden geçiren, etin kendisi hakkında "Asıl olan odur" diye hüküm veren nedir?
σὺ δʼ αὐτὸς τί κυριώτερον ἔχεις, Ἐπίκουρε; τί ἐστιν ἐν σοὶ τὸ βουλευόμενον, τὸ ἐπισκεπτόμενον ἕκαστα, τὸ περὶ τῆς σαρκὸς αὐτῆς ὅτι τὸ προηγούμενόν ἐστιν [τὸ] ἐπικρῖνον;
1.20.19 Ayrıca niçin lamba yakıyor, bizim için didiniyor, o kadar kitap yazıyorsun? Gerçeği bilmeden kalmayalım diye mi? Biz kimiz? Senin neyin oluyoruz? İşte söz böyle uzar.
τί δὲ καὶ λύχνον ἅπτεις καὶ πονεῖς ὑπὲρ ἡμῶν καὶ τηλικαῦτα βιβλία γράφεις; ἵνα μὴ ἀγνοήσωμεν ἡμεῖς τὴν ἀλήθειαν; τίνες ἡμεῖς; τί πρὸς σὲ ὄντες; οὕτω μακρὸς ὁ λόγος γίνεται. ### Bölüm 21 ### πρὸς τοὺς θαυμάζεσθαι θέλοντας.
1.21.121. Bölüm: Hayranlık Uyandırmak İsteyenlere
Hayatta gereken duruşu bulmuş kişi, ağzı açık dışarıya bakmaz.
ὅταν τις ἣν δεῖ στάσιν ἔχῃ ἐν τῷ βίῳ, ἔξω οὐ κέχηνεν.
1.21.2 "İnsan, başına ne gelsin istiyorsun?" "Ben tabiata uygun biçimde isteyip kaçınıyorsam, harekete geçmeyi ve geri durmayı yaratılışıma göre kullanıyorsam, niyetlerimde, girişimlerimde, onaylarımda da öyleysem, bu bana yeter." "Peki neden şiş yutmuş gibi dolaşıyorsun önümüzde?"
ἄνθρωπε, τί θέλεις σοι γενέσθαι; ἐγὼ μὲν ἀρκοῦμαι, ἂν ὀρέγωμαι καὶ ἐκκλίνω κατὰ φύσιν, ἂν ὁρμῇ καὶ ἀφορμῇ χρῶμαι ὡς πέφυκα, ἂν προ[σ]θέσει, ἂν ἐπιβολῇ, ἂν συγκαταθέσει. τί οὖν ἡμῖν ὀβελίσκον καταπιὼν περιπατεῖς;
1.21.3 "Karşılaştığım insanlar da bana hayran kalsın, peşimden gelenler 'Ne büyük filozof!' diye bağırsın isterdim."
ἤθελον, ἵνα με καὶ οἱ ἀπαντῶντες θαυμάζωσιν καὶ ἐπακολουθοῦντες ἐπικραυγάζωσιν· ὦ μεγάλου φιλοσόφου.
1.21.4 Kim bunlar, hayranlığını kazanmak istediğin insanlar? Hani hep deli olduklarını söylediğin kişiler değil mi? Ne yani, delilerin hayranlığını mı istiyorsun?
τίνες εἰσὶν οὗτοι, ὑφʼ ὧν θαυμάζεσθαι θέλεις; οὐχ οὗτοί εἰσι, περὶ ὧν εἴωθας λέγειν ὅτι μαίνονται; τί οὖν; ὑπὸ τῶν μαινομένων θαυμάζεσθαι θέλεις; ### Bölüm 22 ### περὶ τῶν προλήψεων.
1.22.122. Bölüm: Ön Kavramlar Üzerine
Ön kavramlar bütün insanlarda ortaktır ve bir ön kavram başka bir ön kavramla çatışmaz. Hangimiz iyinin yararlı ve seçilmeye değer olduğunu, her durumda peşinden gidilmesi gerektiğini kabul etmez? Hangimiz adil olanın güzel ve yakışık alır olduğunu kabul etmez?
προλήψεις κοιναὶ πᾶσιν ἀνθρώποις εἰσίν· καὶ πρόληψις προλήψει οὐ μάχεται. τίς γὰρ ἡμῶν οὐ τίθησιν, ὅτι τὸ ἀγαθὸν συμφέρον ἐστὶ ἐστι καὶ αἱρετὸν καὶ ἐκ πάσης αὐτὸ περιστάσεως δεῖ μετιέναι καὶ διώκειν; τίς δʼ ἡμῶν οὐ τίθησιν, ὅτι τὸ δίκαιον καλόν ἐστι καὶ πρέπον;
1.22.2 Öyleyse çatışma ne zaman çıkar? Ön kavramları tek tek durumlara uygularken:
πότʼ οὖν ἡ μάχη γίνεται; περὶ τὴν ἐφαρμογὴν τῶν προλήψεων ταῖς ἐπὶ μέρους οὐσίαις,
1.22.3 biri "İyi yaptı, cesur adam" der, öteki "Hayır, gözü dönmüş" der. İnsanların birbiriyle çatışması buradan doğar.
ὅταν ὁ μὲν εἴπῃ καλῶς ἐποίησεν, ἀνδρεῖός ἐστιν· οὔ, ἀλλʼ ἀπονενοημένος. ἔνθεν ἡ μάχη γίνεται τοῖς ἀνθρώποις πρὸς ἀλλήλους.
1.22.4 Yahudilerin, Suriyelilerin, Mısırlıların ve Romalıların çatışması da budur: mesele dine uygun olanın her şeyden önce tutulması ve her durumda gözetilmesi gerektiği değildir, domuz eti yemenin dine uygun olup olmadığıdır.
αὕτη ἐστὶν ἡ Ἰουδαίων καὶ Σύρων καὶ Αἰγυπτίων καὶ Ῥωμαίων μάχη, οὐ περὶ τοῦ ὅτι τὸ ὅσιον πάντων προτιμητέον καὶ ἐν παντὶ μεταδιωκτέον, ἀλλὰ πότερόν ἐστιν ὅσιον τοῦτο τὸ χοιρείου φαγεῖν ἢ ἀνόσιον.
1.22.5Agamemnon ile Akhilleus'un çatışmasında da bunu bulursunuz. Çağırın ikisini ortaya. Ne diyorsun, Agamemnon? Gereken ve doğru olan yapılmamalı mı?
ταύτην τὴν μάχην εὑρήσετε καὶ Ἀγαμέμνονος καὶ Ἀχιλλέως. κάλει γὰρ αὐτοὺς εἰς τὸ μέσον. τί λέγεις σύ, ὦ Ἀγάμεμνον; οὐ δεῖ γενέσθαι τὰ δέοντα καὶ τὰ καλῶς ἔχοντα;
1.22.6 "Elbette yapılmalı." Ya sen ne diyorsun, Akhilleus? Doğru olanın yapılması hoşuna gitmiyor mu? "Her şeyden çok o hoşuma gider." Şimdi ön kavramlarınızı uygulayın. İşte çatışma buradan başlar.
δεῖ μὲν οὖν. σὺ δὲ τί λέγεις, ὦ Ἀχιλλεῦ; οὐκ ἀρέσκει σοι γίνεσθαι τὰ καλῶς ἔχοντα; ἐμοὶ μὲν οὖν πάντων μάλιστα ἀρέσκει. ἐφαρμόσατε οὖν τὰς προλήψεις. ἐντεῦθεν ἡ ἀρχὴ μάχης.
1.22.7 Biri "Khryseis'i babasına geri vermem gerekmez" der, öteki "Gerekir" der. Demek ki ikisinden biri, "gereken" ön kavramını kesinlikle yanlış uyguluyor.
ὁ μὲν λέγει οὐ χρὴ ἀποδιδόναι με τὴν Χρυσηίδα τῷ πατρί, ὁ δὲ λέγει δεῖ μὲν οὖν. πάντως ὁ ἕτερος αὐτῶν κακῶς ἐφαρμόζει τὴν πρόληψιν τοῦ δέοντος.
1.22.8 Sonra biri "Öyleyse Khryseis'i geri vermem gerekiyorsa, birinizin ganimet payını almalıyım" der. Öteki: "Sevdiğim kızı mı alacaksın?" "Evet, seninkini." "Bir tek ben mi—" "Bir tek ben mi eli boş kalayım?" İşte çatışma böyle çıkar.
πάλιν ὁ μὲν λέγει οὐκοῦν, εἴ με δεῖ ἀποδοῦναι τὴν Χρυσηίδα, δεῖ με λαβεῖν ὑμῶν τινος τὸ γέρας, ὁ δέ τὴν ἐμὴν οὖν λάβῃς ἐρωμένην;. τὴν σήν φησίν. ἐγὼ οὖν μόνος — ἀλλʼ ἐγὼ μόνος μὴ ἔχω; οὕτως μάχη γίνεται.
1.22.9Öyleyse terbiye görmek nedir? Tabiî ön kavramları tek tek durumlara tabiata uygun biçimde uygulamayı öğrenmek, sonra da şu ayrımı yapmaktır:
τί οὖν ἐστι τὸ παιδεύεσθαι; μανθάνειν τὰς φυσικὰς προλήψεις ἐφαρμόζειν ταῖς ἐπὶ μέρους οὐσίαις καταλλήλως τῇ φύσει καὶ λοιπὸν διελεῖν,
1.22.10 var olan şeylerin bir kısmı bize bağlıdır, bir kısmı değildir. Bize bağlı olanlar prohairesis ve onun bütün işleridir; bize bağlı olmayanlar beden, bedenin parçaları, mal mülk, ana baba, kardeşler, çocuklar, vatan, kısacası birlikte yaşadığımız insanlardır.
ὅτι τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφʼ ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν· ἐφʼ ἡμῖν μὲν προαίρεσις καὶ πάντα τὰ προαιρετικὰ ἔργα, οὐκ ἐφʼ ἡμῖν δὲ τὸ σῶμα, τὰ μέρη τοῦ σώματος, κτήσεις, γονεῖς, ἀδελφοὶ, τέκνα, πατρίς, ἁπλῶς οἱ κοινωνοί.
1.22.11 İyiyi nereye koyalım? Hangi alana uygulayacağız onu? Bize bağlı olana mı?
ποῦ οὖν θῶμεν τὸ ἀγαθόν; ποίᾳ οὐσίᾳ αὐτὸ ἐφαρμόσομεν; τῇ ἐφʼ ἡμῖν;
1.22.12 "O zaman sağlık, bedenin bütünlüğü, hayat iyi değil mi? Çocuklar, ana baba, vatan da mı değil?" Sana kim katlanır?
— εἶτα οὐκ ἔστιν ἀγαθὸν ὑγίεια καὶ ἀρτιότης καὶ ζωή, ἀλλʼ οὐδὲ τέκνα οὐδὲ γονεῖς οὐδὲ πατρίς; — καὶ τίς σου ἀνέξεται;
1.22.13Öyleyse iyiyi yine öteki tarafa taşıyalım. Zarar gören, iyi şeylerden mahrum kalan kişi mesut olabilir mi? "Olamaz." Peki birlikte yaşadığı insanlara karşı gerektiği gibi davranabilir mi? Nasıl davranabilir?
μεταθῶμεν οὖν αὐτὸ πάλιν ἐνθάδε. ἐνδέχεται οὖν βλαπτόμενον καὶ ἀποτυγχάνοντα τῶν ἀγαθῶν εὐδαιμονεῖν; — οὐκ ἐνδέχεται. — καὶ τὴν πρὸς τοὺς κοινωνοὺς οἵαν δεῖ […] ἀναστροφήν; καὶ πῶς ἐνδέχεται;
1.22.14 Çünkü ben kendi yararımı gözetecek biçimde yaratılmışım. Tarla sahibi olmak yararımaysa, onu komşumdan almak da yararımadır; bir elbiseye sahip olmak yararımaysa, onu hamamdan çalmak da yararımadır. Savaşlar, ayaklanmalar, tiranlıklar, suikastlar işte buradan doğar.
ἐγὼ γὰρ πέφυκα πρὸς τὸ ἐμὸν συμφέρον. εἰ συμφέρει μοι ἀγρὸν ἔχειν, συμφέρει μοι καὶ ἀφελέσθαι αὐτὸν τοῦ πλησίον· εἰ συμφέρει μοι ἱμάτιον ἔχειν, συμφέρει μοι καὶ κλέψαι αὐτὸ ἐκ βαλανείου. ἔνθεν πόλεμοι, στάσεις, τυραννίδες, ἐπιβουλαί.
1.22.15 Zeus'a karşı ödevimi nasıl yerine getirebilirim artık? Zarar görüyor, talihsizliğe uğruyorsam beni umursamıyor demektir. Bana yardım edemiyorsa onunla ne işim var? Bu durumda olmamı istiyorsa yine onunla ne işim var? Ondan nefret etmeye başlarım.
πῶς δʼ ἔτι δυνήσομαι τὸ πρὸς τὸν Δία καθῆκον; εἰ γὰρ βλάπτομαι καὶ ἀτυχῶ, οὐκ ἐπιστρέφεταί μου. καὶ τί μοι καὶ αὐτῷ, εἰ οὐ δύναταί μοι βοηθῆσαι; καὶ πάλιν τί μοι καὶ αὐτῷ, εἰ θέλει μʼ ἐν τοιούτοις εἶναι ἐν οἷς εἰμι; ἄρχομαι λοιπὸν μισεῖν αὐτόν.
1.22.16 Öyleyse niye tapınaklar yapıyor, heykeller dikiyoruz; kötü daimōnlara, Sıtma'ya yapar gibi Zeus'a mı? Nasıl hâlâ Kurtarıcı, nasıl Yağmur Veren, nasıl Bereket Veren olur? Gerçekten de iyinin ousia'sını oralarda bir yere koyarsak bütün bunlar peşinden gelir.
τί οὖν ναοὺς ποιοῦμεν, τί οὖν ἀγάλματα, ὡς κακοῖς δαίμοσιν, ὡς πυρετῷ τῷ Διί; καὶ πῶς ἔτι Σωτὴρ καὶ πῶς Ὑέτιος καὶ πῶς Ἐπικάρπιος; καὶ μήν, ἂν ἐνταῦθά που θῶμεν τὴν οὐσίαν τοῦ ἀγαθοῦ, πάντα ταῦτα ἐξακολουθεῖ.
1.22.17Ne yapalım öyleyse? Hakikaten felsefe yapanın ve doğum sancısı çekenin arayışı işte budur: "Şimdi iyinin ve kötünün ne olduğunu göremiyorum; delirmiş değil miyim?"
τί οὖν ποιήσωμεν;— αὕτη ἐστὶ ζήτησις τοῦ φιλοσοφοῦντος τῷ ὄντι καὶ ὠδίνοντος· νῦν ἐγὼ οὐχ ὁρῶ τί ἐστι τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ κακόν· οὐ μαίνομαι;
1.22.18 Evet; ama iyiyi şuraya, prohairesise bağlı şeylere koyarsam herkes bana gülecek. Parmakları altın yüzüklerle dolu, ak saçlı bir ihtiyar gelecek, başını sallayıp diyecek ki: "Dinle beni, evladım. Felsefe de yapmak gerekir ama akıl da gerekir; bunlar saçmalık. Filozoflardan kıyas öğreniyorsun,
ναί· ἀλλʼ ἂν ἐνταῦθά που θῶ τὸ ἀγαθόν, ἐν τοῖς προαιρετικοῖς, πάντες μου καταγελάσονται. ἥξει τις γέρων πολιὸς χρυσοῦς δακτυλίους ἔχων πολλούς, εἶτα ἐπισείσας τὴν κεφαλὴν ἐρεῖ ἄκουσόν μου, τέκνον· δεῖ μὲν καὶ φιλοσοφεῖν, δεῖ δὲ καὶ ἐγκέφαλον ἔχειν· ταῦτα μωρά ἐστιν. σὺ παρὰ τῶν φιλοσόφων μανθάνεις συλλογισμόν,
1.22.19 ama ne yapman gerektiğini filozoflardan iyi bilirsin." İnsan, madem biliyorum, niye beni azarlıyorsun?
τί δέ σοι ποιητέον ἐστίν, σὺ κάλλιον οἶδας ἢ οἱ φιλόσοφοι. ἄνθρωπε, τί οὖν μοι ἐπιτιμᾷς, εἰ οἶδα;
1.22.20 Bu köle ruhluya ne diyeyim?
τούτῳ τῷ ἀνδραπόδῳ τί εἴπω;
1.22.21 Sussam adam çatlayacak. Şöyle demek gerek: "Âşıklara gösterilen hoşgörüyü bana da göster; kendimde değilim, deliyim."
ἂν σιωπῶ, ῥήγνυται ἐκεῖνος. ὡς δεῖ λέγειν ὅτι σύγγνωθί μοι ὡς τοῖς ἐρῶσιν· οὐκ εἰμὶ ἐμαυτοῦ, μαίνομαι. ### Bölüm 23 ### πρὸς Ἐπίκουρον.
1.23.123. Bölüm: Epikuros'a Karşı
Epikuros da tabiatça toplumsal olduğumuzu kavrar, ama iyimizi bir kez kabuğa yerleştirdikten sonra artık başka bir şey söyleyemez.
ἐπινοεῖ καὶ Ἐπίκουρος ὅτι φύσει ἐσμὲν κοινωνικοί, ἀλλʼ ἅπαξ ἐν τῷ κελύφει θεὶς τὸ ἀγαθὸν ἡμῶν οὐκέτι δύναται ἄλλο οὐδὲν εἰπεῖν.
1.23.2 Çünkü şu görüşe de sımsıkı bağlıdır: iyinin ousia'sından kopuk hiçbir şeye hayran olmamalı, hiçbir şeyi benimsememeli. Bu görüşe bağlı kalmakta da haklıdır.
πάλιν γὰρ ἐκείνου λίαν κρατεῖ, ὅτι οὐ δεῖ ἀπεσπασμένον οὐδὲν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ οὐσίας οὔτε θαυμάζειν οὔτʼ ἀποδέχεσθαι· καὶ καλῶς αὐτοῦ κρατεῖ.
1.23.3 Peki çocuklarımıza karşı tabiî bir sevgimiz yoksa, neden kuşkulanıyoruz? Bilgeye neden çocuk yetiştirmemesini öğütlüyorsun? Bu yüzden acılara düşer diye neden korkuyorsun?
πῶς οὖν ὑπονοητικοί ἐσμεν, οἷς μὴ φυσικὴ ἔστι πρὸς τὰ ἔγγονα φιλοστοργία; διὰ τί ἀποσυμβουλεύεις τῷ σοφῷ τεκνοτροφεῖν; τί φοβῇ μὴ διὰ ταῦτα εἰς λύπας ἐμπέσῃ;
1.23.4 Evde beslediği fare yüzünden mi acıya düşecek? Küçük bir fare evinde ağlaşsa ona ne?
διὰ γὰρ τὸν μῦν τὸν ἔσω τρεφόμενον ἐμπίπτει; τί οὖν αὐτῷ μέλει, ἂν μυίδιον μικρὸν ἔσω κατακλαίῃ αὐτοῦ;
1.23.5 Ama Epikuros bilir ki bir kez çocuk doğdu mu, onu sevmemek, onun için kaygılanmamak artık elimizde değildir.
ἀλλʼ οἶδεν, ὅτι, ἂν ἅπαξ γένηται παιδίον, οὐκέτι ἐφʼ ἡμῖν ἐστι μὴ στέργειν μηδὲ φροντίζειν ἐπʼ αὐτῷ.
1.23.6 Aklı başında kişinin siyasete atılmayacağını da bu yüzden söyler; çünkü siyasete atılanın neler yapması gerektiğini bilir. Yoksa sinekler arasında yaşar gibi yaşayacaksan seni ne engelliyor?
διὰ τοῦτο φησὶν οὐδὲ πολιτεύσεσθαι τὸν νοῦν ἔχοντα· οἶδεν γὰρ τίνα δεῖ ποιεῖν τὸν πολιτευόμενον· ἐπείτοι εἰ ὡς ἐν μυίαις μέλλεις ἀναστρέφεσθαι, τί κωλύει;
1.23.7Yine de bunları bildiği hâlde "Çocuk büyütmeyelim" demeye cüret ediyor. Ama koyun yavrusunu terk etmez, kurt da etmez; insan mı terk edecek?
ἀλλʼ ὅμως εἰδὼς ταῦτα τολμᾷ λέγειν ὅτι μὴ ἀναιρώμεθα τέκνα. ἀλλὰ πρόβατον μὲν οὐκ ἀπολείπει τὸ αὑτοῦ ἔγγονον οὐδὲ λύκος, ἄνθρωπος δʼ ἀπολείπει;
1.23.8 Ne istiyorsun? Koyunlar gibi ahmak mı olalım? Onlar bile terk etmez. Kurtlar gibi yırtıcı mı? Onlar da terk etmez.
τί θέλεις; μωροὺς ἡμᾶς εἶναι ὡς τὰ πρόβατα; οὐδʼ ἐκεῖνα ἀπολείπει. θηριώδεις ὡς τοὺς λύκους; οὐδʼ ἐκεῖνοι ἀπολείπουσιν.
1.23.9 Hadi, çocuğunu yere düşmüş ağlarken gören kim sözünü dinler?
ἄγε, τίς δέ σοι πείθεται ἰδὼν παιδίον αὐτοῦ κλαῖον ἐπὶ τὴν γῆν πεπτωκός;
1.23.10 Bence anan baban bile böyle şeyler söyleyeceğini kehanetle öğrenmiş olsalardı seni sokağa atmazlardı.
ἐγὼ μὲν οἶμαι ὅτι εἰ καὶ ἐμαντεύσατο ἡ μήτηρ σου καὶ ὁ πατήρ, ὅτι μέλλεις ταῦτα λέγειν, οὐκ ἄν σε ἔρριψαν. ### Bölüm 24 ### πῶς πρὸς τὰς περιστάσεις ἀγωνιστέον.
1.24.124. Bölüm: Zor Durumlarla Nasıl Mücadele Edilir?
İnsanın kim olduğunu gösteren, zor durumlardır. Bu yüzden başına zor bir durum geldiğinde, tanrının bir güreş hocası gibi seni sert bir delikanlıyla eşleştirdiğini hatırla.
αἱ περιστάσεις εἰσὶν αἱ τοὺς ἄνδρας δεικνύουσαι. λοιπὸν ὅταν ἐμπέσῃ περίστασις, μέμνησο ὅτι ὁ θεός σε ὡς ἀλείπτης τραχεῖ νεανίσκῳ συμβέβληκεν. —
1.24.2 "Ne için?" diyorsun. Olimpiya şampiyonu olasın diye; bu da tersiz olmaz. Bana kalırsa, bir sporcunun rakibini kullandığı gibi kullanmak istersen, hiç kimse seninkinden daha iyi bir zor duruma sahip olmamıştır.
ἵνα τί; φησίν. — ἵνα Ὀλυμπιονίκης γένῃ· δίχα δʼ ἱδρῶτος οὐ γίγνεται. ἐμοὶ μὲν οὐδεὶς δοκεῖ κρείσσονα ἐσχηκέναι περίστασιν ἧς σὺ ἔσχηκας, ἂν θέλῃς ὡς ἀθλητὴς νεανίσκῳ χρῆσθαι.
1.24.3Şimdi seni Roma'ya gözcü gönderiyoruz. Kimse korkak gözcü göndermez; sonra bir ses duyar, bir yerde bir gölge görür görmez telaş içinde koşarak gelir, "Düşman geldi!" der.
καὶ νῦν ἡμεῖς γε εἰς τὴν Ῥώμην κατάσκοπον πέμπομεν. οὐδεὶς δὲ δειλὸν κατάσκοπον πέμπει, ἵνʼ, ἂν μόνον ἀκούσῃ ψόφου καὶ σκιάν ποθεν ἴδῃ, τρέχων ἔλθῃ τεταραγμένος καὶ λέγων ἤδη παρεῖναι τοὺς πολεμίους.
1.24.4 Şimdi sen de dönüp bize "Roma'da işler korkunç; ölüm korkunç, sürgün korkunç, hakaret korkunç, yoksulluk korkunç; kaçın arkadaşlar, düşman geldi!" dersen,
οὕτως νῦν καὶ σὺ ἂν ἐλθὼν ἡμῖν εἴπῃς φοβερὰ τὰ ἐν Ῥώμῃ πράγματα, δεινόν ἐστι θάνατος, δεινόν ἐστι φυγή, δεινὸν λοιδορία, δεινὸν πενία· φεύγετε ἄνδρες, πάρεισιν οἱ πολέμιοι,
1.24.5 sana deriz ki: "Git başımızdan, kehanetlerini kendine sakla; bizim tek hatamız böyle bir gözcü göndermek oldu."
ἐροῦμέν σοι ἄπελθε, σεαυτῷ μαντεύου· ἡμεῖς τοῦτο μόνον ἡμάρτομεν, ὅτι τοιοῦτον κατάσκοπον ἐπέμπομεν.
1.24.6Senden önce gözcü olarak gönderilen Diogenes bize bambaşka haberler getirmişti. Ölümün kötü olmadığını, çünkü çirkin de olmadığını söylüyor; adının kötüye çıkmasının deli insanların çıkardığı bir gürültü olduğunu söylüyor.
πρὸ σοῦ κατάσκοπος ἀποσταλεὶς Διογένης ἄλλα ἡμῖν ἀπήγγελκεν. λέγει ὅτι ὁ θάνατος οὐκ ἔστι κακόν, οὐδὲ γὰρ αἰσχρόν· λέγει ὅτι ἀδοξία ψόφος ἐστὶ μαινομένων ἀνθρώπων.
1.24.7 Bu gözcü zahmet üzerine, haz üzerine, yoksulluk üzerine neler söylemiştir! Çıplak olmanın her türlü mor kenarlı giysiden üstün olduğunu, örtüsüz toprakta uyumanın en yumuşak yatak olduğunu söylüyor.
οἷα δὲ περὶ πόνου, οἷα δὲ περὶ ἡδονῆς, οἷα περὶ πενίας εἴρηκεν οὗτος ὁ κατάσκοπος. τὸ δὲ γυμν[ασι]ὸν εἶναι λέγει ὅτι κρεῖσσόν ἐστι πάσης περιπορφύρου· τὸ δʼ ἐπʼ ἀστρώτῳ πέδῳ καθεύδειν λέγει ὅτι μαλακωτάτη κοίτη ἐστίν.
1.24.8 Her söylediğine ispat olarak kendi yürekliliğini, sarsılmazlığını, özgürlüğünü, bir de parıl parıl, sıkı bedenini gösteriyor.
καὶ ἀπόδειξιν φέρει περὶ ἑκάστου τὸ θάρσος τὸ αὑτοῦ, τὴν ἀταραξίαν, τὴν ἐλευθερίαν, εἶτα καὶ τὸ σωμάτιον στίλβον καὶ συνεστραμμένον.
1.24.9 "Yakında hiç düşman yok" diyor, "her yer barış dolu." Nasıl yani, Diogenes? "İşte" diyor, "bir yerime ok değdi mi, yaralandım mı, kimseden kaçtım mı?"
οὐδείς, φησίν, πολέμιος ἐγγύς ἐστιν· πάντα εἰρήνης γέμει. πῶς, ὦ Διόγενες; ἰδού, φησίν, μή τι βέβλημαι, μή τι τέτρωμαι, μή τινα πέφευγα;
1.24.10 Gözcü böyle olur; sen ise dönüp bize alakasız şeyler anlatıyorsun. Gidip korkuyu bir yana bırakarak daha dikkatli bakmayacak mısın?
τοῦτʼ ἔστιν οἷος δεῖ κατάσκοπος, σὺ δʼ ἡμῖν ἐλθὼν ἄλλα ἐξ ἄλλων λέγεις. οὐκ ἀπελεύσῃ πάλιν καὶ ὄψει ἀκριβέστερον δίχα τῆς δειλίας;
1.24.11"Ne yapayım öyleyse?" Gemiden inerken ne yaparsın? Dümeni mi alırsın, kürekleri mi? Neyi alırsın? Kendi eşyalarını: yağ şişeni, heybeni. Şimdi de neyin senin olduğunu hatırlarsan, başkasının olana hiçbir zaman sahip çıkmazsın.
τί οὖν ποιήσω;— τί ποιεῖς, ἐκ πλοίου ὅταν ἐξίῃς; μή τι τὸ πηδάλιον αἴρεις, μή τι τὰς κώπας; τί οὖν αἴρεις; τὰ σά, τὴν λήκυθον, τὴν πήραν. καὶ νῦν ἂν ᾖς μεμνημένος τῶν σῶν, οὐδέποτε τῶν ἀλλοτρίων ἀντιποιήσῃ.
1.24.12 Sana "Geniş şeritli giysini çıkar" der: işte dar şeritli. "Onu da çıkar": işte yalnız üstlüğüm. "Üstlüğü de çıkar":
λέγει σοι θὲς τὴν πλατύσημον· ἰδοὺ στενόσημος. θὲς καὶ ταύτην· ἰδοὺ ἱμάτιον μόνον. θὲς τὸ ἱμάτιον·
1.24.13 işte çıplağım. "Ama beni kıskandırıyorsun." Öyleyse al bedenimi de, hepsini. Bedenimi önüne atabildiğim adamdan hâlâ korkar mıyım?
ἰδοὺ γυμνός. ἀλλὰ φθόνον μοι κινεῖς. λάβε τοίνυν ὅλον τὸ σωμάτιον. ᾧ δύναμαι ῥῖψαι τὸ σωμάτιον, ἔτι τοῦτον φοβοῦμαι;
1.24.14"Ama beni mirasçı bırakmayacak." Ne yani, bunların hiçbirinin benim olmadığını unuttum mu? Peki nasıl "benim" diyoruz onlara? Handaki yatağa dediğimiz gibi. Hancı ölürken yatakları sana bırakırsa ne âlâ; başkasına bırakırsa o alır, sen de başka yatak ararsın;
ἀλλὰ κληρονόμον μʼ οὐκ ἀπολείψει. τί οὖν; ἐπελαθόμην ὅτι τούτων οὐδὲν ἐμὸν ἦν; πῶς οὖν ἐμὰ αὐτὰ λέγομεν; ὡς τὸν κράβαττον ἐν τῷ πανδοκείῳ. ἂν οὖν ὁ πανδοκεὺς ἀποθανὼν ἀπολίπῃ σοι τοὺς κραβάττους· ἂν δʼ ἄλλῳ, ἐκεῖνος ἕξει, σὺ δʼ ἄλλον ζητήσεις·
1.24.15 bulamazsan yerde yatarsın. Yeter ki gönlün rahat olsun, horlaya horlaya uyu ve hatırla ki trajediler zenginlerin, kralların, tiranların arasında geçer; yoksul bir adam trajediye ancak koroda yer alır.
ἂν οὖν μὴ εὕρῃς, χαμαὶ κοιμήσῃ μόνον θαρρῶν καὶ ῥέγκων καὶ μεμνημένος ὅτι ἐν τοῖς πλουσίοις καὶ βασιλεῦσι καὶ τυράννοις αἱ τραγῳδίαι τόπον ἔχουσιν, οὐδεὶς δὲ πένης τραγῳδίαν συμπληροῖ εἰ μὴ ὡς χορευτής.
1.24.16 Krallar işe mutlulukla başlar: "Çelenklerle donatın sarayı!" Sonra üçüncü, dördüncü perde dolaylarında: "Ah Kithairon, neden kabul ettin beni?" Köle, nerede taçların, nerede diademin?
οἱ δὲ βασιλεῖς ἄρχονται μὲν ἀπʼ ἀγαθῶν· στέψατε δώματα· εἶτα περὶ τρίτον ἢ τέταρτον μέρος· ἰὼ Κιθαιρών, τί μʼ ἐδέχου; ἀνδράποδον, ποῦ οἱ στέφανοι, ποῦ τὸ διάδημα;
1.24.17 Muhafızların hiç mi işine yaramıyor?
οὐδέν σε ὠφελοῦσιν οἱ δορυφόροι;
1.24.18Öyleyse o büyüklerden birinin yanına gittiğinde şunu hatırla: bir trajedi kahramanının yanına gidiyorsun; oyuncunun değil, Oidipus'un kendisinin.
ὅταν οὖν ἐκείνων τινὶ προσίῃς, τούτων μέμνησο, ὅτι τραγῳδῷ προσέρχῃ, οὐ τῷ ὑποκριτῇ, ἀλλʼ αὐτῷ τῷ Οἰδίποδι.
1.24.19 "Ama filanca ne kadar bahtiyar, yanında bir kalabalıkla dolaşıyor." Ben de kalabalığın arasına karışırım, ben de kalabalıkla dolaşırım.
ἀλλὰ μακάριος ὁ δεῖνα· μετὰ πολλῶν γὰρ περιπατεῖ. κἀγὼ συγκατατάττω ἐμαυτὸν σὺν τοῖς πολλοῖς καὶ μετὰ πολλῶν περιπατῶ.
1.24.20En önemlisi şu: kapının açık olduğunu hatırla. Çocuklardan korkak olma. Onlar oyun hoşlarına gitmeyince "Artık oynamıyorum" derler; sen de işler sana öyle göründüğünde "Artık oynamıyorum" de ve çekil git; kalırsan da sızlanma.
τὸ δὲ κεφάλαιον· μέμνησο ὅτι ἡ θύρα ἤνοικται. μὴ γίνου τῶν παιδίων δειλότερος, ἀλλʼ ὡς ἐκεῖνα, ὅταν αὐτοῖς μὴ ἀρέσκῃ τὸ πρᾶγμα, λέγει οὐκέτι παίξω, καὶ σύ, ὅταν σοι φαίνηταί τινα εἶναι τοιαῦτα, εἰπὼν οὐκέτι παίξω ἀπαλλάσσου, μένων δὲ μὴ θρήνει. ### Bölüm 25 ### πρὸς τὸ αὐτό.
1.25.125. Bölüm: Aynı Konu Üzerine
İnsanın iyisinin de kötüsünün de prohairesiste olduğu, geri kalan her şeyin bizi ilgilendirmediği doğruysa ve bunu söylerken ahmaklık edip rol yapmıyorsak, neden hâlâ sarsılıyor, neden hâlâ korkuyoruz? Önem verdiğimiz şeyler üzerinde kimsenin yetkisi yok;
εἰ ταῦτα ἀληθῆ ἐστι καὶ μὴ βλακεύομεν μηδʼ ὑποκρινόμεθα ὅτι τὸ ἀγαθὸν τοῦ ἀνθρώπου ἐν προαιρέσει καὶ τὸ κακόν, τὰ δʼ ἄλλα πάντα οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς, τί ἔτι ταρασσόμεθα, τί ἔτι φοβούμεθα; περὶ ἃ ἐσπουδάκαμεν, τούτων ἐξουσίαν οὐδεὶς ἔχει·
1.25.2 başkalarının yetkisinde olanları da umursamıyoruz. Daha ne derdimiz var?
ὧν ἐξουσίαν οἱ ἄλλοι ἔχουσιν, τούτων οὐκ ἐπιστρεφόμεθα. ποῖον ἔτι πρᾶγμα ἔχομεν;
1.25.3"Yine de bana bir buyruk ver." Ne buyurayım sana? Zeus buyurmadı mı? Sana ait olanları engellenemez ve önüne set çekilemez, sana ait olmayanları ise engellenebilir ve önüne set çekilebilir kılmadı mı?
— ἀλλὰ ἔντειλαί μοι. — τί σοι ἐντείλωμαι; ὁ Ζεύς σοι οὐκ ἐντέταλται; οὐ δέδωκέν σοι τὰ μὲν σὰ ἀκώλυ[σ]τα καὶ ἀπαραπόδιστα, τὰ δὲ μὴ σὰ κωλυτὰ καὶ παραποδιστά;
1.25.4 Oradan gelirken nasıl bir buyruk, nasıl bir emir aldın? "Sana ait olanı her yolla koru, başkasınınkine göz dikme. Güvenilirlik senindir […]." Bunları senden kim alabilir? Onları kullanmana senden başka kim engel olabilir? Sen nasıl engel olursun? Sana ait olmayan şeylere önem verdiğin anda, sana ait olanı yitirmişsindir.
τίνα οὖν ἐντολὴν ἔχων ἐκεῖθεν ἐλήλυθας, ποῖον διάταγμα; τὰ σὰ τήρει ἐκ παντὸς τρόπου, τῶν ἀλλοτρίων μὴ ἐφίεσο. τὸ πιστὸν σόν […] · τίς οὖν ἀφελέσθαι δύναταί σου ταῦτα; τίς κωλύσει χρῆσθαι αὐτοῖς ἄλλος εἰ μὴ σύ; σὺ δὲ πῶς; ὅταν περὶ τὰ μὴ σαυτοῦ σπουδάσῃς, τὰ σαυτοῦ ἀπώλεσας.
1.25.5 Zeus'tan böyle öğütler ve buyruklar almışken benden daha ne istiyorsun? Ondan üstün müyüm, ondan daha mı güvenilirim?
τοιαύτας ἔχων ὑποθήκας καὶ ἐντολὰς παρὰ τοῦ Διὸς ποίας ἔτι παρʼ ἐμοῦ θέλεις; κρείσσων εἰμὶ ἐκείνου, ἀξιοπιστότερος;
1.25.6 Bunları korursan başka bir şeye ihtiyacın mı kalır? Yoksa o bunları buyurmadı mı? Getir ön kavramları, getir filozofların ispatlarını, getir sık sık duyduklarını, kendi söylediklerini, okuduklarını, üzerinde çalıştıklarını.
ἀλλὰ ταύτας τηρῶν ἄλλων τινῶν προσδέῃ; ἀλλʼ ἐκεῖνος οὐκ ἐντέταλται ταῦτα; φέρε τὰς προλήψεις, φέρε τὰς ἀποδείξεις τὰς τῶν φιλοσόφων, φέρε ἃ πολλάκις ἤκουσας, φέρε δʼ ἃ εἶπας αὐτός, φέρε ἃ ἀνέγνως, φέρε ἃ ἐμελέτησας.
1.25.7Peki bunları korumak ve oyunu bozmamak ne zamana kadar doğrudur?
μέχρις οὖ ν τίνος ταῦτα τηρεῖν καλῶς ἔχει[ς] καὶ τὴν παιδιὰν μὴ λύειν;
1.25.8 Oyun tadında gittiği sürece. Saturnalia'da kurayla biri kral olmuş; çünkü bu oyunu oynamaya karar verilmiş. Buyuruyor: "Sen iç, sen şarabı karıştır, sen şarkı söyle, sen git, sen gel." İtaat ederim, oyun benim yüzümden bozulmasın.
μέχρις ἂν κομψῶς διεξάγηται. ἐν Σατορναλίοις λέλογχεν βασιλεύς· ἔδοξε γὰρ παῖξαι ταύτην τὴν παιδιάν. προστάσσει σὺ πίε, σὺ κέρασον, σὺ ᾆσον, σὺ ἄπελθε, σὺ ἐλθέ. ὑπακούω, ἵνα μὴ παρʼ ἐμὲ λύηται ἡ παιδιά.
1.25.9 "Ama sen kötü durumda olduğunu düşün." Düşünmem; kim beni böyle düşünmeye zorlayabilir?
ἀλλὰ σὺ ὑπολάμβανε ὅτι ἐν κακοῖς εἶ. οὐχ ὑπολαμβάνω· καὶ τίς μʼ ἀναγκάσει ὑπολαμβάνειν;
1.25.10Yine, Agamemnon ile Akhilleus'un hikâyesini oynamaya anlaştık diyelim. Agamemnon rolüne atanan bana der ki: "Akhilleus'a git, Briseis'i elinden al." Giderim.
πάλιν συνεθέμεθα παῖξαι τὰ περὶ Ἀγαμέμνονα καὶ Ἀχιλλέα. καταταγεὶς Ἀγαμέμνων λέγει μοι πορεύου πρὸς τὸν Ἀχιλλέα καὶ ἀπόσπασον τὴν Βρισηίδα. πορεύομαι.
1.25.11 "Gel." Gelirim. Varsayımlı önermelerde nasıl davranıyorsak hayatta da öyle davranmalıyız. "Gece olsun." Olsun. "Peki şimdi gündüz mü?" Hayır, çünkü gece olduğu varsayımını kabul ettim.
ἔρχου. ἔρχομαι. ὡς γὰρ ἐπὶ τῶν ὑποθετικῶν λόγων ἀναστρεφόμεθα, οὕτως δεῖ καὶ ἐπὶ τοῦ βίου. ἔστω νύξ. ἔστω. τί οὖν; ἡμέρα ἐστίν; οὔ· ἔλαβον γὰρ ὑπόθεσιν τοῦ νύκτα εἶναι.
1.25.12 "Gece olduğunu düşündüğünü varsayalım." Olsun. "Şimdi gerçekten gece olduğunu düşün." Bu, varsayımdan çıkmaz.
ἔστω σε ὑπολαμβάνειν ὅτι νύξ ἐστιν. ἔστω. ἀλλὰ καὶ ὑπόλαβε ὅτι νύξ ἐστιν. οὐκ ἀκολουθεῖ τῇ ὑποθέσει.
1.25.13 Burada da öyledir. "Talihsiz olduğunu varsayalım." Olsun. "Öyleyse bahtsız mısın?" Evet. "Peki bedbaht mısın?" Evet. "O hâlde kötü durumda olduğunu da düşün." Bu, varsayımdan çıkmaz; üstelik bana engel olan başka biri var.
οὕτως καὶ ἐνταῦθα. ἔστω σε εἶναι δυστυχῆ. ἔστω. ἆρʼ οὖν ἀτυχὴς εἶ; ναί. τί οὖν; κακοδαιμονεῖς; ναί. ἀλλὰ καὶ ὑπόλαβε ὅτι ἐν κακοῖς εἶ. οὐκ ἀκολουθεῖ τῇ ὑποθέσει· καὶ ἄλλος με κωλύει.
1.25.14Böyle şeylere ne zamana kadar uymak gerekir? İşime yaradığı sürece, yani yakışık alanı ve uygun olanı koruduğum sürece.
μέχρι πόσου οὖν ὑπακουστέον τοῖς τοιούτοις; μέχρις ἂν οὗ λυσιτελῇ, τοῦτο δʼ ἔστιν μέχρις ἂν οὗ σῴζω τὸ πρέπον καὶ κατάλληλον.
1.25.15 Bazıları huysuz ve geçimsizdir, "Bu adamın yanında yemek yiyemem; her gün Mysia'da nasıl savaştığını anlatmasına katlanamam: 'Sana anlatmıştım kardeşim, tepeye nasıl çıktığımı; şimdi yine kuşatılmaya başlıyorum...'" derler.
λοιπὸν οἱ μέν εἰσι κακαύστηροι καὶ κακοστόμαχοι καὶ λέγουσιν ἐγὼ οὐ δύναμαι παρὰ τούτῳ δειπνεῖν, ἵνʼ αὐτοῦ ἀνέχομαι καθʼ ἡμέραν διηγουμένου, πῶς ἐν Μυσίᾳ ἐπολέμησεν· διηγησάμην σοι, ἀδελφέ, πῶς ἐπὶ τὸν λόφον ἀνέβην· πάλιν ἄρχομαι πολιορκεῖσθαι.
1.25.16 Başkası ise "Ben yemeği yemeyi, ne kadar gevezelik etmek isterse dinlemeyi yeğlerim" der.
ἄλλος λέγει ἐγὼ δειπνῆσαι θέλω μᾶλλον καὶ ἀκούειν αὐτοῦ ὅσα θέλει ἀδολεσχοῦντος.
1.25.17 Sen de bu değerleri karşılaştır; yalnız ne yaparsan sıkılmadan, kederlenmeden, kötü durumda olduğunu düşünmeden yap, çünkü buna seni kimse zorlamaz.
καὶ σὺ σύγκρινε ταύτας τὰς ἀξίας· μόνον μηδὲν βαρούμενος ποίει, μὴ θλιβόμενος μηδʼ ὑπολαμβάνων ἐν κακοῖς εἶναι· τοῦτο γὰρ οὐδείς σε ἀναγκάζει.
1.25.18 Odada duman mı var? Azsa kalırım, çoksa çıkarım. Şunu hatırlamak ve aklında tutmak gerekir: kapı açıktır.
καπνὸν πεποίηκεν ἐν τῷ οἰκήματι; ἂν μέτριον, μενῶ· ἂν λίαν πολύν, ἐξέρχομαι. τούτου γὰρ μεμνῆσθαι καὶ κρατεῖν, ὅτι ἡ θύρα ἤνοικται.
1.25.19"Nikopolis'te oturma." Oturmam. "Atina'da da." Atina'da da oturmam. "Roma'da da." Roma'da da oturmam. "Gyaros'ta otur." Otururum. Ama Gyaros'ta oturmak bana fazla dumanlı geliyor.
ἀλλὰ μὴ οἴκει ἐν Νικοπόλει. οὐκ οἰκῶ. μηδʼ ἐν Ἀθήναις. οὐδʼ ἐν Ἀθήναις. μηδʼ ἐν Ῥώμῃ. οὐδʼ ἐν Ῥώμῃ. ἐν Γυάροις οἴκει. οἰκῶ. ἀλλὰ πολύς μοι καπνὸς φαίνεται τὸ ἐν Γυάροις οἰκεῖν.
1.25.20 O zaman kimsenin oturmama engel olamayacağı yere çekilirim; çünkü o ev herkese açıktır.
ἀποχωρῶ, ὅπου μʼ οὐδεὶς κωλύσει οἰκεῖν· ἐκείνη γὰρ ἡ οἴκησις παντὶ ἤνοικται.
1.25.21 Son gömleğime, yani bedenime gelince, ondan öteye kimsenin bana söz geçirecek hakkı yoktur.
καὶ τὸ τελευταῖον χιτωνάριον, τοῦτʼ ἔστι τὸ σωμάτιον, τούτου ἀνωτέρω οὐδενὶ οὐδὲν εἰς ἐμὲ ἔξεστιν.
1.25.22 Bu yüzden Demetrius Neron'a "Sen beni ölümle tehdit ediyorsun, tabiat da seni" demiştir.
διὰ τοῦτο ὁ Δημήτριος εἶπεν τῷ Νέρωνι ἀπειλεῖς μοι θάνατον, σοὶ δʼ ἡ φύσις.
1.25.23Bedenime hayranlık duyarsam kendimi köle etmişimdir; üç kuruşluk mülküme hayranlık duyarsam yine köle.
ἂν δὲ τὸ σωμάτιον θαυμάσω, δοῦλον ἐμαυτὸν παραδέδωκα· ἂν τὸ κτησείδιον, δοῦλον.
1.25.24 Çünkü neyle yakalanabileceğimi kendi aleyhime hemen göstermiş olurum. Yılan başını içeri çekince "Koruduğu yerine vur" deriz ya; sen de bil ki korumak istediğin yerden binecek efendin üstüne.
εὐθὺς γὰρ [ἐμ]αὐτὸς κατʼ ἐμαυτοῦ δηλῶ, τίνι ἁλωτός εἰμι. ὡς ὁ ὄφις ἐὰν συσπᾷ τὴν κεφαλήν, λέγω ἐκεῖνο αὐτοῦ τύπτε ὃ φυλάσσει. καὶ σὺ γίγνωσκε, ὅτι ὃ ἂν φυλάσσειν ἐθέλῃς, κατʼ ἐκεῖνο ἐπιβήσεταί σοι ὁ κύριος.
1.25.25 Bunları hatırlayan biri artık kime yaltaklanır, kimden korkar?
τούτων μεμνημένος τίνα ἔτι κολακεύσεις ἢ φοβήσῃ;
1.25.26"Ama senatörlerin yerine oturmak istiyorum." Görüyor musun, kendini sıkıştıran, kendini daraltan sensin?
ἀλλὰ θέλω καθῆσθαι ὅπου οἱ συγκλητικοί.— ὁρᾷς ὅτι σὺ σαυτῷ στενοχωρίαν παρέχεις, σὺ σαυτὸν θλίβεις;
1.25.27 "Yoksa amfitiyatroda nasıl iyi seyredeceğim?" İnsan, seyretme, sıkışma da. Ne diye dert ediyorsun? Yahut biraz bekle, gösteri bitince senatörlerin yerine otur da güneşlen.
— πῶς οὖν ἄλλως θεωρήσω καλῶς ἐν τῷ ἀμφιθεάτρῳ; — ἄνθρωπε, καὶ μὴ θεώρει καὶ οὐ μὴ θλιβῇς. τί πράγματα ἔχεις; ἢ μικρὸν ἔκδεξαι καὶ ἀχθείσης τῆς θεωρίας κάθισον εἰς τοὺς τῶν συγκλητικῶν τόπους καὶ ἡλιάζου.
1.25.28 Genel olarak şunu hatırla: kendimizi sıkıştıran, kendimizi daraltan bizleriz; yani bizi sıkıştıran ve daraltan yargılarımızdır.
καθόλου γὰρ ἐκείνου μέμνησο, ὅτι ἑαυτοὺς θλίβομεν, ἑαυτοὺς στενοχωροῦμεν, τοῦτʼ ἔστιν τὰ δόγματα ἡμᾶς θλίβει καὶ στενοχωρεῖ.
1.25.29Kaldı ki hakarete uğramak nedir? Git bir taşın yanına, ona hakaret et; ne elde edeceksin? Biri taş gibi dinlerse hakaret edene ne faydası var? Ama hakaret eden, karşısındakinin zayıflığını basamak yapabilirse işte o zaman bir şey elde eder.
ἐπεὶ τί ἐστιν αὐτὸ τὸ λοιδορεῖσθαι; παραστὰς λίθον λοιδόρει· καὶ τί ποιήσεις; ἂν οὖν τις ὡς λίθος ἀκούῃ, τί ὄφελος τῷ λοιδοροῦντι; ἂν δʼ ἔχῃ τὴν ἀσθένειαν τοῦ λοιδορουμένου ὁ λοιδορῶν ἐπιβάθραν, τότε ἀνύει τι.
1.25.30 "Yırt şunun üstünü." "Şunun" da ne demek? Giysisini al, yırt.
περίσχισον αὐτόν. τί λέγεις αὐτόν; τὸ ἱμάτιον λάβε, περίσχισον.
1.25.31 "Sana hakaret ettim." Afiyet olsun. Sokrates bunlar üzerine çalışırdı; bu yüzden hep tek bir yüzle yaşadı. Biz ise engelsiz ve özgür olmanın yolunu çalışmak dışında her şeyi çalışmak istiyoruz.
ὕβριν σοι πεποίηκα. καλῶς σοι γένοιτο. ταῦτα ἐμελέτα Σωκράτης, διὰ τοῦτο ἓν ἔχων πρόσωπον ἀεὶ διετέλει. ἡμεῖς δὲ θέλομεν πάντα μᾶλλον ἀσκεῖν καὶ μελετᾶν ἢ ὅπως ἀπαραπόδιστοι καὶ ἐλεύθεροι ἐσόμεθα.
1.25.32"Filozoflar akıl almaz şeyler söylüyor." Başka tekhnēlerde yok mu akıl almaz şeyler? Görsün diye birinin gözüne iğne batırmaktan daha akıl almaz ne olabilir? Bunu tıptan anlamayan birine söyleseler, söyleyene gülmez miydi?
παράδοξα λέγουσιν οἱ φιλόσοφοι. ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις τέχναις οὐκ ἔστι παράδοξα; καὶ τί παραδοξότερόν ἐστιν ἢ κεντεῖν τινος τὸν ὀφθαλμόν, ἵνα ἴδῃ; εἴ τις ἀπείρῳ τῶν ἰατρικῶν τοῦτο εἶπεν, οὐκ ἂν κατεγέλα τοῦ λέγοντος;
1.25.33 Öyleyse felsefede de birçok gerçeğin tecrübesizlere akıl almaz görünmesinde şaşılacak ne var?
τί οὖν θαυμαστὸν εἰ καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ πολλὰ τῶν ἀληθῶν παράδοξα φαίνεται τοῖς ἀπείροις; ### Bölüm 26 ### τίς ὁ βιωτικὸς νόμος.
1.26.126. Bölüm: Hayatın Kanunu Nedir?
Biri varsayımlı önermeleri okurken şöyle dedi: "Varsayımlı önermelerin kanunu da şudur: varsayımdan çıkanı kabul etmek. Ama ondan çok daha önce gelen hayat kanunu şudur: tabiattan çıkanı yapmak."
ἀναγιγνώσκοντος δὲ τοὺς ὑποθετικοὺς ἔφη Νόμος ὑποθετικός ἐστι καὶ οὗτος τὸ ἀκόλουθον τῇ ὑποθέσει παραδέχεσθαι. πολὺ πρότερον δὲ νόμος βιωτικός ἐστιν οὗτος τὸ ἀκόλουθον τῇ φύσει πράττειν.
1.26.2 Çünkü her konuda ve her durumda tabiata uygun olanı korumak istiyorsak, her işte ne gerekeni kaçırmayı ne de ona aykırı olanı kabul etmeyi amaçlamalıyız.
εἰ γὰρ ἐπὶ πάσης ὕλης καὶ περιστάσεως βουλόμεθα τηρῆσαι τὸ κατὰ φύσιν, δῆλον ὅτι ἐν παντὶ στοχαστέον τοῦ μήτε τὸ ἀκόλουθον ἡμᾶς ἐκφυγεῖν μήτε παραδέξασθαι τὸ μαχόμενον.
1.26.3 Bu yüzden filozoflar bizi önce işin kolay olduğu nazarî alanda çalıştırır, sonra daha zor olana götürür; çünkü orada öğretileni izlemekten alıkoyan bir şey yoktur, hayatta ise insanı dağıtan çok şey vardır. Bu yüzden "Önce hayattaki işlerden başlamak istiyorum" diyen gülünçtür;
πρῶτον οὖν ἐπὶ τῆς θεωρίας γυμνάζουσιν ἡμᾶς οἱ φιλόσοφοι ὅπου ῥᾷον, εἶτα οὕτως ἐπὶ τὰ χαλεπώτερα ἄγουσιν· ἐνταῦθα γὰρ οὐδέν ἐστι τὸ ἀνθέλκον ὡς πρὸς τὸ ἀκολουθῆσαι τοῖς διδασκομένοις, ἐπὶ δὲ τῶν βιωτικῶν πολλὰ τὰ περισπῶντα. γελοῖος οὖν ὁ λέγων πρῶτον βούλεσθαι ἐπʼ ἐκείνων·
1.26.4 çünkü daha zor olandan başlamak kolay değildir.
οὐ γὰρ ῥᾴδιον ἄρχεσθαι ἀπὸ τῶν χαλεπωτέρων.
1.26.5Çocuklarının felsefe yapmasına kızan ana babalara şu savunmayı getirmek gerekirdi: "Hata ediyorum, baba, üstüme düşeni ve bana yakışanı bilmiyorum diyelim. Bu öğrenilemez, öğretilemez bir şeyse beni neden suçluyorsun? Öğretilebilirse öğret; sen yapamıyorsan, bildiğini söyleyenlerden öğrenmeme izin ver.
καὶ τοῦτον ἀπολογισμὸν ἔδει φέρειν πρὸς τοὺς γονεῖς τοὺς ἀγανακτοῦντας ἐπὶ τῷ φιλοσοφεῖν τὰ τέκνα. οὐκοῦν ἁμαρτάνω, πάτερ, καὶ οὐκ οἶδα τὸ ἐπιβάλλον ἐμαυτῷ καὶ προσῆκον· εἰ μὲν οὐδὲ μαθητόν ἐστιν οὐδὲ διδακτόν, τί μοι ἐγκαλεῖς; εἰ δὲ διδακτόν, δίδασκε· εἰ δὲ σὺ μὴ δύνασαι, ἄφες με μαθεῖν παρὰ τῶν λεγόντων εἰδέναι.
1.26.6 Ne sanıyorsun? İsteye isteye kötülüğe düşüp iyiyi kaçırdığımı mı? Asla. Peki hatamın sebebi nedir?
ἐπεὶ τί δοκεῖς; ὅτι θέλων περιπίπτω κακῷ καὶ ἀποτυγχάνω τοῦ ἀγαθοῦ; μὴ γένοιτο. τί οὖν ἐστι τὸ αἴτιον τοῦ ἁμαρτάνειν με;
1.26.7 Bilgisizlik. Bilgisizliğimden kurtulmamı istemez misin? Öfke kime dümencilik, kime musiki öğretmiş? Hayatı senin öfken sayesinde mi öğreneceğimi sanıyorsun?"
ἡ ἄγνοια. οὐ θέλεις οὖν ἀποθῶμαι τὴν ἄγνοιαν; τίνα πώποτε ὀργὴ[ν] ἐδίδαξε τὰ κυβερνητικά, τὰ μουσικά; τὰ βιωτικὰ οὖν διὰ τὴν ὀργήν σου δοκεῖς ὅτι μαθήσομαι;
1.26.8Bunları ancak böyle bir girişime kalkışmış kişi söyleyebilir.
ταῦτα ἐκείνῳ μόνῳ λέγειν ἔξεστι τῷ τοιαύτην ἐπιβολὴν ἐνηνοχότι.
1.26.9 Ama biri bu önermeleri yalnızca bir şölende bildiğini göstermek için okuyor, filozofların yanına bunun için gidiyorsa, yanına uzanan senatör ona hayran kalsın diye yapmıyor mu bunu?
εἰ δέ τις μόνον ἐπιδείκνυσθαι θέλων ἐν συμποσίῳ ὅτι οἶδεν τοὺς ὑποθετικοὺς ἀναγιγνώσκει ταῦτα καὶ προσέρχεται τοῖς φιλοσόφοις, οὗτος ἄλλο τι πράσσει ἵνα αὐτὸν συγκλητικὸς παρακατακείμενος θαυμάσει;
1.26.10 Çünkü asıl büyük dünya işleri oradadır, buradaki zenginlikler orada oyuncak sayılır. Bu yüzden insanı sarsan şeylerin büyük olduğu yerde insanın kendi tasavvurlarına hâkim olması zordur.
ἐκεῖ γὰρ τῷ ὄντι αἱ μεγάλαι ὗλαί εἰσι καὶ οἱ ἐνθάδε πλοῦτοι ἐκεῖ παίγνια δοκοῦσιν. διὰ τοῦτο ἐκεῖ δύσκολον κρατῆσαι τῶν αὑτοῦ φαντασιῶν, ὅπου τὰ ἐκ σείοντα μεγάλα.
1.26.11 Ben birini tanırdım: Epaphroditos'un dizlerine sarılmış, ağlayarak perişan olduğunu söylüyordu, çünkü elinde bir buçuk milyondan başka bir şey kalmamıştı.
ἐγώ τινα οἶδα κλαίοντα Ἐπαφροδίτου τῶν γονάτων ἁπτόμενον καὶ λέγοντα ταλαιπωρεῖν· ἀπολελεῖφθαι γὰρ αὐτῷ μηδέν, εἰ μὴ ἑκατὸν πεντήκοντα μυριάδας.
1.26.12 Epaphroditos ne yaptı? Sizin gibi güldü mü? Hayır; hayretle "Zavallı, nasıl sustun bugüne kadar, nasıl dayandın?" dedi.
τί οὖν ὁ Ἐπαφρόδιτος; κατεγέλασεν ὡς ὑμεῖς; οὔ· ἀλλʼ ἐπιθαυμάσας λέγει τάλας, πῶς οὖν ἐσιώπας, πῶς ἐκαρτέρεις;
1.26.13Varsayımlı önermeleri okuyan öğrenciyi şaşırtınca, ona bu okumayı veren gülmeye başladı. Epiktetos "Kendine gülüyorsun" dedi. "Delikanlıyı önceden çalıştırmadın, bunları izleyebilecek durumda mı bakmadın, yine de onu okuyucu gibi kullanıyorsun."
ταράξας δὲ τὸν ἀναγιγνώσκοντα τοὺς ὑποθετικοὺς καὶ γελάσαντος τοῦ ὑποθεμένου αὐτῷ τὴν ἀνάγνωσιν Σεαυτοῦ, ἔφη, καταγελᾷς· οὐ προεγύμνασας τὸν νεανίσκον οὐδʼ ἔγνως εἰ δύναται τούτοις παρακολουθεῖν, ἀλλʼ ὡς ἀναγνώστῃ αὐτῷ χρῇ.
1.26.14 Sonra şöyle dedi: "Bileşik bir önermeyi değerlendirmeyi bile izleyemeyen bir zihne övgüyü, yergiyi, doğru ya da yanlış yapılan işler hakkında hükmü emanet eder miyiz? Birini kötülese kişi kulak verir mi, övse gururlanır mı, bu kadar küçük şeylerde arkasının ne geleceğini bulamayan birinin sözüne?"
τί οὖν, ἔφη, μὴ δυναμένῃ διανοίᾳ συμπεπλεγμένου ἐπικρίσει παρακολουθεῖν ἔπαινον πιστεύομεν, ψόγον πιστεύομεν, ἐπίκρισιν περὶ τῶν καλῶς ἢ κακῶς γινομένων; κἄν τινα κακῶς λέγῃ, οὗτος ἐπιστρέφεται, κἂν ἐπαινῇ τινα, ἐπαίρεται; ἐν τοῖς οὕτως μικροῖς μὴ εὑρίσκων τὸ ἑξῆς;
1.26.15Felsefe yapmanın başlangıcı işte budur: kendi yönetici yetinin ne durumda olduğunu hissetmek. Zayıf olduğunu anlayan biri onu artık büyük işlerde kullanmak istemez.
αὕτη οὖν ἀρχὴ τοῦ φιλοσοφεῖν, αἴσθησις τοῦ ἰδίου ἡγεμονικοῦ πῶς ἔχει· μετὰ γὰρ τὸ γνῶναι ὅτι ἀσθενῶς οὐκ ἔτι θελήσει χρῆσθαι αὐτῷ πρὸς τὰ μεγάλα.
1.26.16 Oysa bugün bazıları bir lokmayı yutamazken koca bir kitap alıp yemeye girişiyor. Bu yüzden kusuyor ya da hazımsızlık çekiyorlar; ardından karın ağrıları, nezleler, ateşler geliyor. Önce yapabilir miyiz diye düşünmeleri gerekirdi.
νῦν δὲ μὴ δυνάμενοί τινες τὸν ψωμὸν καταπίνειν σύνταξιν ἀγοράσαντες ἐπιβάλλονται ἐσθίειν. διὰ τοῦτο ἐμοῦσιν ἢ ἀπεπτοῦσιν· εἶτα στρόφοι καὶ κατάρροιαι καὶ πυρετοί. ἔδει δʼ ἐφιστάνειν, εἰ δύνανται.
1.26.17 Nazarî konularda bilmeyeni çürütmek kolaydır, hayat işlerinde ise kimse kendini sınanmaya sunmaz, çürüteni de sevmeyiz.
ἀλλʼ ἐν μὲν θεωρίᾳ ῥᾴδιον ἐξελέγξαι τὸν οὐκ εἰδότα, ἐν δὲ τοῖς κατὰ τὸν βίον οὔτε παρέχει ἑαυτόν τις ἐλέγχῳ τόν τʼ ἐξελέγξαντα μισοῦμεν.
1.26.18 Oysa Sokrates sorgulanmamış hayatın yaşanmaması gerektiğini söylerdi.
ὁ δὲ Σωκράτης ἔλεγεν ἀνεξέταστον βίον μὴ ζῆν. ### Bölüm 27 ### ποσαχῶς αἱ φαντασίαι γίνονται καὶ τίνα πρόχειρα πρὸς αὐτὰς βοηθήματα παρασκευαστέον.
1.27.127. Bölüm: Tasavvurlar Kaç Türlü Ortaya Çıkar ve Onlara Karşı Hangi Yardımlar Hazır Bulundurulmalı?
Tasavvurlar bize dört türlü gelir: bazı şeyler vardır ve öyle görünür; bazıları yoktur ve var da görünmez; bazıları vardır ama var görünmez; bazıları yoktur ama var görünür.
τετραχῶς αἱ φαντασίαι γίνονται ἡμῖν· ἢ γὰρ ἔστι τινὰ καὶ οὕτως φαίνεται ἢ οὐκ ὄντα οὐδὲ φαίνεται ὅτι ἔστιν ἢ ἔστι καὶ οὐ φαίνεται ἢ οὐκ ἔστι καὶ φαίνεται.
1.27.2 Bütün bu durumlarda doğruyu tutturmak terbiye görmüş kişinin işidir. Bizi sıkıştıran ne ise yardımı ona karşı getirmek gerekir. Bizi Pyrrhoncuların ve Akademiacıların sofizmleri sıkıştırıyorsa, yardımı onlara karşı getirelim;
λοιπὸν ἐν πᾶσι τούτοις εὐστοχεῖν ἔργον ἐστὶ τοῦ πεπαιδευμένου. ὅ τι δʼ ἂν ᾖ τὸ θλῖβον, ἐκείνῳ δεῖ προσάγειν τὴν βοήθειαν. εἰ σοφίσματα ἡμᾶς Πυρρώνεια καὶ Ἀκαδημαικὰ τὰ θλίβοντά ἐστιν, ἐκείνοις προσάγωμεν τὴν βοήθειαν·
1.27.3 iyi olmadıkları hâlde bazı şeyleri iyi gösteren inandırıcılıkları sıkıştırıyorsa, yardımı orada arayalım; sıkıştıran alışkanlıksa, ona karşı yardım bulmaya çalışalım.
εἰ αἱ τῶν πραγμάτων πιθανότητες, καθʼ ἃς φαίνεταί τινα ἀγαθὰ οὐκ ὄντα, ἐκεῖ τὴν βοήθειαν ζητῶμεν· εἰ ἔθος ἐστὶ τὸ θλῖβον, πρὸς ἐκεῖνο τὴν βοήθειαν ἀνευρίσκειν πειρατέον.
1.27.4Alışkanlığa karşı nasıl bir yardım bulunabilir?
τί οὖν πρὸς ἔθος ἔστιν εὑρίσκειν βοήθημα;
1.27.5 Zıt alışkanlık. Sıradan insanların şöyle dediğini duyuyorsun: "Zavallı ölmüş; babası da annesi de gitti; genç yaşında kesilip gitmiş, hem de gurbette."
τὸ ἐναντίον ἔθος. ἀκούεις τῶν ἰδιωτῶν λεγόντων τάλας ἐκεῖνος, ἀπέθανεν· ἀπώλετο ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ἡ μήτηρ· ἐξεκόπη, ἀλλὰ καὶ ἄωρος καὶ ἐπὶ ξένης.
1.27.6 Bunun zıddı olan sözleri dinle, kendini bu seslerden kopar, alışkanlığın karşısına zıt alışkanlığı koy. Sofist sözlerine karşı mantık bilgisi ve bu alandaki talim, işlerin inandırıcılığına karşı ise parlatılmış, elde hazır, apaçık ön kavramlar gerekir.
ἄκουσον τῶν ἐναντίων λόγων, ἀπόσπασον σεαυτὸν τούτων τῶν φωνῶν, ἀντίθες τῷ ἔθει τὸ ἐναντίον ἔθος. πρὸς τοὺς σοφιστικοὺς λόγους τὰ λογικὰ καὶ τὴν ἐν τούτοις γυμνασίαν καὶ τριβήν, πρὸς τὰς τῶν πραγμάτων πιθανότητας τὰς προλήψεις ἐναργεῖς ἐσμηγμένας καὶ προχείρους ἔχειν δεῖ.
1.27.7Ölüm kötü göründüğünde şunu elinin altında tut: kötü şeylerden kaçınmak uygundur, ama ölüm zorunludur. Ne yapacağım peki?
ὅταν θάνατος φαίνηται κακόν, πρόχειρον ἔχειν ὅτι τὰ κακὰ ἐκκλίνειν καθήκει καὶ ἀναγκαῖον ὁ θάνατος. τί γὰρ ποιήσω;
1.27.8 Nereye kaçayım ondan? Diyelim ki Zeus'un oğlu Sarpedon'um ve asilce şöyle diyorum: "Gidip ya kendim yiğitlik göstereceğim ya başkasına yiğitlik fırsatı vereceğim; kendim bir şey başaramazsam, başkasının asil bir iş yapmasını kıskanmam." Bu bizi aşıyor olsun; şu da mı bize düşmez?
ποῦ γὰρ αὐτὸν φύγω; ἔστω ἐμὲ εἶναι Σαρπηδόνα τὸν τοῦ Διός, ἵνʼ οὕτως γενναίως εἴπω ἀπελθὼν ἢ αὐτὸς ἀριστεῦσαι θέλω ἢ ἄλλῳ παρασχεῖν ἀφορμὴν τοῦ ἀριστεῦσαι· εἰ μὴ δύναμαι κατορθῶσαί τι αὐτός, οὐ φθονήσω ἄλλῳ τοῦ ποιῆσαί τι γενναῖον· ἔστω ταῦτα ὑπὲρ ἡμᾶς, ἐκεῖνο οὐ πίπτει εἰς ἡμᾶς;
1.27.9 Peki nereye kaçayım ölümden? Bana o ülkeyi gösterin, gidebileceğim insanları, ölümün uğramadığı insanları gösterin, bir büyü gösterin. Bunlar bende yoksa ne yapmamı istiyorsunuz?
καὶ ποῦ φύγω τὸν θάνατον; μηνύσατέ μοι τὴν χώραν, μηνύσατε ἀνθρώπους, εἰς οὓς ἀπέλθω, εἰς οὓς οὐ παραβάλλει, μηνύσατε ἐπαοιδήν· εἰ μὴ ἔχω, τί με θέλετε ποιεῖν;
1.27.10 Ölümden kaçamıyorum; ondan korkmaktan da mı kaçamayacağım, yas tutup titreyerek mi öleceğim? Duygunun doğuşu budur: bir şeyi istemek ve onun olmaması.
οὐ δύναμαι τὸν θάνατον ἀποφυγεῖν· τὸ φοβεῖσθαι αὐτὸν μὴ ἀποφύγω, ἀλλʼ ἀποθάνω πενθῶν καὶ τρέμων; αὕτη γὰρ γένεσις πάθους θέλειν τι καὶ μὴ γίνεσθαι.
1.27.11Bu yüzden dış şeyleri kendi dileğime göre değiştirebiliyorsam değiştiririm; değiştiremiyorsam engel olanın gözlerini oymak isterim.
ἔνθεν ἂν μὲν δύνωμαι τὰ ἐκτὸς μετατιθέναι πρὸς τὴν βούλησιν τὴν ἐμαυτοῦ, μετατίθημι· εἰ δὲ μή, τὸν ἐμποδίζοντα ἐκτυφλῶσαι θέλω.
1.27.12 Çünkü insanın tabiatı iyiden mahrum kalmaya ve kötüye düşmeye katlanamaz.
πέφυκε γὰρ ὁ ἄνθρωπος μὴ ὑπομένειν ἀφαιρεῖσθαι τοῦ ἀγαθοῦ, μὴ ὑπομένειν περιπίπτειν τῷ κακῷ.
1.27.13 Sonunda ne işleri değiştirebilir ne de engel olanın gözlerini oyabilirsem oturur inlerim, kime gücüm yeterse ona söverim: Zeus'a ve öteki tanrılara. Beni umursamıyorlarsa onlarla ne işim var?
εἶτα τὸ τελευταῖον, ὅταν μήτε τὰ πράγματα μεταθεῖναι δυνηθῶ μήτε τὸν ἐμποδίζοντα ἐκτυφλῶσαι, κάθημαι καὶ στένω καὶ ὃν δύναμαι λοιδορῶ, τὸν Δία καὶ τοὺς θεοὺς τοὺς ἄλλους· εἰ γὰρ μὴ ἐπιστρέφονταί μου, τί ἐμοὶ καὶ αὐτοῖς;
1.27.14 "Evet, ama dinsiz olursun." Şimdikinden daha kötü ne olacak ki? Kısacası şunu hatırlamak gerekir: dindarlık ile yarar aynı yerde değilse, hiç kimsede dindarlık korunamaz. Bunlar sana acil görünmüyor mu?
ναί· ἀλλʼ ἀσεβὴς ἔσῃ. τί οὖν μοι χεῖρον ἔσται, ὧν ἔστι μοι νῦν; τὸ σύνολον ἐκείνου μεμνῆσθαι, ὅτι, ἐὰν μὴ ἐν τῷ αὐτῷ ᾖ τὸ εὐσεβὲς καὶ συμφέρον, οὐ δύναται σωθῆναι τὸ εὐσεβὲς ἔν τινι. ταῦτα οὐ δοκεῖ ἐπείγοντα;
1.27.15Pyrrhoncu da Akademiacı da gelsin karşıma. Ben kendi payıma bunlarla uğraşacak vakitte değilim, ortak kanının avukatlığını da yapamam.
ἐρχέσθω καὶ ἀπαντάτω Πυρρώνειος καὶ Ἀκαδημαικός. ἐγὼ μὲν γὰρ τὸ ἐμὸν μέρος οὐκ ἄγω σχολὴν πρὸς ταῦτα οὐδὲ δύναμαι συνηγορῆσαι τῇ συνηθείᾳ.
1.27.16 Küçücük bir tarla için davam olsa başka bir avukat çağırırdım; peki bu konuda neyle yetiniyorum?
εἰ καὶ περὶ ἀγριδίου πραγμάτιον εἶχον, ἄλλον ἂν παρεκάλεσα τὸν συνηγορήσοντα· τίνι οὖν ἀρκοῦμαι κατὰ τὸν τόπον;
1.27.17 Hissin nasıl oluştuğunu, bütün bedende mi yoksa bir parçada mı oluştuğunu belki açıklayamam; iki görüş de aklımı karıştırır. Ama senle benim aynı kişi olmadığımızı çok iyi bilirim.
πῶς μὲν αἴσθησις γίνεται, π[ρ]ότερον διʼ ὅλων ἢ ἀπὸ μέρους, ἴσως οὐκ οἶδα ἀπολογίσασθαι, ταράσσει δέ με ἀμφότερα. ὅτι δʼ ἐγὼ καὶ σὺ οὐκ ἐσμὲν οἱ αὐτοί, λίαν ἀκριβῶς οἶδα.
1.27.18 Nereden mi? Bir şey yutmak istediğimde lokmayı hiçbir zaman oraya değil, buraya götürürüm. Ekmek almak isteyip hiç süpürgeyi aldığım olmadı; hedefe gider gibi hep ekmeğe giderim.
πόθεν τοῦτο; οὐδέποτε καταπίνειν τι θέλων ἐκεῖ φέρω τὸν ψωμόν, ἀλλʼ ὧδε· οὐδέποτʼ ἄρτον θέλων λαβεῖν τὸ σάρον ἔλαβον, ἀλλʼ ἀεὶ ἐπὶ τὸν ἄρτον ἔρχομαι ὡς πρὸς σκοπόν.
1.27.19 Hisleri ortadan kaldıran sizler başka bir şey mi yapıyorsunuz? Hanginiz hamama gitmek isteyip değirmene gitti?
ὑμεῖς δʼ αὐτοὶ οἱ τὰς αἰσθήσεις ἀναιροῦντες ἄλλο τι ποιεῖτε; τίς ὑμῶν εἰς βαλανεῖον ἀπελθεῖν θέλων εἰς μυλῶνα ἀπῆλθεν;
1.27.20"Peki, gücümüz yettiğince bunlara da sarılmak, ortak kanıyı korumak, ona yöneltilen itirazlara karşı siper almak gerekmez mi?"
— τί οὖν; οὐ δεῖ κατὰ δύναμιν καὶ τούτων ἀντέχεσθαι, τοῦ τηρῆσαι τὴν συνήθειαν, τοῦ πεφράχθαι πρὸς τὰ κατʼ αὐτῆς;
1.27.21 Kim karşı çıkıyor? Ama bunu gücü ve vakti olan yapsın; titreyen, sarsılan, yüreği içten içe parçalanan kişi vaktini başka bir şeye ayırmalı.
— καὶ τίς ἀντιλέγει; ἀλλὰ τὸν δυνάμενον, τὸν σχολάζοντα· τὸν δὲ τρέμοντα καὶ ταρασσόμενον καὶ ῥηγνύμενον ἔσωθεν τὴν καρδίαν ἄλλῳ τινὶ δεῖ προσευκαιρεῖν. ### Bölüm 28 ### ὅτι οὐ δεῖ χαλεπαίνειν ἀνθρώποις καὶ τίνα τὰ μικρὰ καὶ μεγάλα ἐν ἀνθρώποις.
1.28.128. Bölüm: İnsanlara Kızmamak Gerekir; İnsanda Küçük ve Büyük Olan Nedir?
Bir şeyi onaylamanın sebebi nedir? Onun öyle olduğunun görünmesi.
τί ἐστιν αἴτιον τοῦ συγκατατίθεσθαί τινι; τὸ φαίνεσθαι ὅτι ὑπάρχει.
1.28.2 Öyle olmadığı görünen şeyi onaylamak mümkün değildir. Neden? Çünkü zihnin tabiatı budur: doğruya başını sallamak, yanlışa kaşlarını çatmak, belirsizde hükmü askıya almak.
τῷ οὖν φαινομένῳ ὅτι οὐχ ὑπάρχει συγκατατίθεσθαι οὐχ οἷόν τε. διὰ τί; ὅτι ἡ φύσις αὕτη ἐστὶ τῆς διανοίας τοῖς μὲν ἀληθέσιν ἐπινεύειν, τοῖς δὲ ψευδέσι δυσαρεστεῖν, πρὸς δὲ τὰ ἄδηλα ἐπέχειν.
1.28.3 Kanıtı nedir? Yapabilirsen şimdi gece olduğu hissine kapıl. Mümkün değil. Gündüz olduğu hissini üzerinden at. Mümkün değil. Yıldızların sayısının çift olduğu hissine kapıl ya da bu hissi at. Mümkün değil.
τίς τούτου πίστις; πάθε, εἰ δύνασαι, νῦν ὅτι νύξ ἐστιν. οὐχ οἷόν τε. ἀπόπαθε ὅτι ἡμέρα ἐστίν. οὐχ οἷόν τε. πάθε ἢ ἀπόπαθε ἀπὸ τοῦ ἀρτίους εἶναι τοὺς ἀστέρας. οὐχ οἷόν τε.
1.28.4 Öyleyse biri yanlışı onayladığında bil ki yanlışı onaylamak istememiştir; çünkü Platon'un dediği gibi her psykhē hakikatten istemeyerek mahrum kalır. Yalnızca yanlış ona doğru görünmüştür.
ὅταν οὖν τις συγκατατίθηται τῷ ψεύδει, ἴσθι ὅτι οὐκ ἤθελεν ψεύδει συγκαταθέσθαι· πᾶσα γὰρ ψυχὴ ἄκουσα στέρεται τῆς ἀληθείας, ὡς λέγει Πλάτων· ἀλλὰ ἔδοξεν αὐτῷ τὸ ψεῦδος ἀληθές.
1.28.5Peki eylemlerde, buradaki doğru ve yanlışın karşılığı nedir? Ödev ve ödeve aykırı olan, yararlı ve yararsız, bana uygun ve uygun olmayan, ve bunlara benzer şeyler.
ἄγε ἐπὶ δὲ τῶν πράξεων τί ἔχομεν τοιοῦτον οἷον ἐνθάδε τὸ ἀληθὲς ἢ τὸ ψεῦδος; τὸ καθῆκον καὶ παρὰ τὸ καθῆκον, τὸ συμφέρον καὶ τὸ ἀσύμφορον, τὸ κατʼ ἐμὲ καὶ οὐ κατʼ ἐμὲ καὶ ὅσα τούτοις ὅμοια.
1.28.6 Biri bir şeyin yararına olduğunu düşünüp de onu seçmemezlik edebilir mi? Edemez.
οὐ δύναται οὖν τις δοκεῖν μέν, ὅτι συμφέρει αὐτῷ, μὴ αἱρεῖσθαι δʼ αὐτό; οὐ δύναται.
1.28.7 Peki şöyle diyen kadın ne olacak? "Ne kötülükler yapacağımı anlıyorum, / ama thymos'um kararlarımdan güçlü." Çünkü kadın, öfkesini doyurup kocasından intikam almayı çocuklarını kurtarmaktan daha yararlı sayıyor.
πῶς ἡ λέγουσα καὶ μανθάνω μὲν οἷα δρᾶν μέλλω κακά, θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων; ὅτι αὐτὸ τοῦτο, τῷ θυμῷ χαρίσασθαι καὶ τιμωρήσασθαι τὸν ἄνδρα, συμφορώτερον ἡγεῖται τοῦ σῶσαι τὰ τέκνα.
1.28.8 "Evet, ama aldanmıştır." Ona aldandığını açıkça göster, yapmaz; göstermedikçe de görünenden başka neyi izleyebilir?
ναί· ἀλλʼ ἐξηπάτηται. δεῖξον αὐτῇ ἐναργῶς ὅτι ἐξηπάτηται καὶ οὐ ποιήσει· μέχρι δʼ ἂν οὗ μὴ δεικνύῃς, τίνι ἔχει ἀκολουθῆσαι ἢ τῷ φαινομένῳ;
1.28.9 Hiçbir şeyi. Öyleyse en önemli şeylerde yanıldı, zavallı insan olacağına engerek oldu diye neden ona kızıyorsun? Kör ve topal olanlara acıdığımız gibi, en önemli yanlarından kör ve topal olmuş kişilere de acıman gerekmez mi?
οὐδενί. τί οὖν χαλεπαίνεις αὐτῇ, ὅτι πεπλάνηται ἡ ταλαίπωρος περὶ τῶν μεγίστων καὶ ἔχις ἀντὶ ἀνθρώπου γέγονεν; οὐχὶ δʼ, εἴπερ ἄρα, μᾶλλον ἐλεεῖς, ὡς τοὺς τυφλοὺς ἐλεοῦμεν, ὡς τοὺς χωλούς, οὕτως τοὺς τὰ κυριώτατα τετυφλωμένους καὶ ἀποκεχωλωμένους;
1.28.10Her eylemin insan için ölçüsünün görünen olduğunu açıkça hatırlayan kişi (bir şey ya doğru görünür ya yanlış; doğru görünürse kusuru yoktur; yanlış görünürse zararı kendi görür, çünkü yanılan başka, zarar gören başka olamaz) kimseye öfkelenmez, kimseye kızmaz, kimseye sövmez, kimseyi suçlamaz, kimseden nefret etmez, kimseye darılmaz.
ὅστις οὖν τούτου μέμνηται καθαρῶς ὅτι ἀνθρώπῳ μέτρον πάσης πράξεως τὸ φαινόμενον (λοιπὸν ἢ καλῶς φαίνεται ἢ κακῶς· εἰ καλῶς, ἀνέγκλητός ἐστιν· εἰ κακῶς, αὐτὸς ἐζημίωται· οὐ δύναται γὰρ ἄλλος μὲν εἶναι ὁ πεπλανημένος, ἄλλος δʼ ὁ βλαπτόμενος), οὐδενὶ ὀργισθήσεται, οὐδενὶ χαλεπανεῖ, οὐδένα λοιδορήσει, οὐδένα μέμψεται, οὐ μισήσει, οὐ προσκόψει οὐδενί.
1.28.11"Yani o kadar büyük, korkunç işlerin kaynağı da görünen mi?" Evet, başka bir şey değil.
ὥστε καὶ τὰ οὕτω μεγάλα καὶ δεινὰ ἔργα ταύτην ἔχει τὴν ἀρχήν, τὸ φαινόμενον; ταύτην οὐδʼ ἄλλην.
1.28.12 İlyada tasavvurdan ve tasavvurların kullanılışından başka bir şey değildir. Paris'e Menelaos'un karısını kaçırmak uygun göründü, Helene'ye de onun peşinden gitmek.
ἡ Ἰλιὰς οὐδέν ἐστιν ἢ φαντασία καὶ χρῆσις φαντασιῶν. ἐφάνη τῷ Ἀλεξάνδρῳ ἀπάγειν τοῦ Μενελάου τὴν γυναῖκα, ἐφάνη τῇ Ἑλένῃ ἀκολουθῆσαι αὐτῷ.
1.28.13 Menelaos'a böyle bir kadından kurtulmanın kazanç olduğu görünseydi ne olurdu? Yalnız İlyada değil, Odysseia da yok olurdu.
εἰ οὖν ἐφάνη τῷ Μενελάῳ παθεῖν ὅτι κέρδος ἐστὶ τοιαύτης γυναικὸς στερηθῆναι, τί ἂν ἐγένετο; ἀπολώλει ἡ Ἰλιὰς οὐ μόνον ἀλλὰ καὶ ἡ Ὀδύσσεια. —
1.28.14 "Bu kadar büyük şeyler böyle küçük bir şeye mi bağlı?" "Büyük şeyler" dediğin nedir? Savaşlar, ayaklanmalar, pek çok insanın ölümü, şehirlerin yıkılışı mı? Bunların neresi büyük? "Hiçbir yeri mi?"
ἐκ τοιούτου οὖν μικροῦ πράγματος ἤρτηται τὰ τηλικαῦτα; — τίνα δὲ καὶ λέγεις τὰ τηλικαῦτα; πολέμους καὶ στάσεις καὶ ἀπωλείας πολλῶν ἀνθρώπων καὶ κατασκαφὰς πόλεων; καὶ τί μέγα ἔχει ταῦτα; — οὐδέν; —
1.28.15 Çok sayıda öküzün, koyunun ölmesinin, kırlangıç ya da leylek yuvalarının yanıp yıkılmasının neresi büyük?
τί δʼ ἔχει μέγα πολλοὺς βοῦς ἀποθανεῖν καὶ πολλὰ πρόβατα καὶ πολλὰς καλιὰς χελιδόνων ἢ πελαργῶν ἐμπρησθῆναι καὶ κατασκαφῆναι;
1.28.16 "Bunlar onlara benzer mi?" Tıpatıp. İnsanların bedenleri öldü; öküzlerin ve koyunların da. İnsanların kulübeleri yandı; leyleklerin yuvaları da.
— ὅμοια οὖν ἐστι ταῦτα ἐκείνοις; — ὁμοιότατα. σώματα ἀπώλετο ἀνθρώπων· καὶ βοῶν καὶ προβάτων. οἰκημάτια ἐνεπρήσθη ἀνθρώπων· καὶ πελαργῶν νεοσσιαί.
1.28.17 Bunun neresi büyük, neresi korkunç? Yoksa barınak olarak insan evinin leylek yuvasından farkını göster bana.
τί μέγα ἢ δεινόν; ἢ δεῖξόν μοι τί διαφέρει οἰκία ἀνθρώπου καὶ νεοσσιὰ πελαργοῦ ὡς οἴκησις.
1.28.18"İnsanla leylek bir mi?" Ne diyorsun? Beden bakımından tıpatıp. [İnsan kulübesini kirişle, kiremitle, tuğlayla yapar, leylek ise dalla ve çamurla, o kadar.]
— ὅμοιον οὖν ἐστι πελαργὸς καὶ ἄνθρωπος; — τί λέγεις; κατὰ τὸ σῶμα ὁμοιότατον. [πλὴν ὅτι μὲν ἐκ δοκῶν καὶ κεραμίδων καὶ πλίνθων οἰκοδομεῖται τὰ οἰκίδια, ἡ δʼ ἐκ ῥάβδων καὶ πηλοῦ.]
1.28.19 "Yani insanın leylekten hiç farkı yok mu?" Asla öyle demiyorum; ama bu bakımdan farkı yok. "Peki farkı nedir?"
οὐδενὶ οὖν διαφέρει ἄνθρωπος πελαργοῦ;— μὴ γένοιτο· ἀλλὰ τούτοις οὐ διαφέρει. — τίνι οὖν διαφέρει;
1.28.20 Ara, başka bir şeyle ayrıldığını bulacaksın. Bak, yaptığının farkında olmak değil mi bu; toplumsallık, güvenilirlik, edep, sağlamlık, anlayış değil mi?
— ζήτει καὶ εὑρήσεις, ὅτι ἄλλῳ διαφέρει. ὅρα μὴ τῷ παρακολουθεῖν οἷς ποιεῖ, ὅρα μὴ τῷ κοινωνικῷ, μὴ τῷ πιστῷ, τῷ αἰδήμονι, τῷ ἀσφαλεῖ, τῷ συνετῷ.
1.28.21 Öyleyse insanlarda büyük kötülük ve büyük iyilik nerededir? Fark neredeyse oradadır. Bu korunursa, surlarla çevrili kalırsa, edep de güvenilirlik de anlayış da bozulmazsa, insanın kendisi de korunur; bunlardan biri yok olur, kuşatılıp düşerse, kendisi de yok olur. Büyük işler işte budur.
ποῦ οὖν τὸ μέγα ἐν ἀνθρώποις κακὸν καὶ ἀγαθόν; ὅπου ἡ διαφορά. ἂν σῴζηται τοῦτο καὶ περιτετειχισμένον μένῃ καὶ μὴ διαφθείρηται τὸ αἰδῆμον μηδὲ τὸ πιστὸν μηδὲ τὸ συνετόν, τότε σῴζεται καὶ αὐτός· ἂν δʼ ἀπολλύηταί τι τούτων καὶ ἐκπολιορκῆται, τότε καὶ αὐτὸς ἀπόλλυται. καὶ τὰ μεγάλα πράγματα ἐν τούτῳ ἐστίν.
1.28.22Paris asıl ne zaman büyük bir tökezleme yaşadı: Yunanlar gelip Troya'yı yağmaladığında, kardeşleri öldüğünde mi?
ἔπταισεν μεγάλα ὁ Ἀλέξανδρος, ὅτʼ ἐπῆλθον φασιν οἱ Ἕλληνες καὶ ὅτε ἐπόρθουν τὴν Τροίαν καὶ ὅτε οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ἀπώλλυντο;
1.28.23 Hiç de değil; çünkü kimse başkasının yaptığı yüzünden tökezlemez. O zaman yağmalanan leylek yuvalarıydı.
οὐδαμῶς· διʼ ἀλλότριον γὰρ ἔργον πταίει οὐδείς· ἀλλὰ τότε πελαργῶν νεοσσιαὶ ἐπορθοῦντο. πταῖσμα δʼ ἦν, ὅτε ἀπώλεσε τὸν αἰδήμονα, τὸν πιστόν, τὸν φιλόξενον, τὸν κόσμιον.
1.28.24Akhilleus ne zaman tökezledi? Patroklos öldüğünde mi? Asla; öfkelendiğinde, bir kız için ağladığında, oraya sevgili edinmeye değil savaşmaya geldiğini unuttuğunda.
πότʼ ἔπταισεν ὁ Ἀχιλλεύς; ὅτε ἀπέθανεν ὁ Πάτροκλος; μὴ γένοιτο· ἀλλʼ ὅτε ὠργίζετο, ὅτε κορασίδιον ἔκλαεν, ὅτʼ ἐπελάθετο ὅτι πάρεστιν οὐκ ἐπὶ τὸ ἐρωμένας κτᾶσθαι, ἀλλʼ ἐπὶ τὸ πολεμεῖν.
1.28.25 İnsana özgü tökezlemeler bunlardır; asıl kuşatma, asıl yıkım budur: doğru yargıların yıkılması, o özelliklerin bozulması.
ταῦτʼ ἐστὶ τὰ ἀνθρωπικὰ πταίσματα, τοῦτό ἐστιν ἡ πολιορκία, τοῦτό ἐστι κατασκαφή, ὅταν τὰ δόγματα τὰ ὀρθὰ καθαιρῆται, ὅταν ἐκεῖνα διαφθείρηται.
1.28.26"Peki kadınlar kaçırıldığında, çocuklar esir edildiğinde, erkekler boğazlandığında bunlar kötü değil mi?"
— ὅταν οὖν γυναῖκες ἄγωνται καὶ παιδία αἰχμαλωτίζηται καὶ ὅταν αὐτοὶ κατασφάζωνται, ταῦτα οὐκ ἔστι κακά;
1.28.27 Bu kanaati nereden ekliyorsun? Bana da öğret. "Hayır, sen söyle: kötü olmadıklarını nereden çıkarıyorsun?"
— πόθεν τοῦτο προσδοξάζεις; κἀμὲ δίδαξον. — οὔ· ἀλλὰ πόθεν σὺ λέγεις ὅτι οὐκ ἔστι κακά;
1.28.28 Ölçülere başvuralım; getir ön kavramları.
Bu yüzden olup bitene ne kadar şaşılsa azdır. Ağırlıkları değerlendirmek istediğimizde gelişigüzel karar vermeyiz; düz mü eğri mi olduğunu değerlendirirken de gelişigüzel karar vermeyiz;
— ἔλθωμεν ἐπὶ τοὺς κανόνας, φέρε τὰς προλήψεις. διὰ τοῦτο γὰρ οὐκ ἔστιν ἱκανῶς θαυμάσαι τὸ γινόμενον. ὅπου βάρη κρῖναι θέλομεν, οὐκ εἰκῇ κρίνομεν· ὅπου τὰ εὐθέα καὶ στρεβλά, οὐκ εἰκῇ·
1.28.29 kısacası bir konunun doğrusunu bilmek bizim için önem taşıyorsa hiçbirimiz hiçbir şeyi gelişigüzel yapmayız.
ἁπλῶς ὅπου διαφέρει ἡμῖν γνῶναι τὸ κατὰ τὸν τόπον ἀληθές, οὐδέποθʼ ἡμῶν οὐδεὶς οὐδὲν εἰκῇ ποιήσει.
1.28.30 Oysa doğru yapmanın ya da hata etmenin, hayatın iyi ya da kötü akmasının, talihin ya da talihsizliğin ilk ve tek sebebi söz konusu olduğunda, yalnız burada gelişigüzel ve aceleciyiz. Terazi gibi bir şey yok, cetvel gibi bir şey yok; bir şey göründü mü hemen göründüğü gibi yapıyorum.
ὅπου δὲ τὸ πρῶτον καὶ μόνον αἴτιόν ἐστι τοῦ κατορθοῦν ἢ ἁμαρτάνειν, τοῦ εὐροεῖν ἢ δυσροεῖν, τοῦ ἀτυχεῖν ἢ εὐτυχεῖν, ἐνθάδε μόνον εἰκαῖοι καὶ προπετεῖς. οὐδαμοῦ ὅμοιόν τι ζυγῷ, οὐδαμοῦ ὅμοιόν τι κανόνι, ἀλλά τι ἐφάνη καὶ εὐθὺς ποιῶ τὸ φανέν.
1.28.31 Agamemnon'dan, Akhilleus'tan üstün müyüm ki onlar görüneni izledikleri için o kadar kötülük yapmış ve çekmişken, bana görünen yetsin?
κρείσσων γάρ εἰμι τοῦ Ἀγαμέμνονος ἢ τοῦ Ἀχιλλέως, ἵνʼ ἐκεῖνοι μὲν διὰ τὸ ἀκολουθῆσαι τοῖς φαινομένοις τοιαῦτα κακὰ ποιήσωσι καὶ πάθωσιν, ἐμοὶ δὲ μὴ ἀρκῇ τὸ φαινόμενον;
1.28.32Hangi trajedinin başka bir kaynağı var ki? Euripides'in Atreus'u nedir? Görünen. Sophokles'in Oidipus'u nedir? Görünen. Phoiniks?
καὶ ποία τραγῳδία ἄλλην ἀρχὴν ἔχει; Ἀτρεὺς Εὐριπίδου τί ἐστιν; τὸ φαινόμενον. Οἰδίπους Σοφοκλέους τί ἐστιν; τὸ φαινόμενον. Φοῖνιξ;
1.28.33 Görünen. Hippolytos? Görünen. Buna hiç özen göstermeyen kişi sizce nasıl biridir? Her görüneni izleyenlere ne denir? "Deli." Peki biz başka bir şey mi yapıyoruz?
τὸ φαινόμενον. Ἱππόλυτος; τὸ φαινόμενον. τούτου οὖν μηδεμίαν ἐπιμέλειαν ποιεῖσθαι τίνος ὑμῖν δοκεῖ; τίνες δὲ λέγονται οἱ παντὶ τῷ φαινομένῳ ἀκολουθοῦντες; — μαινόμενοι. — ἡμεῖς οὖν ἄλλο τι ποιοῦμεν; ### Bölüm 29 ### περὶ εὐσταθείας.
1.29.129. Bölüm: Sarsılmazlık Üzerine
İyinin ousia'sı belirli bir prohairesis, kötünün ousia'sı da belirli bir prohairesistir.
οὐσία τοῦ ἀγαθοῦ προαίρεσις ποιά, τοῦ κακοῦ προαίρεσις ποιά.
1.29.2 Peki dış şeyler nedir? Prohairesisin malzemesidir; onlarla uğraşarak kendi iyisini ya da kötüsünü bulur. İyisini nasıl bulur?
τί οὖν τὰ ἐκτός; ὗλαι τῇ προαιρέσει, περὶ ἃς ἀναστρεφομένη τεύξεται τοῦ ἰδίου ἀγαθοῦ ἢ κακοῦ. πῶς τοῦ ἀγαθοῦ τεύξεται;
1.29.3 Malzemeye hayranlık duymazsa. Çünkü malzeme hakkındaki yargılar doğruysa prohairesisi iyi, eğri ve çarpıksa kötü kılar.
ἂν τὰς ὕλας μὴ θαυμάσῃ. τὰ γὰρ περὶ τῶν ὑλῶν δόγματα ὀρθὰ μὲν ὄντα ἀγαθὴν ποιεῖ τὴν προαίρεσιν, στρεβλὰ δὲ καὶ διεστραμμένα κακήν.
1.29.4 Tanrı bu kanunu koymuş ve şöyle demiştir: "İyi bir şey istiyorsan kendinden al." Sen "Hayır, başkasından" diyorsun. Yapma, kendinden al.
τοῦτον τὸν νόμον ὁ θεὸς τέθεικεν καὶ φησίν εἰ τι ἀγαθὸν θέλεις, παρὰ σεαυτοῦ λάβε. σὺ λέγεις οὔ· ἀλλὰ παρʼ ἄλλου. μή, ἀλλὰ παρὰ σεαυτοῦ.
1.29.5Bu yüzden tiran tehdit ettiğinde, beni çağırmasa bile, "Kimi tehdit ediyor?" derim. "Seni zincire vuracağım" derse, ellerimi ve ayaklarımı tehdit ediyor derim.
λοιπὸν ὅταν ἀπειλῇ ὁ τύραννος καὶ μὴ καλῇ, λέγω τίνι ἀπειλεῖ; ἂν λέγῃ δήσω σε, φημὶ ὅτι ταῖς χερσὶν ἀπειλεῖ καὶ τοῖς ποσίν.
1.29.6 "Boynunu vuracağım" derse, boynumu tehdit ediyor derim. "Seni zindana atacağım" derse, bütün bu etimi; sürgünle tehdit ederse yine aynısı.
ἂν λέγῃ τραχηλοκοπήσω σε, λέγω τῷ τραχήλῳ ἀπειλεῖ. ἂν λέγῃ εἰς φυλακήν σε βαλῶ, ὅλῳ τῷ σαρκιδίῳ· κἂν ἐξορισμὸν ἀπειλῇ, τὸ αὐτό.
1.29.7 "Seni hiç mi tehdit etmiyor?" Bunların beni ilgilendirmediğine içimden inanıyorsam hiç etmiyor; bunlardan birinden korkuyorsam beni tehdit ediyor.
— σοὶ οὖν οὐδὲν ἀπειλεῖ; — εἰ πέπονθα ὅτι ταῦτα οὐδέν ἐστι πρὸς ἐμέ, οὐδέν· εἰ δὲ φοβοῦμαί τι τούτων, ἐμοὶ ἀπειλεῖ.
1.29.8 Kimden korkuyorum ki? Neyin efendisinden? Bana bağlı şeylerin mi? Onların efendisi yok. Bana bağlı olmayanların mı? Onlardan bana ne?
τίνα λοιπὸν δέδοικα; τὸν τίνων ὄντα κύριον; τῶν ἐπʼ ἐμοί; οὐδὲ εἷς ἐστιν. τῶν οὐκ ἐπʼ ἐμοί; καὶ τί μοι αὐτῶν μέλει;
1.29.9"Siz filozoflar krallara saygısızlığı mı öğretiyorsunuz?" Asla. Hangimiz onların yetkisinde olan şeyler için kendileriyle çekişmeyi öğretiyor?
ὑμεῖς οὖν οἱ φιλόσοφοι διδάσκετε καταφρονεῖν τῶν βασιλέων; — μὴ γένοιτο. τίς ἡμῶν διδάσκει ἀντιποιεῖσθαι πρὸς αὐτούς, ὧν ἐκεῖνοι ἔχουσιν ἐξουσίαν;
1.29.10 Bedenimi al, malımı al, şöhretimi al, çevremdekileri al. Bunlardan birine sahip çıkması için birini ikna edersem, işte o zaman beni suçlasın.
τὸ σωμάτιον λάβε, τὴν κτῆσιν λάβε, τὴν φήμην λάβε, τοὺς περὶ ἐμὲ λάβε. ἄν τινας τούτων ἀναπείθω ἀντιποιεῖσθαι, τῷ ὄντι ἐγκαλείτω μοι.
1.29.11 "Evet, ama yargılara da hükmetmek istiyorum." Bu yetkiyi sana kim verdi?
ναί· ἀλλὰ καὶ τῶν δογμάτων ἄρχειν θέλω. καὶ τίς σοι ταύτην τὴν ἐξουσίαν δέδωκεν;
1.29.12 Başkasının yargısını nasıl yenebilirsin? "Korku salarak yeneceğim." Bilmiyor musun ki yargı kendi kendini yenmiştir, başkası tarafından yenilmemiştir? Prohairesisi kendisinden başka hiçbir şey yenemez.
ποῦ δύνασαι νικῆσαι δόγμα ἀλλότριον; προσάγων, φησίν, αὐτῷ φόβον νικήσω. ἀγνοεῖς ὅτι αὐτὸ αὑτὸ ἐνίκησεν, οὐχ ὑπʼ ἄλλου ἐνικήθη· προαίρεσιν δὲ οὐδὲν ἄλλο νικῆσαι δύναται, πλὴν αὐτὴ ἑαυτήν.
1.29.13Bu yüzden tanrının kanunu da en güçlü ve en adil olandır: "Üstün olan daima aşağıda olanı yensin."
διὰ τοῦτο καὶ ὁ τοῦ θεοῦ νόμος κράτιστός ἐστι καὶ δικαιότατος· τὸ κρεῖσσον ἀεὶ περιγινέσθω τοῦ χείρονος.
1.29.14 On kişi bir kişiden üstündür. Ne bakımdan? Bağlamak, öldürmek, istedikleri yere götürmek, malını almak bakımından. Yani on kişi bir kişiyi üstün oldukları şeyde yener.
κρείττονές εἰσιν οἱ δέκα τοῦ ἑνός. πρὸς τί; πρὸς τὸ δῆσαι, πρὸς τὸ ἀποκτεῖναι, πρὸς τὸ ἀπαγαγεῖν ὅπου θέλουσιν, πρὸς τὸ ἀφελέσθαι τὰ ὄντα. νικῶσιν τοίνυν οἱ δέκα τὸν ἕνα ἐν τούτῳ, ἐν ᾧ κρείσσονές εἰσιν.
1.29.15 Peki hangi bakımdan aşağıdadırlar? Birinin yargıları doğruysa, onlarınki değilse. Bunda onu yenebilirler mi? Nasıl yensinler? Terazide olsak, ağır olanın aşağı çekmesi gerekmez mi?
ἐν τίνι οὖν χείρονές εἰσιν; ἂν ὁ μὲν ἔχῃ δόγματα ὀρθά, οἱ δὲ μή. τί οὖν; ἐν τούτῳ δύνανται νικῆσαι; πόθεν; εἰ δʼ ἱστάμεθα ἐπὶ ζυγοῦ, οὐκ ἔδει τὸν βαρύτερον καθελκύσαι;
1.29.16"Demek Sokrates, Atinalılardan bunları görsün diye yaratıldı?" Köle, "Sokrates" derken neyi kastediyorsun? İşi olduğu gibi söyle: Sokrates'in bedeni daha güçlüler tarafından yakalanıp zindana sürüklensin, biri Sokrates'in bedenine baldıran versin, o da soğuyup gitsin diye mi?
Σωκράτης οὖν ἵνα πάθῃ ταῦτα ὑπʼ Ἀθηναίων;— ἀνδράποδον, τί λέγεις τὸ Σωκράτης; ὡς ἔχει τὸ πρᾶγμα λέγε· ἵνʼ οὖν τὸ Σωκράτους σωμάτιον ἀπαχθῇ καὶ συρῇ ὑπὸ τῶν ἰσχυροτέρων εἰς δεσμωτήριον καὶ κώνειόν τις δῷ τῷ σωματίῳ τῷ Σωκράτους κἀκεῖνο ἀποψυγῇ;
1.29.17 Bunlar sana şaşılacak şey mi, adaletsizlik mi görünüyor, bunlar için mi tanrıyı suçluyorsun? Sokrates'in bunların karşılığında hiçbir şeyi yok muydu? İyinin ousia'sı onun için neredeydi?
ταῦτά σοι φαίνεται θαυμαστά, ταῦτα ἄδικα, ἐπὶ τούτοις ἐγκαλεῖς τῷ θεῷ; οὐδὲν οὖν εἶχε Σωκράτης ἀντὶ τούτων; ποῦ ἦν ἡ οὐσία αὐτῷ τοῦ ἀγαθοῦ;
1.29.18 Kime kulak verelim: sana mı, ona mı? O ne diyor? "Anytos ve Meletos beni öldürebilir ama bana zarar veremez." Bir de: "Tanrıya böyle hoş geliyorsa böyle olsun."
τίνι προσσχῶμεν; σοὶ ἢ αὐτῷ; καὶ τί λέγει ἐκεῖνος; ἐμὲ δʼ Ἄνυτος καὶ Μέλητος ἀποκτεῖναι μὲν δύνανται, βλάψαι δʼ οὔ. καὶ πάλιν εἰ ταύτῃ τῷ θεῷ φίλον, ταύτῃ γινέσθω.
1.29.19Yargıları daha kötü olanın, yargıları daha iyi olana galip geldiğini göster bana. Gösteremezsin, yaklaşamazsın bile. Çünkü tabiatın ve tanrının kanunu budur: "Üstün olan daima aşağıda olanı yensin." Neyde? Üstün olduğu şeyde.
ἀλλὰ δεῖξον ὅτι χείρονα ἔχων δόγματα κρατεῖ τοῦ κρείττονος ἐν δόγμασιν. οὐ δείξεις· οὐδʼ ἐγγύς. νόμος γὰρ τῆς φύσεως. καὶ τοῦ θεοῦ οὗτος τὸ κρεῖσσον ἀεὶ περιγινέσθω τοῦ χείρονος. ἐν τίνι; ἐν ᾧ κρεῖσσόν ἐστιν.
1.29.20 Beden bedenden güçlüdür, çok kişi bir kişiden, hırsız da hırsız olmayandan.
σῶμα σώματος ἰσχυρότερον, οἱ πλείονες τοῦ ἑνός, ὁ κλέπτης τοῦ μὴ κλέπτου.
1.29.21 Bu yüzden ben de lambamı kaybettim: uyanık kalmakta hırsız benden üstündü. Ama lambayı pahalıya aldı: bir lamba için hırsız oldu, bir lamba için güvenilmez oldu, bir lamba için yırtıcı oldu. Böylesini kârlı buldu.
διὰ τοῦτο κἀγὼ τὸν λύχνον ἀπώλεσα, ὅτι ἐν τῷ ἀγρυπνεῖν μου κρείσσων ἦν ὁ κλέπτης. ἀλλʼ ἐκεῖνος τοσούτου ὠνήσατο λύχνον· ἀντὶ λύχνου κλέπτης ἐγένετο, ἀντὶ λύχνου ἄπιστος, ἀντὶ λύχνου θηριώδης. τοῦτο ἔδοξεν αὐτῷ λυσιτελεῖν.
1.29.22Olsun; ama biri elbisemden tutup beni çarşıya sürüklüyor, ardından başkaları bağırıyor: "Filozof, yargıların ne işine yaradı? İşte zindana sürükleniyorsun, işte boynun vurulacak."
ἔστω· ἀλλʼ εἴληπταί μού τις τοῦ ἱματίου καὶ ἕλκει μʼ εἰς τὴν ἀγοράν, εἶτα ἐπικραυγάζουσιν ἄλλοι φιλόσοφε, τί σε ὠφέληκε τὰ δόγματα; ἰδοὺ σύρῃ εἰς τὸ δεσμωτήριον, ἰδοὺ μέλλεις τραχηλοκοπεῖσθαι.
1.29.23 Nasıl bir hazırlık görmeliydim ki daha güçlü biri elbisemden tuttuğunda sürüklenmeyeyim? On kişi beni kapıp zindana attığında atılmayayım?
καὶ ποίαν ἔπραξα ἂν εἰσαγωγήν, ἵνʼ, ἂν ἰσχυρότερος ἐπιλάβηταί μου τοῦ ἱματίου, μὴ σύρωμαι; ἵνα, ἄν με δέκα περισπάσαντες εἰς τὸ δεσμωτήριον ἐμβάλωσιν, μὴ ἐμβληθῶ;
1.29.24 Başka bir şey öğrenmedim mi öyleyse? Olup biten her şeyin, prohairesis dışındaysa beni ilgilendirmediğini görmeyi öğrendim.
ἄλλο οὖν οὐδὲν ἔμαθον; ἔμαθον, ἵνα· πᾶν τὸ γινόμενον ἴδω ὅτι, ἂν ἀπροαίρετον ᾖ, οὐδέν ἐστι πρὸς ἐμέ.
1.29.25 Bu konuda işine yaramadı mı? Öyleyse faydayı öğrendiğin şeyden başka yerde neden arıyorsun?
πρὸς τοῦτο οὖν οὐκ ὠφέλησαι; τί οὖν ἐν ἄλλῳ ζητεῖς τὴν ὠφέλειαν ἢ ἐν ᾧ ἔμαθες;
1.29.26Zindanda oturup derim ki: "Böyle bağıran adam ne söylenenin anlamını kavrıyor, ne sözü takip ediyor, ne de filozofların ne söyleyip ne yaptığını bilmek umurunda. Bırak onu."
καθήμενος λοιπὸν ἐν τῇ φυλακῇ λέγω οὗτος ὁ ταῦτα κραυγάζων οὔτε τοῦ σημαινομένου ἀκούει οὔτε τῷ λεγομένῳ παρακολουθεῖ οὔτε ὅλως μεμέληκεν αὐτῷ εἰδέναι περὶ τῶν φιλοσόφων τί λέγουσιν ἢ τί ποιοῦσιν. ἄφες αὐτόν.
1.29.27 "Çık zindandan." Bana zindanda ihtiyacınız kalmadıysa çıkarım; yine ihtiyacınız olursa girerim.
ἀλλʼ ἔξελθε πάλιν ἀπὸ τῆς φυλακῆς. εἰ μηκέτι χρείαν ἔχητέ μου ἐν τῇ φυλακῇ, ἐξέρχομαι· ἂν πάλιν σχῆτε, εἰσελεύσομαι.
1.29.28 Ne zamana kadar? Logos bedenimle birlikte kalmamı gerektirdiği sürece; gerektirmediğinde alın onu, sağlıcakla kalın.
μέχρι τίνος; μέχρις ἂν οὗ λόγος αἱρῇ συνεῖναί με τῷ σωματίῳ· ὅταν δὲ μὴ αἱρῇ, λάβετε αὐτὸ καὶ ὑγιαίνετε.
1.29.29 Yalnız bunu akılsızca, gevşeklikle, rastgele bir bahaneyle yapma. Çünkü tanrı bunu istemez; onun böyle bir kozmosa, yeryüzünde böyle yaşayanlara ihtiyacı vardır. Ama Sokrates'e olduğu gibi geri çekilme işareti verirse, işareti verene komutana uyar gibi uymak gerekir.
μόνον μὴ ἀλογίστως, μόνον μὴ μαλακῶς, μὴ ἐκ τῆς τυχούσης προφάσεως. πάλιν γὰρ ὁ θεὸς οὐ βούλεται· χρείαν γὰρ ἔχει κόσμου τοιούτου, τῶν ἐπὶ γῆς ἀναστρεφομένων τοιούτων. ἐὰν δὲ σημήνῃ τὸ ἀνακλητικὸν ὡς τῷ Σωκράτει, πείθεσθαι δεῖ τῷ σημαίνοντι ὡς στρατηγῷ.
1.29.30"Peki bunları kalabalığa söylemek gerekir mi?" Ne için?
τί οὖν; λέγειν δεῖ ταῦτα πρὸς τοὺς πολλούς; — ἵνα τί;
1.29.31 İnsanın kendisinin inanması yetmez mi? Çocuklar yanımıza gelip el çırparak "Bugün Saturnalia, ne güzel!" dediğinde, "Bu güzel değil" mi deriz? Hiç de değil; biz de el çırparız.
οὐ γὰρ ἀρκεῖ τὸ αὐτὸν πείθεσθαι; τοῖς γὰρ παιδίοις, ὅταν προσελθόντα κροτῇ καὶ λέγῃ σήμερον Σατορνάλια ἀγαθά, λέγομεν οὐκ ἔστιν ἀγαθὰ ταῦτα; οὐδαμῶς· ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ ἐπικροτοῦμεν.
1.29.32 Sen de birini ikna edemiyorsan onun çocuk olduğunu bil ve ona el çırp; bunu istemiyorsan da sus.
καὶ σὺ τοίνυν, ὅταν μεταπεῖσαί τινα μὴ δύνῃ, γίγνωσκε ὅτι παιδίον ἐστὶ καὶ ἐπικρότει αὐτῷ· ἂν δὲ μὴ τοῦτο θέλῃς, σιώπα λοιπόν.
1.29.33Bunları hatırlamak, böyle bir duruma çağrıldığında terbiye görüp görmediğimizi gösterme vaktinin geldiğini bilmek gerekir.
τούτων δεῖ μεμνῆσθαι καὶ κληθέντα εἴς τινα τοιαύτην περίστασιν εἰδέναι, ὅτι ἐλήλυθεν ὁ καιρὸς τοῦ ἀποδεῖξαι, εἰ πεπαιδεύμεθα.
1.29.34 Çünkü okuldan çıkıp zor bir duruma giren genç, kıyas çözmeyi çalışmış kişiye benzer. Ona kolay çözülür bir kıyas verilince "Bana ustaca dolaştırılmış bir tane verin de alıştırma yapayım" der. Sporcular da hafif delikanlılardan hoşlanmaz:
νέος γὰρ ἀπὸ σχολῆς ἀπιὼν εἰς περίστασιν ὅμοιός ἐστι τῷ μεμελετηκότι συλλογισμοὺς ἀναλύειν, κἄν τις εὔλυτον αὐτῷ προτείνῃ, λέγει μᾶλλόν μοι πεπλεγμένον κομψῶς προτείνατε, ἵνα γυμνασθῶ. καὶ οἱ ἀθληταὶ τοῖς κούφοις νεανίσκοις δυσαρεστοῦσιν·
1.29.35 "Beni kaldıramıyor" derler. Yetenekli genç işte böyle olur. Ama hayır; vakit çağırınca ağlamak ve "Daha öğrenmek isterdim" demek gerek. Neyi öğrenmek? Bunları eylemde göstermek için öğrenmediysen, ne için öğrendin?
οὐ βαστάζει με, φησίν. οὗτός ἐστιν εὐφυὴς νέος. οὔ· ἀλλὰ καλέσαντος τοῦ καιροῦ κλάειν δεῖ καὶ λέγειν ἤθελον ἔτι μανθάνειν. τίνα; εἰ ταῦτα οὐκ ἔμαθες [οὐχ] ὥστʼ ἔργῳ δεῖξαι, πρὸς τί αὐτὰ ἔμαθες;
1.29.36Burada oturanlardan birinin içinden sancı çektiğini sanıyorum: "Şuna gelen zor durum bana da gelmeyecek mi? Olimpia'da taç giyebilecekken bir köşede oturup çürüyecek miyim? Ne zaman biri bana böyle bir müsabakayı duyuracak?" Hepinizin böyle düşünmesi gerekirdi.
ἐγώ τινα οἶμαι τῶν καθημένων ἐνταῦθα ὠδίνειν αὐτὸν ἐφʼ ἑαυτοῦ καὶ λέγειν ἐμοὶ νῦν περίστασιν μὴ ἔρχεσθαι τοιαύτην, ὁποία τούτῳ ἐλήλυθεν; ἐμὲ νῦν κατατριβῆναι καθήμενον ἐν γωνίᾳ δυνάμενον στεφανωθῆναι Ὀλύμπια; πότε τις ἐμοὶ καταγγελεῖ τοιοῦτον ἀγῶνα; οὕτως ἔχειν ἔδει πάντας ὑμᾶς.
1.29.37 Kayser'in gladyatörleri arasında kimse onları ortaya çıkarmıyor, kimseyle eşleştirmiyor diye kızanlar var; tanrıya dua ediyorlar, dövüşebilmek için yöneticilere yalvarıyorlar. Sizin aranızdan böyle biri çıkmayacak mı?
ἀλλʼ ἐν μὲν τοῖς Καίσαρος μονομάχοις εἰσί τινες οἱ ἀγανακτοῦντες ὅτι οὐδεὶς αὐτοὺς προάγει οὐδὲ ζευγνύει καὶ εὔχονται τῷ θεῷ καὶ προσέρχονται τοῖς ἐπιτρόποις δεόμενοι μονομαχῆσαι, ἐξ ὑμῶν δʼ οὐδεὶς φανήσεται τοιοῦτος;
1.29.38 Sırf bunun için gemiye binip sporcumun ne yaptığını, konusunu nasıl çalıştığını görmek isterdim.
ἤθελον πλεῦσαι ἐπʼ αὐτὸ τοῦτο καὶ ἰδεῖν, τί μου ποιεῖ ὁ ἀθλητής, πῶς μελετᾷ τὴν ὑπόθεσιν.
1.29.39"Böyle bir konu istemiyorum" diyor. İstediğin konuyu seçmek sana mı bağlı? Sana şöyle bir beden verilmiş, şöyle ana baba, şöyle kardeşler, şöyle bir vatan, o vatanda şöyle bir yer; sonra gelip bana "Konumu değiştir" diyorsun. Verilenleri kullanacak kaynakların yok mu?
οὐ θέλω, φησίν, τοιαύτην. ἐπὶ σοὶ γάρ ἐστι λαβεῖν ἣν θέλεις ὑπόθεσιν; δέδοταί σοι σῶμα τοιοῦτον, γονεῖς τοιοῦτοι, ἀδελφοὶ τοιοῦτοι, πατρὶς τοιαύτη, τάξις ἐν αὐτῇ τοιαύτη· εἶτά μοι λέγεις ἐλθὼν ἄλλαξόν μοι τὴν ὑπόθεσιν. εἶτα οὐκ ἔχεις ἀφορμὰς πρὸς τὸ χρήσασθαι τοῖς δοθεῖσιν;
1.29.40 "Önermek senin işin, güzelce çalışmak benim" demelisin. Ama hayır: "Bana şu öncülü verme, şunu ver; şu sonucu çıkarma, şunu çıkar."
σόν ἐστι προτεῖναι, ἐμὸν μελετῆσαι καλῶς. οὔ· ἀλλὰ μὴ τοιοῦτό μοι προβάλῃς τροπικόν, ἀλλὰ τοιοῦτον· μὴ τοιαύτην ἐπενέγκῃς τὴν ἐπιφοράν, ἀλλὰ τοιαύτην.
1.29.41 Yakında trajedi oyuncularının kendilerini maske, çizme ve uzun giysi sanacağı bir zaman gelecek. İnsan, bunlar senin malzemen ve konundur.
ἔσται χρόνος τάχα, ἐν ᾧ οἱ τραγῳδοὶ οἰήσονται ἑαυτοὺς εἶναι προσωπεῖα καὶ ἐμβάδας καὶ τὸ σύρμα. ἄνθρωπε, ταῦτα ὕλην ἔχεις καὶ ὑπόθεσιν.
1.29.42 Bir şey söyle de trajedi oyuncusu mu, soytarı mı olduğunu bilelim; geri kalan her şey ikisinde de ortaktır.
φθέγξαι τι, ἵνα εἰδῶμεν πότερον τραγῳδὸς εἶ ἢ γελωτοποιός· κοινὰ γὰρ ἔχουσι τὰ ἄλλα ἀμφότεροι.
1.29.43 Bu yüzden biri onun çizmesini, maskesini alıp bir gölge gibi sahneye çıkarsa, trajedi oyuncusu yok mu olur, kalır mı? Sesi varsa kalır.
διὰ τοῦτο ἂν ἀφέλῃ τις αὐτοῦ καὶ τὰς ἐμβάδας καὶ τὸ προσωπεῖον καὶ ἐν εἰδώλῳ αὐτὸν προαγάγῃ, ἀπώλετο ὁ τραγῳδὸς ἢ μένει; ἂν φωνὴν ἔχῃ, μένει.
1.29.44Burada da öyledir. "Valiliği al." Alırım, alınca da terbiye görmüş bir insanın nasıl davrandığını gösteririm.
καὶ ἐνθάδε. λάβε ἡγεμονίαν. λαμβάνω καὶ λαβὼν δεικνύω, πῶς ἄνθρωπος ἀναστρέφεται πεπαιδευμένος.
1.29.45 "Geniş şeritli giysini çıkar, paçavralar giy, bu rolle çık." Ne olmuş? Güzel bir ses getirme imkânım yok mu?
θὲς τὴν πλατύσημον καὶ ἀναλαβὼν ῥάκη πρόσελθε ἐν προσώπῳ τοιούτῳ. τί οὖν; οὐ δέδοταί μοι καλὴν φωνὴν εἰσενεγκεῖν;
1.29.46 Peki şimdi nasıl çıkıyorsun sahneye? Tanrının çağırdığı bir tanık olarak.
πῶς οὖν ἀναβαίνεις νῦν; ὡς μάρτυς ὑπὸ τοῦ θεοῦ κεκλημένος.
1.29.47 "Gel, bana tanıklık et, çünkü tanık olarak çıkarılmaya layıksın, seni ben çıkarıyorum. Prohairesis dışında iyi ya da kötü bir şey var mı? Kimseye zarar veriyor muyum? Herkesin faydasını kendisinden başkasına mı bağladım?"
ἔρχου σὺ καὶ μαρτύρησόν μοι· σὺ γὰρ ἄξιος εἶ προαχθῆναι μάρτυς. ὑπʼ ἐμοῦ. μή τι τῶν ἐκτὸς τῆς προαιρέσεως ἀγαθόν ἐστιν ἢ κακόν; μή τινα βλάπτω; μή τι ἐπʼ ἄλλῳ τὴν ὠφέλειαν ἐποίησα τὴν ἑκάστου ἢ ἐπʼ αὐτῷ;
1.29.48 Tanrıya nasıl tanıklık ediyorsun? "Felaketteyim efendim, talihsizim; kimse beni umursamıyor, kimse bana bir şey vermiyor, herkes yeriyor, kötülüyor."
τίνα μαρτυρίαν δίδως τῷ θεῷ; ἐν δεινοῖς εἰμι, κύριε, καὶ δυστυχῶ, οὐδείς μου ἐπιστρέφεται, οὐδείς μοι δίδωσιν οὐδέν, πάντες ψέγουσιν, κακολογοῦσιν.
1.29.49 Buna mı tanıklık edeceksin, seni onurlandırıp böyle büyük bir tanıklığa layık gören çağrıyı mı utandıracaksın?
ταῦτα μέλλεις μαρτυρεῖν καὶ καταισχύνειν τὴν κλῆσιν ἣν κέκληκεν, ὅτι σε ἐτίμησεν ταύτην τὴν τιμὴν καὶ ἄξιον ἡγήσατο προσαγαγεῖν εἰς μαρτυρίαν τηλικαύτην;
1.29.50"Ama yetkili kişi hüküm verdi: 'Seni dinsiz ve kutsala saygısız buluyorum.'" Sana ne oldu? "Dinsiz ve kutsala saygısız bulundum."
ἀλλʼ ἀπεφήνατο ὁ ἔχων τὴν ἐξουσίαν κρίνω σε ἀσεβῆ καὶ ἀνόσιον εἶναι. τί σοι γέγονεν; ἐκρίθην ἀσεβὴς καὶ ἀνόσιος εἶναι.
1.29.51 Başka bir şey yok mu? Yok. Peki bir koşullu önerme hakkında karar verip "'Gündüzse aydınlıktır' önermesini yanlış buluyorum" deseydi, önermeye ne olurdu? Burada yargılanan kim, hüküm giyen kim: önerme mi, onun hakkında aldanan mı?
ἄλλο οὐδέν; οὐδέν. εἰ δὲ περὶ συνημμένου τινὸς ἐπικεκρίκει καὶ ἐδεδώκει ἀπόφασιν τὸ εἰ ἡμέρα ἐστίν, φῶς ἐστιν κρίνω ψεῦδος εἶναι, τί ἐγεγόνει τῷ συνημμένῳ; τίς ἐνθάδε κρίνεται, τίς κατακέκριται; τὸ συνημμένον ἢ ὁ ἐξαπατηθεὶς περὶ αὐτοῦ;
1.29.52 Senin hakkında hüküm verme yetkisi olan bu adam kim? Dindarlığın ve dinsizliğin ne olduğunu biliyor mu? Üzerinde çalışmış mı? Öğrenmiş mi? Nerede, kimden?
οὗτος οὖν τίς ποτε ὁ ἔχων ἐξουσίαν τοῦ ἀποφήνασθαί τι περὶ σοῦ; οἶδεν τί ἐστι τὸ εὐσεβὲς ἢ τὸ ἀσεβές; μεμελέτηκεν αὐτό; μεμάθηκεν; ποῦ; παρὰ τίνι;
1.29.53 Musikişinas, adam en tiz telin en pes tel olduğunu söylese aldırmaz; geometrici de merkezden çembere çizilen çizgilerin eşit olmadığına hükmetse aldırmaz.
εἶτα μουσικὸς μὲν οὐκ ἐπιστρέφεται αὐτοῦ ἀποφαινομένου περὶ τῆς νήτης ὅτι ἐστὶν ὑπάτη οὐδὲ γεωμετρικός, ἂν ἐπικρίνῃ τὰς ἀπὸ κέντρου πρὸς τὸν κύκλον προσπιπτούσας μὴ εἶναι ἴσας·
1.29.54 Gerçekten terbiye görmüş kişi mi, terbiyesiz birinin dine uygun ve aykırı, adil ve adaletsiz hakkındaki hükmüne aldıracak? Ne büyük adaletsizlik olurdu bu, terbiye görmüşlerin yapacağı! Burada öğrendiğin bu mu?
ὁ δὲ ταῖς ἀληθείαις πεπαιδευμένος ἀνθρώπου ἀπαιδεύτου ἐπιστραφήσεται ἐπικρίνοντός τι περὶ ὁσίου καὶ ἀνοσίου καὶ ἀδίκου καὶ δικαίου; ὦ πολλῆς ἀδικίας τῶν πεπαιδευμένων. ταῦτα οὖν ἔμαθες ἐνταῦθα;
1.29.55Bu konudaki laf kırıntılarını başkalarına, emekten kaçan zavallılara bırakmak istemez misin? Köşede oturup üç kuruş alsınlar ya da kimse bir şey vermiyor diye söylensinler; sen de öne çıkıp öğrendiklerini kullan.
οὐ θέλεις τὰ μὲν λογάρια τὰ περὶ τούτων ἄλλοις ἀφεῖναι, ἀταλαιπώροις ἀνθρωπαρίοις, ἵνʼ ἐν γωνίᾳ καθεζόμενοι μισθάρια λαμβάνωσιν ἢ γογγ[ρ]ύζωσιν, ὅτι οὐδεὶς αὐτοῖς παρέχει οὐδέν, σὺ δὲ χρῆσθαι παρελθὼν οἷς ἔμαθες;
1.29.56 Şimdi eksik olan laf değil; Stoacıların kitapları lafla dolu. Eksik olan nedir? Kullanacak olan, sözlere eylemiyle tanıklık edecek olan.
οὐ γὰρ λογάριά ἐστι τὰ λείποντα νῦν, ἀλλὰ γέμει τὰ βιβλία τῶν Στωικῶν λογαρίων. τί οὖν τὸ λεῖπόν ἐστιν; ὁ χρησόμενος, ὁ ἔργῳ μαρτυρήσων τοῖς λόγοις.
1.29.57Benim için şu rolü üstlen de okulda artık eski örnekler kullanmayalım, bizim çağımızdan da bir örneğimiz olsun.
τοῦτό μοι τὸ πρόσωπον ἀνάλαβε, ἵνα μηκέτι παλαιοῖς ἐν τῇ σχολῇ παραδείγμασι χρώμεθα, ἀλλὰ ἔχωμέν τι καὶ καθʼ ἡμᾶς παράδειγμα.
1.29.58Peki bunları seyretmek kimin işidir? Boş vakti olanın. Çünkü insan seyretmeyi seven bir canlıdır.
ταῦτα οὖν τίνος ἐστὶ θεωρεῖν; τοῦ σχολάζοντος. ἔστι γὰρ φιλοθέωρόν τι ζῷον ὁ ἄνθρωπος.
1.29.59 Ama bunları kaçak köleler gibi seyretmek ayıptır; huzur içinde oturup kâh trajedi oyuncusunu kâh kitharacıyı dinlemeli, onların yaptığı gibi değil. Kaçak köle bir yandan durup oyuncuyu över, bir yandan etrafına bakınır; biri "efendi" kelimesini söylese hemen telaşlanır, sarsılır.
ἀλλʼ αἰσχρόν ἐστι θεωρεῖν ταῦτα οὕτως ὡς οἱ δραπέται· ἀλλʼ ἀπερισπάστως καθῆσθαι καὶ ἀκούειν νῦν μὲν τραγῳδοῦ νῦν δὲ κιθαρῳδοῦ, οὐχ ὡς ἐκεῖνοι ποιοῦσιν. ἅμα μὲν ἐπέστη καὶ ἐπῄνεσεν τὸν τραγῳδόν, ἅμα δὲ περιεβλέψατο· εἶτα ἄν τις φθέγξηται κύριον, εὐθὺς σεσόβηνται, ταράσσονται.
1.29.60 Filozofların da tabiatın işlerini böyle seyretmesi ayıptır. Efendi nedir ki? İnsan insanın efendisi değildir; efendi ölüm ve hayat, haz ve zahmettir.
αἰσχρόν ἐστιν οὕτως καὶ τοὺς φιλοσόφους θεωρεῖν τὰ ἔργα τῆς φύσεως. τί γάρ ἐστι κύριος; ἄνθρωπος ἀνθρώπου κύριος οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ θάνατος καὶ ζωὴ καὶ ἡδονὴ καὶ πόνος.
1.29.61 Bunlar olmadan Kayser'i getir karşıma, nasıl sarsılmadığımı gör. Ama bunlarla birlikte gürleyip şimşek çakarak gelirse ve ben de bunlardan korkarsam, kaçak kölenin efendisini tanıması gibi efendimi tanımaktan başka ne yapmış olurum?
ἐπεὶ χωρὶς τούτων ἄγαγέ μοι τὸν Καίσαρα καὶ ὄψει πῶς εὐσταθῶ. ὅταν δὲ μετὰ τούτων ἔλθῃ βροντῶν καὶ ἀστράπτων, ἐγὼ δὲ ταῦτα φοβῶμαι, τί ἄλλο ἢ ἐπέγνωκα τὸν κύριον ὡς ὁ δραπέτης;
1.29.62 Bunlardan bir süre nefes alabildiğim kadarıyla, kaçak kölenin tiyatroda durduğu gibi dururum: yıkanırım, içerim, şarkı söylerim, ama hepsini korku ve sıkıntı içinde.
μέχρι δʼ ἂν οὗ τινα ἀνοχὴν ἀπὸ τούτων ἔχω, ὡς δραπέτης ἐφίσταται θεάτρῳ οὕτως κἀγώ· λούομαι, πίνω, ᾁδω, πάντα δὲ μετὰ φόβου καὶ ταλαιπωρίας.
1.29.63 Kendimi efendilerden, yani efendileri korkunç kılan şeylerden kurtarırsam, daha ne derdim, daha ne efendim kalır?
ἐὰν δʼ ἐμαυτὸν ἀπολύσω τῶν δεσποτῶν, τοῦτʼ ἔστιν ἐκείνων, διʼ ἃ οἱ δεσπόται εἰσὶ φοβεροί, ποῖον ἔτι πρᾶγμα ἔχω, ποῖον ἔτι κύριον;
1.29.64"Peki bunları herkese ilan mı etmek gerekir?" Hayır; sıradan insanlara uyum göstermeli ve şöyle demeli: "Bu adam kendisi için iyi saydığı şeyi bana da öğütlüyor; onu bağışlıyorum."
τί οὖν; κηρύσσειν δεῖ ταῦτα πρὸς πάντας; — οὔ, ἀλλὰ τοῖς ἰδιώταις συμπεριφέρεσθαι καὶ λέγειν οὗτος ὃ αὑτῷ ἀγαθὸν οἴεται τοῦτο κἀμοὶ συμβουλεύει· συγγιγνώσκω αὐτῷ.
1.29.65 Sokrates de zehri içecek diye ağlayan zindancıyı bağışlamış ve "Ne asilce ağladı bizim için" demişti.
καὶ γὰρ Σωκράτης συνεγίγνωσκεν τῷ ἐπὶ τῆς φυλακῆς κλάοντι, ὅτι ἔμελλεν πίνειν τὸ φάρμακον, καὶ λέγει ὡς γενναίως ἡμᾶς ἀποδεδάκρυκεν.
1.29.66 Ona "Kadınları bu yüzden uzaklaştırdık" mı dedi? Hayır, bunu dostlarına, duyabilecek olanlara söyledi; ona ise çocuğa davranır gibi davrandı.
μή τι οὖν ἐκείνῳ λέγει ὅτι διὰ τοῦτο τὰς γυναῖκας ἀπελύσαμεν; ἀλλὰ τοῖς γνωρίμοις, τοῖς δυναμένοις αὐτὰ ἀκοῦσαι· ἐκείνῳ δὲ συμπεριφέρεται ὡς παιδίῳ. ### Bölüm 30 ### τί δεῖ πρόχειρον ἔχειν ἐν ταῖς περιστάσεσιν.
1.30.130. Bölüm: Zor Durumlarda Neyi Hazır Bulundurmalı?
Büyüklerden birinin huzuruna çıktığında hatırla ki yukarıdan olup biteni gören başka biri de var ve ona bundan çok hoş görünmen gerekir.
ὅταν εἰσίῃς πρός τινα τῶν ὑπερεχόντων, μέμνησο ὅτι καὶ ἄλλος ἄνωθεν βλέπει τὰ γιγνόμενα καὶ ὅτι ἐκείνῳ σε δεῖ μᾶλλον ἀρέσκειν ἢ τούτῳ.
1.30.2 O sana sorar: "Okulda sürgüne, zindana, zincire, ölüme, adının kötüye çıkmasına ne diyordun?" "Ben mi? Önemsiz şeyler derdim."
ἐκεῖνος οὖν σου πυνθάνεται φυγὴν καὶ φυλακὴν καὶ δεσμὰ καὶ θάνατον καὶ ἀδοξίαν τί ἔλεγες ἐν τῇ σχολῇ; ἐγὼ ἀδιάφορα.
1.30.3 "Şimdi onlara ne diyorsun? Onlar değişti mi?" "Hayır." "Sen mi değiştin?" "Hayır." "Öyleyse önemsiz şeylerin hangileri olduğunu söyle." "Prohairesis dışında kalanlar." "Devamını da söyle."
νῦν οὖν τίνα αὐτὰ λέγεις; μή τι ἐκεῖνα ἠλλάγη; οὔ. σὺ οὖν ἠλλάγης; οὔ. λέγε οὖν τίνα ἐστὶν ἀδιάφορα. τὰ ἀπροαίρετα. λέγε καὶ τὰ ἑξῆς.
1.30.4 "Prohairesis dışında kalanlar beni ilgilendirmez." "İyi olanların ne olduğunu da söyle, size göre neydi?" "Gerektiği gibi bir prohairesis ve tasavvurların gerektiği gibi kullanılması." "Gaye nedir?" "Seni izlemek."
ἀπροαίρετα οὐδὲν πρὸς ἐμέ. λέγε καὶ τὰ ἀγαθὰ τίνα ὑμῖν ἐδόκει; προαίρεσις οἵα δεῖ καὶ χρῆσις φαντασιῶν. τέλος δὲ τί; τὸ σοὶ ἀκολουθεῖν.
1.30.5 "Bunları şimdi de söylüyor musun?" "Aynısını şimdi de söylüyorum." Öyleyse gönlün rahat içeri gir, bunları hatırla; gereken şeyleri çalışmış bir gencin, çalışmamış insanlar arasında ne olduğunu göreceksin.
ταῦτα καὶ νῦν λέγεις; ταὐτὰ καὶ νῦν λέγω. ἄπ[ε]ιθι λοιπὸν ἔσω θαρρῶν καὶ μεμνημένος τούτων καὶ ὄψει τί ἐστι νέος μεμελετηκὼς ἃ δεῖ ἐν ἀνθρώποις ἀμελετήτοις.
1.30.6 Tanrılar hakkı için, sanırım şöyle bir hisse kapılacaksın: "Hiç uğruna neden bu kadar büyük hazırlıklar yapıyoruz?
ἐγὼ μὲν νὴ τοὺς θεοὺς φαντάζομαι ὅτι πείσῃ τὸ τοιοῦτον τί οὕτως μεγάλα καὶ πολλὰ παρασκευαζόμεθα πρὸς τὸ μηδέν;
1.30.7 Yetki dedikleri bu muymuş? Giriş kapısı, oda hizmetkârları, kılıçlı muhafızlar bu muymuş? Onca sözü bunlar için mi dinledim? Bunlar bir hiçmiş, ben ise büyük bir şeye hazırlanır gibi hazırlanmışım."
τοῦτο ἦν ἡ ἐξουσία; τοῦτο τὰ πρόθυρα, οἱ κοιτωνῖται, οἱ ἐπὶ τῆς μαχαίρας; τούτων ἕνεκα τοὺς πολλοὺς λόγους ἤκουον; ταῦτα οὐδὲν ἦν, ἐγὼ δʼ ὡς μεγάλα παρεσκευαζόμην. # Kitap 2 ### Bölüm 1 ### ὅτι οὐ μάχεται τὸ θαρρεῖν τῷ εὐλαβεῖσθαι.