İçeriğe geç
Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi

Boethius · Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi

I. Kitap

PL64.159I. Kitap

PL64.159

AN. MANL. SEV. BOETII IN CATEGORIAS ARISTOTELIS LIBRI QUATUOR. LIBER PRIMUS.

PL64.159_2

Porphyrios'un Giriş'iyle kategorilere dair konuları düzene koyduktan sonra, kategoriler üzerine bu şerhi de yazarken orta bir üslup izledim; daha yüksek soruların incelemesini araya katmadım, açıklığın ölçüsünü korudum ve okuru ne kısalıkla sıkmak ne de uzatmayla kafasını karıştırmak istedim. Bu yüzden önce eserin amacını kısaca açmak gerekir.

Amaç şudur: Şeyler önceden vardı ve aslî olarak kendi tabiatlarının kuruluşunda duruyordu; şeylere ad koyabilen yalnız insan soyu çıktı ortaya. Böylece insanın zihni her şeyi tek tek gözden geçirip her birine kelime uydurdu. Şu cisme insan, buna taş, ötekine odun, bir başkasına renk dedi. Kendisinden başka birini doğurana baba adını verdi. Büyüklüğün ölçüsünü de kendine özgü bir adın biçimiyle sınırladı: İki ayak, üç ayak dedi; ötekilerde de öyle. Bütün adlar düzenlendikten sonra kelimelerin kendi özelliklerine ve biçimlerine döndü: Hâl ekleriyle çekilebilen kelime biçimine isim, zamanlara göre değişebilene fiil dedi.

Demek ki ilk önce adların konması geldi; insan bununla zihne ya da hislere konu olan şeyleri belirtti. İkincisi adların tek tek özelliklerini ve biçimlerini inceleme oldu. Birincide ad şeyin kelimesinin kendisidir: Bir şeye insan denmesi gibi. Ama 'insan' kelimesine isim denmesi, adın anlamıyla değil biçimiyle ilgilidir, çünkü hâl ekleriyle çekilebilir. Demek ki adın ilk konuluşu kelimenin anlamına göre, ikincisi biçimine göre yapılmıştır; birincisinde adlar şeylere verilmiş, ikincisinde adların kendisi başka adlarla belirtilmiştir. İnsan, dayanak olan cevherin kelimesi olduğu hâlde, 'insan' denen şey insanın ismidir, ki bu adın kendisinin adlandırılmasıdır. 'İnsan nasıl bir kelimedir?' deriz ve doğru cevap 'isim'dir.

Bu eserde amaç, şeylerin ilk adlarını ve şeyleri belirten sesleri, bir özelliğe ve biçime göre şekillenmeleri bakımından değil, belirtici olmaları bakımından incelemektir. Cevher, etkilemek ya da etkilenmek denince, biri hâl ekleriyle çekilebilir, öteki zamanlara göre değişebilir diye değil, insanı, atı, bir bireyi, bir türü ya da cinsi belirttikleri için ele alınır. Demek ki bu eserin amacı, şeyleri belirten sesleri belirtici olmaları bakımından incelemektir.

Bu görüş, girişe ve yalın açıklamaya uygun olan görüştür; daha kolay ve daha açık göründüğü için onu şimdi Porphyrios'u izleyerek düzene koydum. Aklımda, aynı kategoriler üzerine daha bilgili okurlara yazmayı tasarladığım başka bir şerhte amaç, fayda ve düzen olmak üzere üç soruyu tartışmak var. Sorulardan biri kategorilerin amacının ne olduğudur; orada farklı kişilerin görüşlerini sayıp bizim yargımızın hangisine yattığını göstereceğim. O görüş bu görüşle çelişse kimse şaşmasın; çünkü o görüş çok daha yüksektir ve bunları yazdığım orta düzeyde eğitilecek yeni başlayanların zihni onu pek alamazdı. Bu ilmin kapılarında, adeta girişinde olanları, onları almaya hazırladığımız kimseleri, orta bir açıklamayla işlemek ve bir bakıma hazırlamak gerekir. Şu hâlde iki eseri de okuyan görüşün değişmesinin sebebini bilsin: Orada görüş Pythagorasçı ve tam öğretiye, burada yeni başlayanların sade kavrayışına uydurulmuştur.

Ama şimdi konumuza dönelim ve kategorilerin amacı şimdilik yukarıda özetlenen olsun: Şeylerin ilk cinslerini belirten ilk seslerden, belirtici olmaları bakımından söz etmek. Şeyler sınırsız olduğundan, onları belirten sesler de zorunlu olarak sınırsızdır. Ama sınırsız şeylerin bilgisi olmaz, çünkü sınırsız şeyler ruhla kavranamaz. Zihnin aklıyla kuşatılamayan şey hiçbir ilmin sınırı içine alınamaz; bu yüzden sınırsız şeylerin ilmi yoktur. Ama Aristoteles burada şeylerin sınırsız anlamlarını ele almıyor; belirtici seslerin sınırsız çokluğunun bağlanması gereken on kategori koyarak bu çokluğu sınırlıyor.

PL64.159_2

Expeditis his quae ad praedicamenta Aristotelis Porphyrii institutione digesta sunt, hos quoque commentarios in praedicamenta perscribens mediocris styli seriem persecutus, nihil de altiorum quaestionum tractatione permiscui, sed dilucidandi moderatione servata, nec angere lectorem brevitate volui, nec dilatatione confundere. Quare prius breviter hujus operis aperienda videtur intentio, quae est hujusmodi: Rebus praejacentibus, et in propria principaliter naturae constitutione manentibus, humanum solum genus exstitit, quod rebus nomina posset imponere. Unde factum est ut sigillatim omnia prosecutus hominis animus singulis vocabula rebus aptaret. Et hoc quidem, verbi gratia, corpus, hominem vocavit, illud vero, lapidem, aliud lignum, aliud vero colorem. Et rursus quicunque ex se alium genuisset, patris vocabulo nuncupavit. Mensuram quoque magnitudinis proprii forma nominis terminavit, ut diceret bipedale esse, aut tripedale, et in aliis eodem modo. Omnibus ergo nominibus ordinatis, ad ipsorum rursus vocabulorum proprietates figurasque reversus est, et hujusmodi vocabuli formam, quae inflecti casibus possit, nomen vocavit; quae vero temporibus distribui, verbum. Prima igitur illa fuit nominum positio, per quam vel intellectui subjecta vel sensibus designaret. Secunda consideratio, qua singulas proprietates nominum figurasque perspicerent, ita ut primum nomen sit ipsum rei vocabulum: ut, verbi gratia, cum quaelibet res homo dicatur. Quod autem ipsum vocabulum, id est homo, nomen vocatur, non ad significationem nominis ipsius refertur, sed ad figuram, idcirco quod possit casibus inflecti. Ergo prima positio nominis secundum significationem vocabuli facta est, secunda vero secundum figuram: et est prima positio, ut nomina rebus imponerentur, secunda vero ut aliis nominibus ipsa nomina designarentur. Nam cum homo vocabulum sit subjectae substantiae, id quod dicitur homo, nomen est hominis, quod ipsius nominis appellatio est. Dicimus enim, quale vocabulum est homo? et proprie respondetur, nomen. In hoc igitur opere haec intentio est, de primis rerum nominibus, et de vocibus res significantibus disputare, non in eo quod secundum aliquam proprietatem figuramque formantur, sed in eo quod significantes sunt. Nam quodcunque de substantia vel facere vel pati dicitur, non ita tractatur, quasi unum eorum casibus inflecti possit, aliud vero temporibus permutari, sed quasi aut hominem, aut equum, aut individuum aliquod, aut, speciem genusve significet. Est igitur hujus operis intentio de vocibus res significantibus, in eo quod significantes sunt pertractare. Haec quidem est tempori introductionis, et simplicis expositionis apta sententia, quam nos nunc Porphyrium sequentes, quod videbatur expeditior esse planiorque digessimus. Est vero in mente de intentione, utilitate et ordine, tribus quaestionibus disputare, videlicet in alio commentario quem commentarios proposui de eisdem categoriis ad doctiores, quarum una est quid praedicamentorum velit intentio, ibique numeratis diversorum sententiis, docebimus cui nostrum quoque accedat arbitrium, quod nemo huic in praesentia sententiae repugnare miretur, cum videat quanto illa sit altior cujus non nimium ingredientium mentes capaces esse potuissent, ad quos mediocriter imbuendos ista conscripsimus. Afficiendi ergo, et quodammodo disponendi mediocri expositione sunt in ipsis quasi disciplinae hujus foribus, quos ad hanc paramus scientiam admittere. Hanc igitur causam mutatae sententiae utriusque operis lector agnoscat, quod illic ad scientiam Pythagoricam perfectamque doctrinam, hic ad simplices introducendorum motus expositionis sit accommodata sententia; sed nunc ad propositum revertamur, sitque in praesens praedicamentis intentio, quae superius est comprehensa, id est, de primis vocibus significantibus prima rerum genera, in eo quod significantes sunt disputare: et quoniam res infinitae sunt, infinitas quoque voces, quae significent eas esse necesse est: sed infinitorum nulla cognitio est, infinita namque; animo comprehendi nequeunt. Quod autem ratione mentis circumdari non potest, nullius scientiae fine concluditur, quare infinitorum scientia nulla est: sed hic Aristoteles non de infinitis rerum significationibus tractat, sed decem praedicamenta constituens, ad quae ipsa infinita multitudo significantium vocum referri debeat, terminavit:

PL64.159_3Örneğin insan, odun, taş, at, hayvan, kurşun, kalay, gümüş, altın ve benzerlerini söylersem, ki bunlar kuşkusuz sınırsızdır, hepsi tek bir cevher kelimesine indirgenir. Bunların ve başka belli şeylerin sınırsız kelimelerini tek bir cevher adı kapsar. Yine iki ayak, üç ayak, altı, dört, on, çizgi, yüzey, cisim ve bu cinsten sınırsız başka şeyleri söylersem, bunlar tek bir kemiyet adında toplanır ve hepsi kemiyetin altına konur. Yine beyaz, ilim, iyi, kötü ve benzerlerini söylersem, bu cinsten olanlar da sınırsızdır.

PL64.159_3

ut, verbi gratia, cum dico homo, lignum, lapis, equus, animal, plumbum, stannum, argentum, aurum, et alia hujusmodi quae nimirum infinita sunt, haec omnia ad unum substantiae vocabulo deducantur. Haec namque, et si qua sunt alia quae certae sunt, infinita vocabula unum substantiae nomen includit. Rursus cum dico bipedale, tripedale, sex, quatuor, decem, lineam, superficiem, soliditatem, et quaecunque alia ex eodem genere quae infinita sunt, uno quantitatis nomine continentur, ut haec omnia sub quantitate ponantur. Rursus cum dico album, vel scientiam, vel bonum, vel malum, vel alia hujusmodi, quaeque in hoc quoque genere

PL64.161Ama hepsini kapsayan tek bir keyfiyet adı karşımıza çıkar; ötekiler de böyledir. Böylece Aristoteles farklı şeylerin belirsiz ve sınırsız çokluğunu on kategorinin pek az sayısı içine kapamıştır; sınırsız olduğu için ilme giremeyen şeyler, kendi on cinsi içinde sınırlandırılarak ilmin kavrayışına alınsın diye.

Demek ki on kategori dediğimiz şeyler, seslerdeki sınırsız anlamların cinsleridir. Seslerin her anlamı şeylere ilişkin olduğundan ve sesle belirtilenler belirtici olmaları bakımından bir şeyi belirttiğinden, şeylerin cinslerini de zorunlu olarak belirtirler. Amacı özetlemek gerekirse, bu kitabın şeylerin ilk cinslerini belirten ilk seslerin, belirtici olmaları bakımından incelenmesine ayrıldığı söylenmelidir.

Amaçtan söz ettik; şimdi eserin faydasını kısaca açıklamak gerekir. Şeyler sınırsız seslerle belirtildiği için ve söylendiği gibi ilme giremediği için, on kategoriye bölünmeyi sağlayan bu sınırlamayla bütün şeylerin ve onları belirten seslerin bilgisini ediniriz. Mantığa yönelenlerin okuyacağı ilk kitabın bu olmasının sebebi de budur. Bütün mantık kıyasların aklına dayanır, kıyaslar önermelerle birleşir, önermeler de sözlerden oluşur; öyleyse ilk fayda, her sözün neyi belirttiğini ilmin kendine özgü sınırlamasıyla bilmektir. On kategori üzerine bu inceleme, Aristoteles'in fizik öğretisinde ve ahlâk felsefesinin bilgisinde de çok faydalıdır; bu, tek tek geçilince daha iyi anlaşılacaktır.

Kitabın düzeni için de aynı akıl geçerlidir. Basit şeyler tabiatça bileşiklerden önce gelir, çünkü bileşikler basitlerden bileşir. Burada şeyleri belirten basit sesler incelendiği için, basitliğin bu aslî tabiatına göre yeni başlayanlara Aristoteles'in bu kitabı ilk önce okutulur.

Bu kitabın amacının felsefenin hangi kısmına ait olduğu da pek kuşkulu değildir. Belirtici sesleri ele alan, şeyleri de bir ölçüde ele alacaktır: Şeyler ve onları belirtenler birbirine bağlıdır. Ama sözler üzerine tartışma daha aslî, şeylerin aklı üzerine kurulan tartışma ikinci sıradadır. Her mantık sanatı söz üzerine olduğundan ve bu eserde öncelikle sesler ele alındığından, kitabın felsefenin öteki kısımlarıyla ilişkisi bulunsa da aslen mantığa bağlanır; ben de onun bir bakıma basit unsurları olan sözleri aslen burada ele aldım.

Kitap Aristoteles'indir, başka birinin değil; çünkü bütün felsefesinde bu eserin tartışmasıyla kendi kendisiyle uyuşur, kısalığı ve inceliği de Aristoteles'ten ayrılmaz. Aksi hâlde kıyaslar üzerine yazan biri önermeleri, ya da önermelerin dayandığı ilk sesler üzerine incelemeyi atlasaydı, kesik ve eksik bir eser yayımlamış olurdu. Aristoteles'in aynı konuyu ele alan, hemen hemen aynı şeyleri içeren, ama sözü farklı başka bir kitabı da vardır; yine de sahihlik oyunu bu kitap kazanmıştır. Arkhytas da iki kitap yazmış, bunlardan birincisinde aynı on kategoriyi sıralamıştır. Bu yüzden bazı sonraki yazarlar, bir Pythagorasçı aynı şeyleri yazdığı için, bu bölmenin bulucusunun Aristoteles olmadığını düşünmüştür. Filozof Iamblikhos da, ki hiç önemsiz biri değildir, bu görüştedir. Themistios ise ona katılmaz; bunu yazanın, Platon'la biraz birlikte yaşamış olan Pythagorasçı Tarentumlu Arkhytas olmadığını, yeni esere adının eskiliğiyle otorite sağlamak isteyen Peripatetik bir Arkhytas olduğunu söyler. Ama bunları başka zaman konuşalım.

Geriye kitabın adı kalıyor, ki bu farklı olmuştur. Kimi 'Şeyler Üzerine', kimi 'Şeylerin Cinsleri Üzerine' demiştir; ikisini de aynı ve benzer bir kusur şaşırtmıştır. Çünkü gösterdiğimiz gibi bu eserde şeylerin cinsleri ya da şeyler değil, şeylerin cinslerini belirten sözler ele alınıyor. Aristoteles bunu kendisi de açıkça söylüyor: Hiçbir bağlantı olmaksızın söylenenlerin her biri ya cevheri ya kemiyeti belirtir. Şeylerin bölünmesini yapsaydı 'belirtir' demezdi; çünkü şey belirtilir, kendisi belirtmez. Aristoteles'in şeyleri değil, şeyleri belirten sözleri incelediğinin en büyük kanıtı da şu sözüdür: *Söylenenlerin her biri kendi başına hiçbir olumlamada söylenmez; bunların birbirine bağlanmasından olumlama doğar.*

PL64.161

infinita sunt, unum tamen nomen concludens omnia qualitatis occurrit, et de aliis quoque similiter. Rerum ergo diversarum indeterminatam infinitamque multitudinem, decem praedicamentorum paucissima numerositate conclusit, ut ea quae infinita sub scientiam cadere non poterant, decem propriis generibus diffinita scientiae comprehensione claudantur. Ergo decem praedicamenta quae dicimus, infinitarum in vocibus significationum genera sunt, sed quoniam omnis vocum significatio de rebus est, quae voce significantur in eo quod significantes sunt, genera rerum necessario significabunt. Ut igitur concludenda sit intentio, dicendum est in hoc libro de primis vocibus, prima rerum genera significantibus in eo quod significantes sunt, dispositum esse tractatum. Sed quoniam de intentione dictum est, breviter hujus operis utilitas explicanda est. Nam cum res infinitae infinitis quoque vocibus significarentur, et (ut dictum est) sub scientiam venire non possent, hac definitione, qua decem praedicamentorum divisio facta est, cunctarum rerum et vocum significantium acquirimus disciplinam. Hinc est quod ad logicam tendentibus primus hic liber legendus occurrit, idcirco quod cum omnis logica syllogismorum ratione sit constituta, syllogismi vero propositionibus jungantur, propositiones vero sermonibus constent, prima est utilitas quid quisque sermo significet, propriae scientiae diffinitione cognoscere. Haec quoque nobis de decem praedicamentis inspectio, et in physica Aristotelis doctrina, et in moralis philosophiae cognitione perutilis est, quod per singula currentibus magis liquebit. Quocirca de ordine quoque libri hujus eadem ratio est. Nam quoniam res simplices compositis natura priores sunt, quae enim composita sunt, ex simplicibus componuntur. Hic quoniam de simplicibus vocibus res significantibus disputatur, secundum ipsius simplicitatis principalem naturam, primus hic Aristotelis liber inchoantibus addiscitur. Nec illud fere dubium est, ad quam partem philosophiae hujus libri ducatur intentio, idcirco quoniam qui de significativis vocibus tractat, de rebus quoque est aliquatenus tractaturus. Res etenim et rerum significatio juncta est, sed principalior erit illa disputatio quae de sermonibus est: secundo vero loco illa quae de rerum ratione formatur. Quare quoniam omnis ars logica de oratione est, et in hoc opere de vocibus principaliter tractatur (quanquam enim sit hujus libri relatio ad caeteras quoque philosophiae partes) principaliter tamen refertur ad logicam, de cujus quodammodo simplicibus elementis, id est, de sermonibus in eo principaliter disputavi. Aristotelis vero neque ullius alterius liber est, idcirco quod in omni philosophia sibi ipse de hujus operis disputatione consentit, et brevitas ipsa atque subtilitas ab Aristotele non discrepat, alioqui interruptum imperfectumque opus edidisse videretur qui de syllogismis scriberet, si aut de propositionibus praetermisisset, aut de primis vocibus tractatum, quibus ipsae propositiones continentur, omitteret. Quanquam exstet alter Aristotelis liber de eisdem disputans, eadem fere continens, cum sit oratione diversus; sed hic proprietatis liber calculum cepit. Archites etiam duos composuit ' libros quos inscripsit, quorum in primo haec decem praedicamenta disposuit. Unde posteriores quidam non esse Aristotelem hujus divisionis inventorem suspicati sunt, quod Pythagoricus vir eadem conscripsisset, in qua sententia Jamblicus philosophus est non ignobilis, cui non consentit Themistius, neque concedit eum fuisse Architem, qui Pythagoricus Tarentinusque esset, quique cum Platone aliquantulum vixisset, sed peripateticum aliquem Architem, qui novo operi auctoritatem vetustate nominis conderet, sed de his alias. Restat inscriptio, quae varia fuit. Inscripsere namque alii de rebus, alii de generibus rerum, quos eadem similisque culpa confudit. Namque (ut docuimus) non de rerum generibus, neque de rebus, sed de sermonibus rerum genera significantibus in hoc opere tractatus habetur, hoc vero Aristoteles ipse declarat cum dicit: Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur, singulum aut substantiam significat, aut quantitatem. Quod si de rebus divisionem faceret, non dixisset si; res enim significatur, non ipsa significat. Illud quoque maximo argumento est Aristotelem non de rebus, sed de sermonibus res significantibus speculari, quod ait: Singulum igitur eorum que dicta sunt, ipsum quidem secundum se in nulla affirmatione dicitur, horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit.

PL64.161_2Şeyler birleşse hiçbir şekilde olumlama yapmaz, çünkü olumlama sözdedir. Kategoriler birleşince olumlama yapıyorsa (olumlama ancak sözde olur ve olumlama olsun diye birleşenler şeyleri belirten seslerdir), kategoriler incelemesi şeyler üzerine değil, sesler üzerinedir. Demek ki 'Şeyler Üzerine' ya da 'Şeylerin Cinsleri Üzerine' diye adlandırmak yanlıştır.

Kimileri bu kitabın Topika'dan önce okunması gerektiğini not etmiştir ki bu pek saçmadır. Neden Fizik'ten önce olmasın? Sanki bu kitap Fizik'te daha az işe yararmış gibi! Birinci Analitikler Topika'dan önce okunduğuna ve yeni başlayan Birinci Analitikler'den önce Önermeler Üzerine'yi bildiğine göre, neden bu kitabın Önermeler Üzerine'den ya da Analitikler'den önce okunacağını yazmamışlar? Bu ad görüşü de reddedilmelidir ve şöyle demek gerekir: Şeylerin ilk cinsleri on olduğundan, dayanak olan şeyler hakkında söylenecek basit seslerin de zorunlu olarak on olması gerekiyordu; çünkü belirten her şey belirttiği şey hakkında söylenir. Şu hâlde kitabın adı 'On Kategori Üzerine' olmalıdır.

Ama biri belki 'Tartışma şeyleri belirten sesler üzerineyse, neden şeylerin kendisini tartışıyor?' diyebilir. Şöyle demek gerekir: Şeyler her zaman kendi anlamlarıyla birleşiktir ve şeylerde ne varsa şeylerin kelimelerinde de bulunur. Bu yüzden Aristoteles kelimeleri incelerken, belirtici seslerin özelliğini belirtilen şeylerden, yani nesnelerden doğru olarak almıştır.

Belki başka bir soru da şudur:

PL64.161_2

Res enim si jungantur, affirmationem nullo modo perficiunt, affirmatio namque in oratione est. Quocirca si praedicamenta juncta faciunt affirmationem (affirmatio vero non nisi in oratione est, quae autem junguntur ut affirmatio fiat, hae sunt rerum significantes voces), praedicamentorum tractatus non de rebus, sed de vocibus est; male igitur vel de rebus vel rerum generibus inscripserunt. Annotant alii hunc librum legendum ante Topica, quod nimis absurdum est. Cur enim non magis ante Physica? quasi vero minor hujus sit libri usus in Physicis, cum primi Resolutorii ante Topica legantur, et ante primos Resolutorios Perihermenias liber ad cognitionem veniat inchoantis, cur non magis hunc librum vel ante Perihermenias, vel ante Resolutorios inscripserunt? Quare repudianda est inscriptionis istius quoque ipsa sententia, dicendumque est: Quoniam rerum prima decem genera sunt, necesse fuit decem quoque esse simplices voces, quae de subjectis rebus dicerentur: omne enim quod significat de illa re dicitur quam significat, ergo inscribendus liber est de decem Praedicamentis. Sed forte quis dicat, si de significantibus rerum vocibus ipsa disputatio est, cur de ipsis disputat rebus? Dicendum est, quoniam res semper cum propria significatione conjunctae sunt, et quidquid in res venit, hoc idem in rerum vocabulis invenitur: quare recte de vocabulis disputans, proprietatem significantium vocum de his quae significantur, id est de rebus assumpsit. Erit alia quoque fortasse quaestio: Cur cum hic orationem in

PL64.163Aristoteles burada sözü on kategoriye bölüp Önermeler Üzerine'de neden yalnız iki kısma, fiil ve isme bölmüştür? Şu fark vardır: Orada kelimelerin biçimlerini böler, burada anlamları ele alır; bu yüzden kendi kendisiyle çelişmez. Önermeler Üzerine'de isim ve fiili kelimenin bir biçimine göre ele alır: Biri hâl ekleriyle çekilebilir, öteki zamanlarla değişebilir. Burada ise bu biçimlere göre değil, seslerin belirtici olması bakımından tartışır. Farklı şeylerde ve incelemelerde farklı bölme yaptığı için hiçbir çelişkiyle suçlanamaz. Burada sözü bölmüyor, adları cinslerin çokluğuna dağıtıyor: Şeylerin cinsleri on olduğundan, sesleri söze göre değil, şeylerin anlamına göre on kategoriye bölüp onları inceliyor. Bu yüzden, söylendiği gibi özellikler sözlerde ancak şeylerden hareketle görünebildiği için, tartışmaya bir bakıma şeyler de karışmak zorundaydı. Ama tartışmanın dizisini aslen şeyler üzerine değil, kategoriler, yani şeylerin belirtici sesleri üzerine, belirtici olmaları bakımından örer.

Peki kategorileri tartışıyorsa neden ilk olarak eş adlıları, eş anlamlıları ve türemiş adları ele alıyor? Tartışanlar her zaman bazı şeyleri önceden koyar ki bunlar konunca sonrakiler daha kolay öğretilsin. Geometride önce tanımlar konur, sonra teoremlerin sırası dizilir. Burada da kategoriler tartışmasına yarayacak her şeyi, kategorilerin kendisine gelmeden önce açıklamıştır. Önceden söylenmesi gerekenleri açıkladığıma göre, şimdi tartışmanın dizisine ve metnine gelelim. Eş adlı, eş anlamlı ve türemiş adların ne işe yaradığı, her birinin aklı ve tarifi ele alınırken görülecektir.

Eş Adlılar Üzerine

*Yalnız adı ortak olan, ad bakımından cevher tanımı farklı olan şeylere eş adlı denir; hayvan denen insan ve resim gibi. Bunların yalnız adı ortaktır, ad bakımından cevher tanımı farklıdır. Biri, her birinin hayvan olmasının ne olduğunu belirtmek isterse, her birine kendine özgü bir tanım verecektir.*

PL64.163

decem praedicamenta sit partitus, in Perihermenias libro in duas tantum partes divisionem fecit, in verbum videlicet et nomen? Sed hoc interest quod illic figuras vocabulorum dividit, in hoc de significationibus tractat, quare non est sibi ipse contrarius. In Perihermenias enim libro de nomine et verbo considerat quae secundum figuram quamdam vocabuli sunt, quod illud inflecti casibus potest, illud variari per tempora: hic vero non secundum has figuras, sed in eo quod voces significantes sunt disputatur: quare diversam in diversis rebus atque tractatibus faciendo divisionem, nulla contrarietate notabitur, neque nunc orationem dividit, sed ad multitudinem generum nomina ipsa dispertit: nam quoniam decem rerum genera sunt non secundum orationem, sed secundum rerum significationem in decem praedicamenta voces dividit, deque his tractat. Atque ideo necesse fuit quodammodo disputationem de rebus quoque misceri, ita (ut dictum est) ut non aliter nisi ex rebus proprietates in sermonibus apparerent, atque ita non de rebus proprie, sed de praedicamentis, id est, de ipsis rerum significativis vocibus in eo quod significantes sunt, seriem disputationis orditur. Cur autem, si de praedicamentis disputat, de aequivocis, vel univocis, vel denominativis primus illi tractatus est? Idcirco nimirum quod quaedam semper a disputantibus praemittuntur, quibus positis facilior de sequentibus possit esse doctrina: ut in geometria, prius termini praeponuntur, post theorematum ordo contexitur. Ita quoque hic quidquid ad praedicamentorum disputationem possit esse utile, prius quam ad ipsa praedicamenta veniret, exposuit: quare quoniam quae praedicenda erant explicavi, nunc ad ipsius disputationis seriem textumque veniamus. Quid autem aequivoca vel univoca vel denominativa utilitatis habeant, secundum ipsas singulorum rationes diffinitionesque tractabitur. DE AEQUIVOCIS. Aequivoca dicuntur quorum solum nomen commune est, secundum nomen vero substantiae ratio diversa, ut animal, homo et quod pingitur. Horum enim solum nomen commune est, secundum nomen vero substantiae ratio diversa. Si quis enim assignet quid sit utrumque eorum, quo sint animalia, propriam assignabit utrisque rationem.

PL64.163_2Her şey ya adla ya tarifle gösterilir: Dayanak olan şeyi ya özel adıyla çağırırız ya da ne olduğunu tarifle gösteririz. Örneğin bir cevhere insan deriz ve onun tarifini 'İnsan akıllı, ölümlü hayvandır' diye veririz. Her şey tarifle ya da adla belirtildiğine göre, bu ikisinden, yani ad ve tariften dört farklılık doğar. Bazı şeyler aynı ad ve aynı tarifle birleşir, insan ve hayvan gibi: İkisine de hayvan denebilir ve ikisi tek tarifle birleşir, çünkü hayvan canlı hisseden cevherdir, insan da canlı hisseden cevherdir. Bunlara eş anlamlı denir. Başka şeyler ne adla ne tarifle birleşir; ateş, taş, renk ve kendi cevherlerinin tabiatıyla ayrı olanlar gibi. Bunlara farklı adlı denir. Bazıları ise farklı adlarla anılır, ama tek tarif ve belirtme altına girer, gladius ve ensis (kılıç) gibi: Adları çoktur, ama belirttikleri şey tek tarifle gösterilir; buna çok adlı denir. Bazıları da adca uyuşur, tarifçe ayrılır; yaşayan insan ve resimdeki insan gibi: İkisine de hayvan ya da insan denir, ama biri resmi ve insanı tarif etmek isterse ikisine farklı tarifler verir. Bunlara eş adlı denir.

Eş adlıların ne olduğu söylendiğine göre, Aristoteles'in tarifinin sözlerini tek tek izleyelim. Eş adlı denir, diyor: Şeyler kendiliklerinde eş adlı değildir, ancak tek adla yüklenirlerse öyle olur. Eş adlı olmalarını ortak kelimeden aldıkları için 'eş adlı denir' demesi doğrudur: Eş adlı değildirler, denirler. Eş adlılık yalnız isimlerde değil, fiillerde de olur: Complector te 'seni kucaklıyorum' ve complector a te 'senin tarafından kucaklanıyorum' dediğimde, complector kelimesi tek olduğu hâlde anlamda biri yapmanın, öteki etkilenmenin tanımıdır. Burada da eş adlılık vardır: Tek olan complector adı yapma ve etkilenmenin farklı tarifleriyle sınırlanır. Edatlarda ve bağlaçlarda da eş adlılık sık bulunur. Bu yüzden Yalnız adı ortak olan sözündeki 'ad', sesle şeyleri belirten her şey olarak anlaşılmalıdır; yani yalnız hâl ekleriyle çekilebilen isme bağlı özel ya da cins isim değil, şeylere konmuş kelimeleri yüklediğimiz her anlam.

'Yalnız' iki şekilde söylenir: Biri bir şeyin tek olduğunu söylediğimizde, 'yalnız bir evren vardır', yani tektir dediğimizde olduğu gibi; öteki başka bir şeyden ayırmak için, biri 'yalnız tuniğim var', yani togam yok dediğinde olduğu gibi, togadan ayırmak için. Aristoteles burada 'yalnız adı ortak' derken, tarif ortak değildir demek istemiştir: Eş adlılar adla birleşir, tarifle ayrılır.

'Ortak' da birçok şekilde söylenir. Parçalara bölünen ve artık bütünü ortak olmayan, parçaları her birinin özel malı olan şeye ortak denir; ev gibi. Parçalara bölünmeyip sırayla sahiplerinin kullanımına geçene ortak denir; ortak köle ya da at gibi. Kullananın malı olup kullanımdan sonra ortak kullanıma bırakılan şeye ortak denir; tiyatro gibi: Kullandığımda benimdir, ayrılınca ortağa bırakırım. Hiçbir parçaya bölünmeyip bütünüyle aynı anda her birine gelene de ortak denir; aynı anda birçok kulağa tam ve bütün olarak ulaşan ses ya da söz gibi. Aristoteles 'ortak'ın bu son anlamına göre kelimenin eş adlı şeylerde ortak olduğunu düşünüyor.

PL64.163_2

Omnis res aut nomine aut diffinitione monstratur: namque subjectam rem aut proprio nomine vocamus, aut diffinitione quid sit ostendimus. Ut verbi gratia, quamdam substantiam vocamus hominis nomine, et ejusdem definitionem damus dicentes esse hominem animal rationale, mortale; ergo quoniam res omnis aut diffinitione aut nomine declaratur, ex his duobus, nomine scilicet et diffinitione, diversitates quatuor procreantur. Omnes namque res aut eodem nomine et eadem definitione junguntur, ut homo et animal, utraque enim animalia dici possunt, et utraque una diffinitione junguntur. Est namque animal substantia animata sensibilis, et homo rursus substantia animata sensibilis, et haec vocantur univoca. Alia vero quae neque nominibus neque diffinitionibus conjunguntur: ut ignis, lapis, color, et quae propriae substantiae natura discreta sunt, haec autem vocantur diversivoca. Alia vero quae diversis nominibus nuncupantur, et uni diffinitioni designationique subduntur, ut gladius, ensis; haec enim multa sunt nomina, sed id quod significant una diffinitione declaratur, et hoc vocatur multivocum. Alia vero quae nomine quidem congruunt, diffinitionibus discrepant: ut est homo vivens et homo pictus, nam utrumque vel animalia vel homines nuncupantur. Si vero quis velit picturam hominemque diffinire, diversas utrisque diffinitiones aptabit, et haec vocantur aequivoca. Quare quoniam quid sint aequivoca dictum est, singulas Aristotelicae diffinitionis sententias persequamur. Aequivoca, inquit, dicuntur res scilicet, quae per se ipsas aequivocae non sunt, nisi uno nomine praedicentur; quare quoniam ut aequivoca sint, ex communi vocabulo trahunt, recte ait, aequivoca dicuntur. Non enim sunt aequivoca, sed dicuntur. Fit autem non solum in nominibus, sed etiam in verbis aequivocatio: ut cum dico complector te, et complector a te. In quibus significationibus cum unum nomen sit complector, alia tamen faciendi ratio est, alia patiendi: atque ideo hic quoque aequivocatio est: unum enim nomen quod est complector, diversis faciendi et patiendi diffinitionibus terminatur. In praepositionibus quoque, et in conjunctionibus frequenter aequivocatio reperitur, atque ideo quod ait: Quorum nomen solum commune est, nomen accipiendum est omnis rerum per vocem significatio, id est, omne vocabulum non proprium solum, aut appellativum, quod ad illud tantum nomen pertinet quod casibus inflecti potest, sed ad omnem rerum significationem, qua rebus imposita vocabula praedicamus. Solum autem duobus modis dicitur: semel cum aliquid unum esse dicimus, ut si dicamus solus est mundus, id est unus; alio vero modo cum dicimus ad quamdam ab altero divisionem, ut si quis dicat solam me habere tunicam, id est, non etiam togam, ad divisionem videlicet togae. Hic ergo Aristoteles posuit dicens: Solum nomen commune est, quasi hoc voluisset intelligi non etiam diffinitio, aequivoca enim junguntur nomine, sed diffinitione dissentiunt. Commune quoque multis dicitur modis. Dicitur commune quod in partes dividitur, et non jam totum commune est, sed partes ejus propriae singularum, ut domus. Dicitur commune quod in partes non dividitur, sed vicissim in usus habentium transit, ut servus communis vel equus. Dicitur etiam commune quod utendo cujusque fit proprium, post usum vero in commune remittitur, ut est theatrum, nam cum eo utor, meum est, cum inde discedo, in commune remisi. Dicitur quoque commune, quod ipsum quidem nullis divisum partibus, totum uno tempore in singulos venit. ut vox vel sermo ad multorum aures uno eodemque tempore totus atque integer pervenit. Secundum hanc igitur ultimam communis significationem Aristoteles putat aequivocis rebus commune esse vocabulum

PL64.165Çünkü resimdeki ve yaşayan insanda 'hayvan' kelimesi ikisinde de bütünüyle söylenir. Ad bakımından cevher tanımı farklıdır sözünü ise, tarifler ad bakımından verilmezse bütün tarifin sendeleyip sarsılacağı için önceden söylüyor. Önce tarifin özelliğini söylemek gerekir. Kesin tarifler yer değiştirebilenlerdir. 'İnsan nedir?' 'Akıllı ölümlü hayvan.' 'Akıllı ölümlü hayvan nedir?' 'İnsan.' Bu doğrudur. Ama biri 'İnsan nedir?' 'Canlı hisseden cevher.' derse, bu doğrudur; 'Canlı hisseden cevher nedir?' 'İnsan.' ise her bakımdan doğru değildir, çünkü at da canlı hisseden cevherdir ama insan değildir. Demek ki yer değiştirebilen tarifler tam tariflerdir.

Bu, tarif ortak addan değil tek addan verildiğinde olur; insan adından verilmesi gibi. Hayvan ortak addır; biri 'İnsan canlı hisseden cevherdir' derse, söz yürür ama yer değiştirmez, çünkü tarif ortak addan verilmiştir. Tek addan verilecekse tarif o addan yapılmalı ve doğru yapılmalıdır: İnsanın tarifi 'akıllı ölümlü hayvan' olmalı, 'canlı hisseden cevher' değil; biri insan adına göre, öteki hayvan adına göre verilmiştir.

İki şeyden ortak olarak yüklenen adlarda da cevher tanımı ad bakımından verilmezse, bazen eş anlamlılardan eş adlılar, eş adlılardan eş anlamlılar çıkabilir. İnsan ve at hayvan adı bakımından eş anlamlı oldukları hâlde, ad bakımından tarif edilmezlerse eş adlı olabilirler. İnsan ve at ortak adla hayvan diye anılır. Biri insanın tarifini 'akıllı ölümlü hayvan', atın tarifini 'akılsız kişneyebilir hayvan' diye verirse, farklı tarifler vermiş ve eş anlamlıları eş adlıya çevirmiş olur. Bunun sebebi tariflerin ortak kelimeleri olan hayvan adına göre değil, insan ve at adına göre verilmesidir. Tarif ortak ad olan hayvana göre verilseydi şöyle olurdu: İnsan canlı hisseden cevherdir, hayvan adına göre; at da canlı hisseden cevherdir, yine hayvan adına göre. Çünkü at ve insan aynı hayvan kelimesine göre eş anlamlı olarak yüklenir.

Eş adlılardan eş anlamlılar da şöyle olur: Biri Akhilleus'un oğlu Pyrrhos ile Epirlı Pyrrhos'u eş anlamlı sayabilir, çünkü ikisi de Pyrrhos adını taşır ve ikisi de akıllı ölümlü hayvandır. Burada insan adına göre verilen tarif eş adlılardan eş anlamlılar yapmıştır. Pyrrhos adına göre anne babasından ya da vatanından kalkılarak tarif edilselerdi, farklı tariflerle sınırlanmaları gerekirdi. Demek ki 'ad bakımından' sözünün eklenmesi yerindedir, çünkü tarif başka türlü yapılırsa sağlam olmaz ve çoğu zaman farklı yanılgılara sürükler.

'Ratio' da çok şekilde söylenir: Ruhun aklı vardır, hesap aklı vardır, tabiatın aklı vardır, ki bu doğanlardaki benzerliktir; tariflerde ya da betimlemelerde verilen tanım da vardır. En genel cinslerin cinsi yoktur, bireyler ise hiçbir cevherî ayrımla farklılaşmaz; tarif de cinsten ve ayrımdan alındığına göre, ne en genel cinslerin ne bireylerin tarifi bulunabilir. Alt cinslerin ise hem ayrımları hem cinsleri olduğundan tarifi olabilir. Tarifi verilemeyenler yalnız betimlemelerle sınırlanır. Betimleme, bir şeyi kendine özgü bir özellikle belirtendir. Tarif olsun betimleme olsun, ikisi de cevherin tanımını belirtir. Bu yüzden 'cevher tanımı' derken hem tarifi hem betimlemeyi kapsamıştır.

Eş adlıların kimi rastlantıyla, kimi kararla olur. Rastlantıyla olan, Priamos'un oğlu Aleksandros ile Büyük İskender gibidir: Rastlantı ikisine aynı adın verilmesini sağlamıştır. Kararla olanlar ise insanların iradesiyle konmuş olanlardır. Bunların kimi benzerliğe göredir, Aristoteles'in burada kullandığı resimdeki insan ve gerçek insan örneği gibi; kimi orantıya göredir, sayıda ilkenin birlik, çizgilerde nokta olması gibi. Bu eş adlılığa orantıya göre denir.

PL64.165

Namque in homine picto et in homine vivo totum in utrisque vocabulum dicitur animalis, secundum nomen vero substantiae ratio diversa, hoc ac significatione praemittit, ut si aliter reddantur diffinitiones quam secundum nomen, statim tota diffinitio labet ac titubet. Ac primum de diffinitionis proprietate dicendum est. Illae enim certae diffinitiones sunt quae convertuntur, ut si dicas, quid est homo? animal rationale mortale; quid animal rationale mortale? homo: hoc quoque verum est. At vero si ita quis dicat, Quid est homo? substantia animata sensibilis, verum est; quid substantia animata sensibilis? homo, hoc non modis omnibus verum est, idcirco quod equus quoque est substantia animata sensibilis, sed homo non est. Ergo illas constat esse diffinitiones integras quae converti possunt. Sed hoc fit in iis quae non de communi, sed uno tantum, ut cum de hominis nomine redduntur, verbi gratia. Animal est commune nomen, si dixerit quis, Homo est substantia animata sensibilis, procedit: si non convertatur; quia de communi nomine reddita est diffinitio; sin vero de uno nomine redditur, tunc de ipso nomine facienda est diffinitio; sic tamen est recta facienda, ut hominis diffinitio sit animal rationale mortale, non substantia animata sensibilis, illa enim secundum hominis nomen, ista secundum animalis est reddita. Idem etiam in his nominibus quae de duabus rebus communiter praedicantur, si secundum nomen substantiae ratio non reddatur, potest aliquoties fieri, ut ex univocis aequivoca sint, et ex aequivocis univoca; namque homo atque equus cum secundum nomen animalis univoca sint, possunt esse aequivoca, si secundum nomen minime diffinita sunt. Homo namque et equus communi nomine animalia nuncupantur, si quis ergo hominis reddat diffinitionem dicens, animal rationale mortale, et equi, animal irrationale hinnibile, diversas reddidit diffinitiones, et erunt res univocae in aequivocas permutatae. Hoc autem idcirco evenit, quod diffinitiones non secundum animalis nomen redditae sunt, quod eorum commune vocabulum est, sed secundum hominis atque equi. Nam si secundum commune nomen quod est animal diffinitio redderetur, ita fieret, homo est substantia animata sensibilis, secundum nomen scilicet animalis; et rursus, equus est substantia animata sensibilis, secundum nomen rursus animalis, secundum idem namque animalis vocabulum equus atque homo univoce praedicantur. Rursus ex equivocis univoca fiunt hoc modo: si quis Pyrrhum Achillis filium et Pyrrhum Epiroten dicat esse univocos, idcirco quod uno nomine et Pyrrhi dicantur, et sint animalia rationabilia atque mortalia. Hic secundum nomen hominis reddita diffinitio, ex aequivocis fecit univoca. Quod si secundum nomen Pyrrhi diffinitionis ratio jungeretur vel a parentibus vel a patria, diversis eos oporteret diffinitionibus terminari. Recte igitur additum est, secundum nomen, idcirco quod si aliter facta sit diffinitio, stabilis esse non poterit, et frequenter diversos secum ducit errores. Ratio quoque multimode dicitur. Est enim ratio animae, et est ratio computandi, est ratio naturae, ipsa nimirum similitudo nascentium, est ratio quae in diffinitionibus vel descriptionibus redditur. Et quoniam generalissima genera genere carent, individua vero nulla substantiali differentia discrepant, diffinitio vero ex genere et differentia trahitur, neque generalissimorum generum, neque individuorum ulla potest diffinitio reperiri. Subalternorum vero generum, quoniam et differentias habent et genera, diffinitiones esse possunt. At vero quorum diffinitiones reddi nequeunt, illa tantum descriptionibus terminantur. Descriptio autem est, quae quamlibet rem propria quadam proprietate designat. Sive ergo diffinitio sit sive descriptio, utraque rationem substantiae designat. Quare cum substantiae rationem dixit, et diffinitionis et descriptionis nomen inclusit. Aequivocorum alia sunt casu, alia consilio. Casu, ut Alexander Priami filius et Alexander Magnus. Casus enim id egit, ut idem utrique nomen poneretur. Consilio vero, ea quaecunque hominum voluntate sunt posita. Horum autem alia sunt secundum similitudinem, ut homo pictus et homo verus quo nunc utitur Aristoteles exemplo: alia secundum proportionem, ut principium est in numero unitas, in lineis punctus. Et haec aequivocatio secundum proportionem esse dicitur.

PL64.165_2Kimi tek bir şeyden türer; hekimlik aleti, hekimlik ilacı gibi: Bunlar tek bir hekimlikten türer. Kimi tek bir şeye bağlanır; biri 'sağlıklı binek', 'sağlıklı ilaç' derse, bunlar tek bir sağlık kelimesine bağlandıkları için eş adlıdır.

Neden önce eş adlıları, sonra eş anlamlıları ele alıyor? Çünkü on kategori tarifleri farklı olduğu hâlde tek bir yükleme kelimesiyle anılır: Hepsine kategori deriz. Kategoriler şeylerin cinsleri olduğundan, dayanak olan şeylerden eş anlamlı olarak yüklenir; her cins kendi türlerinden eş anlamlı olarak söylenir. Bu yüzden önce bütün kategorilerin ortak kelimesini ele alması, ardından her birinin kendi türlerinden nasıl yüklendiğini anlatması daha doğrudur.

Söylendiği gibi bu kitabın amacı şeyler değil adlar ise, neden eş adlıları ele almış da eş adlılığı almamıştır? Çünkü eş adlı olan şeylerdir, eş adlılık ise kelimedir. Ama adın kendisinde eş adlılık namına hiçbir şey yoktur, meğer ki o kelimenin yüklendiği şeyler farklı olsun. Eş adlılık cevherini onlardan aldığı için onlarla başlamak daha uygundur.

Aristoteles'in hiç kabul etmediği başka bir eş adlılık şekli de varmış gibi görünür. İnsanın ayağı dendiği gibi geminin ayağı, dağın ayağı da denir; bunlar istiareye göre farklıdır. İstiare ise hiçbir özelliğe ait değildir. Bu yüzden istiareye göre olanlar, dayanak olan şeyler özel ve değişmez kelimelerle anılmadıkça hiçbir zaman eş adlı değildir. Genel inceleme şudur:

PL64.165_2

Alia vero sunt quae ab uno descendunt, ut medicinale ferramentum; medicinale pigmentum, ab una enim medicina ista descendunt. Alia quae ad unum referuntur, ut si quis dicat, salutaris vectatio est, salutaris esca est, haec scilicet idcirco sunt aequivoca, quod ad salutis unum vocabulum referuntur. Cur autem prius de aequivocis post de univocis tractat? Idcirco quod ipsa decem praedicamenta cum diffinitione diversa sint, uno praedicationis vocabulo nuncupantur; cuncta enim praedicamenta dicimus, ipsa vero praedicamenta quoniam rerum genera sunt, de subjectis rebus univoce praedicantur. Omne enim genus de speciebus propriis univoce dicitur, quare rectius primo de omnibus praedicamentorum communi vocabulo tractat, quasi dehinc quemadmodum singula de speciebus propriis praedicarentur, exprimeret. At si (ut dictum est) non de rebus, sed de nominibus libri hujus intentio est, cur de aequivocis et non de aequivocatione tractavit? aequivocae namque res sunt, aequivocatio vero vocabulum. Idcirco, quoniam ipsum nomen nihil in se retinet aequivocationis, nisi diversae sint res de quibus illud vocabulum praedicetur. Quare quoniam inde substantiam ipsa aequivocatio trahit, de ipsis dignius inchoatum est. Videtur autem alius esse modus aequivocationis quem Aristoteles omnino non recipit. Nam sicut dicitur pes hominis, ita quoque dicitur pes navis, et pes montis, quae hujusmodi omnia secundum translationem diversa sunt. Translatio vero nullius proprietatis est. Quare secundum translationem aequivoca nunquam sunt, nisi propriis et immutabilibus subjectae res vocabulis appellentur. Est autem universalis

PL64.167Her istiare eş adlılıktan ayrılmaz, yalnız bir kelimesi olan şeylere başka bir adlandırılmış şeyden ad süs için aktarıldığında ayrılır. Örneğin 'sürücü' dendiği gibi dümenciye de bu ad verilirse, biri süs olsun diye dümenciye sürücü derse, 'sürücü' eş adlı olmaz; farklı şeyleri, yani araba ve gemi yöneticisini belirtse bile. Ama bir şeyin kelimesi yoksa ve başka bir şeyden alınırsa, bu istiare eş adlılık özelliğini taşır; yaşayan insandan resme insan adının geçmesi gibi. Eş adlılar üzerine bu kadar; şimdi eş anlamlıları ele alalım.

Eş Anlamlılar Üzerine

Adı ortak ve ad bakımından cevher tanımı aynı olanlara eş anlamlı denir; hayvan denen insan ve öküz gibi. İkisi de ortak adla hayvan diye anılır ve cevher tanımları aynıdır. Biri her birinin hayvan olmasının ne olduğunu belirtmek isterse, aynı tanımı verir.

Eş adlıların tarifinden sonra eş anlamlıların tanımına geçti. Aralarında tek fark şudur: Eş adlılar tarifle ayrılır, eş anlamlılar tarifle de birleşir. Eş adlıların tarifinde söylenen öteki her şey eş anlamlıların bu betimlemesinde de geçerlidir. Eş adlılarda tarif eş adlı şeylerin adına göre yapıldığı gibi, eş anlamlılarda da cevher tanımı ada göre verilir.

Eş anlamlılar ya cinslerin türlerle ya türlerin türlerle ilişkisidir. Cinslerin türlerle ilişkisi, hayvan ve insan gibidir: Hayvan insanın cinsi olduğundan insana hayvan denir; hem hayvana hem insana hayvan denir. İkisini ortak ada göre tarif edersen, hayvanın canlı ve hisseden cevher olduğunu söylersin; insanın da hayvan olması bakımından canlı hisseden cevher olduğunu söylersen, bunda hiçbir yanlış bulamazsın. Türlerle eş anlamlı türler, tek ve aynı cinsin içinde bulunan insan, at ve öküz gibi türlerdir. Bunların ortak cinsi hayvandır ve ortak adla hayvan diye anılır. Ortak olan tek ada, hayvana göre tek tanım verilecektir: Hepsi canlı ve hisseden cevherlerdir. Aristoteles örneğini eş anlamlılığın bu ikinci belirtisinden, yani türlerin türlerle eş anlamlı olmasından, aynı cinsin altındaki insan ve öküzden almıştır.

Türemiş Adlar Üzerine

*Bir şeyden yalnız söyleyiş bakımından farklılaşarak ona göre ad taşıyanlara türemiş ad denir; gramerden gramerci, cesaretten cesur gibi.*

PL64.167

inspectio. Neque enim omnis translatio ab aequivocatione sejungitur, sed ea tantum cum ad res habentes positum vocabulum, ab alia jam nominata re nomen ornatus causa transfertur, ut quia jam dicitur quidam auriga, dicitur etiam gubernator, si quis ornatus gratia eum qui gubernator est dicat aurigam, non erit auriga nomen aequivocum, licet diversa, id est, moderatorem currus navisque significet. Sed quoties res quidem vocabulo eget, ab alia vero re quae vocabulum sumit, tunc ista translatio aequivocationis retinet proprietatem, ut ex homine vivo ad picturam nomen hominis dictum est. Et de aequivocis hactenus; nunc de univocis pertractemus. DE UNIVOCIS. Univoca vero dicuntur quorum nomen commune est, et secundum nomen eadem ratio substantiae, ut animal, homo atque bos, communi enim nomine utraque animalia nuncupantur, et est substantiae ratio eadem. Si quis enim assignet utriusque rationem quid utrumque sit, quo sint animalia, eamdem assignabit rationem. Post aequivocorum diffinitionem ad univocorum terminum transitum fecit, in quibus nihil aliud discrepat, nisi quod aequivoca diffinitione disjuncta sunt, univoca ipso quoque termino conjunguntur, sed caetera omnia quaecunque in aequivocorum diffinitione dicta sunt, in hac quoque univocorum designatione conveniunt. Nam quemadmodum in aequivocis secundum nomen aequivocarum rerum diffinitio fiebat, ita quoque in univocis secundum nomen substantiae ratio assignabitur. Sunt autem univoca aut genera speciebus, aut species speciebus, genera speciebus, ut animal atque homo. Nam cum hominis genus sit animal, dicitur homo animal, ergo et animal et homo animalia nuncupantur. Secundum igitur commune nomen si utrosque diffinias, dicis animal esse substantiam animatam atque sensibilem, hominem quoque secundum id quod animal est, si substantiam animatam sensibilem dixeris, nihil in eo falsitatis invenies. Species vero speciebus univocae sunt, quae uno atque eodem genere continentur, ut homo, equus atque bos, his commune genus est animal, et communi nomine animalia nominantur. Ergo secundum nomen unum quod illis commune est, animalis, una illius ratio diffinitionis aptabitur, omnia enim sunt substantiae animatae atque sensibiles. Secundum igitur posteriorem univocationis designationem Aristoteles qua speciebus species univocae sunt, ut homo et bos, quae sub eodem sunt genere, sumpsit exemplum. DE DENOMINATIVIS. Denominativa vero dicuntur quaecunque ab aliquo solo differentia casu secundum nomen habent appellationem, ut a grammatica grammaticus, et a fortitudine fortis.

PL64.167_2Bu tarifte hiçbir kapalılık yoktur. Eskiler adların bazı biçim değişikliklerine casus derdi: Adaletten adil, cesaretten cesur gibi. Adın bu biçim değişikliğine eskiler casus derdi. Bu yüzden bir şey başka bir şeyden pay aldığında, bu pay almayla hem şeyi hem adı edinir. Örneğin bir insan adaletten pay aldığı için hem şeyi hem adı oradan alır: Adil diye anılır. Demek ki asıl addan yalnız casus ile, yani yalnız biçim değişikliğiyle ayrılan şeylere türemiş ad denir. Asıl ad 'adalet' olduğundan ondan biçim değişikliğiyle 'adil' adı çıkar. Şu hâlde asıl addan yalnız casus ile, yani yalnız ad farkıyla ayrılıp asıl ada göre adlandırılanlar türemiş adlardır.

Türemiş adların oluşması için üç şey gereklidir: Önce şeyden pay almak, sonra addan pay almak, son olarak adda bir biçim değişikliği bulunmak. Biri cesaretten cesur diye anıldığında, ondan pay aldığı bir cesaret vardır; addan da pay alır, çünkü cesur denir; bir de biçim değişikliği vardır, çünkü fortis ve fortitudo aynı hecelerle bitmez. Şeyden pay almayan addan da pay alamaz. Bu yüzden şeyden pay almayanlar türemiş ad olamaz. Şeyden pay alıp addan pay almayanlar da türemiş adların tabiatından ayrıdır. Örneğin fazilet vardır ve biri faziletten pay alırsa ona bilge deriz, başka bir ad vermeyiz. Ama fazilet ve bilgelik adca ayrıdır; bu kişi şeyden pay alır ama addan almaz. Bu yüzden bilge faziletten türemiş sayılmaz, bilgelikten sayılır; onunla hem pay alır hem adla bağlanır, hem de biçim değişikliğiyle ayrılır. Biçim değişikliği yoksa da olmaz: Musiki bilen bir kadın musica bilgisinden pay alır ve musica diye anılır. Bu ad türemiş değil, eş adlıdır, çünkü hem bilgi hem kadın tek adla musica denir. Heceler aynı biçimde bittiği, ad aynı olduğu ve biçim değişikliği bulunmadığı için türemiş ad olamazlar. Demek ki türemiş ad denen her şey şeyden ve addan pay alır ve kelimede bir biçim değişikliğiyle ayrılır.

Kategoriler için gerekli gördüğü şeyleri böylece önceden söyledi. Çok adlıları ve farklı adlıları bu incelemede faydalı bulmadığı için dışarıda bıraktı. Yine de ikisini kısaca tarif etmek gerekir. Çok adlılar adları çok, tarifi tek olanlardır; scutum ve clypeus (kalkan) gibi: Adları çok, tarifi tektir. Marcus Porcius Cato da böyledir: Bunca ad tek bir cevhere aittir. Farklı adlılar adı da tarifi de aynı olmayanlardır; insan, renk ve hem ad hem tarif bakımından birbirinden ayrı olan her şey gibi.

Söylenenlerin kimi bağlantıyla, kimi bağlantısız söylenir. Bağlantıyla söylenenler 'insan koşuyor', 'insan kazanıyor' gibidir; bağlantısız söylenenler 'insan', 'öküz', 'koşuyor', 'kazanıyor' gibidir.

Ad ve tarif bağlantısını eldeki eser için yeterince açıkladıktan sonra, şeylerin ilk cinslerini belirten ve adca değil cinsçe ayrılan ilk adların bölünmesi yapılması gerektiğinden, şimdi bir kelimenin bağlantısız söylenmesinin ne olduğunu gösteriyor.

PL64.167_2

Haec quoque diffinitio nihil habet obscurum. Casus enim antiqui nominabant aliquas nominum transfigurationes, ut a justitia justus, a fortitudine fortis, etc. Haec igitur nominis transfiguratio, casus ab antiquioribus vocabatur. Atque ideo quotiescunque aliqua res alia participat, ipsa participatione sicut rem, ita quoque nomen adipiscitur, ut quidam homo, quia justitia participat et rem quoque inde trahit et nomen, dicitur enim justus. Ergo denominativa vocantur quaecunque a principali nomine solo casu, id est sola transfiguratione discrepant. Nam cum sit nomen principale justitia, ab hoc transfiguratum nomen justus efficitur. Ergo illa sunt denominativa quaecunque a principali nomine solo casu, id est sola nominis discrepantia, secundum principale nomen habent appellationem. Tria sunt autem necessaria, ut denominativa vocabula constituantur: prius ut re participet, post ut nomine, postremo ut sit quaedam nominis transfiguratio, ut cum aliquis dicitur a fortitudine fortis, est enim quaedam fortitudo qua fortis ille participet, habet quoque nominis participationem, fortis enim dicitur. At vero est quaedam transfiguratio, fortis enim et fortitudo non eisdem syllabis terminantur. Si quid vero sit quod re non participet, neque nomine participare potest. Quare quaecunque re non participant, denominativa esse non possunt. Rursus quoque, quae re quidem participant, nomine vero minime, ipsa quoque a denominativorum natura discreta sunt, ut si quis, cum sit virtus, virtute ipsa participet, nullo eum alio nomen nisi sapientem vocamus. Sed virtus et sapientia nomine ipso disjuncta sunt; hic ergo re quidem participat, nomine vero minime. Quare sapiens a virtute denominatus esse non dicitur, sed a sapientia, qua scilicet et participat, et nomine jungitur, et transfiguratione diversus est; rursus si transfiguratio non sit, ut quaedam mulier musica, participat quidem ipsa musicae disciplina, et dicitur musica. Haec igitur appellatio non est denominativa, sed aequivoca, uno enim nomine et disciplina et ipsa mulier musica dicitur. Quoniam ergo similis terminus syllabarum est, et nomen simile, et nulla transfiguratio, denominativa esse non poterunt, quare quidquid denominativum esse dicitur, illud et re participabit et nomine, et aliqua transfiguratione vocabuli discrepabit. Haec igitur quae ad praedicamenta necessaria credidit, praemisit. Multivoca vero et diversivoca respuit, quod ad praesentem tractatum utilia non putavit. Breviter tamen utraque diffinienda sunt. Multivoca sunt quorum plura nomina, una diffinitio est, ut est scutum, clypeus: his enim plura nomina, sed una diffinitio est; et Marcus Porcius Cato, his enim tot nominibus res una substantia est. Diversivoca sunt quorum neque nomen idem est, neque eadem diffinitio, ut homo, color, et quidquid omnino a se et nominis nuncupatione et diffinitionis ratione discretum est. Eorum quae dicuntur alia quidem secundum complexionem dicuntur alia vero sine complexione, et ea quae secundum complexionem dicuntur sunt, ut homo currit, homo vincit: ea vero quae sine complexione dicuntur sunt, ut homo, bos, currit, vincit. Postquam de conjunctione diffinitionum atque nominum quantum ad praesens attinebat opus, sufficienter exposuit quoniam de primis nominibus prima

PL64.169Bağlantısız söylenenler, adın yalın sesiyle dile getirilen her şeydir; 'insan', 'at' gibi: Bunlara dışarıdan hiçbir şey eklenmemiştir. Bağlantıyla söylenenler ise ya bir bağlaçla birbirine bağlanan şeylerdir, 'ya Sokrates ya Platon' gibi, ya da bir araz bakımından birleştirilen şeylerdir. Mesela Sokrates'e yürüme geldiği için 'Sokrates yürüyor' deriz; bu söyleyiş bağlantılıdır, çünkü 'Sokrates yürüyor' dediğimde Sokrates'i yürümeyle birleştirmiş olurum. "Söylenenlerin" demekle de yalnız şunu göstermek istiyor: Bu kitapçığın konusu şeylerin ilk adlarıdır. Söylenenler şeylerin adlarıdır; çünkü şeyleri tam anlamıyla bu adlarla adlandırırız.

*Var olanların kimi bir dayanak hakkında söylenir, ama hiçbir dayanakta bulunmaz; 'insan' gibi: 'İnsan' bir tek insan hakkında söylenir, ama hiçbir dayanakta bulunmaz. Kimi bir dayanakta bulunur, ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez. Dayanakta bulunmaktan kastım, bir şeyin içinde parça olarak bulunmadığı hâlde içinde bulunduğu şey olmadan var olamamaktır. Sözgelişi belli bir gramer bilgisi dayanakta, yani ruhta bulunur, ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez; belli bir beyaz da dayanakta, yani bedende bulunur (çünkü her renk bir bedendedir), ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez. Kimi hem bir dayanak hakkında söylenir hem dayanakta bulunur; ilim gibi: İlim dayanakta, yani ruhta bulunur, bir dayanak hakkında da söylenir; şu gramer bilgisi hakkında söylendiği gibi. Kimi de ne dayanakta bulunur ne dayanak hakkında söylenir; belli bir insan ya da belli bir at gibi: Bunların hiçbiri ne dayanakta bulunur ne dayanak hakkında söylenir. Kısacası bireyler ve sayıca tek olan şeyler hiçbir dayanak hakkında söylenmez; ama kimilerinin bir dayanakta bulunmasına hiçbir şey engel değildir, çünkü belli bir gramer bilgisi dayanakta bulunur, ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez.*

PL64.169

rerum genera significantibus divisio facienda est, non nomine, sed genere discrepantibus, nunc ostendit quid sit sine complexione cujuslibet vocabuli facta prolatio. Sine complexione enim dicuntur quaecunque secundum simplicem sonum nominis proferuntur, ut homo, equus: his enim extra nihil adjunctum est. Secundum complexionem vero dicuntur quaecunque aliqua conjunctione copulantur, ut aut Socrates aut Plato, vel quaecunque secundum aliquod accidens conjunguntur. Nam quia, verbi gratia, in Socratem venit ambulatio, dicimus: Socrates ambulat, et est prolatio ista secundum complexionem, idcirco quia cum dico Socrates ambulat, Socratem sum cum ambulatione complexus. Quod autem ait: Eorum quae dicuntur, nihil aliud demonstrare vult nisi de primis rerum vocabulis hujus libelli disposuisse tractatum. Rerum enim vocabula sunt quae dicuntur, ipsa enim proprie nominamus. Eorum quae sunt alia de subjecto quodam dicuntur, in subjecto vero nullo sunt: ut homo de subjecto quidem dicitur aliquo homine, in subjecto autem nullo est. Alia in subjecto quidem sunt, de subjecto autem nullo dicuntur. In subjecto autem esse dico, quod cum in aliquo non sicut quaedam pars sit, impossibile est sine eo esse in quo est: ut quaedam grammatica in subjecto quidem est, in anima, de subjecto autem nullo dicitur, et quoddam album in subjecto est corpore (omnis enim color in corpore est), de subjecto autem nullo dicitur. Alia et de subjecto quodam dicuntur, et in subjecto sunt: ut scientia in subjecto quidem est in anima, de subjecto autem dicitur, ut de hac grammatica. Alia vero neque in subjecto sunt neque de subjecto dicuntur, ut aliquis homo, vel aliquis equus: nullum enim horum neque in subjecto est, neque de subjecto dicitur. Simpliciter autem quae sunt individua et numero singularia, de nullo subjecto dicuntur: in subjecto autem nihil prohibet horum aliqua esse, quaedam enim grammatica in subjecto est, de subjecto autem nullo dicitur.

PL64.169_2Aristoteles burada bütün sözlerin çokluğunu en küçük bölmede topluyor. Şeylerin adlarını on kategoriye ayırmasından daha büyük bir bölme bulunamaz, çünkü bu bölmeye on birinci olarak eklenebilecek hiçbir şey yoktur. Her şey ya cevherdir ya kemiyet ya keyfiyet, ya bir şeye göre olan ya yapmak ya etkilenmek, ya ne zaman ya nerede, ya sahip olmak ya konum. Dolayısıyla bunları belirten sözler de o kadardır. En büyük bölme, kendisine artık hiçbir şey eklenemeyen bu bölmedir. En küçük bölme ise dörde yapılandır: cevher ve araz, küllî ve cüzî. Çünkü her şey ya cevherdir ya araz, ya küllîdir ya cüzî. Yukarıdaki ona nasıl hiçbir şey eklenemiyorsa, bu dörtten de hiçbir şey çıkarılamaz. Ne bu dörtten küçük bir bölme yapılabilir ne de kategorileri onla sınırlayandan büyük.

Bölmenin neden bu dörde yapıldığını birkaç sözle açıklayayım. Bütün şeylerin ilk bölmesi cevher ve arazdır. Ama cevher ancak ya küllî ya cüzî olarak anlaşılarak dile getirilebilir: 'İnsan' dediğimde küllî bir şey söylemiş olurum, çünkü bu ad birçok birey hakkında yüklenir; 'Sokrates' ya da 'Platon' dediğimde cüzî bir şey söylemiş olurum, çünkü Sokrates hiçbir dayanak hakkında söylenmez. Araz için de aynısı geçerlidir: 'İlim' dersem küllî bir şey dile getiririm, çünkü ilim gramer, retorik ve altına konan bütün öteki ilimler hakkında yüklenir; ama 'Platon'un ilmi' dersem cüzî bir ilimden söz ederim, çünkü bireylere gelen her araz bireyselleşir: Platon'un ilmi de Platon'un kendisi gibi cüzîdir. Demek ki ne cevher ne araz, adında ya küllîliğin ya cüzîliğin gücünü taşımadan dile getirilebilir. Bu yüzden bölmenin dörde yapılması doğrudur: Her şey ya cevherdir ya araz, bunların her biri de ya küllîdir ya cüzî.

Bu dördünden dört bağlantı doğar. Küllîlik cevhere gelince küllî cevher olur; insan ya da canlı gibi. (Küllî, birçok şey hakkında yüklenmeye elverişli olandır; cüzî ise hiçbir dayanak hakkında yüklenmeyendir.) Birinci bağlantı küllîlik ile cevherin birleşmesidir ve küllî cevher ortaya çıkar. Cüzîlik cevhere bağlanırsa cüzî cevher olur; Sokrates, Platon ve cevher alanında birey olarak bulunan her şey gibi. Küllîlik araza karışınca küllî araz olur; ilim gibi: İlim bir arazdır ve arız olduğu ruhun dışında var olamaz, yine de türleri hakkında yüklenebildiği için küllîdir. Cüzîlik araza eklenince cüzî araz olur; Platon'un ya da Aristoteles'in ilmi gibi. Böylece dört bağlantı ortaya çıkar: küllî cevher, cüzî cevher, küllî araz, cüzî araz.

Arazın cevherin tabiatına ya da cevherin arazın tabiatına geçmesi hiçbir şekilde mümkün değildir. Araz cevhere gelir, ama cevher olmak üzere gelmez: Bir araz olan renk cevhere geldi diye artık cevher olmaz; cevher rengi kabul etti diye de renk cevher hâline gelmez. Demek ki ne cevher arazın tabiatına geçer ne araz cevherin tabiatına. Küllîlikle cüzîlik de birbirine geçmez. Küllîlik cüzîlik hakkında yüklenebilir, canlının Sokrates ya da Platon hakkında yüklenmesi gibi; cüzîlik de küllîliğin yüklenmesini kabul eder; ama bu, küllîliğin cüzîlik olması ya da cüzî olanın küllîlik hâline gelmesi demek değildir.

Aristoteles bu dört bağlantıyı, küllî cevheri, küllî arazı, cüzî cevheri ve cüzî arazı düzene koymak isteyince adlarını değil, betimlemelerini verdi. En genel cinslerin tariflerini bulamadığı için betimleme kullandı: Cevherin dayanakta bulunmayan, arazın ise dayanakta bulunan olduğunu söyledi. Çünkü her araz bir dayanaktadır: Renk bedende, ilim ruhtadır. Her arazın dayanağı

PL64.169_2

Hic Aristoteles sermonum omnium multitudinem in parvissimam colligit divisionem. Nam quod rerum vocabula in decem praedicamenta distribuit, major hac divisione non potest inveniri, nihil enim esse poterit quod huic divisioni undecimum adjici queat. Omnis enim res aut substantia est, aut quantitas, aut qualitas, aut ad aliquid, aut facere, aut pati, aut quando, aut ubi, aut habere, aut situs; quocirca tot erunt etiam sermones qui ista significent, et haec est maxima divisio, cui ultra nihil possit adjungi: parvissima vero est quae fit in quatuor, in substantiam et accidens, et universale et particulare. Omnis enim res aut substantia est, aut accidens, aut universalis, aut particularis. Sicut ergo decem superioribus nihil addi poterat, ita ex his quatuor nihil demi. Nam neque minor ulla divisio his quatuor fieri potest, nec major quam si denario limite praedicamenta claudantur. Cur autem in his quatuor divisio facta est, paucis exponam. Prima quidem rerum est omnium divisio in substantiam atque accidens. Sed quoniam substantia proferri non potest nisi aut universaliter aut particulariter intelligatur: nam cum dico homo, rem dixi universalem, idcirco quod nomen hoc de multis individuis praedicatur: cum vero dico Socrates vel Plato, rem dixi particularem; quoniam Socrates de nullo subjecto dicitur et accidens quoque eodem modo; nam cum dixero scientiam, rem protuli universalem, idcirco quod scientia et de grammatica et de rhetorica, et de aliis omnibus sub se positis praedicatur; si vero dixero Platonis scientiam, quoniam omne accidens quod individua venit individuum fit, particularem scientiam dico, namque Platonis scientia, sicut ipse Plato, particularis est: igitur quoniam neque substantia neque accidens proferri potest, nisi in suo nomine aut universalitatis vim, aut particularitatis induat, recte in quatuor divisio facta est, ut sit omnis res aut substantia aut accidens, et horum aut universalis, aut particularis. Ex his igitur quatuor fiunt complexiones. Nam cum venerit universalitas in substantiam, fit universalis substantia, ut est homo vel animal. Universale autem est quod aptum est de pluribus praedicari. Particulare vero quod de nullo subjecto praedicatur. Ergo est una complexio universalitatis et substantiae, ut sit substantia universalis. Si vero particularitas substantiae copulatur, fit substantia particularis, ut est Socrates vel Plato, et quidquid in substantia individuum reperitur. At cum miscetur universalitas accidenti, fit accidens universale, ut scientia, quae cum sit accidens, et praeter animam cui accidit esse non possit, tamen universalis est, quod de speciebus praedicari potest. Cum vero particularitas accidenti conjungitur, fit accidens particulare, ut Platonis vel Aristotelis scientia. Fiunt enim quatuor complexiones, substantia universalis, substantia particularis, accidens universale, accidens particulare. Ut autem accidens in substantiae naturam transeat, vel substantia in accidens, fieri nullo modo potest, et accidens quidem venit in substantiam, sed non ut substantia fiat: neque enim quoniam color, quod est accidens venit in substantiam, idcirco color jam substantia est. Nec quoniam substantia suscipit colorem idcirco color jam substantia fit. Quare neque substantia in accidentis, neque accidens in substantiae naturam transit. At vero nec particularitas, nec universalitas in se transeunt. Namque universalitas potest test de particularitate praedicari, ut animal de Socrate vel Platone, et particularitas suscipiet universalitatis praedicationem, sed non ut universalitas sit particularitas, nec rursus ut quod particulare est universalitas fiat. Ergo quatuor complexiones, universalem substantiam, universale accidens, particularem substantiam, particulare accidens Aristoteles disponere cupiens, non eorum nomina, sed descriptiones apposuit. Et quoniam generalissimorum generum diffinitiones non poterat invenire, descriptionibus usus est his, id substantiam esse dicens quod in subjecto non esset, accidens vero quod in subjecto esset. Omne namque accidens in subjecto est, ut color in corpore, scientia in anima, et subjectam habet

PL64.171cevherdir. Cevheri ortadan kaldıran arazı da kaldırmış olur. Dolayısıyla cevher, arazın tabiatının durabileceği bir tür yerdir. Cevherin kendisi ise kendi başına durur; cevher denmesinin sebebi de budur: Başka hiçbir dayanağa yaslanmaz, kendisi bütün şeylerin altında durur. Cevher bir dayanakta bulunabilseydi araz olurdu. Çünkü her araz bir dayanaktadır ve dayanakta bulunan her şey arazdır. Cevher bir dayanakta olsaydı derhal araz olurdu; oysa yukarıda gösterdiğimiz gibi cevher araz olamaz. Demek ki araz dayanakta olduğuna, cevher de araz olmadığına göre cevher dayanakta değildir.

Küllîliğin betimlemesi ise dayanak hakkında yüklenmektir. Her küllîlik cüzî dayanaklar hakkında yüklenir: Canlı ya da insan küllî olduğu için Sokrates ve Platon hakkında yüklenir; Sokrates'e canlı da insan da denir. İlim de küllî bir araz olduğu için dayanağı olan gramer hakkında söylenir, çünkü gramer bir ilimdir. Cüzîlik ise şeylerin en sonuncusu olduğu ve altında hiçbir şey bulunmadığı için hiçbir dayanak hakkında yüklenmez. Küllîlik dayanak hakkında yüklendiğine, cüzîlik de küllîlik olmadığına göre cüzîlik dayanak hakkında yüklenmez. Şeyler nerede ayrılıyorsa tarifleri de orada ayrılır. Burada da böyledir: Cevher ile araz ayrıldığı için tarifleri de ayrılır; araz dayanakta olduğuna göre cevher dayanakta değildir. Küllîlik dayanak hakkında yüklendiğine, cüzîlik de küllîden ayrıldığına göre dayanak hakkında yüklenmez.

Aristoteles bu betimlemeleri şöyle karıştırıp birleştirdi: Var olanların kimi bir dayanak hakkında söylenir, ama hiçbir dayanakta bulunmaz. Bununla küllî cevheri göstermek istiyor. Çünkü 'dayanak hakkında söylenir' sözü küllîyi, 'hiçbir dayanakta bulunmaz' sözü cevheri belirtir. Sık sık söylendiği gibi, dayanak hakkında söylenen küllîdir, hiçbir dayanakta bulunmayan cevherdir; ikisi birleşince, yani bir dayanak hakkında söylenmek ve hiçbir dayanakta bulunmamak, küllî cevheri gösterir.

Küllî cevherden sonra cüzî arazı koydu: Kimi bir dayanakta bulunur, ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez. 'Dayanakta bulunur' sözü arazı, eklediği 'hiçbir dayanak hakkında söylenmez' sözü cüzîyi gösterir. Çünkü araz dayanaktadır, cüzîlik ise hiçbir dayanak hakkında yüklenmez. Demek ki dayanakta bulunan ve hiçbir dayanak hakkında yüklenmeyen şey cüzî arazdır; belli bir gramer bilgisi, yani Aristarkhos'un ya da herhangi bir insanın bireysel gramer bilgisi gibi. Bu bilgi bireysel bir insana ait olduğu için kendisi de bireysel ve cüzî olmuştur. Belli bir gramer bilgisi ruhta bulunduğu için araz, hiçbir dayanak hakkında yüklenmediği için cüzîdir: Aristarkhos'un kendisi nasıl hiçbir dayanak hakkında söylenmiyorsa, onun gramer bilgisi de hiçbir dayanak hakkında yüklenmez. Dikkat edilirse Aristoteles gramerin kendisinin cüzî olduğunu değil, belli bir gramer bilgisinin, yani bireysel bir insanın kendi bilgisi olarak taşıdığı gramerin cüzî olduğunu söylüyor.

Ruha arız olan cisimsiz bir arazı, yani ruhta bulunan grameri örnek verdikten sonra, cisimsel bir örnek daha koyuyor: Belli bir beyaz da dayanakta, yani bedende bulunur, çünkü her renk bir bedendedir. Burada da her beyazın cüzî olduğunu söylemiyor, yalnız bireysel bir bedene gelen beyazın cüzî olduğunu söylüyor. Cüzî beyazın dayanakta bulunduğu da şöyle ispatlanır: Beyazın ve belli bir beyazın cinsi olan renk bedendedir, yani dayanaktadır. Cinsi dayanakta olan şey de dayanaktadır. Çünkü bütün türler ve bireyler cinsin kapsamındadır ve onun tabiatını taşır.

'Bir şeyin içinde bulunmak' birçok anlamda söylendiği için, Aristoteles'in 'dayanakta bulunmak'la neyi göstermek istediğini birkaç sözle açıklayayım. Bir şeyin başka bir şeyde bulunması dokuz anlamda söylenir. Bir şeyin bir yerde bulunduğunu söyleriz; çarşıda ya da tiyatroda gibi. Bir kapta bulunduğunu söyleriz; buğdayın ölçekte bulunması gibi. Parçanın bütünde bulunması anlamında söyleriz; elin bedende bulunması gibi. Bütünün parçalarda bulunması anlamında söyleriz; bedenin bütün parçalarında bulunması gibi. Türün cinste bulunması anlamında söyleriz; insanın canlıda bulunması gibi; ya da cinsin kendi türlerinde bulunması anlamında.

PL64.171

substantiam omne accidens. Si quis enim substantiam tollat, accidens non erit. Quare substantia locus quidam est ubi accidentis valeat natura consistere. Ipsa vero substantia per se constat, atque ideo dicitur substantia, nec ullo subjecto alio nititur, sed cunctis ipsa substantia est. Alioqui si substantia in ullo subjecto esse posset, esset accidens. Omne enim accidens in subjecto est, et quidquid in subjecto est, illud est accidens. Quod si substantia esset in aliquo subjecto, continuo fieret accidens, sed substantia accidens esse non potest, sicut supra docuimus. Quare quoniam accidens in subjecto est, substantia vero accidens non est, substantia in subjecto non est. Universalitatis vero descriptio est, de subjecto praedicari. Omnis namque universalitas de subjectis particularibus praedicatur, nam quoniam universale est animal, vel homo, de Socrate praedicatur et Platone. Dicitur enim Socrates animal atque homo. Et quoniam universale est accidens scientia, dicitur de subjecta grammatica, grammatica enim scientia est. Particularitas vero quoniam ipsa est rerum ultima et nihil est illi subjectum, de nullo subjecto praedicatur; nam quoniam universalitas de subjecto praedicatur, particularitas vero universalitas non est. particularitas de subjecto non praedicabitur. Ubi enim res discrepant, et diffinitio discrepabit; ita quoque in his, nam quoniam discrepat substantia et accidens, diffinitiones quoque eorum discrepabunt. Ut quoniam est accidens in subjecto, erit substantia non in subjecto. Et quoniam universalitas de subjecto praedicatur, particularitas autem ab universale discrepat de subjecto non praedicatur. Has igitur hujusmodi descriptiones Aristoteles ita permiscuit dicens: Eorum quae sunt, alia de subjecto quodam dicuntur, in subjecto vero nullo sunt, volens scilicet universalem substantiam demonstrare. Nam quod dixit de subjecto dicuntur, universale est, quod vero ait. in subjecto nullo sunt, substantia: ergo quod ait quaedam de subjecto dici, in subjecto vero nullo esse, universalem substantiam demonstrare contendit: ut enim saepius dictum est, quod de subjecto dicitur, universale est; quod in nullo subjecto est, substantia. Haec juncta, id est de subjecto quodam dici, et in subjecto nullo esse, universalem substantiam demonstrant. Post universalem substantiam particulare accidens posuit dicens: Alia autem in subjecto quidem sunt, de subjecto autem nullo dicuntur. Nam quod ait in subjecto sunt, accidens monstrat, quod vero addidit, de subjecto autem nullo dicuntur, particulare. Accidens enim in subjecto est, particularitas de nullo subjecto praedicatur. Ergo quaecunque res ipsa quidem in subjecto est, sed si de nullo subjecto praedicatur, accidens est particulare, ut est quaedam grammatica, id est Aristarchi, vel alicujus hominis individua grammatica: illa enim quoniam individui hominis, ipsa quoque facta est individua et particularis; ergo quoniam quaedam grammatica in anima est, accidens est, et quoniam de nullo subjecto praedicatur, particularis est; quemadmodum enim ipse Aristarchus de nullo subjecto dicitur, ita quoque ejus grammatica de nullo subjecto praedicatur. Non autem dicit quod ipsa grammatica particularis est, sed quod quaedam grammatica, id est alicujus hominis individui grammatica, quam scilicet homo particularis propria retinet cognitione. Et quoniam incorporale accidens posuit quod animae accideret, id est grammaticam, quae esset in anima, ponit quoque aliud exemplum corporale; ait enim et quoddam album in subjecto est corpore, omnis enim color est in corpore: hic quoque non omne album dicit esse particulare, sed quod ad individuum corpus album venit. Probatur quoque particulare album in subjecto esse hoc modo, nam color quod genus est albi vel cujusdam albi in corpore est, et est in subjecto. Quare cujus genus in subjecto est, ipsum quoque in subjecto est. Omnes enim species vel individua; genere continentur, et ejusdem habent naturam. Quoniam vero esse in aliquo multis dicitur modis, quid velit Aristoteles ostendere esse in subjecto, paucis absolvam. Dicitur enim esse aliquid in aliquo novem modis, dicimus enim esse aliquid in loco, ut in foro vel in theatro. Dicimus quoque esse in aliquo, ut in aliquo vase, ut triticum in modio. Dicitur etiam esse in aliquo velut pars in toto, ut manus in corpore. Dicitur esse in aliquo, velut totum in partibus, ut corpus in omnibus suis partibus. Rursus velut in genere species cies, ut in animali homo, vel genus in speciebus suis.

PL64.171_2Bir şeyin gayede bulunmasından da söz ederiz: İyi hayatın gayesi saadet olduğuna göre, mesut olan kimse gayededir, yani iyi hayatın gayesindedir. Bir kudret sahibinde bulunmaktan da söz ederiz; şehrin yönetiminin komutanın elinde olması gibi. Suretin maddede bulunmasından da söz ederiz; Akhilleus'un heykelinin tunçta ya da mermerde bulunması gibi. Demek ki bir şeyin başka bir şeyde bulunması dokuz anlamda söylenir: yerde, kapta, parçanın bütünde, bütünün parçalarda, türün cinste, cinsin türlerde, gayede, komutanda ve suretin maddede bulunması gibi.

Aristoteles bunlardan yalnız üçünü anıyor, ama ikisini bir araya getirip üçüncüsünü ayrı tutuyor: Dayanakta bulunmaktan kastım, bir şeyin içinde parça olarak bulunmadığı hâlde içinde bulunduğu şey olmadan var olamamaktır. Anlamı şudur: Dayanakta bulunana, yani bir başka şeyde onun parçası olmayacak biçimde bulunan ve bir dayanak olmadan var olamayan şeye araz diyorum. Mesela renk bedende bulunur, ama bedenin parçası değildir; bedenden ayrılırsa da hiçbir yerde değildir, çünkü her renk ancak bedendedir. Demek ki araz, bir başka dayanakta onun parçası olmayacak biçimde bulunan, içinde bulunduğu şeyden ayrılınca yok olan ve bir başka dayanak olmadan kendi başına var olamayan şeydir.

'Parça olarak bulunmaz' sözüyle, parçaların bütünde bulunduğunu söylediğimiz anlamdan ayırmak istemiştir. Çünkü dayanak, arazı kendi parçası olacak biçimde taşımaz. 'İçinde bulunduğu şey olmadan var olamaz' sözüyle de bir şeyin kapta

PL64.171_2

Dicimus quoque esse in aliquo, velut aliquid in fine esse, ut quoniam bonae vitae finis beatitudo est, si quis sit beatus; in fine est, scilicet bonae vitae. Dicimus quoque esse in aliquo ut in quolibet potente, ut in imperatore esse regimen civitatis. Dicimus quoque velut formam in materia, ut similitudinem Achillis in aere vel in marmore. Novem igitur modis aliquid in aliquo esse dicitur, ut in loco, ut in vase, ut pars in toto, ut totum in partibus, ut in genere species, ut in speciebus genus, ut in fine, ut in imperatore, ut in materia forma. Horum igitur Aristoteles tria sola commemorat, sed duo in unum conjuncta, aliud separatum. Ait enim: In subjecto autem esse dico quod, cum in aliquo sit, non sicut quaedam pars, impossibile est esse sine eo in quo est. Sensus autem talis est: Hoc, inquit, dico esse accidens, quod sit in subjecto, id est quod ita sit in altero, ut pars ejus non sit et sine aliquo subjecto esse non possit, ut, verbi gratia, color cum in corpore sit nulla pars corporis est, et si color a corpore separatur, color nusquam est. Omnis enim color in solo corpore est. Ergo illud est accidens quod semper ita in subjecto est altero, ut ejus pars non sit, ut cum ab eo in quo est separatur, ad nihilum redigatur, et per se sine alterius subjecto esse non possit. Quod autem ait ut non sit sicut aliqua pars, ab ea scilicet significatione in aliquo consistendi dividere voluit, secundum quam partes in toto esse dicimus, non enim tale est subjectum, ut ejus accidens pars sit. Quod vero dicit, impossibile est esse sine eo in quo est, ab ea scilicet significatione divisit, quae est esse aliquid in vase

PL64.173ya da yerde bulunması anlamından ayırmıştır. Kapta ya da yerde bulunan şey kaptan ya da yerden ayrılabilir: Ölçekteki buğday ölçekten alınabilir, insan tiyatrodan çıkabilir; araz ise içinde bulunduğu şeyden ayrılamaz. Bu yüzden üç anlam koydu: kapta bulunma, yerde bulunma ve parçanın bütünde bulunması. Kapta ve yerde bulunma anlamlarını tek bir sözle karşıladı: 'İçinde bulunduğu şey olmadan var olamaz.'

Ama biri belki şöyle diyecektir: 'Başka bir şeyde onun parçası olmayacak biçimde bulunan ve içinde bulunduğu şey olmadan var olamayanlar dayanaktadır' tarifi doğru değildir, çünkü Sokrates ya da herhangi bir insan araz olmadığı hâlde daima bir yerdedir ve yer olmadan var olamaz. Bu itiraza şöyle karşılık verilir: Sokrates yer değiştirebilir ve bulunduğu yerin dışında olabilir; nihayet zihnimizde kavradığımızda da kendi başına var olur; arazlar ise kendi başlarına duramaz. Biri de arazların yer değiştirebileceğini ileri sürerse (elma elde tutulunca el elmanın kokusuyla dolar, demek ki bir araz olan koku başka bir dayanağa geçebilir), şunu söyleriz: Aristoteles arazın yer değiştiremeyeceğini söylemiyor; 'bulunduğu şey olmadan var olamaz' derken 'bulunmuş olduğu şey olmadan' demiyor. Bu söz arazın yer değiştirebileceğini, ama hiçbir dayanak olmadan var olamayacağını belirtir. Demek ki dayanakta bulunan şeyin, 'başka bir şeyde parça olarak değil de onsuz var olamayacak biçimde bulunan' şeklindeki tarifi doğru ve eksiksizdir. Bu tarif, suretin maddede bulunduğunu söylediğimiz anlama da uyar, çünkü suret maddedeyse hiçbir şekilde kendi başına duramaz.

Cüzî arazın ne olduğunu 'dayanakta bulunan ve dayanak hakkında yüklenmeyen' diye gösterdikten, dayanakta bulunan şeyin de tarifini 'bir şeyin içinde parça olarak bulunmayan ve içinde bulunduğu şey olmadan var olamayan' diye verdikten sonra, kesintisiz bir tartışmayla küllî araza dönüyor ve onu şöyle tanımlıyor: Dayanakta bulunan şeyin tarifinden ve cüzî arazın örneklerinden sonra küllî araza geçerek, kimi şeylerin hem dayanakta bulunduğunu hem dayanak hakkında yüklendiğini söylüyor; bu da küllî arazı belirtir. Çünkü dayanak hakkında söylenmek küllîdir, dayanakta bulunmak arazdır; ikisi birlikte küllî arazı gösterir. Bu bağlantıya uygun örnekler de veriyor. İlmin dayanakta, yani ruhta bulunduğunu söylüyor: Bilen bir ruh olmasa ilim diye bir şey olmaz, çünkü ilim ruhun fiilidir; cansız şeyler hiçbir şey bilmez.

Sonra cüzî cevher önermesi geliyor; bunu da 'ne dayanakta bulunur ne dayanak hakkında yüklenir' diye açıklıyor. Dayanakta bulunmamak cevher, dayanak hakkında yüklenmemek cüzîliktir; ikisi birlikte cüzî cevheri verir. Böylece dört şeyi kendi bağlantılarıyla, kendi adlarına göre değil, kendi tanım ve tariflerine göre örmüştür. Küllî cevher yerine 'dayanakta bulunmayan ve dayanak hakkında yüklenen' dedi; cüzî araz yerine 'dayanakta bulunan ve dayanak hakkında yüklenmeyen' dedi; küllî arazı 'hem dayanakta bulunan hem dayanak hakkında söylenen' diye belirtti; cüzî cevher yerine 'ne dayanakta bulunan ne dayanak hakkında yüklenen' dedi.

Kısacası bireyler ve sayıca tek olan şeyler hiçbir dayanak hakkında söylenmez; ama kimilerinin bir dayanakta bulunmasına hiçbir şey engel değildir, çünkü belli bir gramer bilgisi dayanakta bulunur. Her cüzîlik ya cevher olacaktır ya araz. 'Sokrates' dediğimde bireysel ve cüzî bir cevher belirtmiş olurum; 'belli bir gramer bilgisi' dediğimde bireysel ve cüzî bir araz söylemiş olurum. Bireyler ise ne başka türlere ne başka bireylere bölünebilen şeylerdir. Canlı nasıl insan ve at türlerine, insan da tek tek insanlara, yani Sokrates'e, Platon'a ve ötekilere bölünüyorsa, Platon ve Sokrates başka insanlara bölünmez. Aynı şey arazlar için de söylenebilir: İlim gramer ve retorik türlerine, gramer de cüzî gramer bilgilerine, yani cüzî insanların bildiklerine bölünür; ama cüzî gramer bilgisi başka cüzî bilgilere bölünmez.

PL64.173

vel in loco; quod enim in vase vel in loco est a vase vel loco poterit separari, ut triticum quod in modio est, potest a modio segregari, et homo a theatro discedere: accidens vero ab eo in quo est segregari non potest. Quare solas tres posuit significationes, id est secundum quam in vase, vel in loco dicitur esse, et secundum quam pars in toto est. Sed ut in vase et ut in loco una sententia distribuit dicens, impossibile est esse sine eo in quo est. Sed fortasse quis dicat non esse diffinitionem veram, illa esse in subjecto quae sic sint in alio non ut sint partes, et sine eo in quo sint esse non possint, Socrates enim vel homo quilibet cum accidens non sit, tamen semper in loco est et sine loco esse non potest. Quibus respondendum est quod Socrates loca poterit permutare, et esse praeter locum in quo fuit: et postremo si intelligentia capiamus, per se subsistit, accidentia vero per se ipsa non constant. Sed si quis quoque objiciat posse locum accidentia permutare, malum namque si in manu teneatur, manus mali odore completur, adeo odor quod est accidens, in aliud subjectum transire potest. Sed non hoc ait Aristoteles, quoniam mutare accidens locum non potest, nec ita dixit impossibile esse sine eo in quo erat, sed sine eo in quo est, hoc enim significat mutare quidem posse locum, sed sine aliquo subjecto non posse subsistere. Quare recta est atque integra diffinitio ejus quod in subjecto est, quod ita sit in altero non sicut quaedam pars, et impossibile sit esse sine eo in quo est, secundum autem illam significationem dictum est secundum quam formam in materia esse dicimus. Namque forma, si in materia sit, per seipsam nulla ratione consistit. Postquam igitur particulare accidens quid esset ostendit dicens, quod in subjecto est et de subjecto non praedicatur, et in subjecto consistentis rei diffinitionem reddit dicens, quod cum in aliquo sit non sicut quaedam pars, impossibile est esse sine eo in quo est. Ad universale accidens continenti disputatione revertitur quod definit hoc modo. Namque post ejus rei quae in subjecto est diffinitionem, et post particularis accidentis exempla, ad universale accidens transitum fecit inquiens alia esse quae in subjecto sint, et de subjecto praedicentur, quod scilicet accidens universale significet: nam quoniam de subjecto dici, universale est, quoniam in subjecto est, accidens; in subjecto ergo esse, et de subjecto praedicari, universale accidens monstrat. Hujus quoque complexionis convenientia proponit exempla: ait enim scientiam in subjecto esse, in anima: nam nisi anima sit in qua scit, scientia nulla est, idcirco quod scientia actus est animae, nam ea quae sunt inanimata nihil sciunt. Hinc sequitur substantiae particularis propositio, quam scilicet ita declarat, quod neque in subjecto sit, neque de subjecto praedicetur, nam quod in subjecto non est, substantia est, et quod de subjecto non praedicatur, particularitas. Utraque igitur res de subjecto non praedicari, et in subjecto non esse, particularis est substantia. Res igitur quatuor cum propria ⟦complexione⟧ non secundum propria nomina, sed secundum proprias rationes diffinitionesque contexuit. Nam pro substantia universali posuit, quod in subjecto non est, et de subjecto praedicatur: pro accidenti particulari dixit, quod in subjecto est, et de subjecto non praedicatur. Accidens vero universale per hoc designavit quod ait, quod et in subjecto est, et de subjecto dicitur. Pro particulari substantia interposuit, quod nec in subjecto est, nec de subjecto praedicatur: simpliciter autem quae sunt individua et numero singularia de subjecto nullo dicuntur; in subjecto autem nihil ea prohibet esse, quaedam enim grammatica in subjecto est. Omnis particularitas aut substantia erit aut accidens; nam cum dico Socratem, individuam et particularem significavi substantiam; cum dico quamdam grammaticam, individuum et particulare accidens dixi. Individua autem sunt quae neque in alias species dividi possunt, neque in alia individua. Nam quemadmodum animal dividitur in species, hominem atque equum, homo autem in singulos homines, id est in Socratem et Platonem et caeteros, sic Plato et Socrates non dividuntur in alios. Atque hoc idem de accidentibus dici convenit: nam quemadmodum scientia dividitur in species, grammaticam et rhetoricam. Grammatica vero ipsa in particulares grammaticas, quas scilicet particulares homines norunt, sic ipsa particularis grammatica in particulares grammaticas non secatur.

PL64.173_2Demek ki bireyler, sayıca tek olan ve ne türlere ne bireylere göre başka çokluklara bölünen şeylerdir. Her birey cüzî olduğu için dayanak hakkında yüklenmez; dayanak hakkında yüklenmeyen her şey de ya cevher olacaktır, Platon gibi, ya araz, belli bir gramer bilgisi gibi. Dayanak hakkında yüklenmeyen bu cüzîlerden cevher dayanakta bulunmaz, araz ise dayanakta bulunur. Böylece cevher olan bireyler dayanakta bulunamaz; arazın tabiatına göre söylenen öteki bireylerin dayanakta bulunmasına ise hiçbir şey engel değildir. Aristoteles'in söylediği budur: Kısacası bireyler ve sayıca tek olan şeyler hiçbir dayanak hakkında söylenmez; ama kimilerinin bir dayanakta bulunmasına hiçbir şey engel değildir. Çünkü belli bir gramer bilgisi dayanakta bulunur, ama hiçbir dayanak hakkında söylenmez.

Bununla özellikle şunu göstermek istemiştir: Dayanak hakkında yüklenmemek cüzî arazlarla cüzî cevherlerin ortak yanıdır. 'Bireyler ve sayıca tek olan şeyler hiçbir dayanak hakkında söylenmez' sözünde cevher olsunlar araz olsunlar diye anlamak gerekir; ama bireylerin hepsi dayanakta bulunmaz değildir. Bireysel arazların dayanakta bulunmasına hiçbir şey engel değildir: Belli bir gramer bilgisi bireysel olduğu ve dayanak hakkında yüklenmediği hâlde yine de dayanakta, yani ruhtadır. Toplu olarak söylersek anlam şudur: Bireylerin hepsi hiçbir dayanak hakkında söylenmez, ama hepsi dayanaktan yoksun değildir. Çünkü cüzî cevher, Platon gibi, dayanakta bulunmaz, ama cüzî araz, ruhtaki belli bir gramer bilgisi gibi,

PL64.173_2

Ergo individua sunt quaecunque sunt numero singularia, et in nullas alias multitudines secundum species vel secundum individua dividuntur. Omne individuum, quoniam particulare est, de subjecto non praedicatur; omne autem quod de subjecto non praedicatur, aut substantia erit, ut Plato, aut accidens, ut quaedam grammatica. Ex his ergo particularibus substantia scilicet atque accidenti quae de subjecto non praedicantur, substantia quidem nec in subjecto est, accidens vero in subjecto est. Ita illa individua quae substantiae sunt in subjecto esse non poterunt, alia vero individua quae secundum accidentis naturam dicuntur, illa in subjecto esse nihil prohibet. Atque hoc est quod ait: Simpliciter autem quae sunt individua et numero singularia, de nullo subjecto dicuntur, in subjecto autem ea nihil prohibet eorum aliqua esse. Quaedam enim grammatica in subjecto est, de subjecto autem nullo dicitur. Hoc enim maluit demonstrare, et accidentibus et substantiis particularibus hoc esse commune, quod de subjecto non praedicantur. Hoc enim dixit: Simpliciter autem quae sunt individua et numero singularia, de nullo subjecto dicuntur. Subaudiendo, scilicet sive substantiae sint sive accidentia, sed non omnia individua non sunt in subjecto. Individua enim accidentia in subjecto esse nihil prohibet. Quaedam enim grammatica cum sit individua et de subjecto non praedicetur, tamen in subjecto est, id est in anima. Sed ut congregatim dicatur, sensus hujusmodi est, omnia quidem quaecunque sunt individua, de subjecto quidem nullo dicuntur, sed non omnia non sunt in subjecto. Nam cum particularis substantia in subjecto non sit, ut Plato, particulare tamen accidens in subjecto

PL64.175dayanaktadır.

Şu da büyük bir dikkatle not edilmelidir: Bu sıralamanın düzeni nedir? Dört şeyden yapılmış dört bağlantı vardır; bu dört şeyden ikisi tabiatça ayrılır, cevher ve araz gibi; ikisi nicelikçe, cüzîlik ve küllîlik gibi. Aristoteles bunların hepsini birleştirip kenarları birbirine zıt bir düzen kurmuştur. Önce küllî cevheri koydu: 'Dayanakta bulunmaz ve dayanak hakkında söylenir.' Bu ilk konumdan sonra ona her bakımdan zıt olanı getirdi, yani cüzî arazı: 'Dayanakta bulunur ve dayanak hakkında yüklenmez.' 'Araz' demekle cevherden ayırdı, 'cüzî' diye ekleyerek küllîden. Sonra bölmede öbür kenara küllî arazı yerleştirdi: 'Dayanakta bulunur ve dayanak hakkında yüklenir.' En sonda yukarıdaki araza zıt cüzî cevheri söyledi: 'Ne dayanakta bulunur ne dayanak hakkında söylenir'; böylece cevherin cüzîliğini arazın küllîliğine karşı koydu. Söylediğimiz daha açık olsun diye aşağıya bir şekil ve çizim koyduk: Üst kenarı cevher ve araz diye işaretledik, öteki kenarı cüzîlik ve küllîlik adıyla yazdık; Aristoteles'in bağlantısını köşelerle ve kenarlarla gösterdik.

*Bir şey başka bir şey hakkında, dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklendiğinde, yüklenen hakkında söylenen her şey dayanak hakkında da söylenir; 'insan' belli bir insan hakkında, 'canlı' da insan hakkında yüklendiği için 'canlı' belli bir insan hakkında da yüklenecektir. Çünkü belli bir insan hem insandır hem canlı.*

PL64.175

est, ut quaedam grammatica in anima. Illud quoque magna attentione notandum est, quis sit hujus ordo propositi. Nam cum sint quatuor complexiones, factae ex quatuor rebus, quarum duae natura discrepant, ut substantia et accidens, duae quantitate, ut particularitas et universalitas conjunctis compositisque his quatuor omnibus, dissentientem lateribus dispositionem fecit. Posuit enim prius substantiam universalem dicens, quod in subjecto non est et de subjecto dicitur. Post hanc primam positionem totis discrepantem rebus, rem subdidit, id est accidens particulare, quod in subjecto esset, et de subjecto non praedicatur. Nam cum accidens dixit, a substantia disgregavit, quod particulare addidit ab universali disjunxit. Rursus ex alio latere disposuit in divisione accidens universale, dicens quod in subjecto est, et de subjecto praedicatur; et ultimo substantiam particularem contrariam superiori accidenti dixit, quod neque in subjecto est, substantiae particularitatem universalitati accidentis opponens. Sed ut planius quod dicimus sit, figuram descriptionemque subjecimus in qua superius latus substantia accidentique notavimus, reliquum particularitatis et universalitatis titulo inscripsimus, Aristotelicam complexionem angulariter et per latera designantes. Quando alterum de altero praedicatur ut de subjecto, quaecunque de eo quod praedicatur dicuntur, omnia etiam de subjecto dicuntur, ut homo praedicatur de quodam homine. animal vero de homine, ergo et de quodam homine animal praedicabitur, quidam enim homo, et homo est et animal.

PL64.175_2Aristoteles yukarıda dayanakta bulunanlardan, yani arazlardan söz ederken, tartışmanın ortasına dayanakta kurulan ve dayanak dışında hiçbir şekilde kalamayan şeyin tarifini koymuş ve bunun ne bir şeyin parçası olan ne de dayanak olmadan hiçbir şekilde kalabilen şey olduğunu söylemişti. Dayanakta bulunmanın ne olduğunu böylece açıkladıktan sonra şimdi dayanak hakkında yüklenmenin ne olduğunu gösteriyor.

Yüklemeler iki şekilde yapılır: biri araz bakımından, öteki dayanak hakkında. İnsan hakkında 'beyaz' yüklenir: 'İnsan beyazdır' denir. Aynı insan hakkında 'canlı' da yüklenir: 'İnsan canlıdır' denir. 'İnsan beyazdır' şeklindeki ilk yükleme araz bakımındandır: Araz olan beyaz, dayanak olan insan hakkında yüklenir, ama 'o nedir' bakımından değil. Beyaz araz, insan cevher olduğuna göre araz cevher hakkında 'o nedir' bakımından yüklenemez; bu yüzden bu yüklemeye araz bakımından denir. Dayanak hakkında yüklemek ise bir şeyin başka bir şey hakkında onun cevherinde yüklenmesidir; canlının insan hakkında yüklenmesi gibi. Canlı hem cevher hem insanın cinsi olduğu için insan hakkında 'o nedir' bakımından yüklenir. Demek ki yalnız bir şeyin cevherinde ve tarifinde yer alanlara dayanak hakkında yüklenir denir.

Şu hâlde bir şey başka bir şey hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi, yani cevheri hakkında söylenerek yüklendiğinde, canlının insan hakkında yüklenmesi gibi, şu özelliğin ortaya çıkması zorunludur: Yüklenen hakkında bir şey dayanağı hakkında yüklenir gibi, yani cevheri hakkında yüklenirse, yüklenen hakkında söylenen bu şey zorunlu olarak yüklenenin dayanağı hakkında da söylenir. Mesela 'insan', Sokrates hakkında 'o nedir' bakımından yüklenir, çünkü 'Sokrates nedir?' diye soranlara 'insan' diye cevap veririz. İnsanın kendisi hakkında da 'canlı', 'o nedir' bakımından söylenir, çünkü 'canlı' insanın cevherinde yüklenir. Böylece canlı insan hakkında, insan da Sokrates hakkında 'o nedir' bakımından, dayanakları hakkında yüklenir gibi yüklenir. Bu sonuç doğru olduğuna göre 'canlı' da Sokrates hakkında 'o nedir' bakımından yüklenecektir; çünkü 'Sokrates nedir?' diye soranlara 'canlı' denebilir. Demek ki açıktır: Bir şey başka bir şey hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenirse, insanın Sokrates hakkında yüklenmesi gibi, ve yüklenen aynı şey hakkında, yani insan hakkında, daha üstteki bir şey dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenirse, canlı gibi, bu üstteki şeyin de kendisinin hakkında söylendiği şeyin dayanağı hakkında yüklenmesi zorunludur; canlının Sokrates hakkında yüklenmesi gibi, çünkü Sokrates, hakkında canlının yüklendiği insanın altındadır. Demek ki tarif şudur: Bir şey başka bir şey hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklendiğinde, yüklenen hakkında 'o nedir' bakımından söylenebilen ne varsa önceki dayanak hakkında da yüklenebilir.

Belki biri bu sözün doğru olmadığını söyleyecektir: 'İnsan' Sokrates hakkında yüklenir, çünkü Sokrates insandır; 'tür' de insan hakkında yüklenir, çünkü insan bir türdür; ama Sokrates'e tür denmez. Yine 'canlı' insan hakkında, 'cins' de canlı hakkında yüklenir, çünkü canlı bir cinstir; ama insana cins denmez, çünkü insan cins değil, yalnız türdür. Bunlara şöyle cevap verilir: Dayanak hakkında yüklemenin tarifinin, 'bir şeyin o nedir bakımından ve cevherinde yüklenmesi' olduğuna yeterince dikkat etmemişlerdir. Oysa 'tür', insan hakkında 'o nedir' bakımından yüklenmez. Kimse insanı tarif ederken 'tür'ü anmaz; 'tür' yalnız bir belirtme adıdır: 'İnsan' adının, türce farklı şeyler hakkında mı yoksa yalnız bireyler hakkında mı yüklendiğini gösterir. 'İnsan' yalnız bireyler hakkında yüklendiği için ona tür denir; 'canlı' türce farklı şeyler hakkında söylendiği için ona cins deriz. Bunlar bir bakıma adların adlarıdır. Dolayısıyla ne

PL64.175_2

Cum superius de his quae in subjecto sunt, id est de accidentibus loqueretur, diffinitionem constitutae in subjecto rei, et praeter subjectum nullo modo permanentis, in media tractatione disposuit, dicens illud esse quod neque pars esset alicujus, nec sine subjecto posset ullo modo permanere. Patefacto igitur quid sit esse in subjecto, nunc quid sit praedicari de subjecto declarat. Duobus enim modis praedicationes fiunt, uno secundum accidens, alio de subjecto: de homine namque praedicatur album, dicitur enim homo albus, rursus de eodem homine praedicatur animal mal, dicitur enim homo animal. Sed illa prior praedicatio, quae est, Homo albus est, secundum accidens est, namque accidens, quod est album, de subjecto homine praedicatur, sed non in eo quod quid sit, nam cum album sit accidens, homo substantia, accidens de substantia in eo quod quid sit praedicari non potest, ergo ista praedicatio secundum accidens dicitur. De subjecto vero praedicare est, quoties altera res de altera in ipsa substantia praedicatur, ut animal de homine; nam quoniam animal et substantia est, et genus hominis, idcirco in eo quod quid sit de homine praedicatur. Quare illa sola de subjecto praedicari dicuntur quaecunque in cujuslibet rei substantia et in diffinitione ponuntur; ergo quotiescunque hujusmodi fuerit praedicatio, ut alterum de altero ut de subjecto praedicetur, id est ut de ejus substantia dicatur, ut animal de homine, hanc proprietatem evenire necesse est, ut si de eo quod praedicatur, quidpiam ut de subjecto, id est ejus substantia, praedicetur necessario idem hoc quod de praedicato dicitur, dicatur etiam de praedicati subjecto, ut homo praedicatur quidem de Socrate in eo quod quid sit. Interrogantibus enim quid sit Socrates, hominem respondemus. At vero de ipso homine in eo quod quid sit animal dicitur, in substantia enim hominis animal praedicatur, atque ita fit ut animal quidem de homine, homo vero de Socrate in eo quod quid sit, ut de subjecto praedicentur. Ergo quoniam ista consequentia est, et animal de Socrate in eo quod quid sit praedicabitur. Potest enim dici interrogantibus quid est Socrates, animal. Ergo manifestum est quod si qua res de alia ut de subjecto praedicetur, ut homo de Socrate, de eadem vero re quae praedicatur, id est de homine, alia rursus superior, ut de subjecto praedicetur, ut animal necesse erit et hanc eamdem de subjecto ejus de quo ipsum dicitur praedicari, ut animal de Socrate, Socrates namque subjectus est homini, de quo animal praedicatur. Ergo constat hujusmodi diffinitio quae dicit, quoties alterum de altero praedicatur ut de subjecto, si quid sit quod de eo quod praedicatur in eo quod quid sit dici possit, hoc idem ipsum de eo quod prius subjectum erat possit praedicari. Sed fortasse quisquam dicat minime verum esse quod dictum est, nam cum homo de Socrate praedicetur, Socrates enim homo est, de homine vero species, homo enim species est, Socrates species esse non dicitur. Et rursus cum animal de homine praedicetur, de animali vero genus, animal enim genus est. homo generis vocabulo caret, non enim dicitur homo esse genus, homo enim genus non est, sed tantum species. His dicendum est quod minus adverterunt illam esse diffinitionem de subjecto praedicationis, quae in eo quod quid sit unumquodque et in ejus substantia praedicaretur, nunc autem species de homine non in eo quod quid sit praedicatur. Neque enim si quis hominis diffinitionem reddat speciem nominavit, sed designativum nomen est tantum, utrum de pluribus specie differentibus praedicetur hoc nomen quod est homo, an certe tantum de solis individuis. Nam quoniam de individuis solis homo praedicetur, idcirco species dicitur, et quoniam de specie differentibus animal dicitur, idcirco animal genus vocamus. Et sunt quodammodo nominum nomina. Quare neque

PL64.177'cins' canlı hakkında ne 'tür' insan hakkında 'o nedir' bakımından yüklenir; yalnız, dediğimiz gibi, insanın ve canlının kendi dayanakları hakkında nasıl yüklendiğini belirtirler. Demek ki dayanak hakkında söylenmeyen bir yüklemin yüklenmesinin, dayanak hakkında söylenenlerin dayanağına ulaşamaması şaşılacak bir şey değildir.

*Biri ötekinin altında konulmamış farklı cinslerin ayrımları da türce farklıdır; canlının ve ilmin ayrımları gibi. Canlının ayrımları 'yürüyen', 'uçan', 'iki ayaklı', 'suda yaşayan'dır; ilmin ise böyle bir ayrımı yoktur, çünkü bir ilim başka bir ilimden iki ayaklı oluşuyla ayrılmaz. Biri ötekinin altında olan cinslerin aynı ayrımlara sahip olmasına ise hiçbir şey engel değildir. Çünkü üsttekiler alttakiler hakkında yüklenir; dolayısıyla yüklemin ayrımları ne ise dayanağın ayrımları da o olacaktır.*

PL64.177

genus de animali, neque species de homine, in eo quod quid sit praedicatur, sed tantum designant, quomodo homo et animal de subjectis ( ut dictum est) propriis praedicentur. Ergo non est mirandum si ad eorum subjectum quae de subjecto dicuntur ejus praedicati quod de subjecto non dicitur praedicatio perveniri non potest. Diversorum generum et non subalternatim positorum, diversae secundum speciem sunt differentiae, ut animalis et scientiae, animalis siquidem differentiae sunt, ut gressibile, volatile, bipes et aquatile, scientiae vero nulla harum est, neque enim scientia a scientia differt in eo quod est bipes. Subalternorum vero generum nihil prohibet easdem esse differentias, superiora enim de inferioribus praedicantur, quare quaecunque fuerint praedicati differentiae erunt eaedem et subjecti.

PL64.177_2Cins birçok anlamda söylendiği için burada ele alınması gereken tek anlamı alalım. Cins, türce farklı birçok şey hakkında 'o nedir' bakımından yüklenen şeydir; canlının insan, at, köpek, öküz ve ötekiler hakkında yüklenmesi gibi: Bunların hepsi birbirinden türce ayrıdır. Tür ise sayıca farklı birçok şey hakkında 'o nedir' bakımından yüklenen şeydir; insanın Cato, Sokrates, Platon, Vergilius, Cicero ve tek tek insanlar hakkında yüklenmesi gibi: Bunlar türce farklı değildir, yalnız sayıca ayrıdır. Ayrım ise aynı cinsin altına konmuş türleri kendine özgü bir keyfiyetle birbirinden sınırlayan şeydir. At ve insan cins bakımından birdir (çünkü ikisi de canlıdır), ama akıllı ve akılsız ayrımı onları ayırır ve birbirinden seçer: Akıllılık ve akılsızlık gibi bir keyfiyet yüzünden kendi cevherlerinin tarifi bakımından ayrılırlar. Demek ki ayrım, türce farklı birçok şey hakkında 'nasıldır' bakımından yüklenen şeydir. Mesela akılsızlık ayrımı kuğu, at, balık gibi türce farklı birçok şey hakkında yüklenir; bunların hepsi türce birbirinden farklıdır, ama akılsızlık keyfiyetinde birleşirler.

Ama ayrım her yerde türce farklı birçok şey hakkında yüklenmez. Bazı ayrımlar yalnız bir tür hakkında yüklenir; ağırlık tam anlamıyla yalnız toprak hakkında, hafiflik yalnız ateş hakkında söylenir. Tür de her zaman sayıca farklı birçok şey hakkında yüklenmez: Evren türü tek bir evren hakkında, anka türü de tek bir anka hakkında söylenir. Tarifler böyle yapılmıştır, çünkü ayrım çoğunlukla türce farklı birçok şey hakkında yüklenir, tek bir şey hakkında değil; tür de çoğunlukla sayıca farklı birçok şey hakkında yüklenir, tek ve yalnız bir şey hakkında değil.

Bunlar böyle konduktan sonra, en genel cinsler denen, üstlerinde başka bir cins bulunamayan cinsler vardır; altlarına başka tür bulunamayan türler de vardır. İkisinin arasında ara cinsler denen başkaları vardır; bunlar üsttekilerin türü, alttakilerin cinsidir. Cevher en genel cinstir, üstünde başka cins bulunamaz; insan türdür, altında başka tür bulunamaz; canlı ise cevhere göre tür, insana göre cinstir. Demek ki on kategorinin anlamı, en genel dediğimiz on şey cinsinden başka bir şey göstermez.

En genel cinsler ne zaman birbirinden ayrılırsa türleri de ayrılır; türler ayrılınca da, ayrımlarla ayrılıp biçimlendikleri için, farklı türlerin ayrımları da ayrılır. Canlı ile ilim bunun örneğidir: Canlı cevherdir, ilim ise bir şeye göre olandır; canlının cinsi cevher, ilmin cinsi bir şeye göre olan olduğu için cevherleri bakımından tamamen ayrıdırlar; bu yüzden ilmin ve canlının ayrımları da bütün keyfiyetleriyle ayrılır. Canlının ayrımı iki ayaklı ve dört ayaklıdır; bir canlı başka canlıdan şu bakımdan farklıdır: Kimi iki ayaklıdır, insan ya da kuş gibi; kimi dört ayaklıdır, at ve öküz gibi; kimi çok ayaklıdır, karınca ya da arı gibi. İlmin böyle ayrımları yoktur, çünkü bir ilim başka ilimden iki ayaklı oluşuyla ayrılmaz. Demek ki cinsler farklı olduğunda türlerin ayrımları da ayrıdır. Aristoteles'in söylediği budur: Biri ötekinin altına konmamış farklı cinslerin ayrımları da türce farklıdır. Bunu bir örnek ekleyerek pekiştirdi: Canlının ve ilmin ayrımları farklıdır; iki ayaklı canlının ayrımıdır, ama ilmin değil.

Bu, farklı cinsler, yani biri ötekinin altında olmayan cinsler için söylendi. Cinsler biri ötekinin altında ise ayrımların kimi zaman aynı, kimi zaman farklı olmasına hiçbir şey engel değildir. Kuş canlının türüdür, ama aynı zamanda kargaların cinsidir; kuş ara cinstir. Canlının ayrımları akıllı ve akılsızdır, ama akıllı kuşun ayrımı değildir: Hiçbir kuş başka kuştan akıllı oluşuyla ayrılmaz. Demek ki burada ara cinslerin ayrımları aynı değildir. Ama biri cinsin, yani canlının başka ayrımlarını alırsa, mesela canlıların kimi otla, kimi tohumla, kimi etle beslenir derse, bu ayrımlar ara cinse, yani kuşa da uyar. Çünkü kuşların kimi tohumla, kimi otla, kimi de akbaba ve çaylak gibi etle beslenir.

PL64.177_2

Cum multis modis genus dicatur, solum quod nunc tractari convenit assumamus. Dicitur enim genus quod de pluribus specie differentibus in eo quod quid sit praedicatur, ut animal praedicatur de homine, et de equo, et de cane, et de bove, et de caeteris, quae omnia specie ipsa a se discreta sunt. Species vero est quod de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicatur, ut homo praedicatur de Catone, Socrate, Platone, Virgilio, Cicerone, et de singulis hominibus, qui specie ipsa non differunt, sed tantum a se numero distant. Differentia vero est quae sub eodem genere positas species propria qualitate disterminat, nam cum equus et homo quantum ad genus unum sint (uterque enim animal est), differentia rationalis et irrationalis utrosque disjungit ac discernit. Qualitate enim quadam rationabilitatis et irrationabilitatis utrumque a propriae substantiae diffinitione dissentit. Ergo differentia est quae de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit praedicatur. Namque haec ipsa differentia quae est irrationabilitas de multis specie differentibus praedicatur, ut de cygno, et equo, et pisce, quae omnia a se specie ipsa dissentiant, irrationabilitatis tamen qualitate conjuncta sunt. Sed non in omnibus differentia de pluribus specie differentibus praedicatur. Sunt enim quaedam quae non nisi de una specie praedicantur, ut gravitas de sola terra, levitas de solo igne, proprie dicitur. At vero nec species semper de pluribus numero differentibus praedicatur; mundi enim species de uno solo mundo dicitur, et phoenicis species de una tantum phoenice, sed idcirco ita diffinita est, quod frequentius differentia de pluribus specie differentibus praedicatur quam de uno. Eodemque modo et species frequentius invenitur de pluribus numero differentibus praedicari, quam de una tantum re ac singulari. His ita positis, sunt quaedam genera, quae generalissima nuncupantur, quibus genus inveniri non possit, sunt species quibus alias subjectas species nullus inveniet. Inter utraque autem sunt alia quae subalterna genera nominantur, quae superiorum quidem species sunt, posteriorum vero genera ut substantia genus quidem est generalissimum, ut ejus genus inveniri non possit, homo vero species est, ut ejus species alia reperiri non valeat. Animal vero ad substantiam quidem species est, ad hominem vero genus. Decem igitur praedicamentorum significatio nihil aliud demonstrat nisi rerum decem genera quae generalissima nominamus. Ergo quoties genera generalissima discrepant, eorum quoque species discrepabunt; et quoties species discrepant, quoniam differentiis disjunguntur atque informantur, differentiae quoque diversarum specierum discrepabunt. Animal namque et scientia, quoniam est animal substantia, scientia vero ad aliquid, quoniamque genus animalis est substantia, et genus scientiae est ad aliquid, omni substantiae ratione a se discreta sunt, et differentiae quoque scientiae atque animalis omnibus qualitatibus disjunguntur. Est namque differentia animalis, bipes et quadrupes, animal enim ab alio animali differt, quod hoc quidem bipes sit, ut homo vel avis, illud vero quadrupes, ut equus atque bos; illud vero multipes, ut formica vel apis. Sed scientia differentias hujusmodi non habet, neque enim scientia a scientia differt in eo quod bipes est. Quare constat quoties diversa sunt genera, specierum quoque differentias esse discretas. Atque hoc est quod ait. Diversorum generum et non subalternatim positorum diversas secundum speciem differentias esse. Et hoc exempli adjectione firmavit dicens: Animalis et scientiae diversas esse differentias, nam cum sit bipes animalis differentia, scientiae non est. Et hoc quidem de diversis generibus dictum est, id est, quae subalterna non sunt. Quod si subalterna sunt genera, nihil prohibet alias easdem esse differentias, alias diversas, ut avis est species animalis, et rursus est genus corvi, et est subalternum genus, avis. Sed animalis differentiae sunt rationalis atque irrationalis, avis vero differentia rationalis non est. Nulla enim avis ab alia avi differt, quod sit rationalis; ergo hoc loco non sunt eaedem subalternorum generum differentiae. Si quis vero alias generis, id est animalis differentias sumat, ut animalium alia sunt quae pascantur herbis, alia quae seminibus, alia quae carnibus, hae differentiae conveniunt in subalterno genere, videlicet in avi; namque avium sunt aliae quae seminibus vescuntur, aliae quae herbis, aliae quae carnibus, ut vultur et milvus;

PL64.177_3Şu hâlde ara cinslerde ayrımların aynı olmasına da farklı olmasına da hiçbir şey engel değildir. Bunun sebebi, yüklem hakkında söylenenlerin dayanak hakkında da yüklenebilmesidir. Dolayısıyla cins hakkında söylenen, tür hakkında da söylenebilir. Aristoteles'in şu sözü bunu söyler: Biri ötekinin altında olan cinslerin aynı ayrımlara sahip olmasına hiçbir şey engel değildir. Çünkü üsttekiler alttakiler hakkında yüklenir. 'Aynı ayrımlara sahip olmasına hiçbir şey engel değildir' derken bir bakıma bazı ayrımların aynı, bazılarının farklı olabileceğini göstermek istemiştir; ama 'Dolayısıyla yüklemin ayrımları ne ise dayanağın ayrımları da o olacaktır' deyince buna zıt bir şey söylemiş gibi görünüyor. Çünkü orada ara cinslerin ayrımlarının aynı olmasına hiçbir şeyin engel olmadığını söylemişken, burada hepsinin aynı olduğunu bildiriyor: 'Yüklemin ayrımları ne ise dayanağın ayrımları da o olacaktır.'

Bu nokta pek çok kişiyi büyük yanılgılara

PL64.177_3

ergo in subalternis generibus nihil prohibet easdem esse differentias, et iterum discrepare; hoc autem idcirco evenit, quia quae de praedicato dicuntur, possunt de subjecto praedicari. Quare quod dicitur de genere, potest etiam dici de specie, atque hoc est quod ait: Subalternorum vero generum nihil prohibet easdem esse differentias. Superiora enim de inferioribus generibus praedicantur; sed cum diceret nihil prohibet easdem esse differentias, hoc quodam modo voluit demonstrare esse quasdam easdem differentias, alias vero posse esse diversas, cui rem contrariam intulisse videtur, cum dicit Quare quaecunque praedicati differentiae fuerint, eaedem erunt etiam subjecti: nam cum illic dixisset, nihil prohibet esse easdem differentias generum subalternorum, hic omnes easdem esse declarat, dicit enim: Quaecunque fuerint differentiae praedicati, easdem etiam subjecti esse; atque haec res plures maximis illigavit

PL64.179sürüklemiş, öyle ki pasajın düzeltilmesi gerektiğine inanmışlardır: 'Yüklemin ayrımları ne ise dayanağın ayrımları da o olacaktır' değil, 'Dayanağın ayrımları ne ise yüklemin ayrımları da o olacaktır' denmelidir, demişlerdir. Ama bu reddedilmelidir, çünkü daha alttakinin yüklenmesi daha üstteki bir şeye taşamaz. 'Dayanağın ayrımları ne ise yüklemin ayrımları da o olacaktır' denince, dayanağın yüklenmesinin yükleme dönmesi kastedilmiş olur ki bu imkânsızdır.

Şöyle demek gerekir: Yüklemi ve her bir şeyin türünü tamamlayıp biçimlendiren bir kısım ayrımlar vardır; bunlara ortak adla türsel ayrımlar denir. 'Canlı varlık' ve 'hisseden' dediğimde, bunlar cevhere eklenirse hemen canlının tarifini ve türünü verir: Canlı, canlı ve hisseden cevherdir. Bu ayrımlara türsel ve tamamlayıcı denir. Başka ayrımlar ise hiçbir şey tamamlamaz, hiçbir tür meydana getirmez, yalnız cinsi böler; akıllı ve akılsız gibi: Bunlar cinsi, yani canlıyı böler. Cinsi bölen ayrımlar kimi zaman aynı olabilir, kimi zaman olmayabilir. Akıllı, canlının bölücü ayrımı olduğu hâlde ara cins olan kuşta bulunmayabilir. Yukarıda saydığımız gibi aynı bölücü ayrımlara da sahip olabilir: Etle, otla ve tohumla beslenenler ayrımı canlıyı böldüğü gibi ara cins olan kuşu da böler. Demek ki bu bölücü ayrımlar farklı da olabilir.

Tamamlayıcı ve türsel ayrımlar ise dayanak hakkında yüklenmek zorundadır. Canlının, türünü meydana getiren tamamlayıcı ayrımları 'hisseden' ve 'canlı varlık'tır; bu ayrımlar canlının dayanağı olan insan hakkında yüklenmek zorundadır. Bütün türsel ayrımlar türünü tamamladıkları şeyler hakkında yüklenir: 'Hisseden' ve 'canlı varlık', canlı hakkında yüklenir, hem de dayanağı hakkında yüklenir gibi; çünkü ikisi de canlının cevherinde yüklenir. Canlı da insan hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenir. Demek ki 'canlı varlık' ve 'hisseden' insan hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenmek zorundadır. Yukarıda önceden söylediği de budur: Bir şey başka bir şey hakkında, dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklendiğinde, yüklenen hakkında söylenen her şey dayanak hakkında da söylenir. Bunun bütün cinslerde doğru olduğu açıktır.

Demek ki bölücü ayrımlar dayanaklarla kimi zaman ortak olabilir, kimi zaman olmayabilir; türsel ve tamamlayıcı ayrımlar ise dayanaklarla ortak olmak zorundadır. Aristoteles'in 'Biri ötekinin altında olan cinslerin aynı ayrımlara sahip olmasına hiçbir şey engel değildir' sözü, aynı olabildiği gibi farklı da olabilen bölücü ayrımlar için anlaşılmalıdır. 'Yüklemin ayrımları ne ise dayanağın ayrımları da o olacaktır' sözü ise türsel ayrımlar için anlaşılmalıdır: Bunlar herhangi bir şeyin türünü biçimlendirir, biçimlendirdikleri şey hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yüklenir; biçimlendirdikleri yüklem neyin hakkında dayanağı hakkında yüklenir gibi yükleniyorsa onun hakkında da yüklenmek zorundadır. Demek ki bu önermede düzeltilmesi gereken hiçbir şey yoktur.

*Hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerin her biri ya cevheri ya kemiyeti ya keyfiyeti ya bir şeye göre olanı ya neredeyi ya ne zamanı ya konumu ya sahip olmayı ya yapmayı ya etkilenmeyi belirtir. Taslak hâlinde söylersek cevher insan, at gibidir; kemiyet iki arşınlık, üç arşınlık gibi; keyfiyet beyaz, gramerci gibi; bir şeye göre olan iki katı, yarısı, daha büyük, daha küçük gibi; nerede Lykeion'da, çarşıda gibi; ne zaman dün, geçen yıl gibi; konum oturuyor, yatıyor gibi; sahip olmak ayakkabılı, silahlı gibi; yapmak kesmek, yakmak gibi; etkilenmek kesilmek, yanmak gibi. Söylenenlerin her biri kendi başına ne bir olumlamada ne bir olumsuzlamada söylenir; olumlama ya da olumsuzlama bunların birbiriyle bağlantısından doğar. Her olumlama ya da olumsuzlama ya doğru ya da yanlış görünür; hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerin her biri ise ne doğrudur ne yanlış; insan, beyaz, koşuyor, kazanıyor gibi.*

PL64.179

erroribus, ut emendandum crederent locum, non ut esset ita: Quare quaecunque praedicati differentiae fuerint, eaedem erunt etiam subjecti, sed ut hoc modo. Quare quaecunque subjecti differentiae fuerint, eaedem erunt etiam praedicati. Sed hoc abjiciendum est, neque enim fieri potest ut in rem superiorem praedicatio posterioris redundet. Nam cum dicitur, quaecunque subjecti fuerint differentiae, eaedem erunt praedicati, hoc scilicet significatur, ut praedicatio subjecti redeat, in praedicatum, quod fieri non potest. Sed dicendum est quod sunt aliae differentiae quae dicuntur completivae praedicati et cujuslibet illius speciem informantes, quae communi nomine specificae nominantur. Nam cum dico animatum et sensibile, si substantiae conjungantur, diffinitionem et speciem mox animalis efficiunt. Animal enim est substantia animata sensibilis, atque hae differentiae dicuntur specificae et completivae. Sunt autem aliae quae ipsae quidem nihil complent, nec ullam speciem reddunt, sed genus tantum dividunt, ut rationale et irrationale, haec enim dividunt genus, id est animal, Animal enim rationali differentia irrationalique dividitur. Ergo illae quae sunt generis divisivae differentiae possunt aliquoties eaedem esse, possunt aliquoties non eaedem, ut animalis, quoniam divisiva est differentia quae est rationale, potest eam non habere avis, quae est subalternum genus. Et rursus easdem divisibiles habere potest, ut easdem quas superius diximus. Nam cum dividant animal differentiae, quae carnibus, herbis, et seminibus vescuntur, eaedem possunt esse subalterni generis, id est avis; ergo hae divisibiles possunt etiam esse diversae. Illae vero quae completivae et specificae sunt, aliquando non praedicari de subjecto non possunt. Ut quoniam animal habet differentias completivas et suae speciei effectivas, sensibile scilicet et animatum, hae differentiae de homine quod est subjectum animalis non praedicari non possunt. Omnes enim specificae differentiae de his praedicantur, quorum speciem complent, ut de animali praedicatur sensibile et animatum, et hoc ut de subjecto. In substantia enim animalis utraque praedicantur, sed animal praedicatur de homine ut de subjecto; necesse est ergo animatum atque sensibile de homine praedicari ut de subjecto. Hoc est enim quod superius praemisit cum diceret: Quando alterum de altero praedicatur ut de subjecto, quaecunque de eo quod praedicatur dicuntur, omnia etiam de subjecto dicuntur; atque hoc in omnibus generibus recte constat intelligi. Ergo divisibiles differentiae possunt aliquando cum subjectis esse communes, aliquando non specificae vero et completivae cum subjectis communes non esse non possunt. Quod ergo Aristoteles ait, Subalternorum generum nihil prohibere easdem esse differentias, divisibiles differentias easdem esse nihil prohibere putandum est, quae possunt esse etiam diversae. Quod ait vero: Quaecunque praedicati differentiae fuerint, eaedem erunt etiam subjecti, de specificis intelligendum est: quae cum speciem cujuslibet informent, et de eo quod informant, ut de subjecto praedicentur, ad quodcunque ut subjectum praedicatum quod ipsae differentiae informant, de eo ut de subjecto praedicabuntur, et de eo non praedicari non possunt. Quare nihil est in hujusmodi theoremate quod ullo modo debeat emendari. Eorum quidem quae secundum nullam complexionem dicuntur, singulum aut substantiam significat, aut quantitatem, aut qualitatem, aut ad aliquid, aut ubi, aut quando, aut situm, aut habere, aut facere, aut pati. Est autem substantia ut figuraliter dicatur, ut homo, equus. Quantitas, ut bicubitum, tricubitum. Qualitas, ut album, grammaticum. Ad aliquid, ut duplum, dimidium, majus, minus. Ubi, ut in lyceo, in foro. Quando, ut heri, superiori anno. Situm, ut sedet, jacet. Habere, ut calceatus, armatus. Facere, ut secare, urere. Pati, ut secari, uri. Singula igitur eorum quae dicta sunt, ipsa quidem secundum se in nulla affirmatione dicuntur, aut negatione, horum autem ad invicem affirmatio vel negatio fit complexione. Videtur autem omnis affirmatio vel negatio, vel vera vel falsa esse: eorum autem quae secundum nullam complexionem dicuntur, singula neque vera, neque falsa sunt, ut homo, album, currit, vincit.

PL64.179_2Dörde, yani cevher, araz, küllîlik ve cüzîliğe yapılan en küçük sayımdan sonra şimdi ona yapılan en büyük bölümlemeyi ele alacaktır. Bundan büyük bir sayım bulunamaz, çünkü on bir kategori bulunamaz, onun ötesinde hiçbir cins doğru biçimde tasarlanamaz. Bu yüzden yaptığı şey bir sayımdır, bir bölme değil. Çünkü bölme aşağı yukarı cinsin türlere ayrılmasıdır; kategorilerin ise tek bir cinsi olmadığı için burada bölme değil, daha çok sayım vardır. Sayımın doğru yapılmadığını ileri sürenler de vardır: Kimi bazılarını gereksiz diye çıkarır, kimi eksik diye ekler, kimi yerlerini değiştirir. Bunların doğru düşünmediğini başka bir eserde söylememiz gerekir.

Hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerin diyor. 'Söylenenler' demesi, şeylerden değil seslerden söz edeceğini gösterir; çünkü tam anlamıyla şeyler değil, sesler söylenir. 'Her biri ya cevheri belirtir' diye eklemesi de seslerden tartıştığını açıkça gösterir: Belirten şeyler değil seslerdir, belirtilen ise şeylerdir. Dediğimiz gibi, bağlantısız söylenenler, tek bir kavrayışla ve tek bir sesle dile getirilenlerdir; bağlantıyla söylenenler ise bir bağlaçla ya da araz bağlamasıyla karışanlardır.

Hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerden ne çıktığını kendisi şöyle gösteriyor: Söylenenlerin her biri kendi başına hiçbir olumlamada söylenmez; olumlama bunların birbiriyle bağlantısından doğar. Her olumlama ya yanlış ya doğru görünür. Hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerde ise ne doğru ne yanlış vardır; insan, beyaz, koşuyor, kazanıyor gibi. Demek ki burada da bağlantısız söylenenlerin olumlamanın gücüne sahip olmadığını belirtiyor.

PL64.179_2

Post parvissimam in quatuor enumerationem, id est in substantiam, accidens, universalitatem, particularitatem, nunc est de partitione maxima tractaturus, quae fit in decem; hac enim enumeratione major non potest inveniri, neque enim undecim praedicamenta poterunt inveniri, nec ultra decem ullo modo aliquod genus recte excogitari potest. Quare facit hujusmodi enumerationem, sed non divisionem. Divisio namque fere est generis in species; praedicamentorum vero, quoniam genus unum non habent, divisio esse non potest, sed potius enumeratio est. Sunt vero quidam qui contendunt recte enumerationem non esse dispositam, alii namque ut supervacua quaedam demunt, alii ut curto operi addunt, alii vero permutant, quos nimirum non recte sentire alio nobis opere dicendum est; ait autem: Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur. Adeo non de rebus, sed de vocibus tractaturus est, ut diceret Dicuntur. Res enim proprie non dicuntur, sed voces: et quod addidit, singulum aut substantiam significat, late patet eum de vocibus disputare; non enim res, sed voces significant, significantur autem res. Sine complexione vero dicuntur(ut dictum est)quaecunque singulari intellectu et voce proferuntur; secundum complexionem vero quaecunque aliqua conjunctione vel accidentis copulatione miscentur. Sed quid ex iis quae secundum nullam complexionem dicuntur efficitur, ipse demonstrat cum dicit: Singula igitur eorum quae dicta sunt, ipsa quidem secundum se in nulla affirmatione dicuntur, horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit; videtur enim omnis affirmatio vel falsa esse vel vera. Eorum autem quae secundum nullam complexionem dicuntur, neque verum quidquam, neque falsum est, ut homo, album, currit, vincit. Significat ergo et hic ea quae sine ulla complexione dicuntur affirmationis vim non obtinere.

PL64.181Biri 'insan', 'beyaz', 'on' ya da yalın biçimde herhangi bir şey derse, bunda ne doğru ne yanlış bulur; oysa her olumlama ya doğrudur ya yanlış. Şu hâlde kategorilerin olumlama niteliği taşımadığını genel olarak bildiriyor. Ama bunlar bir bağlantıyla birleşirse, içlerinde doğruyu ya da yanlışı taşıyan önermelerin oluşması zorunludur. Yine de her bağlantı önerme yapmaz: 'Sokrates çarşıda' dersem bu henüz önerme değildir; biri 'Sokrates çarşıda yürüyor' derse o zaman, olumlama ya da olumsuzlama olan önerme ortaya çıkar. Olumlama ve olumsuzlamalar ise ya doğru ya yanlış görünür; bu yüzden ne doğru ne yanlış olan şey önerme değildir. Demek ki hiçbir bağlantı olmadan söylenenlerden bir bağlantıyla doğruluk ve yanlışlık meydana gelir.

Aristoteles burada yalnız olumlamayı andı, çünkü her olumlama önce gelir: Olumsuzlama, olumlamanın önceden koyduğunu kaldırır. Ama bu öncelik anlam bakımındandır, cins bakımından değil; bu başka yerde açıklık kazanacaktır. Aristoteles, seslerden tartışacağını özellikle 'olumlama bunların birbiriyle bağlantısından doğar' sözüyle gösteriyor. Olumlama ya da olumsuzlama şeylerin değil sözlerin bağlantısıyla olur; doğruluk ve yanlışlık da şeylerde değil, kavrayışlarda ve kanaatlerde, onlardan sonra da seslerde ve sözlerde bulunur. Bu kadarı yeter.

Bağlantıyla söylenenler bütün parçaların birleşmesinden meydana gelenlerdir; 'Sokrates yürüyor' gibi. 'Sokrates' de 'yürüyor' da bütün birer sözdür ve birleşince olumlama yapar. Oysa biri 'alevli', 'çok sesli' ya da 'dalgalarda gezen' derse bu söyleyiş bağlantılı olmaz, çünkü bütün parçalardan yapılmamıştır.

Bu on kategorinin tarifleri bulunamaz, çünkü belirttikleri şeyler en genel olanlardır. Cevher, kemiyet ve keyfiyet hiçbir cinsin altında görünmez. Her tarif cinsten çıkarıldığı için, başka bir cinsin altında olmayan cins tariften yoksun kalır. Şimdilik bütün kategoriler için uygun örnekleri verdi, sonra her biri daha geniş olarak ele alınacak; hiçbiri için tarif bulunamadığından bazı özelliklerle biçimlendirilirler. Bu konuda yeterince konuşulduğuna göre cevher incelemesine geçelim.

PL64.181

Si quis enim dicat homo, vel album, vel decem, vel quidlibet simplici modo, in eo neque verum aliquid inveniet, neque falsum, sed omnis affirmatio vel vera vel falsa est. Igitur universaliter pronuntiat praedicamenta affirmationis ratione penitus non teneri: sed haec eadem si cum quadam complexione conjuncta sint, fieri propositiones necesse est, quae in se verum falsumve contineant. Sed non omnis complexio propositionem facit, nec si dixero, Socrates in foro, idcirco jam propositio est; sed si quis dicat, Socrates in foro ambulat, tunc fit propositio, quae aut affirmatio est aut negatio. Affirmationes autem et negationes, vel verae videntur esse vel falsae: atque ideo quodcunque neque verum neque falsum est, illud propositio non est. Ergo quadam complexione ex iis quae secundum nullam complexionem dicuntur veritas falsitasque conficitur. Affirmationem autem solam nunc Aristoteles interposuit, idcirco quod omnis affirmatio prior est; hoc enim negatio tollit, quod affirmatio ante constituit: prius quidem secundum significationem, sed non secundum genus, quod alio liquebit loco. Maxime autem monstrat Aristoteles se non de rebus, sed de vocibus tractaturum, quod ait: Horum autem ad se invicem complexione affirmatio fit; non enim rerum complexione fit affirmatio vel negatio, sed sermonum, nec in rebus est veritas et falsitas, sed in intellectibus atque opinionibus, et post haec in vocibus atque sermonibus. Atque haec hactenus. Secundum complexionem ergo sunt quaecunque ex integris compositis fiunt, ut Socrates ambulat, nam et Socrates et ambulat uterque integer sermo est, et conjunctus affirmationem facit. At vero si quis dicat flammiger, vel multisonus, vel fluctivagus, secundum complexionem non erit ista prolatio, idcirco quod ex neutris integris factum est. Horum autem decem praedicamentorum diffinitiones inveniri non possunt, idcirco quod ea quae significant generalissima sunt. Substantia enim et quantitas, et qualitas nulli unquam generi videntur esse subjecta. Quare quoniam diffinitio omnis a genere ducitur, genus quod alii generi subjectum non est a diffinitione relinquitur. Sed nunc quidem omnium praedicamentorum convenientia dixit exempla, post vero latius de unoquoque tractabitur: et quoniam diffinitio inveniri nulla potest, quibusdam proprietatibus informantur, quare quoniam de his dictum est plene, ad tractatum substantiae transeamus. Substantia autem quae proprie et principaliter et maxime dicitur, est quae neque de subjecto dicitur, neque in subjecto est, ut aliquis homo, vel aliquis equus. Secundae autem substantiae dicuntur species, in quibus illae quae principaliter substantiae dicuntur, insunt. Et hae quidem et harum specierum genera, ut aliquis homo, in specie quidem est in homine, genus vero speciei, animal est. Secundae ergo substantiae hae dicuntur, ut est homo atque animal.

PL64.181_2Cevher Üzerine

Tam anlamıyla, öncelikle ve en çok cevher denen şey ne bir dayanak hakkında söylenen ne de bir dayanakta bulunandır; belli bir insan ya da belli bir at gibi. İkinci cevher ise tam anlamıyla cevher denenlerin içinde bulunduğu türlerdir; bunlar ve bu türlerin cinsleri. Mesela belli bir insan insan türünde bulunur; türün cinsi de canlıdır. Şu hâlde bunlara, yani insan ve canlıya, ikinci cevher denir.

Kategorilerin incelemesine neden cevherden başladığı sorulur. Her şey ya dayanaktadır ya dayanakta değildir; dayanakta bulunan her şey kendi tabiatında duramadığı için dayanağa muhtaçtır. Bütün şeylerin dayanağı da cevher olduğuna göre dayanakta bulunanların hiçbiri cevher dışında kalamaz. Oysa başkalarının onsuz var olamayacağı tabiat daha öncedir. Dolayısıyla cevher tabiatça önce görünür. Şu hâlde tabiatça önce olanı tartışmada da öne alması yerinde olmuştur. Cevherin tarifini veremedi, ama yukarıda örnek verdikten sonra cevherin ne olduğunu kavramamızı sağlayan bir betimleme getiriyor: Dayanakta bulunmamak; çünkü cevher dayanakta değildir.

Kimi cevherlerin birinci, kimi cevherlerin ikinci olduğunu söyleyerek cevherleri bir bölmeye tabi tutuyor: Bireylere birinci, bireylerin türlerine ve cinslerine ikinci cevher diyor. Dayanakta bulunmamak birinci ve ikinci cevherlerin ortak yanı olduğundan, birinci cevherlere dayanak hakkında yüklenmemeyi ekleyerek birincileri ikincilerden ayırır. Çünkü bireysel cevher, cevher olduğu için dayanakta değildir; birey olduğu için de dayanak hakkında yüklenmez. Şu hâlde birinci cevherler ne dayanakta bulunan ne dayanak hakkında söylenenlerdir; Sokrates ya da Platon gibi. Bunlar cevher oldukları için hiçbir dayanakta değildir; cüzî ve birey oldukları için de hiçbir dayanak hakkında yüklenmezler. İkinci cevherlerin dayanakta bulunmamak birinci cevherlerle ortak, dayanak hakkında yüklenmek kendilerine özgüdür. Bu ikinci cevherler küllîdir; insan ve canlı gibi. İnsan da canlı da hiçbir dayanakta değildir, ama bir dayanak hakkında yüklenir. Demek ki birinci cevherler cüzî, ikinciler küllîdir.

Bireylere tam anlamıyla cevher denmesinin sebebi şudur: Türün kendisi olan insanı ve cins olan canlıyı ancak bireylerin bilgisinden toplarız. Genellik tek tek şeylerin hislerinden anlaşıldığı için bireylere ve tek tek şeylere haklı olarak asıl cevher denir. Bireylere 'öncelikle' cevher denmesinin sebebi ise her arazın önce bireye, sonra ikinci cevherlere gelmesidir. Aristarkhos gramerci olduğu ve Aristarkhos insan olduğu için 'insan gramercidir' denir. Böylece her araz önce bireye gelir; ikinci olarak da cevherlerin türlerine ve cinslerine geldiği düşünülür. Demek ki önce dayanak olana öncelikle cevher denmesi doğrudur. Birinci cevhere 'en çok' cevher denmesi de şundandır: Başka şeylerin en çok dayanağı olan en çok cevher diye anılabilir. En çok dayanak olan ise birinci cevherdir; çünkü her şey ya birinci cevherler hakkında söylenir ya da onlarda bulunur. Cinsler ve türler kendi bireyleri hakkında yüklenir; canlı ve insan Sokrates hakkında yüklenir, yani ikinci cevherler birinciler hakkında yüklenir.

PL64.181_2

Quaeritur cur praedicamentorum tractatum a substantiis inchoaverit, nam quoniam omnis res aut in subjecto est, aut in subjecto non est, quidquid in subjecto est, eget subjecto, quoniam in propria natura non potest consistere: et quoniam rebus omnibus substantia subjecta est, nihil eorum quae sunt in subjecto praeter substantiam poterit permanere. Sed prior illa natura est, sine qua alia esse non possunt, quocirca prior naturaliter videtur esse substantia; non absurde igitur in disputatione quod prius per naturam fuit, prius etiam sumpsit, et diffinitionem quidem substantiae proferre non potuit, sed post exemplum superius datum descriptionem quamdam profert qua quid sit ipsa substantia queamus agnoscere: hoc est autem, non esse in subjecto; substantia enim in subjecto non est. Facit autem quamdam substantiis divisionem cum dicit, alias primas esse substantias, alias secundas: primas vocans individuas, secundas vero individuarum species et genera: Ergo cum primis secundisque substantiis commune sit non esse in subjecto, additum primis substantiis, de subjectis non praedicari, primas substantias a secundis substantiis separat; substantia enim individua, in eo quod est substantia, in subjecto non est: quod autem individua est, de subjecto non praedicatur. Sunt ergo primae substantiae quae neque in subjecto sunt, neque de subjecto dicuntur, ut est Socrates vel Plato. Hi enim quoniam substantiae sunt, in subjecto nullo sunt. Quoniam vero particulares individuique sunt, de nullo subjecto praedicantur. Secundae vero substantiae sunt, quibus commune est cum primis substantiis, quod in subjecto non sunt, proprium vero quod de subjecto praedicantur, quae secundae substantiae sunt universales, ut est homo atque animal; homo namque et animal in nullo sunt subjecto, sed de subjecto aliquo praedicantur. Sunt igitur primae substantiae particulares, secundae universales. Proprie autem substantias individua dicit, quod hominem quidem id est ipsam speciem, et animal, quod est genus, non nisi ex individuorum cognitione colligimus. Quare quoniam ex singulorum sensibus generalitas intellecta est, merito propriae substantiae individua et singula nominantur. Principaliter vero individua dictae sunt, quod omne accidens prius in individua, post vero in secundas substantias venit. Nam quoniam Aristarchus grammaticus est, homo vero est Aristarchus, est homo grammaticus: ita prius omne accidens in individuum venit, secundo vero loco etiam in species generaque substantiarum accidens illud venire putabitur. Recte igitur quod prius subjectum est, hoc substantia principaliter appellatur. Maxime autem substantia prima dicitur, idcirco quod quae maxime subjecta est rebus aliis, ea maxime substantia dici potest: maxime autem subjecta est prima substantia; omnia enim de primis substantiis dicuntur, aut primis substantiis insunt, ut genera et species: namque et genera et species praedicantur de propriis individuis, ut animal atque homo praedicantur de Socrate, id est secundae substantiae de primis: sin

PL64.183Arazlar ise öncelikle birinci cevherlerde bulunur. Demek ki arazlar öncelikle birinci cevherlerde bulunduğu ve ikinci cevherler birinci cevherler hakkında yüklendiği için, birinci cevherler hem ikinci cevherlerin hem arazların dayanağıdır. Hem arazların varlığına hem ikinci cevherlerin yüklenmesine en çok dayanak olan bunlar olduğu için en çok cevher diye anılırlar.

Aristoteles bütün türlerin ve bütün cinslerin ikinci cevher olduğunu söylemiyor, yalnız birinci cevherleri kapsayanların ikinci cevher olduğunu söylüyor; insan ve canlı gibi. İnsan Sokrates'i, yani bireysel bir cevheri kapsar; canlı ise hem türü hem bireyi, yani insanı ve belli bir insanı kapsar. Böylece birinci cevherler hakkında yüklenen cins ve türleri ikinci cevher sayıyor. Bunu şöyle söylüyor: İkinci cevher, tam anlamıyla cevher denenlerin içinde bulunduğu türlerdir; bunlar ve bu türlerin cinsleri. Sonra da uygun örnekler veriyor. Sanki şöyle demiştir: Bütün cinslerden ve bütün cevherlerden söz etmiyorum, yalnız bireylerin, yani birinci cevherlerin içinde bulunduğu türlerden ve bu türlerin, yani birinci cevherleri kapsayanların cinslerinden söz ediyorum. Böyle söylemiş görünmesinin sebebi, kimsenin cins olan rengi ya da tür olan beyazı ikinci cevher sanmamasıdır; çünkü bunlar birinci cevherleri altlarında kapsamaz.

Ama biri şöyle diyebilir: Önce olan ortadan kaldırılınca sonra olan da kalkar, sonrakiler kalkınca öncekiler yok olmaz; insan yok olursa Sokrates de derhal yok olacak, Sokrates ölürse insan hemen yok olmayacaktır. O hâlde bireysel cevherler nasıl birinci olabilir? Cinsler ve türler kalkınca bireyler yok oluyor, bireyler kalkınca cinsler ve türler kalıyorsa, birinci cevher diye türlere ve cinslere ad vermek daha yerinde olurdu. Ama bireylerin tabiatı böyle doğru anlaşılmış olmaz. Bireylerin bütün varlığı tek bir Sokrates'te ya da herhangi tek bir insanda değil, tek tek bütün insanlardadır. Cinsler ve türler de tek bir kişiden değil, tek tek bütün bireylerden anlaşılmış, zihnin aklıyla kavranmıştır.

Dahası, hislere daha yakın olanların adlarla daha yakından anılması gerektiğine inanırız. İlk kez 'insan' diyen kişi, tek tek insanlardan oluşan insanı değil, 'insan' adını koyacağı tek ve bireysel birini düşünmüştür. Şu hâlde tek tek insanlar kalkınca insan kalmaz, tek tek canlılar kalkınca canlı yok olur. Bu kitapta kelimelerin anlamı inceleniyor olduğundan, kelimelerin ilk konduğu şeyleri haklı olarak birinci cevher diye anmıştır. Kelimeler ise önce, hislerin altına ilk düşebilen şeylere verilmiştir. Hislerin karşısına önce bireyler çıkar; dolayısıyla onları bölmede birinci sıraya koyması yerindedir. Şu soru da aynı şekilde çözülür: Tabiatça birinci cevherler Tanrı ve ruh gibi akılla kavranan cevherler olduğuna göre neden onlara birinci cevher demedi? Çünkü burada adlar inceleniyor ve adlar önce hislerin öncelikle altına düşen şeylere verilmiştir; akılla kavranan cisimsizliğe ait şeyler ise ad koymada sonraya kalır. Bu eserde esas olarak adlar incelendiği ve ilk kelimeler hislerin altına ilk düşen bireysel cevherler için söylendiği için, bireysel ve hissedilen cevherler haklı olarak birinci cevher sayılmıştır.

Üç cevher vardır: madde, suret ve ikisinden meydana gelen, tamamen bileşik ve birleşik cevher. Burada Aristoteles ne yalnız suretten ne yalnız maddeden söz ediyor, ikisinin karışımından ve bileşiminden söz ediyor. Cevherin bileşik olmayan, yalın parçaları ise cevherin kendisini meydana getiren suret ve maddedir. Bunları daha sonra geçerken anacak ve cevherlerin parçalarının da cevher olduğunu söyleyecektir. Bu kadarı yeter. Şimdi açıklamanın akışını sonrakilere çevirelim.

*Söylenenlerden açıktır ki bir dayanak hakkında söylenenlerin hem adı hem tanımı dayanak hakkında yüklenmek zorundadır. Mesela 'insan' dayanağı olan belli bir insan hakkında yüklenir; adı da yüklenir, çünkü belli bir insana 'insan' dersin. İnsanın tanımı da dayanağı olan belli bir insan hakkında yüklenecektir, çünkü belli bir insan hem insandır hem canlı. Demek ki hem ad hem tanım dayanak hakkında yüklenir. Dayanakta bulunanların

PL64.183

vero sint accidentia, in primis substantiis principaliter sunt. Quare quoniam et accidentia in primis substantiis principaliter sunt, et secundae substantiae de primis substantiis praedicantur, primae substantiae secundis substantiis accidentibusque subjectae sunt. Quare quoniam istae maxime subjectae sunt et accidentium subsistentiae, et secundarum substantiarum praedicationi, idcirco maxime substantiae nuncupantur. Dicit autem non omnes species neque omnia genera, secundas esse substantias, sed eas tantum quae primas substantias continerent, ut est homo atque animal; homo namque continet Socratem, id est aliquam individuam substantiam. Animal vero continet individuum speciemque, id est hominem et aliquem hominem. Quare genera et species quae de primis substantiis praedicantur, ipsas secundas putat esse substantias; hoc autem hoc modo ait: Secundae autem substantiae dicuntur in quibus speciebus illae quae principaliter substantiae dicuntur insunt: haec et harum specierum genera, et inde convenientia ponit exempla, ac si diceret: Non omnia genera neque omnes substantias dico, sed eas tantum species in quibus individua illa, id est primae substantiae sunt, et harum specierum, id est quae continent primas substantias, genera. Hoc autem idcirco dictum videtur, ne quis colorem quod genus est, vel album quod est species, secundas putet esse substantias, ista enim primas sub se non continent: Sed dicat aliquis quemadmodum primae poterunt esse substantiae individuae, cum omne quod prius est sublatum auferat id quod est posterius, posterioribus vero sublatis priora non pereant? homo namque si pereat, Socrates quoque sit continuo periturus; si vero Socrates interierit, homo continuo non peribit. Si igitur, sublatis generibus et speciebus, individua perimuntur, sublatis individuis, genera, speciesque permanent, magis primas substantias species et genera nominari dignum fuit. Sed hoc modo individuorum natura non recte accipitur. Neque enim cuncta individuorum substantia in uno Socrate est, vel quolibet uno homine, sed in hominibus singulis. Genera namque et species non ex uno singulo intellecta sunt, sed ex omnibus singulis individuis, mentis ratione concepta. Semper etiam quae sensibus propinquiora sunt; ea etiam proxime nuncupanda vocabulis arbitramur. Qui enim primus hominem dixit, non illum qui ex singulis hominibus conficitur, concepit, sed animo quemdam singularem atque individuum cui hominis nomen imponeret. Ergo, sublatis singulis hominibus, homo non remanet, et, sublatis singulis animalibus, animal interibit. Quocirca quoniam in hoc libro de vocabulorum significatione tractatus habetur, ea quibus vocabula prius posita sunt, merito primas substantias nuncupavit: prius autem illis vocabula sunt indita, quae prius sub sensibus cadere potuerunt. Sensibus vero objiciuntur prima individua, merito igitur ea prima in divisione posuit. Eodem quoque modo illa quaestio solvitur quae dicit Cum naturaliter primae intellectibiles sint substantiae, ut Deus et animus, cur non has primas substantias nuncupaverit? Quoniam hic de nominibus tractatus habetur, nomina autem primo illis indita sunt quae principaliter sensibus fuere subjecta, posteriora vero in nominibus ponendis putantur quaecunque ad intelligibilem pertinent incorporalitatem; quare quoniam in hoc opera principaliter de nominibus tractatus est, de individuis vero substantiis quae primae sensibus subjacent prima sunt dicta vocabula in opere quo de vocabulis tractabatur, merito individuae sensibilesque substantiae primae substantiae sunt positae. Cum autem tres substantiae sint, materia, species, et quae ex utrisque conficitur undique composita et compacta substantia, hic neque de sola specie, neque de sola materia, sed de utrisque mistis compositisque proposuit. Partes autem substantiae incompositae et simplices sunt, ex quibus ipsa substantia conficitur, species et materia, quas post per transitum nominat dicens, substantiarum partes et ipsas esse substantias, atque haec hactenus. Nunc expositionis cursum ad sequentia convertamus. Manifestum est autem ex iis quae dicta sunt quoniam eorum quae de subjecto dicuntur, necesse est et nomen et rationem de subjecto praedicari, ut homo de subjecto aliquo homine praedicatur: praedicatur quoque nomen ipsius, hominem enim de aliquo homine praedicabis. Ratio quoque hominis de subjecto aliquo homine praedicabitur: quidam enim homo et homo est et animal, quare et nomen et ratio praedicabitur de subjecto. Eorum

PL64.183_2ise çoğunda ne adı ne tanımı dayanak hakkında yüklenir. Bazılarında adın dayanak hakkında yüklenmesine zaman zaman hiçbir şey engel değildir, ama tanımın yüklenmesi imkânsızdır. Mesela beyaz, dayanakta, yani bedende bulunur ve dayanak hakkında yüklenir, çünkü 'beyaz beden' denir; ama beyazın tanımı beden hakkında asla yüklenmeyecektir. Bütün öteki şeyler ya birinci cevherler hakkında, dayanakları hakkında söylenir ya da aynı dayanaklarda bulunur. Bu, tek tek ileri sürülenlerden açıktır. Canlı insan hakkında yüklenir, öyleyse belli bir insan hakkında da yüklenir; çünkü insanların hiçbiri hakkında yüklenmeseydi hiç insan hakkında da yüklenmezdi. Yine renk bedendedir, öyleyse belli bir bedende de vardır; çünkü tek tek bedenlerden hiçbirinde olmasaydı hiç bedende olmazdı. Demek ki bütün öteki şeyler ya birinci cevherler hakkında söylenir ya da onlarda bulunur. Şu hâlde birinci cevherler olmasaydı ötekilerden hiçbiri var olamazdı.*

Söylenen her şey ya dayanaktadır ya dayanak hakkında yüklenir; ama dayanakta bulunan her şey kendi dayanağı hakkında söylenmez. Gerçi dayanakta bulunan bir şey kendi dayanağı hakkında yüklenebilir; beyazın beden hakkında yüklenmesi gibi, çünkü 'beyaz beden' denir. İkinci cevherler birinci cevherlerin ya türü ya cinsidir (Sokrates'in türü insan, cinsi canlıdır); cins de altındaki türler ve bireyler hakkında eş anlamlı olarak yüklenir. Bu yüzden ikinci cevherler dayanakları hakkında eş anlamlı yüklemeyle söylenir. Çünkü birinci ve ikinci cevherlerin

PL64.183_2

vero quae in subjecto sunt, in pluribus quidem neque nomen de subjecto neque ratio praedicabitur. In aliquibus autem nomen quidem nihil prohibet interdum praedicari de subjecto; rationem vero impossibile est praedicari, ut album, cum in subjecto sit in corpore, praedicatur de subjecto: dicitur enim corpus album, ratio vero albi nunquam de corpore praedicabitur. Alia autem omnia aut de subjectis dicuntur principalibus substantiis, aut in subjectis eisdem sunt: hoc autem manifestum est ex his quae per singula proponentur, ut animal de homine praedicatur, ergo de aliquo homine; nam si de nullo aliquorum hominum, neque omnino de homine. Rursus color in corpore est, ergo et in aliquo corpore; nam si non in aliquo singulorum, nec omnino in corpore. Quare alia omnia aut de subjectis principaliter substantiis dicuntur, aut in subjectis eisdem sunt. Non existentibus ergo primis substantiis impossibile est esse aliquid aliorum. Omnia quaecunque dicta sunt vel in subjecto sunt, vel de subjecto praedicantur, sed non omnia quaecunque in subjecto sunt, de subjectis propriis dicuntur, namque quod in subjecto aliquo est, de proprio subjecto praedicatur: ut album de corpore praedicatur, dicitur enim corpus album. Sed quoniam secundae substantiae primarum substantiarum vel species vel genera sunt (Socratis enim species homo est, et animal genus), genus autem de subjectis speciebus et individuis univoce praedicatur, secundae substantiae de subjectis speciebus univoca praedicatione dicuntur. Convenit namque primarum et secundarum substantiarum

PL64.185tek bir tarifi vardır: Canlı, insan ve Sokrates tek bir tarifle birleşir, çünkü hepsi canlı ve hisseden cevherlerdir. Şu hâlde ikinci cevherler kendi dayanakları, yani birinci cevherler hakkında eş anlamlı olarak yüklenir.

Dayanakta bulunanların ise kimi zaman adı bile dayanak hakkında söylenmez. Fazilet ruhtadır, ama ruh hakkında 'fazilet' yüklenmez. Kimi zaman türemiş adla söylenir: Gramer insanda bulunduğu için 'gramerci' adı gramerden türer. Çoğu zaman da ad dayanak hakkında yüklenir: Beyaz bedende bulunduğu için 'beyaz beden' denir. Ama ad ister yüklenmesin, ister türemiş adla söylensin, ister kendi adıyla yüklensin, dayanakta bulunanın tarifi kendi dayanağı hakkında asla yüklenmez. Beyaz dayanak olan bedende bulunduğu için 'beyaz' adı beden hakkında yüklenir, ama beyazın tarifi beden için hiçbir şekilde söylenmez: Beyaz ile beden tek bir tanımla tarif edilemez. Üstelik her araz dayanakta, cevher de dayanak ise cevher arazdan farklıdır, cevherin ve arazın tarifi de farklıdır; çünkü dayanağın tarifi ile dayanakta bulunanın tarifi aynı olamaz. Aristoteles'in söylediği budur: Dayanakta bulunanların çoğunda ne adı ne tanımı dayanak hakkında yüklenir; ruhtaki fazilet gibi. Şunu da ekliyor: Bazılarında adın zaman zaman yüklenmesine hiçbir şey engel değildir; kimilerinde yükleme türemiş adla, kimilerinde doğrudan adla olur. İkinci cevherlerde ise yükleme birinci cevherlere kadar ulaşır: Belli bir insan hem insan hem canlı olduğuna göre, canlının tek tarifi hem insana hem belli bir insana uygun düşer.

Sonra bireylerin ve cüzîlerin daha çok cevher olduğunu daha belirgin biçimde gösteriyor. Her şey ya cevherdir ya araz, cevherlerin kimi birinci, kimi ikinci olduğuna göre üçlü bir bölümleme ortaya çıkar: Her şey ya araz ya ikinci cevher ya birinci cevherdir. Bunlara betimlemeyle bölme yapılmak istenirse şöyle deriz: Her şey ya dayanaktadır ya dayanakta değildir; dayanakta bulunanların kimi dayanak hakkında yüklenir, kimi yüklenmez; dayanakta bulunmayanların kimi hiçbir dayanak hakkında yüklenmez, kimi yüklenir. Demek ki her şey ya dayanaktadır ve dayanak hakkında yüklenir, ya dayanaktadır ve hiçbir dayanak hakkında yüklenmez, ya dayanakta değildir ve dayanak hakkında yüklenir, ya da dayanakta değildir ve hiçbir dayanak hakkında yüklenmez.

Bunlar kabul edilince, birinci cevherleri ayırırsak geriye ikinci cevherler ve arazlar kalır. İkinci cevherler dayanakta bulunmayan ve dayanak hakkında yüklenenlerdir. Demek ki varlıklarını ancak bir şey hakkında yüklenmekle korurlar. İkinci cevherler birinciler hakkında yüklenir; öyleyse ikinci cevherlerin var olmasının sebebi birinci cevherler hakkında yüklenmeleridir. Birinci cevherler hakkında yüklenmeselerdi ikinci cevher olmazlardı. Dayanakta bulunanlar da birinci cevherlere bir temel gibi dayanmasalar hiç duramazlardı. Şu hâlde birinci cevherler dışındaki her şey ya ikinci cevher ya araz olacaktır. İkinci cevherler birinci cevherler hakkında yüklenir, arazlar birinci cevherlerde bulunur. Dolayısıyla her şey ya ikinci cevherler gibi birinci cevherler hakkında yüklenir ya da arazlar gibi birinci cevherlerde bulunur. Aristoteles bunu şöyle ileri sürdü: Bütün öteki şeyler ya birinci cevherler hakkında, dayanakları hakkında söylenir ya da aynı dayanaklarda bulunur.

Burada da çok doğru örnekler alıyor. Araz, diyor, dayanak olan hiçbir bedende bulunmasaydı hiç bedende de bulunmazdı; çünkü tek tek olanların hiçbirinde bulunmasaydı genel olarak hiçbir şeyde bulunduğu söylenemezdi. Canlı da tek tek ve bireysel insanlar hakkında yüklenmeseydi hiç insan hakkında da yüklenmezdi. Demek ki ikinci cevherler birinci cevherler var olduğu için yüklenir, arazlar da birinci cevherler kendilerinin dayanağı olduğu için bir şeydir. Birinci cevherler olmasa ne onlar hakkında yüklenenler ne de onlarda bulunanlar kalır.

PL64.185

una facta diffinitio. Namque animal et homo et Socrates una diffinitione junguntur, quod substantiae animatae atque sensibiles sunt. Igitur secundae substantiae ita de subjectis praedicantur propriis, id est de primis substantiis, ut univoce praedicentur. Illorum vero quae sunt in subjecto aliquoties quidem neque nomen ipsum de subjecto dicitur. Nam virtus in anima est, sed virtus de anima minime praedicatur; aliquoties autem denominative dicitur, ut grammatica, quoniam est in homine, denominative grammaticus a grammatica dicitur. Saepe autem ipsum nomen de subjecto praedicatur, ut quoniam album est in corpore, corpus album dicitur, sed sive nomen non praedicetur, sive denominative dicatur, sive proprio nomine praedicatio sit, diffinitio ejus quod est in subjecto de proprio subjecto nunquam praedicabitur ut album, quoniam est in subjecto corpore, praedicatur quidem albi nomen de corpore, diffinitio vero albi ad corpus nullo modo dicitur, album namque vel corpus una ratione utraque diffiniri non possunt. Amplius, si omne accidens in subjecto est, et substantia subjectum est, differt ab accidente substantia, differt etiam diffinitio substantiae atque accidentis, quod eadem diffinitio subjecti et ejus quod est in subjecto esse non potest. Atque hoc est quod ait: Eorum vero quae sunt in subjecto, in pluribus quidem neque nomen de subjecto neque ratio praedicatur, ut virtus in anima. Addidit quoque: In aliquibus autem nomen quidem nihil prohibet interdum praedicari, et in aliis quidem denominative, in aliis vero recto nomine fit praedicatio. De secundis vero substantiis semper ad primas substantias praedicatio pervenit. Nam si quidam homo, et homo est et animal, et caetera, una diffinitio animalis et ad hominem et ad quemdam hominem convenienter aptabitur. Magis tamen esse substantias individuas et particulares ipse significantius monstrat. Nam cum omnis res aut substantia sit aut accidens, et substantiarum aliae sint primae, aliae secundae, fit trina partitio, ita ut omnis res, aut accidens sit, aut secunda substantia, aut prima. Horum autem ut sub descriptione divisio fiat, hoc modo dicimus: Omnis res aut in subjecto est, aut in subjecto non est; eorum quae in subjecto sunt, alia praedicantur de subjecto, alia minime; eorum quae in subjecto non sunt, alia de nullo subjecto praedicantur, alia vero praedicantur. Ergo omnis res aut in subjecto est, aut in subjecto non est. Aut in subjecto est et de subjecto praedicatur, aut in subjecto est et de nullo subjecto praedicatur, aut in subjecto non est, et de subjecto praedicatur, aut in subjecto non est, et de nullo subjecto praedicatur. His igitur sumptis, si primas substantias separemus, remanent secundae substantiae atque accidentia. Sed secundae substantiae sunt quae in subjecto non sunt et de subjecto praedicantur. Ergo esse suum, nisi in hoc quod de aliquo praedicantur, non retinent. Praedicantur autem secundae substantiae de primis, ergo ut secundae substantiae sint, praedicatio de primis substantiis causa est. Non enim essent secundae substantiae, nisi de primis substantiis, praedicarentur, illa vero quae in subjecto sunt penitus consistere non valerent, nisi fundamenti quodammodo loco primis substantiis niterentur. Ergo omnia quaecunque sunt praeter primas substantias, aut secundae substantiae erunt aut accidentia. Sed secundae substantiae de primis substantiis praedicantur, accidentia in primis substantiis sunt. Quocirca omnia aut de primis substantiis praedicantur, ut secundae substantiae, aut in primis substantiis sunt, ut accidentia, quod Aristoteles proposuit hoc modo: Alia autem omnia aut de subjectis dicuntur principalibus substantiis, aut in subjectis eisdem sunt, hic quoque verissima sumit exempla. Ait enim: Si accidens in nullo subjecto corpore esset, nec in corpore esset omnino. Nam si in nullo singulorum, in nullo generaliter esse diceretur. Et item animal nisi de singularibus atque individuis hominibus praedicaretur, nec de homine praedicaretur omnino. Quare quoniam idcirco praedicantur secundae substantiae, quoniam sunt primae, et idcirco sunt aliquid accidentia, quoniam eisdem primae substantiae subjectae sunt, si primae substantiae non sint, neque quae de his praedicantur mansura sunt, neque quae in his subjectis permanebunt.

PL64.185_2İkinci cevherler arasında tür cinsten daha çok cevherdir, çünkü birinci cevhere daha yakındır. Biri birinci cevherin ne olduğunu belirtmek isterse, türü söyleyerek cinsi söylemekten daha açık ve uygun biçimde belirtir. Belli bir insanı belirtirken 'insan' demek, 'canlı' demekten daha açıktır; çünkü biri belli bir insana daha özgüdür, öteki daha ortaktır. Belli bir ağacı belirtirken de 'ağaç' demek 'bitki' demekten daha açıktır.

Bireysel cevherlerin birinci, en çok ve tam anlamıyla cevher olduğu açıktır. İkinci cevherler ise, yani cinsler ve türler, birinci cevherden eşit uzaklıkta olmadıkları gibi eşit derecede cevher de değildir. Tür birinci cevhere cinsten daha yakın olduğu için kendi cinsinden daha çok cevherdir; insan Sokrates'e canlıdan daha yakındır, bu yüzden insan daha çok cevherdir. Canlı da cevherdir, ama insandan daha az. Bunun sebebi, birinci cevherin her tarifinde türün cinsten daha uygun biçimde verilmesidir. Biri Sokrates'in ne olduğunu göstermek isterse, onun insan olduğunu söyleyerek Sokrates'in cevherini ve kendine özgülüğünü 'canlı' diyerek gösterdiğinden daha yakından gösterir. Çünkü Sokrates'in canlı olması, insan olmayanlarla, yani at ve öküzle ortaktır; insan olması ise aynı insan türünün altındakilerden başkasıyla ortak değildir. Dolayısıyla bireye türün verilmesi, cinsin adının yüklenmesinden daha yakın bir belirtmedir. Biri bireysel bir ağacı belirtmek isterken 'ağaç' derse, belirttiği şeyin ne olduğunu 'bitki' demesinden daha yakından gösterir; bitki ise ağacın

PL64.185_2

Secundarum vero substantiarum magis substantia est species quam genus, propinquior enim est primae substantiae. Si quis enim assignet primam substantiam quid est, evidentius et convenientius assignabit speciem proferens quam genus, ut quemdam hominem assignans, manifestius assignabit hominem quam animal assignando. Illud enim proprium est magis alicujus hominis, hoc autem communius. Et cum aliquam arborem reddideris, manifestius assignabit, cum arborem reddideris, quam plantam. Constat individuas substantias primas et maxime et proprie esse substantias. Secundae vero substantiae, id est genera et species, sicut non aequaliter a prima substantia distant, ita non aequaliter substantiae sunt; nam quoniam propinquior est species primae substantiae quam genus, idcirco magis est substantia species quam proprium genus, ut homo propinquior est Socrati quam animal atque ideo magis est homo substantia. Animal vero quanquam et ipsum substantia sit, minus tamen homine; hoc autem idcirco evenit, quod in omni diffinitione convenientius species ad primam substantiam redditur, quam genus. Nam si quid sit Socrates aliquis velit ostendere, propinquius substantiam Socratis proprietatemque monstrabit, si dixerit eum esse hominem, quam si animal. Quod enim animal est Socrates, commune est cum his qui homines non sunt, id est cum equo atque bove. Quod vero homo est, cum nullo alio est commune, nisi cum his qui sub eadem specie hominis continentur. Quocirca propinquior erit ad significationem designatio, cum individuo species redditur, quam si generis vocabulum praedicetur. Rursus si quamlibet individuam arborem designare aliquis volens, arborem dicat propinquius designabit quid sit id quod diffinivit, quam si plantam nominet: planta autem

PL64.187cinsidir, çünkü lahana ve marul gibi ağaç olmayanlar hakkında da yüklenir. Demek ki türler birinci ve en çok cevherlere daha yakın oldukları ve 'o nedir' bakımından verilen türün cinsten daha uygun ve açık olduğu için daha çok cevherdir; cins ise daha uzak ve ortaktır.

Ayrıca birinci cevherler bütün ötekilerin dayanağı olduğu ve bütün ötekiler ya onlar hakkında yüklendiği ya onlarda bulunduğu için en çok cevher diye anılır. Birinci cevherler ötekilerle nasıl bir ilişki içindeyse, tür de cinsle aynı ilişki içindedir. Tür cinsin altındadır; çünkü cinsler türler hakkında yüklenir, türler ise cinsler hakkında yüklenmek üzere dönmez. Buradan da türün cinsten daha çok cevher olduğu açıktır.

Türlerin daha çok cevher olduğunu daha güçlü bir delille pekiştiriyor; bunun böyle olduğunu benzerlik yoluyla gösteriyor. Bütün cevherler ya birinci ya ikinci, ikinciler de ya cins ya tür olduğuna göre, türlerle cinslerden hangisi birinci cevherlere daha çok benziyorsa o haklı olarak daha çok cevher sayılır. Birinci cevherlere en çok cevher denmesinin sebebi bütün şeylerin dayanağı olmalarıdır: Arazlar gibi ötekiler onlarda bulunur ya da ikinci cevherler gibi ötekiler onlar hakkında yüklenir. Birinci cevherler için geçerli olan türler için de geçerlidir: Türler bütün arazların dayanağıdır, türler hakkında da cinsler yüklenir; ama cinsler hakkında türler yüklenmez. Dolayısıyla cinsler türlerle aynı şekilde dayanak değildir, çünkü cinsler hakkında türler yüklenmez. Demek ki birinci cevherler ikinci cevherlerin ve arazların nasıl dayanağıysa, türler de arazların ve cinslerin dayanağıdır. Cinsler ise arazların dayanağı olsalar da türlerin dayanağı değildir. Dolayısıyla türün birinci cevherlere benzerliği cinsinkinden büyüktür; türlerin en çok cevherlere benzerliği daha büyükse kendileri de daha çok cevher olur.

Ama kimse bizim cins olanların tür olamayacağını söylediğimizi sanmasın; cins oldukları ölçüde tür olamayacaklarını söylüyoruz. Bir şey tür olduğu ölçüde üsttekiler hakkında yüklenmez, ama cins olduğu ölçüde cinsi olduğu şey hakkında yüklenir. Bu yüzden cinsler, cinsi oldukları şeylerin dayanağı olamaz; türler de türü oldukları şeyler hakkında yüklenemez.

*Cins olmayan türler arasında biri ötekinden daha çok cevher değildir. Çünkü belli bir insan için 'insan' demek, belli bir at için 'at' demekten daha uygun bir belirtme değildir. Aynı şekilde birinci cevherler arasında da biri ötekinden daha çok cevher değildir: Belli bir insan belli bir öküzden daha çok cevher değildir.*

PL64.187

genus est arboris; praedicatur enim planta et de iis quae arbores non sunt, ut de caulibus atque lactucis; quare constat species magis esse substantias, eo quod sint primis et maxime substantiis propinquiores, et quod in eo quod quid sit, assignata species convenientius et evidentius assignet, genus vero longinquius atque communius. Amplius principales substantiae eo quod aliis omnibus subjectae sunt, et alia omnia aut de his praedicantur, aut in eis sint, ideo maxime dicuntur substantiae. Sicut autem principales substantiae ad alia omnia se habent, sic et species ad genus se habet, subjacet enim species generi, genera enim de speciebus praedicantur, species autem de generibus non convertuntur. Quare et ex his manifestum est speciem magis genere substantiam esse. Magis esse substantias species validiori rursus argumentatione confirmat, per similitudinem namque hoc ita esse declarat. Nam cum omnes substantiae aut primae sint aut secundae, secundarum autem aut genera aut species, specierum atque generum quidquid similius primis substantiis invenitur, hoc magis substantia merito putabitur. Sed primae substantiae idcirco maximae substantiae dicuntur, quod omnibus ita subjectae sunt, ut aut in ipsis sint caetera ut accidentia, aut de ipsis alia praedicentur ut substantiae secundae. Quod ergo in primas substantias, hoc idem in species venit. Namque species et cunctis subjacent accidentibus, et de speciebus genera praedicantur, de generibus vero species non praedicantur. Quare non similiter genera subjacent, quemadmodum species. Non enim de generibus species praedicantur. Ergo sicut primae substantiae subjectae sunt secundis substantiis et accidentibus, ita species subjectae sunt et accidentibus et generibus. Genera vero quanquam subjecta sint accidentibus, speciebus tamen ipsa non subjacent. Quocirca major est similitudo speciei ad primas substantias, quam generis, quod si major est similitudo specierum ad maximas substantias, ipsae erunt magis substantiae. Sed ne quis nos arbitretur dicere quod ea quae sunt genera species esse non possunt, sed in eo quod sunt genera, species esse non possunt. Nam in eo quod species est, de superioribus non praedicatur, sed in eo quod genus, de eo praedicabitur cujus est genus. Quocirca genera ipsa quorum sunt genera his subjacere non possunt, species vero quorum sunt species, de his praedicari non possunt. Ipsarum vero specierum quaecunque non sunt genera, nihil magis alterum altero substantia est, nihil enim familiarius assignabis de aliquo homine, hominem assignando, quam de aliquo equo, equum. Similiter autem et principalium substantiarum nihil magis alterum altero substantia est, nihil enim magis aliquis homo substantia est, quam aliquis bos.

PL64.187_2Porphyrios'un cinsler, türler, ayrımlar, hassalar ve arazlar üzerine kitabında çok açık biçimde öğrettiği gibi, daha önce söylendi: Kimi şeyler yalnız cinstir, üstlerinde başka cins bulunamaz; kimi şeyler yalnız türdür, başka türlere bölünemez. Bunlar sayıca farklı birçok şey hakkında 'o nedir' bakımından yüklenenlerdir; insanın tek tek insanlar, atın tek tek atlar, öküzün tek tek öküzler hakkında söylenmesi gibi: Kendi türlerinin altına konan bu şeyler tabiatlarının şekli bakımından birbirinden ayrılmaz.

Şu hâlde insan ve at gibi yalnız bireylerin başında bulunan türler, cins olamayacakları için her zaman eşit ölçüde cevherdir. 'At' adı herhangi bireysel at için, 'insan' adı herhangi bireysel insan için ne kadar yakınsa o kadar yakındır. Cins olmayan bu türler birinci cevherlere eşit ölçüde yakınsa, haklı olarak eşit ölçüde cevher sayılır. Bunu bütün türlerin eşit ölçüde cevher olduğu anlamında söylemiyor, yalnız birinci cevherlerden eşit uzaklıkta olanların. Çünkü herhangi bir üst cinsin bir türü, kendi türüyle karşılaştırıldığında daha üstte olduğu için daha az cevher görünebilir. Biri canlının türünün kuş olduğunu, yine canlının türünün insan olduğunu söylerse, kuş ve insan eşit ölçüde cevher değildir, çünkü kuş insandan daha üsttedir. İnsan başka türlere bölünmez, en alt türdür; kuş ise başka türlere bölünebilir, atmaca ve akbaba gibi: Bunlar kuş olsalar da türce farklıdır. Tam anlamıyla tür atmaca ve akbabadır, çünkü yalnız bireylerin başında bulunurlar. Demek ki insan ve atmaca birinci cevherlerden eşit uzaklıktadır ve eşit ölçüde cevherdir. İnsan ve kuş ise, kuş insandan daha üstte olduğu için, eşit ölçüde cevher değildir; insan daha çok cevherdir. Şu hâlde bireylerinden eşit uzaklıkta olan türlerin hepsi eşit ölçüde cevherdir. Cins olmayan bu türler birinci cevherlerden eşit uzaklıkta olduğundan eşit ölçüde cevher sayılır.

Birinci cevherlerin de eşit ölçüde cevher olduğu açıklamaya gerek bırakmayacak kadar açıktır. Belli bir insan ve belli bir at birey oldukları için öncelikli, tam anlamıyla ve en çok cevherdir. Dolayısıyla en çok cevherlerde daha az ya da daha çok cevher bulunamaz. Demek ki bireyler eşit ölçüde cevherdir.

Şu hâlde birinci cevherlerden sonra ikinci cevher denmesi haklı olarak yalnız türler ve cinsler için geçerlidir. Çünkü söylenenler arasında birinci cevheri yalnız bunlar gösterir. Biri belli bir insanın ne olduğunu belirtirken türü ya da cinsi söylerse uygun biçimde belirtmiş olur; 'canlı' değil 'insan' diyerek daha açık yapar. Ötekilerden hangisini söylerse söylesin, 'beyaz', 'koşuyor' ya da bunlar gibi bir şey vererek uzak bir belirtme yapmış olur. Şu hâlde ötekilerden yalnız bunlara ikinci cevher denmesi haklıdır.

Aristoteles bireyler demek olan birinci cevherlerden sonra cins ve türlerin ikinci cevher olarak konmasının sıraya ve yerine uygun olduğunu gösteriyor; bu sağlam ve kolay bir kanıttır. Birinci cevherlerden sonra cinslere ve türlere ikinci cevher adının verilmesi doğrudur, diyor. Çünkü tariflerde, bir şeyin

PL64.187_2

Praedictum est quoque, ut Porphyrius in libro de generibus, speciebus, differentiis, propriis, atque accidentibus planissime docuit, alia esse solum genera, quorum genus inveniri non posset, alia solum species, quae in alias species dividi non valerent. Hae autem sunt quae de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicantur, ut homo de singulis hominibus dicitur, et equus de singulis equis, et bos de singulis bobus, qui sub propria specie positi a seipsis propriae naturae figura non discrepant. Ergo hujusmodi species, ut est homo atque equus, quae solis individuis praesunt, quoniam genera esse non possunt, aequaliter semper substantiae sunt. Nam tam propinque redditur de quolibet individuo equo, nomen equi, quam de quolibet individuo homine, hominis nomen. Quocirca si aequaliter species hae, quae genera non sunt, ad primas substantias sunt, aequaliter esse substantiae merito putabuntur; hoc autem dicit non quod omnes species aequaliter substantiae sint, sed quae aequaliter a primis substantiis distant. Potest enim fieri ut cujuslibet superioris generis una quaelibet species sit, quae comparata ad propriam speciem minus illa superior videatur esse substantia: ut animalis si quis dicat speciem esse avem, ejusdem quoque speciem hominem, avis et homo non aequaliter substantiae sunt, idcirco quod avis homine superior est. Homo namque in alias species non dividitur, est enim magis species. Avis autem potest in alias dividi species, ut in accipitrem et vulturem, quae quanquam aves sunt specie tamen ipsae dissentiunt. Proprie autem species accipiter ac vultur est, hi enim solis individuis praesunt. Quare homo atque accipiter aequaliter a primis substantiis distant, et sunt aequaliter substantiae. Homo vero atque avis, quoniam superior est avis homine, non aequaliter substantiae sunt, magis enim substantia homo est. Ergo quaecunque species aequaliter a suis individuis distant, aequaliter substantiae sunt. Quod quoniam species hae quae genera non sunt aequaliter a primis substantiis absunt, aequaliter substantiae dicuntur. Planum autem est, ut expositione non egeat, primas quoque substantias aequaliter esse substantias, aliquis homo enim atque aliquis equus, quoniam sunt individua, principaliter substantiae sunt, et propriae et maximae. Quocirca in maximis substantiis, neque minus, neque magis substantia poterit inveniri. Individua igitur aequaliter substantiae sunt. Merito igitur post principales substantias, sola aliorum species et genera dicuntur esse secundae substantiae. Eorum enim praedicantur, principalem substantiam sola haec indicant. Aliquem enim hominem si quis assignando quid sit, speciem quidem vel genus assignans, familiariter assignabit et manifestius faciet hominem vel animal assignans. Aliorum vero quidquid assignaverit quilibet assignabit extranee, velut album, aut currit, aut quaecunque talium reddens, ergo merito hae solae aliorum, secundae substantiae dicuntur. Ordine et convenienter post primas substantias, id est individua, genera et species secundas esse substantias constitutas monstrat Aristoteles, quae est firma atque expedita probatio; ait enim: Post primas substantias recte genera et species secundas substantias esse nominatas. In diffinitionibus enim ubi quid

PL64.189ne olduğu gösterilirken, birinci cevherleri cinsten ve türden başka hiçbir şey göstermez. Biri Sokrates'in ne olduğunu sorsa 'insan' ya da 'canlı' denir; Sokrates'in ne olduğu sorulunca insan ya da canlı olduğu cevabı doğrudur. Demek ki birinci cevherlerin ne olduğunu ikinci cevherler gösterir. Biri birinci cevherin ne olduğu sorusuna ikinci cevherler dışında bir şey söylerse pek yabancı bir şey söylemiş olur: 'Sokrates nedir?' diye sorana 'beyaz', 'koşuyor' ya da ikinci cevher olmayan böyle bir şey derse hiç uygun cevap vermiş olmaz. İkinci cevher olmayan hiçbir şey birinci cevherin ne olduğunu bildirmediğine, ikinci cevherler de cinsler ve türler olduğuna göre, birinci cevherlerden sonra türlere ve cinslere ikinci cevher denmesi doğrudur.

Ayrıca birinci cevherler bütün ötekilerin dayanağı olduğu ve bütün ötekiler ya onlar hakkında yüklendiği ya onlarda bulunduğu için asıl cevher diye anılır. Birinci cevherler bütün ötekilerle nasıl bir ilişki içindeyse, birinci cevherlerin cinsleri ve türleri de geri kalan her şeyle aynı ilişki içindedir. Çünkü geri kalanların hepsi bunlar hakkında yüklenir: Belli bir insana gramerci dersin, dolayısıyla insana ve canlıya da gramerci dersin; ötekilerde de durum aynıdır.

Birinci cevherlerden sonra cinslerin ve türlerin konmasının doğruluğunu çok sağlam bir gerekçeyle pekiştiren bir kanıt daha budur. Bireylere birinci cevher denmesi bütün ötekilerin dayanağı olmaları yüzündendir. Çünkü yüklenmek için ikinci cevherlerin altına konmuşlardır, ikinci cevherler onlar hakkında söylenir; arazların araz olabilmesi için de onların altındadırlar. Bu yüzden birinci cevherdirler. Birinci cevherler bütün arazların nasıl dayanağıysa, ikinciler de öyledir. Belli bir insan arazların dayanağı olduğuna göre insan ve canlı da araza dayanak olur. Belli bir insan gramerci olduğuna göre, yani Aristarkhos, insan da gramercidir, canlı da gramercidir. Demek ki arazlara birinci cevherler öncelikle, ikinci cevherler ikinci sırada dayanak olur. Birinci cevherler nasıl hem arazların hem ikinci cevherlerin dayanağıysa, ikinci cevherler de arazların dayanağıdır. İkinci cevherler ise türler ve cinslerdir. Demek ki birinci cevherlerden sonra türlerin ve cinslerin ikinci cevher olduğunu söylemesi yerindedir.

*Dayanakta bulunmamak her cevherin ortak yanıdır. Birinci cevher ne bir dayanak hakkında söylenir ne bir dayanakta bulunur. İkinci cevherlerde de durumun böyle olduğu şöyle açıktır: Hiçbiri dayanakta bulunmaz. 'İnsan' dayanağı olan belli bir insan hakkında söylenir, ama hiçbir dayanakta bulunmaz, çünkü insan belli bir insanın içinde değildir. Aynı şekilde 'canlı' dayanağı olan belli bir insan hakkında söylenir, ama canlı belli bir insanın içinde değildir.*

PL64.189

cujuslibet ostenditur, nihil aliud primas substantias monstrat, nisi genus et species. Socrates namque si quis quid sit interroget, dicitur homo, vel animal, et in eo quod quid sit Socrates interrogatus, recte hominem vel animal esse respondet. Quare quid sint primae substantiae secundae monstrant, quod si quis praeter secundas substantias in interrogatione quid sit prima substantia dicat, id alienissime profert, ut si quid sit Socrates interroganti aliquis respondeat album, vel currit, vel aliquid hujusmodi, quod secunda substantia non sit, nihil convenienter unquam profert, si quid de prima substantia praeter secundas substantias dicat. Quare quoniam nihil eorum quae non sunt secundae substantiae, quid sit prima substantia declarat, secundae autem substantiae genera et species sunt, recte post primas substantias species et genera secundae dicuntur esse substantiae. Amplius principales substantiae eo quod aliis omnibus subjaceant, et alia omnia de ipsis praedicantur aut in ipsis sunt, idcirco propriae substantiae dicuntur. Sicut autem primae substantiae ad omnia alia sese habent, ita principalium substantiarum genera et species ad omnia reliqua sese habent. De his enim omnia reliqua praedicantur, aliquem enim hominem dicis grammaticum esse, ergo et hominem et animal grammaticum dicis, similiter autem et in aliis. Haec quoque est de eadem re probatio, qua recte post primas substantias genera et species esse positas verissima ratione confirmat. Namque individua idcirco primae dicuntur esse substantiae, quod aliis cunctis subjaceant. Nam quoniam secundis substantiis ad praedicationem suppositae sunt, et de his secundae substantiae dicuntur, et quoniam accidentibus ut possint esse accidentia subduntur, idcirco primae substantiae sunt. Et sicut primae substantiae cunctis subjacent accidentibus, sic etiam secundae. Nam quoniam aliquis homo accidentibus subjacet, et homo et animal accidenti supponitur, et quoniam est quidam homo grammaticus, id est Aristarchus, est homo grammaticus, est etiam animal grammaticum. Quocirca accidentibus primae substantiae principaliter subduntur, secundae vero secundo loco, et quemadmodum primae substantiae et accidentibus et secundis substantiis subjacent, sic secundae substantiae accidentibus supponuntur, sed secundae substantiae species et genera sunt. Recte igitur post primas substantias species et genera secundas substantias esse proposuit. Commune est autem omni substantiae in subjecto non esse, principalis enim substantia neque de subjecto aliquo dicitur, neque in subjecto est. Secundae vero substantiae sic etiam constant, quia nulla est in subjecto. Etenim homo de subjecto aliquo homine dicitur, in subjecto autem nullo est, neque enim in aliquo homine homo est. Similiter animal de subjecto quidem dicitur aliquo homine, non est autem animal in aliquo homine.

PL64.189_2Cevherleri sayıp onları birinci ve ikinci diye böldükten sonra, en genel cins tarifle kavranamadığı için cevherin tarifi verilmedi. Bu yüzden Aristoteles, cevheri tanımamızı sağlayacak bir işaret gibi, onun bir özelliğini aramak istiyor. Önce bütün cevherlere ortak olarak ne gelebileceğini ortaya koyuyor, sonra da onlara özgü olanın ne olduğunu araştırıyor. Bunları da gerçek hassaya yanılgısız ulaşmak ve cevherlerin gerçek hassasını en sonda söylemek için önceden söylüyor.

Hassa üç anlamda söylenir. Hassa, bir türün bütün üyelerinde bulunan, ama yalnız onda bulunmayan şeydir; insanın iki ayaklı olması gibi: Her insan iki ayaklıdır, ama yalnız insan değil, çünkü kuşlar da iki ayaklıdır. Ya da yalnız onda bulunan, ama hepsinde bulunmayan şeydir; insanın gramerci olması gibi: Her insan gramerci değildir. Hassanın üçüncü anlamı ise bir türün hepsinde, yalnız onda ve her zaman bulunandır; gülebilir gibi: Her insan gülebilir ve gülen tek canlı insandır. Bunlardan yukarıda söylenen iki anlam, yani hepsinde ama yalnız onda olmayan ya da yalnız onda ama hepsinde olmayan, bir bakıma hassa dediğimiz, ama gerçek hassalıktan uzak görünen şeylerdir. Hepsinde ve yalnız onda bulunan üçüncüsü ise gerçek hassadır. Yukarıdakilere sonuçlar denir, ama gerçek hassa değillerdir; sonuncusu gerçek hassadır.

Aristoteles, yalnız bazı cevherlerde bulunan ya da bütün cevherlerde bulunup yalnız onlarda bulunmayan böyle hassalar buldukça, onları herhangi bir şeyin tabiatında gerçekten kurulmuş olmadıkları için reddeder. Yalnız bütün cevherde ve yalnız cevherde bulunabilen sonuncusunu kabul eder. Çünkü hassalar tersine dönebilenlerdir: Bir şey insansa gülebilir, gülebilirse insandır. Yalnız hepsinde ve yalnız onda bulunanlar tersine dönebilir; bunlar başka hiçbir şeyde ne daha çok ne daha az bulunur. Bunlar önceden söylendikten sonra pasajın kendisini açıklamaya gelelim.

Söylediği şudur: Dayanakta bulunmamak bütün cevherlerin ortak yanıdır. Birinci cevherler, yani bireyler dayanakta bulunmaz. Bu pek açık biçimde şöyle gösterilir: Cüzî cevher hiçbir zaman bir şeye araz olamaz. İkinci cevherlerin ise dayanakta bulunuyormuş gibi bir görüntüsü vardır: Dayanaklarda, yani birinci cevherlerde bulunuyor görünürler. Ama bu yanlıştır, çünkü ikinci cevherler birinci cevherler hakkında yalnız yüklenir, onların içinde bulunmaz. Canlı belli bir insan hakkında yalnız söylenir, dayanakta bulunur gibi belli bir insanda durmaz. Bunu şu da ispatlar: Dayanakta bulunan her şeyin bireyleri de dayanaktadır. Renk dayanakta, yani bedende olduğu için belli bir renk de dayanak olan bedene yaslanır. Burada ise birinci cevherler, yani bireyler dayanakta bulunmadığına göre, onların küllîleri olan ikinci cevherler, yani cinsler ve türler de bir dayanağa yaslanamaz. Demek ki ikinci cevherler birinci cevherleri yalnız yüklenmeye dayanak olarak alır, onlara arız olmak üzere değil.

İkinci cevherlerin dayanakta bulunmadığının en büyük delili de

PL64.189_2

Post enumerationem substantiarum et divisionem in qua alias primas, alias secundas esse proposuit, quoniam substantiae diffinitio nulla est reddita, idcirco quia generalissimum genus diffinitionibus non tenetur, proprietatem quamdam cupit exquirere, quasi signum aliquod quo substantiam queamus agnoscere, priusque quid ipsis substantiis communiter possit evenire proponit; post vero quid illis proprium sit quaerit, sed ista praemittit, ut ad illud verum proprium sine ullo errore perveniat, et quod vere est substantiarum proprium ultimum dicat. Tribus autem modis proprium significatur. Est enim proprium quod alicui speciei omni evenit et non soli, ut homini bipedem esse. Omnis enim homo bipes est, sed non solus, aves namque et ipsae sunt bipedes. Aut soli et non omni, ut eidem homini evenit ut sit grammaticus, sed non omni homini, neque enim omnis homo grammaticus est. Aut vero tertia proprii significatio est, quae omni et soli et semper, ut risibile. Omnis enim homo risibilis est, et solum est animal homo quod rideat. Ex his igitur illa duo superiora quae diximus, ubi omni et non soli, aut soli et non omni, esse quaedam propria dicebamus, quae a propriorum veritate esse videntur aliena. Hoc vero tertium quod omni inest et soli, hoc vere est proprium, illa autem superiora consequentia quidem dicuntur, non tamen vere propria, hoc autem ultimum vere est proprium. Quaecunque ergo talia propria Aristoteles invenerit, quae aut solis et non omnibus substantiis, aut omnibus et non solis eveniant, velut non vere in natura cujuslibet constituta repudiat. Illud vero ultimum ponit quod et omni substantiae et soli valeat evenire. Illa enim sunt propria quae convertuntur, ut si quid fuerit homo, risibile est, si quid est risibile, homo est: haec autem solum converti possunt, quae omni solique contingunt, nam neque ulli alii magis, neque ulli minus evenient; quare his praedictis ad loci ipsius orationem expositionemque veniamus. Quod ergo dicit hoc est, omnibus substantiis commune est, ut in subjecto non sint, namque primae substantiae, id est individua in subjecto non sunt, quod planissime his demonstratur. Nunquam enim particularis substantia alicui accidens esse potest, secundae vero substantiae habent quamdam imaginem quod sint in subjecto, videntur enim secundae substantiae in subjectis, id est primis substantiis esse, sed falso, nam secundae substantiae de primis substantiis solum praedicantur, non in ipsis sunt. Animal enim de quodam homine tantum dicitur, non etiam in aliquo homine consistit, ut in subjecto. Hoc autem illa res probat, quod omnibus quaecunque in subjecto sunt, eorum quoque individua in subjecto sunt, color quoniam in subjecto corpore est, et quidam color subjecto corpore nititur, hic vero quoniam primae substantiae, id est individua, in subjecto non sunt, nec eorum universalia, id est secundae substantiae, quae genera speciesque sunt, possunt aliquo niti subjecto. Quare secundae substantiae primas substantias ad praedicationem tantum subjectas habent, non etiam ut ipsae primis substantiis accidant. Illud quoque maximum argumentum

PL64.191şudur: Dayanakta bulunan her şey değişebilir, dayanak olan ise değişmez. Bedende bulunan renk, beden aynı kaldığı hâlde değişebilir, beyazdan siyah olabilir. Oysa dayanak olan birinci cevherler kalırken ikinci cevherler değişmez.

Aristoteles'in kendi verdiği ispat, yani ikinci cevherlerin dayanakta bulunmadığının ispatı şöyledir: Daha önce dayanakta bulunan bazı şeylerin adının dayanakları hakkında yüklenebileceğini, ama tanımının asla yüklenemeyeceğini öğretmişti. Beyaz bedende bulunduğu için 'beyaz beden' denir ve beyazlık beden hakkında yüklenir; ama beyazlığın tarifi başka, bedenin tarifi başkadır. İkinci cevherler ise birinci cevherler hakkında hem adla yüklenir hem tarifle birleşir. Belli bir insan canlıdır ve insandır; belli bir insan hem insanın hem canlının tanımıyla tarif edilir. Sonucu en doğru biçimde çıkaralım: Dayanakta bulunan her şey dayanak hakkında eş adlı olarak söylenir. İkinci cevherler ise birinciler hakkında eş adlı değil, eş anlamlı olarak anılır; çünkü dediğimiz gibi hem adda hem tarifte uyuşurlar. Demek ki birinci cevherler nasıl dayanakta değilse, ikinci cevherler de dayanaktan yoksundur. Dayanakta bulunmamak hem birinci hem ikinci bütün cevherlerin ortak yanıdır; cevher olan her şeyin hiçbir dayanakta bulunmaması gerekir.

Ama bunun yalnız cevherde mi yoksa başkalarında da mı bulunduğu sorulur. Yalnız cevherde bulunuyorsa, her cevherde bulunduğunu gösterdiğimize göre, dayanakta bulunmamak cevherin gerçek hassası olur. Çünkü hepsinde ve yalnız onda bulunanın en çok hassa olduğu söylenmişti. Oysa Aristoteles bunun cevherin hassası olmadığını çok sağlam bir ispatla gösteriyor:

*Ayrıca dayanakta bulunanların adının dayanak hakkında yüklenmesine kimi zaman hiçbir şey engel değildir, ama tanımının yüklenmesi imkânsızdır. İkinci cevherlerin ise hem adı hem tanımı dayanak hakkında yüklenecektir; insanın ve canlının tanımını belli bir insan hakkında yüklersin. Demek ki cevher dayanakta bulunanlardan olmayacaktır. Ama bu cevherin hassası değildir; ayrım da dayanakta bulunmayanlardandır. 'İki ayaklı' ve 'yürüyen' dayanak olan insan hakkında söylenir, ama hiçbir dayanakta bulunmaz: İki ayaklı da yürüyen de insanın içinde değildir. Ayrımın tanımı da ayrımın hakkında yüklendiği şey hakkında söylenir. 'Yürüyen' insan hakkında söylenirse 'yürüyen'in tanımı da insan hakkında yüklenecektir, çünkü insan yürüyendir.*

PL64.191

est secundas substantias non esse in subjecto, quoniam omne quod in subjecto est potest mutari, illa quae subjecta est non mutatur, ut color qui est in corpore, eodem corpore manente potest mutari, ut niger fiat ex albo. Manentibus autem subjectis primis, secundae substantiae non mutantur. Quam vero ipse Aristoteles posuit probationem, secundas substantias non esse in subjecto, hujusmodi est, praedocuit enim quorumdam quae sunt in subjecto nomen de subjectis posse praedicari, rationem vero nunquam. Album enim cum sit in corpore, dicitur corpus album, et praedicatur albedo de corpore, sed alia est diffinitio albedinis, alia corporis. Secundas vero substantiae de primis substantiis et nomine praedicantur, et diffinitione junguntur. Nam quidam homo animal est et homo, sed quidam homo, et hominis et animalis ratione diffinitur. Et ut veracissime sententia concludatur, omne quod est in subjecto, aequivoce de subjecto dicitur. Secundae vero substantiae de primis non aequivoce, sed univoce nuncupantur, idcirco quod (ut dictum est) et nomine et diffinitione consentiunt. Quare quemadmodum primae substantiae in subjecto non sunt, sic secundae subjecto carebunt. Commune est igitur omnibus substantiis, et secundis et primis in subjecto non esse, et quodcunque substantia fuerit, consequens est ut in nullo subjecto sit. Sed quaeritur utrum hoc soli substantiae insit an etiam aliis, nam si soli substantiae inest, quoniam omni substantiae hoc inesse monstravimus, quod in subjecto non sit, verum proprium dicitur esse substantiae, non esse in subjecto. Hoc enim dictum est esse maxime proprium, quod omnibus inesset solis, sed hoc non esse substantiae proprium verissima Aristoteles probatione confirmat dicens: Amplius eorum quae sunt in subjecto nomen quidem de subjecto aliquando nihil prohibet praedicari, rationem vero impossibile est. Secundarum vero substantiarum et nomen de subjectis et ratio praedicabitur, rationem enim hominis et animalis de aliquo homine praedicabis. Quare non erit substantia eorum quae sunt in subjecto. Non est autem hoc proprium substantiae, namque et differentia eorum est, quae in subjecto non sunt, bipes enim et gressibile de subjecto quidem hominis dicitur, in subjecto autem nullo est, non enim in homine est bipes, neque gressibile. Ratio quoque differentiae de illo dicitur de quo ipsa differentia praedicatur, ut si gressibile de homine dicitur, et ratio gressibilis de homine praedicabitur, est enim homo gressibilis.

PL64.191_2Bunun cevherin hassası olmadığını söylüyor, çünkü aynı şey ayrımlarda da vardır: Ayrım hiçbir dayanakta değildir. Yine aynı noktaya dönmek gerekir: Ayrım dayanakta olsaydı dayanak hakkında yalnız adla yüklenirdi, tanımla değil. Oysa ayrım hakkında söylendiği şey hakkında eş anlamlı olarak yüklenir. Biri 'yürüyen' ayrımını insan hakkında söylerse, ayrımın tarifi de insana uygun düşer. 'Yürüyen', toprak üstünde ayaklarıyla yürüyendir; insan da toprak üstünde ayaklarıyla yürüyendir. Böylece ayrımın ve hakkında söylendiği şeyin cevherinin tanımı tek olabilir, yani hem ad hem tarif belirlemesiyle birleşebilirler. Ayrım dayanakta olsaydı dayanağı hakkında asla eş anlamlı olarak yüklenmezdi. Demek ki ayrımın da taşıdığı bir özellik cevherin hassası değildir, çünkü ayrım cevher değildir; olsaydı dayanakta bulunmamak cevherin hassası olurdu. Ayrım araz da değildir, çünkü araz olsaydı dayanakta olurdu.

Her şey ya arazdır ya cevher, yani ya dayanaktadır ya dayanakta değildir. Araz, dayanağın cevherine girmeyen ve değiştiğinde cevherin tabiatını yok etmeyen şeylerdir. Yok olunca dayanağı da yok eden şeylere tam anlamıyla araz demeyiz. Ayrım ise türce farklı birçok şey hakkında 'nasıldır' bakımından yüklenen şeydir. Ama ayrım cevher değildir, çünkü cevher olsaydı dayanak hakkında 'nasıldır' bakımından değil, 'o nedir' bakımından yüklenirdi. Yalnız keyfiyet de değildir, çünkü o zaman araz olur ve dayanakta bulunurdu. Yoksa ayrım daha çok cevher ve keyfiyetten mi meydana gelir, öyle ki ayrım yok olunca hakkında yüklendiği şey de birlikte yok olur?

Isıyı ele alalım: Suda bulunan ısı yok olunca su kendi cevherinde kalabilir; ısı dayanak olan suda bulunur, ısı giderse su yok olmaz. Ama aynı ısı ateşte bulunur ve ısı yok olunca ateşin yok olması zorunludur. Demek ki ısı keyfiyeti ateşte cevherî olarak bulunur ve onun kendi ayrımıdır, yani cevherî ayrımıdır. Şu hâlde ayrım ne yalnız cevher ne yalnız keyfiyettir, ikisinden meydana gelen cevherî keyfiyettir; dayanağın tabiatında kalır. Cevherden pay aldığı için araz değildir, keyfiyet olduğu için de cevherden ayrılır. Ayrım cevher ile keyfiyet arasında bir orta şeydir. Dayanakta bulunmadığı ve cevher olmadığı için, dayanakta bulunmamak cevherin hassası değildir.

Bundan sonra şunu da söylüyor: Cevherlerin bütünde sanki dayanakta bulunurmuş gibi bulunan parçaları yüzünden kafamız karışmamalı, onların cevher olmadığını kabul etmeye zorlanmamalıyız. Cevherlerin parçaları dayanakta bulunur, ama arazlar gibi değil. Cevherlerin bazı parçalarının bütünde sanki dayanaktaymış gibi bulunduğunu görürüz; baş bütün bedende, el bütün bedendedir; bileşik cevherin parçaları olan suret ve madde de bileşik cevherin içindedir. Bunlar dayanakta bulunuyor diye cevher değil de araz olduklarından kuşkulanmaya zorlanmayalım diye uyarıyor:

Cevherlerin bütünde sanki dayanakta bulunur gibi bulunan parçaları kafamızı karıştırmasın ve onların cevher olmadığını kabul etmeye zorlanmayalım. Çünkü dayanakta bulunanların parça olarak bir şeyde bulunduğunu söylememiştik.

Bunların araz olduğundan kuşkulanmamak gerektiğinin gerekçesi şudur: Arazın dayanakta bulunması, parça olmaması diye tarif edilmişti. Yukarıda şöyle demişti: Dayanakta bulunmaktan kastım, bir şeyin içinde parça olarak bulunmadığı

PL64.191_2

Non esse proprium hoc substantiae dicit, idcirco quod in differentiis idem sit, in nullo enim differentia subjecto est, ad illud namque recurrendum est. Si differentia in subjecto esset, nomine tantum de subjecto praedicaretur, non etiam ratione. Differentia vero de eo de quo dicitur univoce praedicatur, ut si quis dicat gressibilem differentiam de homine, ipsius differentiae diffinitio quoque homini convenienter aptabitur. Gressibile namque est quod per terram pedibus ambulat, et homo est quod per terram pedibus ambulat, ita differentiae et ejus de quo ipsa differentia dicitur una poterit esse ratio substantiae, id est unum possunt et nominis nuncupatione, et diffinitionis determinatione conjungi. Quod si in subjecto esset differentia, nequaquam de subjecto sibi univoce praedicaretur. Quare non proprium est substantiae quod retinet etiam differentia, differentia namque substantia non est. Esset enim proprium substantiae in subjecto non esse. Non est autem differentia accidens, esset enim in subjecto. Omnis autem res aut accidens est, aut substantia, id est aut in subjecto est, aut in subjecto non est, et sunt accidentia quaecunque in substantiam subjecti non veniunt, quaecunque permutata naturam substantiae non perimunt. Si quibus vero peremptis subjecta interimantur, illa proprie accidentia non vocamus, differentia vero est quae de pluribus specie differentibus in eo quod quale sit praedicatur. Sed differentia substantia non est, idcirco quod si esset substantia non in eo quod quale sit de subjecto, sed in eo quod quid sit praedicaretur. Qualitas vero solum non est, esset enim accidens et in subjecto. An magis ex substantia et qualitate differentia ipsa conficitur, ita ut illud de quo praedicatur, perempta differentia simul interimatur, ut calor, cum est in aqua, perempto calore, potest aqua in sua substantia permanere, et est calor in subjecta aqua, quo interempto, aqua non peribit. Idem tamen calor est in igne, sed perempto calore, ignem interire necesse est. Quare haec qualitas caloris substantialiter inest igni, et est propria differentia, id est substantialis. Concludendum est igitur differentiam, neque solum substantiam esse, neque solum qualitatem, sed quod ex utrisque conficitur substantialem qualitatem, quae permanet in natura subjecti, atque ideo quoniam substantia participat, accidens non est, quoniam qualitas est, a substantia relinquitur. Sed quoddam medium est inter substantiam et qualitatem, quae quoniam in subjecto non est et substantia non est, proprium substantiae non est non esse in subjecto. Post hoc illuc quoque dicit non debere nos conturbari, ne forte substantiarum partes, quae ita sunt in toto quasi in aliquo subjecto, aliquando cogamur non substantias confiteri. Substantiarum partes in subjecto sunt, sed non ut accidentia, videmus enim quasdam partes substantiarum ita esse in toto quasi sint in subjecto, ut caput in toto corpore est, et manus in toto corpore est, forma quoque et materia quae sunt partes compositae substantiae in ipsa composita substantia sunt. Ne forte ergo cogamur aliquando partes substantiarum, quoniam sunt in subjecto, suspicari non esse substantias, sed accidentia, praemonet dicens: Non conturbent autem nos substantiarum partes, ut quae ita sint in toto, quasi in subjecto, ne forte cogamur confiteri eas non esse substantias, non enim sic dicebamus ea esse quae sunt in subjecto, ut quasi partes essent in aliquo. Hoc enim rationis affert cur ista accidentia esse aliquis suspicari non debeat. Illa enim accidentia esse diffinita sunt in subjecto, quae non essent ut quaedam pars, hoc enim superius ait. In subjecto autem esse dico, quod cum in aliquo sit, non sicut quaedam

PL64.193hâlde içinde bulunduğu şey olmadan var olamamaktır. Dolayısıyla arazlar dayanakta onun parçası olmayacak biçimde bulunduğuna, cevherlerin parçaları ise bütünde dayanakta olmayacak biçimde bulunduğuna göre, kimse cevherlerin parçalarının arazların parçaları olduğundan haklı olarak kuşkulanamaz.

Cevherlerin ve ayrımların bir özelliği de bunlardan yüklenen her şeyin eş anlamlı olarak yüklenmesidir. Bunlardan yapılan bütün yüklemeler ya bireyler ya türler hakkındadır. Birinci cevherden yükleme yoktur, çünkü o hiçbir dayanak hakkında söylenmez. İkinci cevherlerden tür birey hakkında, cins hem tür hem birey hakkında yüklenir. Aynı şekilde ayrımlar da türler ve bireyler hakkında yüklenir. Birinci cevherler türlerin ve cinslerin tanımını, tür de cinsin tanımını kabul eder; çünkü yüklem hakkında söylenenler dayanak hakkında da söylenir. Aynı şekilde türler de bireyler de ayrımın tanımını kabul eder. Eş anlamlılar ise adı ortak ve tanımı aynı olanlardı. Demek ki cevherlerden ve ayrımlardan gelen her şey eş anlamlı olarak söylenir.

Dayanakta bulunmamanın ayrımlara ve cevherlere ortak olduğunu gösterdikten sonra cevherlerle ayrımların başka bir ortak yanını ortaya koyuyor. Cevherlerin kimi birinci, kimi ikincidir; birinci cevherler bireydir. Bireylerin dayanağı olamayacağından onlardan yükleme yapılmaz. İkinci cevherler ise bireyler, yani birinci cevherler hakkında yüklenir ve eş anlamlı olarak söylenir: Çünkü ikinci cevherlerin hem adı hem tanımı bireyler hakkında yüklenir. Birey hakkında hem tür hem cins yüklenir: Platon, yani belli bir insan hakkında hem 'insan' hem 'canlı' denir, çünkü belli bir insan hem insandır hem canlı; her ikisinin tanımı da birey hakkında yüklenir. Belli bir insanın akıllı ve ölümlü canlı olduğunu söyleriz; bu türün, yani insanın tarifidir. Yine belli bir insanın canlı ve hisseden cevher olduğunu söyleriz; bu da cinsin, yani canlının tarifidir. Tür de kendi cinsinin hem tarifini hem adını kabul eder: İnsan hakkında canlı yüklenir, 'insan canlıdır' denir; insan da canlının tanımını kabul eder: İnsanın canlı ve hisseden cevher olduğunu söyleriz. Demek ki hem cinsler ve türler bireyler hakkında, hem cinsler türler hakkında eş anlamlı olarak yüklenir; yani bütün ikinci cevherler dayanakları hakkında eş anlamlı adla söylenir.

Bu, ayrımla ortak yanlarıdır. Ayrım da hakkında söylendiği tür ve o türün bireyi hakkında eş anlamlı olarak yüklenir. 'Yürüyen' ayrımı belli bir insan hakkında yüklenir; 'belli bir insan yürüyendir' denir, Platon ve Cicero gibi. Bireyler, hakkında bu ayrımın yüklendiği şeyler olarak ayrımın tarifini de kabul eder. 'Yürüyen', toprak üstünde ayaklarıyla yürüyebilendir; belli bir insanı da ayrımın adına göre tarif ederek Platon'un toprak üstünde ayaklarıyla yürüyebilen olduğunu söyleyebilirsin. Aynı şey belli bir insanın türü için, yani insan için de geçerlidir: İnsan, yani türün kendisi yürüyen olduğu için, 'insan toprak üstünde ayaklarıyla yürüyebilendir' diye tarif edilebilir. Şu hâlde ayrımlar da hakkında yüklendikleri şeyler hakkında eş anlamlı olarak söylenir. İkinci cevherler hakkında yüklendikleri şeyler hakkında eş anlamlı söylendiğine, ayrımlar da aynı şekilde söylendiğine göre, cevherlerden ve ayrımlardan yapılan bütün yüklemeler dayanaklar hakkında eş anlamlı olacaktır.

İkinci cevherlerin birinci cevherler hakkında eş anlamlı olarak yüklenmesinin sebebi, Aristoteles'in yukarıda bize hatırlatarak öğrettiği şeydir: Yüklem hakkında söylenen her şey dayanak hakkında da söylenir. Bir cinsin bütün türsel ayrımları hem tür hem birey hakkında yüklenir. Canlıyı 'canlı varlık' ve 'hisseden' ayrımları meydana getirdiğine göre, aynı ayrımlar hem tür, yani insan hakkında hem birey, yani belli bir insan hakkında yüklenecektir. Bu yukarıda söylendiği için, şimdi kısalık gereği bu kadarı yeter.

PL64.193

pars et impossibile est esse sine eo in quo est. Quocirca quoniam accidentia ita sunt in subjecto, ut subjecti partes non sint, substantiarum vero partes in toto ita sunt, ut in subjecto non sint, partes substantiarum, partes accidentium esse nullus recte suspicari potest. Inest autem substantiis et differentiis ex his omnia univoce praedicari. Omnia enim quae ab his praedicata sunt, aut de individuis praedicantur, aut de speciebus; a prima namque substantia nulla est praedicatio, de nullo enim subjecto dicitur. Secundarum vero substantiarum species quidem de individuo praedicatur, genus autem et de specie et de individuo. Similiter autem et differentiae de speciebus, et de individuis praedicantur. Rationem etiam suscipiunt primae substantiae specierum et generum, et species generis, quaecunque enim de praedicato dicuntur, eadem et de subjecto dicuntur. Similiter autem et differentiae rationem suscipiunt et species, et individua, univoca autem erant, quorum, et nomen commune et ratio eadem est. Quare omnia quae a substantiis et differentiis sunt, univoce dicuntur. Quoniam in subjecto non esse differentiis et substantiis communem monstravit, aliam rursus communitatem substantiarum differentiarumque proposuit. Nam cum substantiarum aliae sint primae, aliae secundae, et primae substantiae sint individuae, quoniam nihil individua possunt habere subjectum, ab individuis nulla praedicatio est. Secundae vero substantiae de individuis, id est de primis substantiis, praedicantur, et de his univoce dicuntur. Secundarum enim substantiarum nomen de individuis praedicatur et ratio. Ac de individuo quidem et species praedicantur et genus, ut de Platone, id est de aliquo homine, et homo dicitur, et animal, aliquis enim homo est, et animal, et utriusque de individuo praedicatur ratio. Dicimus enim aliquem hominem animal esse rationale mortale, quae est speciei diffinitio, id est hominis. Et rursus aliquem hominem dicimus esse substantiam animatam atque sensibilem, quae generum est diffinitio, id est animalis. Species vero generis sui et diffinitionem suscipit et vocabulum, de homine enim animal praedicatur, dicitur enim homo animal est, et idem ipse rursus homo rationem suscipit animalis. Dicimus enim esse hominem substantiam animatam atque sensibilem. Constat ergo quoniam et genera et species de individuis, et genera de speciebus univoce praedicantur, id est omnes secundae substantiae univoca appellatione de subjectis dicuntur, quod his cum differentia commune est. Differentia namque de specie de qua dicitur, et de ejus individuo ipsa quoque univoce praedicatur. Nam cum sit gressibilis differentia de aliquo homine praedicatur, dicitur enim quidam homo gressibilis, ut Plato et Cicero, sed et diffinitionem differentiae suscipiunt individua, de quibus illa differentia praedicatur. Gressibile namque est quod per terram pedibus ambulare potest. Et quemdam hominem possis ita secundum nomen differentiae diffinire, ut dicas Platonem esse quod per terram pedibus ambulare possit. Et hoc idem evenit de specie cujusdam hominis, id est de homine: homo namque, id est ipsa species, cum sit gressibilis, potest diffiniri. Homo est quod per terram pedibus ambulare possit. Ergo et differentiae de his de quibus praedicantur, univoce dicuntur. Quocirca quoniam et secundae substantiae de his de quibus praedicantur univoce dicuntur, et differentiae eodem modo, quaecunque a substantiis vel differentiis praedicationes fuerint, hae et de subjectis univoce praedicabuntur. Quae autem causa sit ut secundae substantiae de primis substantiis univoce dicantur, illa quam supra docuit Aristoteles nos admonens dixit, omnia enim quaecunque de praedicato dicuntur, eadem etiam de subjecto. Omnes enim differentiae quae sunt specificae generis praedicantur et de specie et de individuo, ut quoniam animal efficiunt differentiae animatum atque sensibile, eadem et de specie, id est homine, et de individuo, id est aliquo homine, praedicabuntur; quod cum superius dictum est, nunc quantum expositionis brevitas postulat, dixisse sufficiat.

PL64.193_2Her cevher 'bu belli şey'i belirtiyor görünür. Birinci cevherlerde bunun 'bu belli şey'i belirttiği kuşkusuz ve doğrudur; çünkü belirtilen şey birey ve sayıca birdir. İkinci cevherlerde ise biri 'insan' ya da 'canlı' dediğinde, ad biçimi benzer olduğu için 'bu belli şey'i belirtiyor görünür; ama bu doğru değildir, daha çok 'bir nasıl'ı belirtir. Çünkü dayanak, birinci cevher gibi tek değildir; 'insan' ve 'canlı' birçok şey hakkında söylenir. Yine de yalın olarak 'bir nasıl'ı belirtmez, beyaz gibi; çünkü beyaz keyfiyetten başka bir şey belirtmez. Cins ve tür ise cevherle ilgili keyfiyeti belirler; belli türden bir cevheri belirtirler. Belirleme cinste türdekinden daha geniştir, çünkü 'canlı' diyen 'insan' diyenden fazlasını kapsar.

Yukarıda cevherin iki sonucunu söyledikten, yani dayanakta bulunmamayı ve hepsinin eş anlamlı olarak yüklenmesini söyledikten ve bunları ayrımlarla da ortak göründükleri için cevherin en büyük hassasından ayırdıktan sonra, bu kez bütün cevherlerde bulunmadığı için cevherin hassası olmayan başka bir şey ekliyor. Kemiyet 'ne kadar'ı, keyfiyet 'nasıl'ı belirttiği gibi cevher de 'bu belli şey'i belirtiyor görünür. 'Sokrates' ya da 'Platon' dediğimde ya da herhangi bir bireysel cevheri adlandırdığımda 'bu belli şey'i belirtirim. Ama bu bütün cevherlerde bulunmaz. Bireylerde, parça ve sayıca tek olduklarından, cevherlerin 'bu belli şey'i belirtmesi doğrudur. İkinci cevherlerde aynı şey geçerli değildir. İkinci cevherler bir değildir, sayıca tek değildir; türler içlerinde birçok bireyi, cins de birçok türü kapsar. Dolayısıyla 'insan' dediğimde 'bu belli şey'i belirtmiş olmam, çünkü 'insan' adı tek değildir, birçok birey hakkında yüklenir; daha çok 'bir nasıl'ı belirtirim. Çünkü

PL64.193_2

Omnis autem substantia videtur hoc aliquid significare, atque in primis quidem substantiis indubitabile et verum est, quoniam hoc aliquid significant. Individuum enim et unum numero est quod significatur. In secundis vero substantiis, videtur quidem similiter appellationis figura hoc aliquid significare, quando quis dixerit vel hominem, vel animal, non tamen verum est, sed magis quale aliquid significat; neque enim est unum quod subjectum est, quemadmodum prima substantia, sed de pluribus homo dicitur et animal. Non autem simpliciter quale quid significat, quemadmodum album, nihil enim album aliud significat quam qualitatem, genus autem et species circa substantiam qualitatem determinant, qualem enim quamdam substantiam significant, plus autem in genere quam in specie determinatio fit, dicens enim animal plus complectitur quam hominem. Postquam superius geminas dixit substantiae consequentias, id est in subjecto non esse, et cuncta ab his univoce praedicari, et eas a maximo proprio substantiis separavit, idcirco quod differentiis etiam videntur esse communes, aliud adjicit quod idcirco substantiae proprium non sit, quod non sit in omni substantia. Nam quemadmodum quantitas, quantum significat, et qualitas quale, sic etiam substantia videtur hoc aliquid significare. Nam cum dico Socrates vel Plato vel aliquam individuam substantiam nomino, hoc aliquid significo, sed omnibus hoc substantiis non inest. Individuis namque quoniam partes sunt et numero singularia, verum est hoc aliquid a substantiis significari. In secundis vero substantiis non idem est. Namque secundae substantiae non sunt unae, nec numero singulares, sed species intra se plurima individua continent, et multas intra se species genus includit, quocirca cum dico homo, non hoc aliquid significavi, neque enim singulare est hominis nomen, idcirco quod de pluribus individuis praedicatur, sed potius quale quiddam; qualis enim substantia sit demonstratur, cum dicitur

PL64.195'insan' denince cevherin nasıl bir cevher olduğu gösterilir. Bu keyfiyet cevher çevresinde sınırlanır: Bireysel keyfiyetin keyfiyet türleri ve cinsleri olduğu, kemiyetin tek tek kemiyetleri türler ve cinslerle kuşattığı gibi, bireysel cevherlerin türleri ve cinsleri de ikinci cevherlerdir. 'İnsan' dediğimde, sayıca farklı birçok şey hakkında 'o nedir' bakımından yüklenen bir cevheri belirtirim; yani 'insan' deyince belli türden bir cevheri, bireylere ad olan bir cevheri belirtirim. Cins için de durum aynıdır: 'Canlı' dediğimde birçok tür hakkında söylenen bir cevheri belirtirim.

Beyaz gibi bir keyfiyet de vardır ki daima cevherdedir, ama cevheri yok etmez, çünkü beyazlık cevherin özelliğine sahip değildir. Cevherler hakkında söylenen bu keyfiyet ise cevher çevresinde keyfiyet belirler; cevherin nasıl olduğunu gösterir. İnsan akıllıysa cevher de akıllı olacaktır, akıllı ise bir keyfiyettir. Demek ki ikinci cevherler belli türden bir cevheri gösterir. Bu yüzden 'bu belli şey'i belirtmek cevherin hassası değildir. Çünkü ikinci cevherler, dediğimiz gibi, 'bu belli şey'i değil 'bir nasıl'ı gösterir, ama keyfiyeti cevherler çevresinde sınırlayacak biçimde gösterir. İkinci cevherlerin keyfiyeti bireylerdedir, çünkü tabiatça onlar hakkında yüklenir; onlar da bireysel cevherlerdir. Şu hâlde ikinci cevherlerin keyfiyeti bireyler, yani birinci olanlar çevresinde sınırlanır.

Belirleme, yani sınır, çok şey kapsadığında büyük, az şey kapsadığında küçüktür. Dolayısıyla cins çok şey toplar, tür o kadar çok değil. 'Canlı' dediğimde insanı, öküzü ve bütün öteki canlıları bu tek adla kuşatırım; 'insan' dediğimde bu adın anlamıyla yalnız bireysel insanları kuşatırım. Bu yüzden belirleme cinste türdekinden büyüktür. Belirleme, cevher çevresindeki keyfiyet belirlemesidir; ya cins ve türdeki keyfiyet cevherî olduğu için ya da dayanakların bir ortaklığı bakımından söylendiği için. Ama beyaz gibi kendi başına keyfiyet hiçbir şeyin cevherini belirtmez, cinsin türlerine, türün bireylere ortaklığı gibi bir ortaklık da göstermez. Şu hâlde cevherin başka bir hassası aranmalıdır.

*Cevherlerin bir özelliği de hiçbir şeyin kendilerine zıt olmamasıdır. Birinci cevhere ne zıt olabilir? Belli bir insana ya da belli bir canlıya hiçbir şey zıt değildir; insana da canlıya da hiçbir şey zıt değildir. Ama bu cevherin hassası değildir, başka birçok şeyin, örneğin kemiyetin de özelliğidir: İki arşınlığa, üç arşınlığa, on'a ve benzerlerine hiçbir şey zıt değildir. Tabii biri 'çok'un 'az'a ya da 'büyük'ün 'küçük'e zıt olduğunu söylemezse; ama belirli kemiyetlerin hiçbiri hiçbirine zıt değildir.*

PL64.195

homo. Qualitas autem haec circa substantiam terminatur, nam sicut individua qualitas species et genera qualitatis habet, et sicut singulas quantitates quantitas speciebus et generibus claudit, ita quoque individuarum substantiarum species et genera secundae substantiae sunt. Ergo cum dico homo, talem substantiam significo, quae de pluribus numero differentibus in eo quod quid sit praedicatur, qualem ergo quamdam substantiam significo, cum hominem dixi, talem scilicet quae individuis nominetur, idem quoque de genere est. Nam cum dico animal, talem substantiam significo quae de pluribus speciebus dicatur. Est igitur qualitas, ut album, quae semper sit in substantia, sed non ut ipsam substantiam interimat, idcirco quod proprietatem substantiae albedo non habet. Qualitas vero haec quae de substantiis dicitur, circa substantiam qualitatem determinat, qualis sit enim illa substantia demonstrat. Nam si homo est rationalis, et substantia erit rationalis, sed rationalis qualitas est. Qualem ergo substantiam monstrant secundae substantiae. Quocirca non est hoc proprium substantiae, hoc aliquid significare. Secundae enim substantiae non hoc aliquid, sed quale aliquid (ut dictum est) monstrant, ita tamen quale aliquid monstrant, ut ipsam qualitatem circa substantias determinent. Qualitas enim secundarum substantiarum in individuis est, de ipsis enim naturaliter praedicatur quae ipsae individuae substantiae sunt. Qualitas igitur secundarum substantiarum circa individua, id est quae prima sunt terminatur. Determinatio vero ipse terminus cum multa concludit, major est, et minor quoties pauciora, quocirca genus plurima colligit, species vero non tam plurima. Nam cum dico animal, etiam hominem bovemque, et alia cuncta animalia hoc uno nomine clausi. Cum vero dico homo, solos homines individuos hac nominis significatione conclusi, quocirca major fit determinatio per genus quam per speciem, et fit determinatio circa substantiam qualitatis, vel quod substantialis qualitas in genere et specie est, vel quod secundum quamdam communionem subjectorum dicitur. Sed per se qualitas, ut album, neque ullius substantiam significat, neque ullam communionem, sicut genus specierum suarum, et individuorum species, ostendit. Quocirca aliud substantiae proprium requirendum est. Inest autem substantiis etiam nihil ipsis esse contrarium, primae enim substantiae quid erit contrarium, ut alicui homini vel alicui animali, nihil enim est contrarium, at vero nec homini nec animali aliquid est contrarium; non est autem hoc substantiae proprium, sed etiam multorum aliorum, ut quantitatis: bicubito enim vel tricubito nihil est contrarium, at vero nec decem nec alicui talium. Nisi quis forte multa paucis dicat esse contraria, vel magnum parvo, determinatarum vero quantitatum nullum ulli est contrarium.

PL64.195_2Başka bir özellik daha ekledi: Cevhere hiçbir şey zıt değildir. Bunu tek tek yapılan bir istikrayla pekiştiriyor. İnsan, insana ya da ata ya da başka bir canlıya zıt değildir. Ama biri belki ateş ve suyun cevher olduğuna göre ateşin suya zıt olduğunu söyleyecektir; yanılır. Ateş suya zıt değildir, ateşin keyfiyetleri suyun keyfiyetlerine karşıdır. Sıcak ve soğuk, nem ve kuruluk zıttır; bu keyfiyetler kimi ateşte, kimi suda bulunduğu için cevherleri de zıt kılıyor görünür, ama öyle değildir. Bu, hiçbirinde zıt bulunamayan bütün öteki cevherlerden de ispatlanabilir.

Ama bu yalnız cevherin hassası değildir, çünkü belirli kemiyetin de zıttı yoktur. İki üçe, dört ikiye ya da buna benzer bir şey zıt değildir. Üçün ikiye zıt olduğunu söylersek dördün ya da beşin de ikiye zıt olduğunu neden kabul etmeyelim? Üç ikiye zıtken dört ya da beşin ikiye neden zıt olmadığına dair hiçbir gerekçe gösterilemez. Böyleyse dört, üç, beş ve ikiden uzaklaşan bütün sayılar ikiye zıt olur; böylece bir şeye birçok şey zıt olur ki bu imkânsızdır. Şu hâlde kemiyete zıt bir şey yoktur.

Biri 'büyük'ün 'küçük'e, 'çok'un 'az'a zıt olduğunu söylerse, bunların kemiyet olduğunu ileri sürse bile belirli kemiyetler değildir. Çünkü konuşan 'büyük'ün ya da 'küçük'ün ne kadar olduğunu belirlemez; 'çok' ve 'az' için de durum aynıdır. Demek ki biri bunlara kemiyet derse, onların belirsiz ve sınırsız kemiyetler olduğunu kabul edecektir. Aristoteles ise belirli kemiyete, ikiye, üçe, çizgiye ya da yüzeye hiçbir şeyin zıt olmadığını söylüyor. Bazı kemiyetlerin zıttı olsa bazılarının olmasa bile, bu, hassanın cevhere ait olmadığı iddiasını hiç engellemez; çünkü bazı kemiyetlerin zıttı olmadığı açıktır. Zıttı olmamak kemiyette de varsa cevherin hassası değildir. Bir de 'büyük' ve 'küçük'ü kemiyetler arasına koyanlar için açıktır ki (kendisinin sonra göstereceği gibi) bunlar kemiyet değil, bir şeye göre olanlardır; çünkü büyük küçüğe göre söylenir. O pasaja geldiğimizde konuyu daha titizlikle izleyeceğiz. Şimdi cevhere hiçbir şeyin zıt olmadığı ve bunun cevherin hassası olmadığı, çünkü aynısının kemiyetlerde de görüldüğü açıklandığına göre, açıklamanın yolunu sıradaki hassaya çevirelim.

Cevher daha çok ve daha az kabul etmez görünür. Bir cevherin başka bir cevherden daha çok ya da daha az cevher olmadığını söylemiyorum, bunun öyle olduğu söylendi. Her cevherin olduğu şey bakımından daha çok ya da daha az söylenmediğini söylüyorum. Mesela bu cevher insansa, ne kendisinden ne bir başkasından daha çok ya da daha az insan değildir. Bir insan başka bir insandan daha çok insan değildir; oysa bir beyaz başka bir beyazdan daha beyaz, bir iyi başka bir iyiden daha iyidir. Bir şey kendisine göre de daha çok ve daha az diye söylenir: Beyaz olan bir beden şimdi eskisinden daha beyazdır denir, sıcak olan daha çok ve daha az sıcak denir. Cevher ise daha çok ya da daha az cevher diye söylenmez; çünkü insan

PL64.195_2

Adjecit quoque aliud substantiae proprium dicens substantiae nihil esse contrarium, hoc autem ex ea quae sigillatim fit inductione confirmat. Homo enim homini vel equo, vel alicui alii animalium non est contrarius. Sed si quis forsitan dicat, cum ignis atque aqua substantiae sint, ignem aquae esse contrarium, mentietur. Non enim ignis aquae contrarius est, sed qualitates ignis qualitatibus aquae opponuntur. Calor enim et frigus contraria sunt, et humor et siccitas, quae qualitates cum aliae sint in igne, aliae in aqua, ipsas substantias contrarias facere videntur, sed non sunt; hoc autem ex omnibus aliis substantiis potest probari, in quibus nihil quisquam poterit invenire contrarium. Sed hoc solius substantiae proprium non est, namque et quantitas definita contrariis caret. Nam neque duo tribus contraria sunt, nec duobus quatuor, nec aliquid hujusmodi: nam si dicamus tres duobus esse contrarios, cur non his duobus etiam quatuor vel quinque contrarios esse ponamus? nulla enim afferri ratio potest, cum tres duobus contrarii sint, cur quatuor vel quinque duobus contrarii non sint. Quod si hoc est, vel quatuor, vel tres, vel quinque, vel quicunque a duobus distant numeri, contrarii fiant duobus, et erunt uni rei multa contraria, quod fieri non potest. Non est igitur contrarium aliquid quantitati. Sed si quis dicat magnum parvo vel multa paucis esse contraria, haec quidem etiamsi quis quantitates esse confirmat, tamen diffinitae quantitates non sunt, quantum enim sit magnum vel quantum parvum, non definit qui loquitur, eodem modo, etiam de multis atque paucis. Quare si quis haec quantitates esse dicat, indeterminatas indefinitasque esse confitebitur. Dicit autem Aristoteles terminatae quantitati nihil esse contrarium, ut duobus vel tribus vel lineae vel superficiei. Quod si etiam aliae quantitates habent contraria, aliae vero non habent, nihil omnino impedit ad hoc quod dicitur, proprium non esse substantiae, idcirco quod constat quasdam quantitates non habere contraria. Quod si hoc et in quantitati evenit non esse contrarium, substantiarum proprium non est. Atque haec quidem si quis magnum vel parvum in quantitatibus ponat, manifestum est (ut ipse est posterius monstraturus) haec non esse quantitates, sed ad aliquid, magnum enim ad parvum dicitur; sed cum ad ea loca venerimus, propositi ordinem loci diligentius exsequemur. Nunc quoniam declaratum est et substantiae nihil esse contrarium, et hoc ei proprium non esse, quoniam idem etiam in quantitatibus consideratur, ad sequens proprium expositionis semitam convertamus. Videtur autem substantia non suscipere magis et minus, dico autem hoc non quod substantia a substantia non sit magis et minus substantia, hoc enim dictum est quia est, sed quoniam unaquaeque substantia, hoc ipsum quod est, non dicitur magis et minus, ut si est haec substantia homo, non est magis aut minus homo, nec ipse seipso, nec alter altero, non est enim alter altero magis homo, sicut est album alterum altero magis album, et bonum alterum altero magis bonum. Sed et ipsum se magis et minus dicitur: ut corpus cum sit album magis album esse dicitur nunc quam prius; et cum calidum sit, magis et minus calidum dicitur. Substantia vero non dicitur magis aut minus substantia, non enim homo

PL64.197şimdi eskisinden daha çok insan diye söylenmez; cevher olan öteki şeylerden hiçbiri de öyle söylenmez. Demek ki cevher daha çok ve daha az kabul etmez.

Bu özellik yalın olarak değil, bir ayrımla söyleniyor: Cevherin ne daha çok ne daha az kabul ettiğini söylüyor; ama bir cevherin başka bir cevherden daha çok cevher olmadığını söylemiyor. Çünkü belli bir insan cevher olarak insandan, yani türden, insan da canlıdan, yani cinsten daha çok cevherdir. Şu hâlde başka cevherlerden daha çok cevher olan cevherler bulunmadığını söylemiyor; 'bu böyledir', yani böyleleri bulunur, denmişti. Yukarıda birinci cevherlerin, yani bireylerin en çok cevher olduğunu, ikinci cevherlerde de türlerin cinslerden daha çok cevher olduğunu söylemişti.

Demek ki hiçbir cevherin başka cevherden daha çok cevher olmadığını söylemiyor; herhangi bir cevherin, olduğu şey bakımından daha çok ve daha az diye söylenmediğini söylüyor. Bir cevher insansa, insanın daha çok ve daha az cevher olmadığını söylemiyor: Bireysel insan daha çok cevherdir, tür ise birinci, yani bireysel cevhere göre daha az. Söylediği şudur: Olduğu şey bakımından, yani insan bakımından, insan daha çok ya da daha az insan olmaz. Şu hâlde insanın daha çok ya da daha az cevher olmadığını değil, insanın olduğu şey bakımından daha çok ya da daha az insan olmadığını söylüyor; çünkü hiçbir insan daha çok ya da daha az insan değildir.

Aynı şey karşılaştırmada da görülür. İnsan kendisinden daha çok insan değildir; başkasıyla karşılaştırılırsa da öyle değildir. Başkasıyla derken aynı sınıfın altındakini kastediyoruz: Belli bir bireysel insan başka bir bireysel insanla karşılaştırıldığında daha çok ya da daha az insan olmaz; tür de kendisinden daha çok ya da daha az insan olmaz. Cevherlerde bu açıktır; keyfiyetlerde ise daha çok ve daha az olabilir. Beyaz kendisinden daha beyaz olabilir, daha çok ve daha az kabul edebilir, daha beyaz ve daha az beyaz olabilir. Başka bir beyazdan daha beyaz da olabilir, zambağın yünden, başka bir beyazdan daha az beyaz da olabilir, yünün zambaktan ya da kuğunun kardan daha az beyaz olması gibi. Öteki keyfiyetlerde de, iyide ve sıcakta da durum aynıdır. Bunlar zaman içinde değişebilir, daha çoğa ya da daha aza geçebilir: İyiden kimi zaman daha iyi ve daha kötü, sıcaktan daha kaynar ve daha ılık bir şey olur. Oysa cevher olan insan ne şimdi eskisinden daha çok insan olacak ne de sonra şimdikinden daha çok ya da daha az insan olacaktır.

Cevher daha çok ve daha az kabul etmese de bu onun hassası olmayacaktır. Neden hassa olmadığını Aristoteles bilinen bir şeymiş gibi söylemedi. Biz ekleyelim: Yalnız cevherler değil, başka birçok şey de daha çok ve daha az kabul etmez. Bir daire başka daireden daha çok ya da daha az daire değildir; iki katı da daha çok ya da daha az iki katı değildir: Dört ikiyle, on beşle karşılaştırıldığında eşit ölçüde iki katıdır. Aynı şey başkalarında da bulunduğu için bu, cevherin hassası sayılmamalıdır.

Bütün cevherlerde bulunan, ama başkalarında da bulunduğu için cevherin hassası olmayan bunların hepsine cevherin sonuçları denir. Bunların hepsi cevherin sonucudur, öyle ki cevher nerede varsa söylenenler de orada bulunur: dayanakta bulunmamak, yüklemelerin eş anlamlı yapılması, 'bu belli şey'i belirtmek, zıddının olmaması, daha çok ve daha az kabul etmemek. Bütün cevherlerde bulunmayan şeyler ise cevherlerin arazlarıdır, dolayısıyla hassa değildir. Hassa değilseler, cevherin nasıl olduğunu henüz göstermezler. Şu hâlde cevherin keyfiyetini doğru biçimde tanımak için ona hem yalnız cevherlerde hem bütün cevherlerde bulunan bir özellik aranmalıdır. Aristoteles'in ortaya koyduğu özellik böyledir.

PL64.197

magis nunc homo quam prius dicitur, nec aliorum, quidquam eorum quae substantiae sunt, quapropter nec recipit substantia magis et minus. Hoc proprium non simpliciter dicitur, sed cum aliqua distinctione: ait enim substantiam neque magis recipere, neque minus non hoc dicens, quoniam substantia non est magis ab alia substantia. Namque quidam homo cum sit substantia, magis est substantia ab homine, id est ab specie, et homo ab animali, id est a genere. Ergo non hoc dicit, quoniam non inveniuntur substantiae quae a substantiis magis substantiae sint, hoc enim dictum est, quoniam est, id est quoniam inveniuntur. Ait enim superius primas substantias, id est individuas, maxime esse substantias, in secundis vero substantiis, magis esse substantias species quam genera. Ergo non dicit, quoniam nulla substantia ab alia substantia magis substantia est, sed hoc ipsum quod est, quaelibet illa substantia non dicitur magis et minus substantia, ut si est substantia homo, non dicit quoniam homo non est magis et minus substantia, individuus enim homo magis est substantia, species vero minus si ad primam, id est individuam, substantiam referatur. Sed hoc dicit, hoc ipsum quod est, id est, homo non erit magis homo vel minus homo; quocirca non dicit quoniam homo non est magis substantia vel minus, sed quoniam homo, hoc ipsum quod est, non est magis vel minus homo, non est enim aliquis homo magis et minus homo; et hoc idem in ejusdem comparatione convenit speculari. Nam ipse homo a seipso non est plus homo, at vero nec si ad alterum conferatur, ad alterum vero ita ut sub eadem conjunctione sint, ut quidam homo individuus ad aliquem individuum hominem comparatus, non erit magis et minus homo, et ipsa species a seipsa non erit magis et minus homo; sed hoc palam est in substantiis, in qualitatibus vero potest esse magis et minus, album enim potest fieri magis album seipso, et suscipere magis et minus, ut magis album et minus album; potest et alio albo plus esse album, ut lilium lana; et alio albo minus esse album, ut lana lilio, et cygnus nive, atque idem in aliis qualitatibus, ut bono et calido. Namque haec possunt temporibus permutari, et in plus minusve transduci, fit enim aliquoties bono melius et deterius, et calido ferventius et tepidius: homo vero quod est substantia, neque nunc plus erit homo quam fuit antea, neque post magis aut minus erit homo quam nunc est. Quocirca cum substantia non suscipiat magis et minus, tamen proprium ejus hoc non erit. Sed cur non sit proprium ipse Aristoteles velut notum conticuit; nos autem addimus, quoniam non solum substantiae non suscipiunt magis et minus, sed et alia multa; circulus enim alio circulo non erit magis circulus aut minus, nec duplum magis duplum vel minus; aequaliter enim duplum est quaternarius ad binarium, et denarius ad quinarium comparatus, quocirca quoniam etiam in aliis idem est, hoc substantiae proprium non esse putandum est. Sed haec quidem omnia quaecunque sunt in substantiis omnibus, propria tamen substantiae non sunt, eo quod etiam in aliis sint, consequentia substantiae appellantur. Haec enim omnia substantiae consequuntur, ut ubicunque fuerit substantia, ea quae dicta sunt inveniantur, id est in subjecto non esse, et praedicationes ab his univoce fieri, et quod hoc aliquid significet, et quod nihil sit illis contrarium, et quod non suscipiant magis et minus: illa vero quae non omnibus substantiis insunt accidentia sunt substantiis, quocirca propria non sunt. Quod si propria non sunt, nondum quale sit substantia demonstrant. Quare ut substantiae qualitatem proprie cognoscamus, talis est huic requirenda proprietas, quae et solis substantiis insit et omnibus, haec autem hujusmodi est, quam ipse proposuit.

PL64.197_2Cevherin en belirgin hassası, sayıca bir ve aynı olduğu hâlde zıtları kabul edebilmesidir. Cevher olmayan şeylerde, sayıca bir olup zıtları kabul edebilen bir şey gösterilemez. Sayıca bir ve aynı olan renk hem beyaz hem siyah olmaz; aynı ve sayıca bir eylem hem kötü hem erdemli olmaz. Cevher olmayan öteki şeylerde de durum aynıdır. Cevher ise sayıca bir ve aynı olduğu hâlde zıtları kabul edebilir. Mesela belli bir insan sayıca bir ve aynı olduğu hâlde kimi zaman siyah, kimi zaman beyaz, sıcak ve soğuk, kötü ve erdemli olur. Başka hiçbir şeyde böyle bir şey görülmez.

Biri belki itiraz edip söz ve kanaatin zıtları kabul edebildiğini söyleyecektir. Çünkü aynı söz hem doğru hem yanlış görünür. 'Biri oturuyor' sözü doğruysa, o ayağa kalkınca aynı söz yanlış olur. Kanaatte de durum aynıdır: Biri, birinin oturduğunu doğru olarak düşünüyorsa, o kişi ayağa kalkınca aynı kişi hakkında aynı kanaate sahip olduğu hâlde yanlış düşünür. Ama bu kabul edilse bile yine de tarz bakımından bir fark vardır. Cevherdeki şeyler kendileri değişerek zıtları kabul eder: Soğuk sıcak olunca değişir, başkalaşır; siyah beyazdan, erdemli kötüden olur. Ötekilerde de her biri değişim kabul ederek zıtları kabul eder. Söz ve kanaat ise kendileri tamamen hareketsiz kalır, şey hareket edince zıt onların çevresinde olur. 'Biri oturuyor' sözü aynı kalır, ama şey hareket edince kimi zaman doğru, kimi zaman yanlış olur; kanaatte de durum aynıdır. Dolayısıyla kişi kanaatin ve sözün zıtları kabul ettiğini kabul etse bile, kendi değişimiyle zıtları kabul edebilmek hiç değilse tarz bakımından cevherin hassasıdır.

Aristoteles, sayıca bir ve aynı olanın zıtları kabul edebilmesinin cevherin en belirgin hassası olduğunu söylüyor; bu yukarıdakilerle çelişmez. Orada cevherlerin cevherlere zıt olmadığını söylemişti; burada cevherlerin cevherlere zıt olduğunu değil, kendi içinde zıt şeyleri kabul edebildiklerini söylüyor. Bir ve aynı insan şimdi sağlıklı, başka bir zaman hasta olabilir; hastalık ve sağlık ise zıttır. Cevherin zıtları kabul edebildiği

PL64.197_2

Maxime vero substantiae proprium esse videtur, cum unum et idem numero sit, contrariorum susceptibilem esse, et in aliis quidem non habebit quisquam quid proferat quaecunque non sunt substantiae, quod cum sit unum numero, susceptibile contrariorum sit, velut color quod est unum et idem numero, non erit album et nigrum, neque eadem actio et una numero erit prava et studiosa. Similiter autem et in aliis quae substantiae non sunt. Substantia enim cum unum et idem numero sit, capax contrariorum est, ut aliquis homo cum unus et idem numero sit, aliquando quidem niger, aliquando autem fit albus, et calidus et frigidus, et pravus et studiosus. In nullis autem aliis aliquid tale videtur, nisi quis forsitan instet, dicens orationem et opinionem contrariorum esse susceptibilia, eadem enim oratio vera et falsa esse videtur, veluti si vera sit oratio sedere quemdam, surgente eo, illa eadem oratio falsa erit, similiter autem et de opinatione. Si quis enim vere putat sedere aliquem, surgente eo, ille idem falso putabit, eamdem habens de eodem opinionem. Sed et si quis hoc suscipiat, tamen modo differt, nam ea quae in substantiis sunt, ipsa mutata susceptibilia sunt contrariorum; frigidum enim de calido factum mutatum est, alteratum enim est, et nigrum ex albo, et studiosum ex pravo. Similiter autem et in aliis, unumquodque ipsorum mutationem suscipiens, est susceptibile contrariorum. Oratio autem et opinio ipsa quidem immobilia omnino perseverant, cum vero res movetur, contrarium circa ea fit, oratio namque permanet eadem, sedere aliquem, cum vero res mota sit, aliquando quidem vera, aliquando autem falsa fit, similiter autem et in opinione. Quapropter quo modo saltem substantiae proprium est, eo quod secundum mutationem suam capabilis est contrariorum, si quis recipiat placitum et orationem susceptibilia esse contrariorum. Ait maxime proprium esse substantiae, quod eadem et una numero contrariorum susceptiva sit, nihil contrarium superioribus dicens. Illic enim dixerat substantias substantiis non esse contrarias, hic vero dicit non substantias substantiis esse contrarias, sed res in se contrarias posse suscipere, ut unus atque idem homo, nunc quidem sit sanus, alio vero tempore sit aeger, aegritudo autem et sanitas contraria sunt. Ergo quoniam declaratum est substantiam posse

PL64.199açıklandığına göre, bunun yalnız cevherlerde nasıl bulunduğu gösterilmelidir. Başka hiçbir şeyde bulunmaz. Keyfiyette, aynı ve sayıca bir keyfiyet zıtları kabul edemez. Sayıca bir ve aynı olan hem beyaz hem siyah olmaz: Beyaz sonra siyaha dönerse keyfiyetin bütün türü değişir ve zıt olan şey sayıca bir ve aynı olmaz, başka olur. Aynı ve sayıca bir eylem de hem iyi hem kötü olmaz; belki biri iyi, biri kötü olur, ama bunlar farklı eylemlerdir, sayıca aynı değildir. Başkalarında da böyledir. Cevher ise bir ve sayıca tek olduğu hâlde zıtları kabul eder: Bir ve aynı insan beyaz tenliyken güneşin değmesiyle kararır; beyaz siyaha döner, zıddına geçer ve o, her iki zıddı da kendinde kabul eder. Bunun cevherlerden başka hiçbir şeyde bulunmadığını yukarısı yeterince gösterir.

Biri söz ve kanaatin bir ve aynı olduğu hâlde zıtları kabul ettiğini ileri sürebilir: 'Cicero oturuyor' dediğimde ya da oturduğunu düşündüğümde, gerçekten oturuyorsa, aynı şey hakkındaki söz de kanaat de doğrudur; ama kalktığında 'Cicero oturuyor' diyen ya da öyle düşünen söz ve kanaat aynı kalır, fakat oturmadığı için yanlıştır. Böylece söz ve kanaat aynı ve sayıca bir olarak şimdi doğru, şimdi yanlış görünür, zıtları kabul ediyor gibidir. Ama bu yanlıştır, söz ve kanaat zıtları kabul etmez. Biri söz ve kanaatin zıtları kabul ettiğini kabul etse bile, bu cevherle aynı şekilde değildir. Cevher zıtları kabul ederken değişir: Cicero kendinde hastalığı kabul ederek sağlıklıdan hasta olur, kendisi değişerek zıtları kabul eder. Söz ya da kanaat ise değişmeden kalır, ama hakkında söylenen şeyler değişince yanlış ya da doğru olurlar. Cevher kabul ettiği zıtlarla birlikte değişir; söz ve kanaat ise hakkında söylendikleri ya da düşünüldükleri şeyler değiştiği için yanlış ya da doğru görünür. 'Cicero oturuyor' dediğimde o kalkmışsa sözün kendisi hiçbir şeye uğramaz, sözün hakkında olduğu şey hareket eder: Oturan kalkmıştır ve bu yüzden doğru söz yanlış olmuştur. Demek ki dediğimiz gibi cevher zıtları kabul ederken değişir; söz ya da kanaat değişmez, çevrelerindeki şey hareket edince doğru ya da yanlış olurlar.

Dolayısıyla cevherin hassası, kendisi değişerek zıtları kabul etmek olarak anlaşılacaktır; şey değişirken kendisinin değişmeden, sabit kalması olarak değil. Bu, söz ve kanaatin zıtları kabul ettiğini sanan biri için söylendi; yoksa söz ve kanaat zıtları kabul etmez. Kendisi de şunu ekliyor:

*Ama bu doğru değildir. Çünkü söz ve kanaate zıtları kabul edebilir denmesi, kendilerinin bir şey kabul etmesinden değil, başka bir şeyin çevresinde bir etkilenme olmasındandır. Şey var ya da yok olduğu için söz doğru ya da yanlış denir, kendisi zıtları kabul ettiği için değil. Kısacası söz de kanaat de hiçbir şey tarafından hareket ettirilmez. Kendilerinde zıtların hiçbir etkilenmesi olmadığına göre zıtları kabul edebilir olmayacaklardır. Cevher ise kendisi zıtları kabul ettiği için zıtları kabul edebilir denir. Hastalığı ve sağlığı, beyazlığı ve siyahlığı kabul eder ve bunların her birini kendisi kabul ederek zıtları kabul edebilir denir. Demek ki sayıca bir ve aynı olduğu hâlde kendi değişimiyle zıtları kabul edebilmek cevherin hassası olacaktır. Cevher hakkında bu kadarı yeter.*

PL64.199

contraria suscipere, demonstrandum est quemadmodum hoc solis substantiis insit; hoc enim in nullis aliis invenitur, namque in qualitate qualitas non erit eadem, neque una numero contrariorum susceptiva, idem enim et unum numero non erit album atque nigrum, cum album fuerit et post in nigrum vertitur, tota qualitatis species permutatur, et non erit unum atque idem numero quod contrarium est, sed diversum. At vero et actio eadem et una numero non erit bona atque mala, sed fortasse una bona, alia mala, ita ut diversae sint, non eaedem numero, hoc etiam in aliis reperitur. Ipsa vero substantia cum una sit et numero singularis, contraria suscipit, ut idem atque unus homo cum fuerit candidus atque albus a sole tactus nigrescit, et album in nigrum convertitur, et in contrarium permutatur, utrasque res in se contrarias suscipiens. Nulli igitur alii inesse hoc nisi solis substantiis, satis superiora demonstrant. Si quis autem opponat orationem et opinionem unam atque eamdem contrariorum esse susceptibilem, ideo quod cum dico Cicero sedet, vel eum sedere opinor, cum vere sedet, vera est et oratio de eodem et opinio quod sedet; cum vero surrexit ille, eadem permanet opinio vel oratio quae dicit vel arbitratur Cicero sedet, sed falsa est, quod non sedet, videtur opinio atque oratio eadem et una numero nunc quidem esse vera, nunc autem falsa, et contraria ipsa suscipere, sed hoc falsum est, quod oratio et opinio contraria non recipiunt: nam si quis hoc recipiat quod etiam oratio atque opinio contrariorum susceptiva sint, non tamen eodem modo quo substantia. Nam substantia ipsa contraria suscipiens permutatur, Cicero namque ipse in se aegritudinem suscipiens ex sano factus est aeger, et mutatus ipse contraria suscipit; sermo vero vel opinio ipsa quidem immutata permanent, sed cum rebus de quibus dicuntur permutatis ipsae inveniuntur falsae esse vel verae. Et substantia quidem ipsa cum iis quae suscipit contrariis permutatur; oratio vero et opinio, eo quod res de quibus dicuntur vel arbitrantur permutentur, ipsae; videntur falsae esse vel verae. Nam cum dico Cicero sedet, si ille surrexit, oratio quidem ipsa nihil passa est, sed res de qua fuit ipsa oratio mota est. Qui enim sedebat surrexit, idcirco ex vera oratione facta est falsa. Quocirca substantia ipsa suscipiens (ut dictum est) contraria permutatur, oratio vero vel opinio non mutatur, sed re circa eas mota ipsae verae vel falsae sunt. Quare proprium substantiae ita esse putabitur contrariorum susceptibile, ut ipsa permutata contraria suscipiat, non ut, re mutata, ipsa impermutata immutabilisque permaneat. Atque hoc dictum est, si quis orationem atque opinionem contrariorum susceptibiles putet, non autem esse orationem atque opinionem contrariorum susceptibiles. Ipse rursus adjecit. Non est autem hoc verum; oratio namque et opinio non in eo quod ipsa aliquid recipiant contrariorum susceptibilia esse dicuntur, sed in eo quod circa alterum aliqua passio facta sit; nam quo res est vel non est, eo etiam oratio vera aut falsa esse dicitur, non eo quod ipsa sit susceptibilis contrariorum. Simpliciter enim a nullo nec oratio movetur, nec opinio. Quapropter non erunt susceptibilia contrariorum, cum nulla in eis contrariorum passio facta sit. At substantia eo quod ipsa contraria recipiat hoc susceptibilis dicitur contrariorum esse. Languorem enim et sanitatem suscipit, candorem et nigredinem, et unumquodque talium ipsa suscipiendo, contrariorum esse susceptibilis dicitur. Quare proprium erit substantiae, cum idem et unum sit numero, contrariorum esse susceptibilem cum permutatione sui ipsius. Ac de substantia quidem dicta sufficiant.

PL64.199_2Söz ve kanaatin kendi başlarına hiçbir zıddı kabul etmediğini söylüyor; çünkü yanlışlık ve doğruluk sözde ya da kanaatte yerleşik değildir. Zıtları kabul ediyor görünmelerinin sebebi, kendisinin dediği gibi başka bir etkilenmenin çevresinde olmalarıdır, yani kanaatin ya da sözün bu şey çevresinde olmasıdır. Oturmak ve oturmamak zıttır; birinin oturduğuna ya da oturmadığına dair kanaat ya da söz de bunların çevresindedir. Birbirine zıt başka şeylerin çevresinde oldukları için, onlar değişince söz ve kanaat zıt görünür; zıtları kendileri kabul ettiği için değil, şeylerin zıt etkilenmelerinin çevresinde oldukları için. Çünkü ne söz ne kanaat değişir; değişen yalnız sözün ve kanaatin hakkında olduğu şeylerdir, yani oturmak ve oturmamak. Söz ya da kanaat hiçbir etkilenme kabul etmediğine, onlarda hiçbir zıt olmadığına göre zıtları kabul ediyor görünmez. Cevher ise kendisi zıddı kabul ettiği için zıtları kabul edebilir denir: Cicero sağlığı kabul ederek sağlıklı, hastalığı kabul ederek hasta olur. Söz ve kanaat ise dediğimiz gibi zıtları kabul etmez. Demek ki zıtları kabul edebilmek cevherin hassası olacaktır.

Ama biri belki sorar: Ateş sıcak olduğu hâlde neden hiçbir zaman soğuk kabul etmez, su nemli olduğu hâlde neden hiçbir zaman kuruluk kabul etmez? Bu itirazlarla her cevherin zıtları kabul etmediği, dolayısıyla bütün cevherlerde bulunmadığı için bu hassanın sarsıldığı görünecektir. Şöyle demek gerekir: Cevherin kabul ettiği görünen zıtlar, tabiatında yerleşik olmayanlardır; ona cevherî olarak bağlı olanı kabul etmez. 'Kabul etmek'ten kastımız dışarıda bulunan ve cevhere ek olarak kurulan şeyler içindir. Sıcak olmak ateşin cevherinde bulunduğuna göre ateş ısıyı kabul etmez; bu yüzden ateş ne ısıyı ne soğuğu kabul edebilir. Isıyı kabul etmez, çünkü ısı onun tabiatına ve cevherine değişmez biçimde yapışıktır. Soğuğu da kabul etmez, çünkü ateşin ısı tabiatı zıddını kendiliğinden reddeder. Dolayısıyla ateş bir şey kabul ederse, yani dışarıdan gelen bir şeyi, onun zıddını da kabul etmesi zorunludur; kendisi bir ve tek kalarak. Su için de aynısı söylenmelidir: Ateş ısıyı kabul etmediği gibi su da nemi kabul etmez; nem bir bakıma ona tabiatça yerleşmiştir. Bu yüzden ateşin ısısı ya da suyun nemi yalnız keyfiyet değil, aynı zamanda ateşin ve suyun

PL64.199_2

Ait enim orationem atque opinionem ipsa quidem contrarii nullius esse susceptibilia, neque enim falsitas veritasque in oratione vel opinione insita est, sed idcirco videntur contrariorum esse susceptibilia, quod (ut ipse ait) circa alteram quamdam passionem sint, hoc est circa hoc esse opinionem vel orationem. Nam circa sedere et non sedere, quae sunt contraria, est sedendi aliquem et non sedendi opinio vel oratio, atque ideo quoniam circa alias res sunt quae sibi sunt contrariae, illis permutatis, ista videntur esse contraria, non quod ipsa suscipiant contraria, sed quod circa contrarias passiones rerum sint. Nam neque oratio neque opinio permutatur, sed sola tantum de quibus est oratio atque opinio, id est sedere et non sedere. Quocirca quoniam nullam ipsa oratio vel opinio suscipiunt passionem, nec quidquam in eis fit, atque evenit contrarium, contrariorum esse susceptibilia non videntur. At substantia eo quod ipsa suscipiat contrarium, contrariorum dicitur esse susceptibilis. Cicero enim suscipiens sanitatem sanus fit, et suscipiens aegritudinem fit aeger. Oratio vero atque opinio (ut dictum est) contraria non suscipiunt. Quare erit hoc proprium substantiae contrariorum esse susceptibilem. Sed si quis forsitan dicat cur cum ignis calidus sit, nunquam frigus suscipiat, et cur cum aqua sit humida nunquam suscipiat siccitatem. His enim oppositis, videtur non omnis substantia contrariorum esse susceptibilis, et substantiae hoc proprium infirmabitur, cum non sit in omnibus substantiis. Sed dicendum est quoniam ea contraria suscipere videntur substantiae quae sunt in ejus natura non insita, alioqui non suscipit quidquid illi substantialiter adest. Suscipere enim dicimus aliquid de rebus extrinsecus positis et praeter substantiam constitutis: quoniam igitur in substantia ignis inest calidum esse, ignis calorem non suscipit; quocirca neque ignis caloris susceptibilis, neque frigoris. Calorem quidem non suscipit, idcirco quod ejus naturae substantiaeque immutabiliter adhaesit. Frigus enim non suscipit, quoniam caloris natura ipsius ignis contrarium sponte repudiat. Quocirca si quid est quod suscipiat ignis, id est extrinsecus positum, accipiat necesse est ejus quoque contrarium, ipse unus permanens ac singularis. Idem quoque de aqua dicendum est: illa enim sicut ignis calorem, sic non suscipit humiditatem, sed est quodammodo et ipsi humiditas naturaliter insita; atque ideo calor ignis, vel humiditas aquae non solum qualitates dicuntur, sed etiam substantiales ignis et aquae qualitates;

cevherî keyfiyetleri diye söylenir. Su kendinde soğuğu ve sıcağı cevherî olarak taşımadığı için hem soğuğu hem sıcağı kabul edebilir denir. Demek ki Aristoteles cevherî olarak bulunan zıtlardan değil, her cevherin kabul edebileceklerinden, yani dışarıdan gelebileceklerden söz ediyor. Bunun bütün cevherlerde bulunduğu açıktır: Cicero sağlıklı ve hasta olduğu için insan sağlıklı ve hasta olur, insan sağlıklı ve hasta olduğu için canlı da sağlıklı ve hasta olur.

Ama canlı ve insan iki şekilde görülür: Biri birçok şey hakkında yüklenmeleri, öteki cevher olmaları bakımından. Birçok şey hakkında yüklendikleri bakımdan zıtları kabul etmezler: Canlı, türleri hakkında söylendiği bakımdan ne bilgedir ne akılsız; insan da bireyleri hakkında söylendiği bakımdan ne sağlıklıdır ne hasta. Cevher oldukları ve bireysel cevherlerin başında bulundukları bakımdan ise zıtları kabul edebilirler. Demek ki zıtları kabul edebilmek yalnız cevherin hassası olacaktır. Cevher hakkında söylenenler bu kadar yeter. İkinci cildin akışı kemiyetin açıklanmasıyla başlayacaktır.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…