İçeriğe geç
Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi

Boethius · Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi

II. Kitap

PL64.201Konsüllük vazifesinin kaygıları bütün boş vaktimizi ve bütün emeğimizi bu çalışmalara harcamamızı engelliyorsa da, geceler boyu işlenmiş bir konunun bilgisiyle vatandaşları eğitmek devlete gösterilen ilginin bir parçası sayılır. Eski insanların yiğitliği başka şehirlerin hâkimiyetini ve hükümranlığını bu tek devlete aktardıysa, ben de geriye kalan şeyi, yani Yunan bilgeliğinin sanatlarını şehrimizin ahlâkına öğretirsem vatandaşlarıma iyi hizmet etmiş olurum. Bu da konsülün vazifesine yabancı değildir; çünkü milletlerin arasında nerede güzel ve övgüye değer bir şey varsa onu taklit ederek daha da yüceltmek Romalıların her zaman âdetiydi. Öyleyse işe koyulup eserin amacını ve düzenini örmeyi sürdüreyim.

Kemiyet Üzerine

*Kemiyetin kimi ayrık, kimi süreklidir. Kimi, parçaları birbirine göre konumu olanlardan, kimi konumu olmayanlardan oluşur. Ayrık kemiyet sayı ve söz gibidir; sürekli kemiyet çizgi, yüzey, cisim gibi. Bunların yanında zaman ve yer de vardır. Çünkü sayının parçalarının, parçacıklarının kendisinde birleştiği ortak bir sınırı yoktur. Beş, onun parçacıklarıysa, beşle beş hiçbir ortak sınırda birleşmez, her zaman ayrık ve bölünmüştür. Üç ile yedi de hiçbir ortak sınırda birleşmez. Genel olarak sayıda parçaların ortak sınırını bulamazsın, onlar her zaman ayrık ve bölünmüştür. Bu yüzden sayı ayrıklardandır. Söz de aynı şekilde ayrıklardandır. Sözün kemiyet olduğu açıktır, çünkü kısa ve uzun heceyle ölçülür. Sesle yapılan sözden söz ediyorum. Onun parçacıkları da hiçbir ortak sınırda birleşmez: Hecelerin kendisinde birleştiği ortak bir sınır yoktur, her biri kendi başına ayrıdır.*

PL64.201

Namque aqua quoniam, in se neque frigus neque calorem substantialiter habet, susceptibilis et frigoris et caloris esse dicitur. Quocirca non de his contrariis loquitur quae substantialiter insunt, sed his quae potest suscipere unaquaeque substantia, id est quod potest extrinsecus adhiberi: hoc autem in omnibus esse substantiis manifestum est: nam quoniam Cicero sanus et aeger est, homo sanus et aeger est; et si homo sanus et aeger est, animal sanum atque aegrotum est. Sed cum duobus modis animal atque homo spectentur, uno quod de pluribus praedicentur, altero quod substantiae sint, in eo quod de pluribus praedicantur contrariorum susceptiva non sunt: ut animal in eo quod de speciebus dicitur, neque sapiens est, neque insipiens, et homo in eo quod de individuis dicitur, neque sanus est, neque aeger; in eo vero quod substantiae sunt, et quod individuis substantiis praesunt, contrariorum susceptibilia sunt. Quocirca erit hoc solius proprium substantiae, contrariorum esse susceptibilem. Haec de substantia dicta sufficiant. Secundi vero voluminis series ab expositione inchoabitur quantitatis. Et si nos curae officii consularis impediunt quominus in his studiis omne otium plenamque operam consumimus, pertinere tamen videtur hoc ad aliquam reipublicae curam, elucubratae rei doctrina cives instruere. Nec male de civibus meis merear, si cum prisca hominum virtus urbium caeterarum ad hanc unam rempublicam dominationem, imperiumque transtulerit, ego id saltem quod reliquum est, Graecae sapientiae artibus mores nostrae civitatis instruxero. Quare ne hoc quidem ipsum consulis vacat officio, cum Romani semper fuerit moris quod ubicunque gentium pulchrum esset atque laudabile, id magis ac magis imitatione honestare. Aggrediar igitur et propositi sententiam operis ordinemque contexam. Quantitatis autem, aliud quidem est discretum, aliud autem continuum et aliud quidem ex habentibus positionem ad se invicem suis partibus constat: aliud autem ex non habentibus positionem. Est autem discreta quantitas, ut numerus et oratio. Continua vero, ut linea, superficies, corpus. Amplius autem et praeter haec est tempus et locus. Partium etenim numeri nullus est communis terminus, ad quem copulentur particulae ejus: ut quinque si ad decem sunt particulae, ad nullum communem terminum copulantur quinque et quinque, sed semper discreta sunt et separata. Sic et tria et septem ad nullum communem terminum conjunguntur, omnino autem non habeas in numero accipere communem terminum partium, sed semper discretae et separatae sunt. Quapropter numerus quidem discretorum est, similiter autem et oratio discretorum est. Quod autem oratio quantitas sit manifestum est, mensuratur enim syllaba brevi et longa. Dico autem orationem cum voce factam, ad nullum enim communem terminum particulae ejus copulantur. Non enim est communis terminus ad quem syllabae copulentur, sed unaquaeque divisa est, ipsa secundum seipsam.

PL64.201_2Cevher incelemesinden sonra neden keyfiyeti değil de kemiyeti ele aldığının sebebi şudur: Var olan her şey, var olur olmaz sayıya girer. Her şey ya birdir ya çok; bir ile çok ise kemiyet ilmiyle kavranır. Ama her şey var olur olmaz bir keyfiyet kazanmaz. Madde bile bir olduğu için kemiyetin ilkesi altına girer, keyfiyetin altına ise asla girmez. Çünkü madde bir süre bütün keyfiyetlerden arınmıştır; ona bir suret eklendiğinde ancak belli bir keyfiyet alır. Kendi başına sayıca birdir, ama hiçbir keyfiyeti yoktur. Demek ki her şey var olur olmaz sayıya giriyor, ama her şey var olur olmaz hemen keyfiyet kabul etmiyorsa, Aristoteles'in kemiyeti öne alması doğrudur.

Kemiyeti önce ele almasının başka bir sebebi daha vardır. Her cisim, var olabilmek için üç boyuttan oluşur: uzunluk, genişlik, derinlik. Ama keyfiyetli bir cisim olabilmek için ya beyaz ya siyah ya da başka bir şey olacaktır. Önce cisim olmak, sonra beyaz cisim olmak geldiğine göre, cisim için üç boyuttan oluşmak beyaz olmaktan önce gelir. Üç boyut ise hem sayıca hem de uzamın sürekliliği bakımından kemiyettir; çünkü uzunluk, genişlik ve derinlik kemiyetler arasında sayılır, beyaz ise keyfiyete aittir. Dolayısıyla üç boyuttan oluşmak beyaz olmaktan önce geliyorsa kemiyet de keyfiyetten önce gelir; bu yüzden kemiyetin incelemesini öne almak yerindedir.

Bir sebep daha: Kemiyetin cevherle benzer yanları daha çoktur. Cevhere hiçbir şey zıt olmadığı ve cevher daha çok, daha az kabul etmediği gibi, kemiyete de hiçbir şey zıt değildir, kemiyet de daha çok ve daha az kabul etmez; bunu biraz sonra göstereceğiz. Keyfiyet ise hem zıtları kabul eder (beyaz ve siyah gibi) hem de daha çok ve daha azı (daha ak, daha kara, en ak, en kara gibi); çünkü artabilen şey eksilebilir de. Kemiyet cevhere daha çok benzediğine göre, cevherden sonra kemiyeti ele alması yerindedir.

Kemiyetin iki ayrımı olduğunu söyler: Kemiyetin kimi ayrık, yani dağınık, kimi süreklidir. Bu bölmeden sonra kemiyeti başka bir yolla bir daha böler: Kemiyetin kimi, parçaları birbirine göre konumu olanlardan oluşur, kimi konumu olmayanlardan. Tek bir şeyin farklı şekillerde bölünebileceği açıktır. Örneğin biri canlıyı "Canlıların kimi akıllıdır, kimi akılsız" diye böler; aynı şeyi başka bir yolla da bölebiliriz, şöyle ki:

PL64.201_2

Post substantiae tractatum cur de quantitate potius ac non de qualitate proposuerit haec causa est, quod omnia quaecunque sunt, simul atque sunt in numerum cadunt. Omnis enim res aut est una, aut plures: unum vero vel plures quantitatis scientia colliguntur. Sed non omnis res simul atque est aliquam accipit qualitatem, ipsa enim materia sub quantitatis quidem principium cadit, quod una est sub qualitatem vero minime; ipsa enim cunctis est interim qualitatibus absoluta, superaddita vero forma quadam afficitur qualitate per se autem numero quidem una est, qualitate vero nulla: quocirca si res omnis simul atque est cadit in numerum, non autem omnis res mox ut est statim suscipit qualitatem, recte prius de quantitate proposuit. Est quoque alia causa cur prius de quantitatis ratione pertractet. Omne enim corpus ut sit, tribus dimensionibus constat, longitudine, latitudine, altitudine: ut vero sit corpus cum qualitate, tunc erit aut album, aut nigrum, aut quodlibet aliud; et quoniam prius est esse corpus, post vero esse corpus album, prius erit corpori tribus constare dimensionibus quam esse album. Sed tres dimensiones et numero et continuatione spatii quantitates sunt. Longitudo enim et latitudo et altitudo in quantitatibus numerantur, album vero qualitatis est: quocirca si prius est ex tribus constare dimensionibus quam esse album, prior erit quantitas qualitate, quocirca recte est tractatus de quantitate propositus. Item alia causa, quod quantitas plura habet substantiae consimilia: nam quemadmodum substantiae nihil est contrarium, et substantia non recipit magis et minus, sic etiam quantitas: quantitati enim nihil est contrarium, nec quantitas recipit magis et minus, ut paulo post docebimus; qualitas vero et contraria suscipit, ut album et nigrum, et magis et minus, ut candidius et nigrius, et candidissimum et nigerrimum; id enim sumit intentionem quod potest sumere diminutionem. Quod si substantiae similior quantitas est, recte post substantiam de quantitate proposuit. Quantitatis autem dicit esse differentias duas: quantitatis namque alia discreta est disgregata, alia vero continua. Post hanc rursus divisio alio modo partitus est quantitatem: dicit enim quantitatis aliam quae constat ex habentibus positionem ad se invicem suis partibus; aliam vero ex non habentibus positionem. Unam vero rem diverse posse dividi manifestum est, hoc modo ut si quis dividat animal dicens: Animalium alia sunt rationabilia, alia irrationabilia; et rursus eamdem ipsam rem alia modo partiamur, ut est,

PL64.203Canlıların kimi yürür, kimi yürümez; yine bu canlıların kimi etle, kimi otla, kimi tohumla beslenir. Burada bir ve aynı şey farklı sıra ve şekillerde bölünmüştür. Aristoteles de kemiyet denen bir ve aynı adı böyle ayrı ayrı bölmüştür: bir yandan ayrık olanlara ve sürekli olanlara, öte yandan parçalarının konumu olanlara ve olmayanlara. İkinci bölmeden sonra söz edilecek, şimdi birincisi incelensin.

Birinci bölme hakkında şöyle der: Kemiyetin kimi süreklidir, kimi dağınık. Dağınık olan, parçaları hiçbir ortak sınırla birleşmeyendir; sürekli olan, parçalarının birleşmiş göründüğü ortak bir sınırı bulunandır. Ayrık kemiyetlerin örneklerini ve türlerini de kendisi verir: Söz ayrık kemiyettir, sayı da aynı şekilde. Sayının kemiyet olduğundan kimse şüphe etmez. Ayrık oluşu ise şundandır: On sayısı beş ile beşten oluşur, ama bir beşi öbür beşe bağlayıp onun gövdesini meydana getirecek hiçbir şey bulunamaz. Biri üç ile yediyi söylese, on sayısının bütün bir gövdesini vermek üzere üçle yedinin hangi ortak sınırda birleştiğini kimse bulamaz. Bunu bütün sayılarda görmek mümkündür: Hiçbir sayının parçaları bir ortak sınırla birleşecek şekilde değildir, parçalar her zaman ayrı ve ayrıktır. İşte böylesine ayrık kemiyet denir.

Sayı böylece ayrık kemiyettir. Sözün kemiyet olduğunu ise şu yüzden söyler: Her söz ad ve fiilden oluşur, bunlar hecelerden oluşur; her hece de ya uzundur ya kısa. Uzun ve kısa ise hiç şüphesiz kemiyettir. Kemiyetlerden oluşan şeyin kemiyet olduğundan kim şüphe edebilir? Söz kemiyet olmakla kalmaz, ayrık bir kemiyettir de. Çünkü sözün bir parçası olan "Cicero" dediğimde, bu adın ci, ce ve ro parçaları hiçbir ortak sınırda birleşmez. Ci hecesinin ce hecesine, ce hecesinin de ro hecesine hangi ortak sınırla bağlandığını bulamayız. Bu yüzden söz de ayrık kemiyet gibi görünür.

Belki biri, hecelerin ortak sınırının, bir şeyi ifade edecek şekilde birleşmelerini sağlayan şey olduğunu söyler: "Cicero" adında hecelerin ortak sınırı ifadenin kendisidir. Çünkü ortadaki ce hecesi başa, sondaki ro ortaya, baştaki ci sona konursa, önceki "Cicero" adı heceleri yer değiştirince hiçbir şey ifade etmez. Bu kişiye şöyle demek gerekir: Bir sözde söylenenler ister bir şey ifade etsin ister etmesin, hecelerin ortak sınırı yoktur. Biri heceleri değiştirip "Cicero" yerine "ceroci" dese, ifade kaybolur ama heceler yine aynı şekilde hiçbir ortak sınırda birleşmez. Biri bu sözü bir şey ifade eder diye koysa, tıpkı "Cicero"nun bir şey ifade etmesi gibi, ifade eklenmiş olur, ama hecelere hiçbir sınır eklenmiş olmaz. Demek ki ad bir şey ifade etsin etmesin, parçaları ayrık ve ayrıdır, hiçbir ortak sınırla birleşmez.

Yunancada logos ruhun düşüncesine, insanın kendi içinde akıl yürütmesine de, söze de denir. Aristoteles logosun, yani sözün ayrık kemiyet olduğunu söylerken kimse onun, herkesin kendi düşüncesinde düzenlediği logostan, yani akıldan söz ettiğini sanmasın diye şunu ekledim: "Sesle yapılan sözden söz ediyorum." Çünkü Latin dilinde söz ile aklın adları ayrıdır, Yunanca ise ikisine de tek ad verir. Çevirimin yalan söylemekle suçlanmaması için bunu da ekledim: "Sesle yapılan sözden söz ediyorum." Latinlerde sesle yapılandan başka söz yoktur; Yunanlarda ise ruhun düşüncesinde olan başka bir logos daha vardır. Bu yüzden eksik bir şey kalmasın diye, Latince söze pek uygun olmayan bu kısmı da çevirdim. Neden böyle yaptığımı bu açıklamayla ortaya koydum. Ayrık kemiyet hakkında bu kadarı yeter.

Sürekli kemiyet ise söylendiği gibi parçalarının ortak bir sınırı bulunan kemiyettir: çizgi, yüzey, cisim gibi; bunların yanında zaman ve yer. Aristoteles bunu şu sözlerle belirtir:

PL64.203

Animalium alia sunt gressibilia, alia non gressibilia, eorumque animalium rursus, alia sunt carnibus vescentia, alia herbis, alia seminibus. Hic ergo una eademque res diverso ordine modoque divisa est. Ita igitur Aristoteles unum idemque quantitatis nomen diverse partitus est, in ea scilicet quae discreta essent, et quae continua, et in ea quae haberent positionem partium, et quae non baberent. Sed de secunda divisione posterius dicendum est, nunc prima tractetur. Ait enim de prima divisione hoc modo: Quantitatis aliud est continuum, aliud disgregatum. Disgregatum est cujus partes nullo communi termino conjunguntur. Continuum vero cujus partes habent aliquem communem terminum, ad quem videantur esse conjunctae. Discretarum namque quantitatum ipse exempla ponit et species. Oratio enim discreta est quantitas, eodemque modo et numerus, et numerum esse quantitatem nemo dubitat. Discreta vero est, quoniam denarius numerus cum constet ex quinque et quinque, quae res quinarium ad quinarium jungat ut. faciat denarii corpus, non potest inveniri. Nam si tres et septem quis dixerit, quo communi termino tres et septem conjungantur, ut denarii reddatur unum integrum corpus, nullus inveniet, atque hoc quidem in omni numero speculari licet. Nullus enim numerus ita partes habet, ut eas aliquis communis terminus jungat, sed semper partes ipsae disjunctae atque discretae sunt, et hujusmodi vocatur quantitas discreta. Numerus ergo discreta quantitas est, orationem vero quantitatem esse dicit, idcirco quod omnis oratio ex nomine constet et verbo, sed haec syllabis constant. Omnis autem syllaba vel longa vel brevis est. Longum vero vel breve sine ulla dubitatione quantitas est, quocirca quod ex quantitatibus constat, id quantitatem esse quis dubitet? At vero oratio ipsa cum sit quantitas, illa quoque discreta est. Cum enim dico Cicero, quod orationis est pars, partes hujus nominis ci et ce et ro nullo communi termino conjunguntur. Nonenim reperiemus quo communi termino jungatur ci syllaba ad ce syllabam, vel rursus ce syllaba ad ro syllabam. Quocirca etiam oratio quantitas videtur esse discreta. Sed si quis fortasse dicat hunc eorum esse communem terminum, quo ita junguntur, ut aliquid significent, ut in hoc ipso nomine Cicero communis syllabarum terminus ipsa significatio sit. Si enim ce syllaba, quae media est, prima ponatur, et ro, quae ultima est, media, et ci, quae prima est, ultima, nomen quod erat antea, idest Cicero, transversis per loca syllabis nihil significabit. Illi dicendum est quoniam quaecunque in quadam oratione proferuntur, sive significent, sive nihil significent, syllabarum communis terminus nullus est. Nam si quis dicat, permutatis syllabis, quod est Cicero, ceroci significationem quidem amisit, sed aequaliter syllabae ad nullum communem terminum conjunguntur. Quod si quis hunc quidem ipsum sermonem aliquid significare posuerit, ut hoc ipsum Cicero aliquid significat, significatio quidem addita est, nullus tamen syllabis terminus appositus. Quare sive significet, sive nihil significet nomen, partes ejus discretae atque disjunctae sunt, et nullo communi termino conjunguntur; quoniam vero ⟦λόγος⟧ Graeca oratione dicitur etiam animi cogitatio, et intra se ratiocinatio, quoque et oratio dicitur, ne quis Aristotelem cum diceret ⟦λόγον⟧, id est orationem, quantitatem esse discretam, de eo putaret dicere quem quisque ⟦λόγον⟧, id est rationem, in propria cogitatione disponeret, hoc addidi. Dico autem illam quae fit cum voce orationem Apud Romanam namque linguam discreta sunt vocabula orationis atque rationis. Graeca vero oratio utriusque vocabulum et rationis et orationis appellat. Quare ne quid mendax translatio culpa re tur, idcirco hoc quoque addidi: Dico vero illam quas fit cum voce orationem, apud Latinos enim nulla alia oratio est praeter hanc solam quae fit cum voce orationem. Apud Graecos vero est alius qui fit in animi cogitatione. Quocirca ne quid deesset, etiam hoc quod Latinam orationem minus esset conveniens, transtuli. Quod quare ita fecerim, hac expositione patefeci, atque haec quidem de discreta quantitate sufficiant. Continua vero quantitas est (ut dictum est) cujus quantitatis partium communis terminus invenitur, ut est linea, superficies, corpus, et praeter haec, tempus, et locus, quod ipse Aristoteles designat his verbis:

PL64.203_2Çizgi süreklidir, çünkü parçacıklarının kendisinde birleştiği ortak bir sınır bulunabilir: nokta. Yüzeyin de ortak sınırı çizgidir; düzlemin parçacıkları bir ortak sınırda birleşir. Aynı şekilde cisimde de parçacıklarının kendisinde birleştiği ortak bir sınır, çizgi ya da yüzey bulabilirsin.

Ayrıklar hakkındaki açıklamayı bitirdikten sonra sürekli kemiyetin türlerine geçti. Sürekli kemiyetler, söylendiği gibi, parçalarında ortak bir sınır bulunanlardır, çizgi gibi. Enine genişliği olmayan uzunluk olan çizgiyi biri bölerse, bölmenin iki yanında iki çizgi meydana gelir; bölünme sonucunda ikisinin de uçlarında birer nokta belirir, çünkü çizginin sınırları noktalardır. Dolayısıyla, çizgi bölünmemişken, bölündükten sonra iki çizginin uçlarında görünen bu iki noktanın daha önce bir arada olduğu ve bölünmeyle ayrıldığı anlaşılır. Demek ki çizginin parçalarının ortak sınırının nokta olduğu kavranır; nokta da parçalara bölünemeyen, kesilemeyen en küçük şeydir.

Derinliği olmayan genişlik olan yüzeyin de parçalarının ortak sınırı çizgidir; katı cismin ortak sınırı ise yüzey. Çizgi bölününce iki yanda iki nokta ortaya çıktığı gibi, yüzey de bölününce her parçada birer çizgi meydana getirir. Katı cismi böldüğünde de bölmenin iki parçasında iki yüzey ortaya çıkarırsın. Bunlar birleşik ve bölünmemiş olduklarında, çizginin parçalarının ortak sınırının nokta, yüzeyinkinin çizgi, katı cisminkinin yüzey olduğu anlaşılır.

Sürekli cismin işareti şudur: Bir parçası hareket edince bütün cisim hareket eder; bütün cisim hareket ediyorsa komşu olan öbür

PL64.203_2

Linea vero continua est, est enim sumere communem terminum ad quem particulae ejus copulantur, punctum tum, et superficiei, lineam, plani namque ad quemdam communem terminum particulae copulantur. Similiter autem et in corpore poteris sumere communem terminum, lineam vel superficiem, ad quem copulantur corporis particulae. Postquam de discretis explicuit, transiit ad species continuae quantitatis. Continuae autem quantitates sunt. (ut dictum est) in quarum partibus quidam communis est terminus, ut linea. Si quis enim diviserit lineam, quae est longitudo sine latitudine, duas in utraque divisione lineas facit, et utriusque ex divisione lineae singula in extremitatibus puncta redduntur. Lineae enim termini puncta sunt. Quocirca cum illa linea divisa non esset, utraque puncta quae in utrisque linearum capitibus post divisionem apparent, simul antea fuisse intelliguntur, quae sunt in divisione separata. Intelligitur ergo partium lineae communis terminus, punctum, id est quoddam parvissimum quod in partes dividi secarique non possit: Superficies quoque, quae est latitudo sine altitudine, communem terminum habet in partibus, lineam, corpus vero solidum, superficiem. Eodem enim modo divisa superficies duas per singulas partes lineas efficiet, quemadmodum et in linea divisa duo puncta altrinsecus reddebantur. Corpus quoque solidum cum diviseris, duas in utrisque divisionis partibus superficies facies, quae cum conjuncta sint atque in divisa, punctum quidem partium lineae intelligitur communis terminus. Linea vero superficiei, superficies. autem solidi corporis. Est autem signum continui corporis, si una pars mota sit, totum corpus moveri; et si totum corpus movetur, certe simul aliae

PL64.205parçalar da elbette birlikte hareket eder. Örneğin tunçtan, tahtadan ya da başka bir maddeden bir çubuk dursun: Biri ucundan ya da herhangi bir yerinden oynatsa bütün çubuk hemen oynar. Bunun sebebi, parçalarının ortak bir sınırla birleşmiş olması ve bu ortak sınırın, bir parça oynayınca öbürlerini de oynatmasıdır. Ayrıklarda ise bu yoktur. Sayıda on tane varken birini oynatırsam öbürleri oynamaz, dokuzu olduğu gibi kalır. Buğday dolu bir ölçekteki tek bir buğday tanesini oynatırsam bütün taneleri birden oynatmış olmam, çünkü bu çokluk ayrıktır ve bir tane öbürüne hiçbir ortak sınırla bağlı görünmez. Ama tanenin kendisinin bir parçası oynarsa bütün tanenin oynaması zorunludur.

Burada çizginin noktalardan, yüzeyin çizgilerden, katı cismin yüzeylerden oluştuğu söylenmiyor. Söylenen, noktaların çizginin, çizgilerin yüzeyin, yüzeylerin katı cismin sınırları olduğudur; hiçbir şey ise kendi sınırlarından oluşmaz. Dolayısıyla nokta çizginin parçası değil, parçalarının ortak sınırıdır. Çizgi de yüzeyin, yüzey de katı cismin parçası değil, parçalarının ortak sınırıdır. Çizginin, yüzeyin ve katı cismin kalınlığının sürekli kemiyet olduğu böylece sabittir. Bunlara başkalarını ekliyor:

Zaman ve yer de bu türdendir. Şimdiki zaman geçmiş ile geleceği birbirine bağlar. Yer de süreklilerdendir; çünkü cismin parçacıkları bir yer tutar, onlar da bir ortak sınırda birleşir; cismin her bir parçasının tuttuğu yerin parçacıkları da cismin parçacıklarının birleştiği aynı sınırda birleşir. Dolayısıyla yer sürekli olacaktır, çünkü parçacıkları tek bir ortak sınırda birleşir.

Zamanın ve yerin de sürekli kemiyetten olduğunu bildiriyor. Zamanın kemiyet olduğunu uzamda, yani uzunluk ve kısalık bakımından değerlendirilmesi gösterir. Sürekli olduğunu ise zamanın parçalarının, uçların birleştiği ortak bir sınırı ve ortası bulunması gösterir. Zamanın parçaları geçmiş ve gelecek olduğuna göre bunların ortak sınırı şimdiki zamandır: Biri için son, öbürü için başlangıçtır.

Yer de süreklilerdendir. Yer dediğimiz, cismin parçalarını tutan şeydir; ister üstte ister yanda ister altta olsun. Cismin bütün parçaları bir yer tutuyorsa ve cismin çevresindeki yer cismin bütün uzamına ve parçalarına yayılıyorsa, cismin bütün parçaları yerin parçalarınca işgal edilmiş olacaktır. Öyleyse cismin parçalarını birleştiren ortak sınırın yeri, cismin parçalarına ait yerleri de birleştirir; yer de cisimle aynı şekilde sürekli kemiyetten olur. Çünkü cismin yeri bütün cisim boyunca yayıldığından, ortak sınır yerin parçalarında da cismin parçalarındaki gibi bulunur.

"Yer ve zaman da bu türdendir" demesine gelince, yukarıda sürekliler hakkında konuştuğu için "Zaman ve yer de bu türdendir" diyerek, yani süreklilerdendir diyerek zaman ile yeri de süreklilere eklemiştir. Sürekli ve ayrık kemiyet bölmesinden sonra ise baştan başka bir bölmeye girişir.

*Ayrıca kimi kemiyetler kendilerindeki parçacıkların birbirine göre konumu olanlardan, kimileri konumu olmayanlardan oluşur. Örneğin çizginin parçacıklarının birbirine göre konumu vardır: Her biri bir yerde durur; her birinin düzlemde nerede durduğunu ve öbür parçacıklardan hangisine bağlandığını belirleyip gösterebilirsin. Düzlemin parçacıklarının da aynı şekilde bir konumu vardır: Her birinin nerede durduğu, hangilerinin birbirine bağlandığı benzer biçimde gösterilir. Katı cismin ve yerin parçacıkları da böyledir.*

PL64.205

partes vicinae movebuntur, ut si jaceat virgula vel ex aere, vel ex ligno, vel ex quolibet alio metallo, si quis unum ejus caput vel quamlibet ejus partem moveat, tota mox virgula commovetur. Hoc autem idcirco evenit quod ejus partes quodam communi termino conjunguntur, et ille communis terminus una parte mota caeteras movet. Hoc vero in discretis non est. In numero namque cum sint decem, si unum movero, caeteri non moventur, immoti enim permanent novem; et si plenus tritici sit modius, si unum tritici granum movero, non omnia continuo grana commovero, idcirco quod discreta est multitudo, nec granum grano ullo communi termino videtur implicitum. At vero si ipsius grani pars una sit mota, totum corpus grani moveatur necesse est. Non autem nunc hoc dicitur, quod linea constet ex punctis, aut superficies ex lineis, aut solidum corpus ex superficiebus, sed quod et lineae termini puncta sunt, et superficiei lineae, et solidi corporis superficies, nullaque res suis terminis constat. Quocirca punctum lineae non erit pars, sed communis terminus partium. Superficiei linea, et superficies solidi corporis non erunt partes, sed partium termini communes. Constat igitur, et lineam et superficiem, et solidi corporis crassi tudinem esse continuam quantitatem. His alia rursus apponit. Talium est autem et tempus et locus, praesens enim tempus et praeteritum et futurum copulat. Rursus locus continuorum est, locum enim quemdam corporis particulae obtinent, quae ad quemdam communem terminum copulantur, igitur et loci particulae quae obtinent singulas corporis partes, ad eumdem terminum copulantur, ad quem corporis particulae. Quapropter continuus erit locus. Ad unum enim terminum communem copulantur ejus particulae. Tempus quoque et locum continuae quantitatis esse pronuntiat. Tempus namque esse quantitatem res illa demonstrat, quod in spatio, id est in longitudine et in brevitate, consideratur. Continuum vero esse res illa demonstrat quod partes temporis habeant aliquem communem terminum ac medium, ad quem conjungantur extrema. Nam cum sint partes temporis praeteritum et futurum, horum praesens tempus communis est terminus, hujus namque finis est, illius initium. Locus quoque continuorum est. Locum vero dicimus quodcunque illud sit quod partes corporis tenet, sive supra, sive a latere, seu subter sit. Quod si cuncta e partes corporis locum aliquem tenent, et qui circa corpus est locus, per omne corporis spatium partesque diffunditur, omnes corporis partes a loci partibus occupabuntur. Quod si ita est, qui communis terminus conjungebat corporis partes, ejus termini locus ilia quoque loca quae sunt corporis partium jungit, et est eodem modo locus de continua quantitate, quemadmodum et corpus. Ita enim communis terminus invenitur in loco partium quemadmodum et corporis, idcirco quod corporis locus, per corpus omne diffunditur. Quod autem dixit: Sunt autem talium et locus et tempus, quoniam superius de continuis loquebatur, tempus quoque et locum continuis addidit dicens: Sunt autem talium et tempus et locus, id est continuorum, sed post continuae discretaeque quantitatis divisionem aliam a principio rursus orditur. Amplius autem aliae. quidem constant ex particulis quae in eis sunt, positionem ad se invicem habentibus, aliae autem ex non habentibus positionem, ut lineae quidem particulae positionem habent ad se invicem. Singulum enim eorum situm est ubicubi, et habes unde sumas et assignes unumquodque ubi situm est in plano, et ad quam particulam reliquarum copulatur: similiter autem et particulae plani habent quamdam positionem, similiter namque unumquodque ostenditur ubi jacet, et quae ad se invicem copulentur, solidi quoque et loci similiter..

PL64.205_2Kemiyetin ayrımlarını bir kez daha ayırıyor. Kemiyetlerin kimi, parçaları birbirine göre konumu olanlardan oluşur, kimilerinin parçalarının hiç konumu yoktur. Parçalarının konumunu koruduğu söylenen şeylerin tabiatı üç kez belirlenir: Birincisi, parçaları bir yerde bulunmalıdır; ikincisi, yok olup gitmemelidir; üçüncüsü, parçalar birbirine bağlanmalı ve kendi düzenleriyle birbirine eklenmelidir. Çizgi böyledir. Bir yüzeye konmuş çizginin parçalarının nerede olduğunu bilebilirsin: Çizginin başı sağda, ortası ortada, ucu solda; bunu parçalar yerinde kalırken söyleriz, çünkü çizginin parçaları yok olup gitmez, bulundukları yerde kalır. Hangi parçanın hangisine eklendiğini de, yani bir parçanın başı ve ucunun hangi parçaya bağlandığını da gösterebilirsin. Örneğin bitiş yerini işaret ederek "Bu parça, mesela çizginin yarısı, burada biter; bütün çizginin öbür parçası burada başlar" diyebilirsin.

Demek ki herhangi bir yüzeye konmuş çizgide parçalar bir yer tutar, parçalar yok olup gitmez ve herkes parçaların uçlarının nerede birleştiğini, hangi noktada birbirine eklendiğini bilebilir. Aynı şey yüzeyde de olur: Yüzeyin parçaları bir yerdedir, yok olup gitmezler, parçanın parçayla nerede birleştiği gösterilir. Aynısı katılık için de geçerlidir. Yerin parçaları da, yukarıda söylendiği gibi, cismin parçalarının birbirine eklendiği parçalara eklenir. Dolayısıyla yer, bütün katılıkla aynı tabiatta olacaktır; katılık hangi kemiyet cinsindense yer de o cinstendir, yani parçaları birbirine göre konumu olanlardandır.

Öyleyse, yukarıda söylendiği gibi, parçaların birbirine göre konumu olduğunun görülmesi için şu üç şeye bakmak gerekir: parçaların konduğu yer, parçaların yok olup gitmemesi, parçaların bağlılığı ve sürekliliği.

Ama biri bunun yerde eksik olduğunu, çünkü yerin bir yerde bulunmadığını söyleyebilir: Her şey bir yerdedir, yerin kendisi ise bir yerde bulunamaz. Şöyle demek gerekir: Yüzeye, katılığa ve çizgiye parçalarının konumu olduğu

PL64.205_2

Rursus digerit quantitatis differentias. Sunt enim quantitatis aliae quidem quae ex habentibus positionem ad se invicem suis partibus constant, aliae vero quae nullam partium habent positionem. Positionem vero partium retinere dicuntur, quarum triplex ista natura est. primum ut ejus partes alicubi sint, deinde ne pereant, tertio vero ut sese partes ipsae conjungant et propria se ordinatione continue nt, ut est linea. Posita enim linea in superficie possis agnoscere ubi partes ipsius sint, caput quidem lineae esse ad dexteram, medium medio loco, extremitatem vero ad sinistram, et haec manentibus ipsis partibus dicuntur, partes enim lineae non pereunt, sed in loco in quo sunt permanent. Possis quoque monstrare quae pars lineae cui parti continuentur, id est ad quam partem caput alterius partis extremitasque conjungitur, ut dicas haec pars, verbi gratia medietas, lineae hic finitur, locum ubi desinat monstrans, alia rursus pars lineae totius hic incipit. Ergo linea posita in superficie qualibet et locum aliquem partes ejus retinent, et partes ipsae non pereunt, et posset quilibet agnoscere ubi extremitas partium conjungatur, et quo ad se invicem loco continuentur. Hoc quoque idem in superficie evenit perfici e evenit, partes enim superficiei in aliquo loco sunt, et ipsae quoque non pereunt, et ubi pars parti' conjungatur ostenditur, idem quoque soliditas habet, et loci quoque partes continuantur ad eas scilicet partes ad quas corporis partes sibimet continuantur, sicut jam supra dictum est. Quocirca ejusdem naturae erit et locus, cujus tota soliditas erit. Ergo et locus ex eodem genere quantitatis est, quo est et soliditas, id est ex habentibus ad se invicem positionem suis partibus constans. Locus igitur et ipse ex habentibus suis partibus positionem ad se invicem constat. Ergo tria haec (sicut supra dictum est) consideranda sunt, ut ad se invicem positionem partes habere videantur, id est locum in quo partes ipsae sint positae, ut partes illae non pereant, ut sit partium continentia atque continuatio. Quod si quis dicat hanc rem loco deesse, eo quod in loco non sit, in loco enim cuncta sunt, locus autem in loco esse ipse non poterit. Dicendum est quoniam idcirco superficie evenit et soliditas et linea habere positionem par-

PL64.207bir yerde bulundukları, parçalarının kalıcı olduğu ve sürekli oldukları için söylenir. Parçaları yok olup gitmeyen, sürekli ve kesintisiz birbirine bağlı olan yerin parçalarının konumu olduğu ise haydi haydi söylenir. Parçaları birbirine göre konumu olanlardan oluşan şeyler hakkında bu kadar söylensin; konumu olmayanları ise kendisi ekliyor:

*Sayıda ise kimse parçacıklarının birbirine göre nasıl bir konumu olduğunu, nerede durduklarını ya da hangi parçacıklarının birbirine bağlandığını gösteremez. Zamanın parçacıkları da öyle değildir, çünkü zamanın parçacıkları kalıcı değildir. Kalıcı olmayanın ise nasıl konumu olsun? Zamanın parçacıklarının daha çok bir düzeni var diyebilirsin: Zamanın bir kısmı önce, bir kısmı sonradır. Sayıda da böyledir, çünkü bir ikiden, iki üçten önce sayılır; böylece bir düzenleri olur, ama konumlarını pek bulamazsın. Söz de aynı şekildedir: Parçacıkları kalıcı değildir, söylenmiştir ve artık ele alınamaz. Bu yüzden, hiçbiri kalıcı olmadığına göre, parçacıklarının konumu olmaz. Demek ki kimileri kendilerindeki parçacıkların birbirine göre konumu olanlardan, kimileri konumu olmayanlardan oluşur.*

PL64.207

dicuntur, quod in loco sint, et partes permaneant, et sint continuae. Quare multo magis ipse locus, cujus neque partes pereunt, et sibi perpetue continuatimque conjunctae sunt, habere positionem partium dicitur. Et de his quidem quae ex habentibus positionem ad se invicem suis partibus constant haec dicta sint; quae vero non habent positionem ipse rursus adjecit. In numero autem non poterit quisquam ostendere quemadmodum particulae ejus positionem aliquam ad se invicem habeant, aut ubi sitae sint, aut quae particulae ejus ad se invicem nectantur. Sed neque illae quae temporis sunt, non enim permanent particulae temporis, quod autem non est permanens, quomodo positionem aliquam habebit, sed magis quemdam ordinem particularum tempus habere dices, ut aliquid quidem prius sit temporis, aliud vero posterius. Sed et de numero similiter, eo quod prius numeratur unum quam duo, et duo quam tria, et ita habebunt quidem quemdam ordinem, positionem vero non multum accipies. Sed et oratio similiter, non enim permanent particulae ejus, sed et dictum est et non amplius sumi hoc, quaprop non erit positio particularum ejus, siquidem nihil permanent. Alia itaque constant ex particulis quae in eis sunt positionem ad se invicem habentibus, alia autem ex non habentibus positionem.

PL64.207_2Bunlar, yukarıda sayılanlardan bir şeyleri eksik olduğu için, parçalarının birbirine göre hiçbir konumunu korumaz. Sayı ayrıktır, parçaları birbirine bağlanmaz, tamamen ayrıktır. Bu yüzden parçalarının birbirine göre konumu olanlardan değildir; hangi sayının hangi yerde durduğunu da gösteremezsin. Konumu olduğu ise, söylendiği gibi, bir yere konmuş olana, konumu kalıcı parçalardan oluşana, parçaları birbirine bağlı ve eklenmiş olana denir; öyle ki her birinin nerede durduğu, hangisinin hangisine eklendiği gösterilebilsin. Sayıda bunların hiçbiri yoktur: Ne bir yere konduğu gösterilebilir ne parçaları birleşiktir. Dolayısıyla sayıya, söylediğimiz üç şeyden ikisi, yerde konum ile parçaların sürekli bağlılığı eksiktir.

Zamanın parçaları sürekli olsa da kalıcı olmadığı, her zaman hareket edip geçip gittiği için parçalarının konumu olduğu söylenmez. Zaman her zaman hızlı bir akışla döner, akan su gibi hiçbir durakta durmaz. Parçaları kalıcı olmadığından, parçaları birbirine göre konumu olanlardan oluştuğu söylenmez.

Bunlar parçalarının konumuna sahip olamasalar da, konum dışında korudukları bir tür düzene sahiptirler. İkiliyi üçlüden, üçlüyü dörtlüden önce sayarız. Zamanda da aynı düzen tekrar eder: Gelecek şimdiden, şimdi de geçmişten sonradır. Demek ki bunların parçalarının konumu olmasa da düzenleri vardır.

"Konumlarını pek bulamazsın" demesi, "hiç bulamazsın" demek gibidir. "Pek" kelimesi "hiç" yerine konmuş görünür, sanki "Konumlarını hiçbir şekilde bulamazsın" demiştir. Çünkü süreklilik, parçaların bir konumu olabileceğine dair bir görüntü verir; oysa durum böyle değildir. Kemiyetler sürekli olsalar da yukarıda söylenenlerden birinden yoksunlarsa parçalarının konumu olamaz. Borunun fışkırttığı su, düşerken konumunu korur; ama dökülen dalgalara karışınca parçalarının konumunu yitirir. Irmak da denize akarken, yüzeyi henüz deniz suyuna karışmadığı sürece hem parçalarının konumu var hem sürekli görünür; ama ırmağın ucuna denizin taşkını dokunduğunda bütün konumunu hiç şüphesiz yitirmiş görünür.

Söz de aynı durumdadır: Ne bir yere konmuştur, ne parçaları bir sınırda birleşir, ayrı ayrıdır; parçaları söylendikten sonra da kalıcı değildir. "Söylenmiştir ve artık ele alınamaz" sözü bunu anlatır. Söz söylenir söylenmez geçip gider, hiçbir şekilde kalıcı olamaz. Bu yüzden bir şey söylenir söylenmez parçaları gösterilemez, işaret edilerek ele alınamaz. Demek ki sözün de parçalarının konumu olmayanlardan olduğu sabittir.

Düzene gelince, bu şüphelidir. Söz bir şey ifade ediyorsa, örneğin "Cicero" gibi, onda bir düzen vardır: Önce ci hecesi, ikinci ce, üçüncü ro söylenir; bu düzeni de asıl ifadeden alır. Hiçbir şey ifade etmiyorsa düzeni olduğu söylenmez. "Scindapsus" hiçbir şey ifade etmez: İkinci heceyi başa alsan, son heceyi başa alsan, hecelerin sırasını ve dizisini nasıl karıştırsan aynı kalır. İfade eden seslerde düzen vardır denir, çünkü o düzen değişince ifade gücü altüst olur; ifadenin olmadığı yerde ise parçaların nasıl durduğunun önemi yoktur. Demek ki sözde kimi durumlarda parçaların düzeni vardır, kimi durumlarda düzen de bulunamaz. Yoksa hiçbir şey ifade etmeyen şeye söz denemez mi ve düzeni olmayan söz yok mudur?

Öyleyse kemiyetin sürekli ve ayrık diye ayrıldığı ilk bölmeye göre beş sürekli, iki ayrık vardır: Sürekliler çizgi, yüzey, katılık, yer, zamandır; ayrıklar sayı ve söz. Kimi kemiyetlerin parçalarının birbirine göre konumu olanlardan oluştuğunu söylediği bu ikinci bölmede ise dördü konumu korur: çizgi, yüzey, cisim, yer. Üçünün konumu yoktur, ama bunlardan ikisi, zaman ve sayı, her zaman düzeni korur. Söz ise, söylediğimiz gibi, bir şey ifade ediyorsa düzeni vardır; hiçbir şey ifade etmiyorsa düzensizdir;

PL64.207_2

Haec scilicet idcirco nullam positionem ad se invicem partium retinent, quod his aliquid de supra dictis rebus deesse manifestum est. Numerus enim ipse discretus est, nec partes ejus ad se invicem conjunguntur, sed omnino discret se sunt. Atque idcirco non est ex iis quae habent ad se invicem aliquam partium positionem, nec vero possis ostendere qui numerus quo loco jaceat: habere autem positionem dicitur, quod (ut dictum est) et in loco aliquo positum est, et ipsa positio manentibus partibus constat, et ad se invicem conjunctis continua tisque, ut ubi quaeque jaceat, et quae ad quam continuetur possit ostendi; in numero vero nihil horum est. Nam neque in aliquo loco esse positus demonstratur, nec ejus partes conjunctae sunt. Quocirca numero ex tribus his quae diximus duae? res desunt, loci positio et partium continuatimque conjunctae, tempus etiam quanquam sint ejus partes continuus e, tamen quoniam non permanent, sed semper moventur, semperque praetereunt, habere positionem partium non dicitur. Semper enim veloci agitatione torquetur, et currentis aquae more in nulla unquam statione consistit, quod quia partes ejus non permanent, ex habentibus ad se invicem positionem suis partibus constare non dicitur. Sed haec quanquam positionem partium habere non possunt, tamen habent ordinem quemdam, quem praeter positionem partium tantum retinent. Dicimus enim priorem esse binarium quam ternarium, atque hunc quam quaternarium, et in tempore nimirum idem ordo revertitur. Posterius enim futurum praesente, praesensque praeterito. Quocirca etsi haec non habent aliquam partium positionem, retinent tamen ordinem. Quod vero dicit, positionem vero non multum accipies, tale est ac si diceret, penitus non accipias. Multum enim pro omnino videtur ad ju notum, ac si diceret positionem vero non omnino accipies, idcirco quod ipsa quidem continuatio dat aliquam imaginem, quod possit habent aliquam partium positionem, sed hoc minime est, idcirco quod quamvis sint continuae quantitates, si tamen uno careant ex his quae superius dicta sunt, positionem partium habere non possunt. Nam aqua quam fistula evomit, dum cadit quidem retinet positionem; cum vero jam effusae undae se miscuerit, positionem partium perdit: et fluvius quoque quando in pelagus fluit, et positionem videtur habere partium et esse continuus, cum nondum marinae aquae fluvii superficies ipsa per mista est; cum vero extremitas amnis marina alluvione contingitur, totam sine dubio positionem videtur amittere. Oratio quoque similiter sese habet; nam nec ipsa ullo loco posita est, nec ejus partes ad aliquam conjunguntur, sed a se invicem illae discretae sunt, nec cum ejus partes dictae sunt, permanent, atque hoc est quod ait. Sed dictum est, et non est ultra hoc sumi. Mox enim dicitur sermo, mox praeterit, nec ulla ratione poterit permanere, quare mox ut aliquid dictum sit, ejus partes ostendi et demonstratione sumi non possunt. Constat igitur orationem quoque ex his esse quae positionem partium non habent, de ordine vero dubium est. Nam si quis sermo aliquid significet, ut est Cicero, est in eo quidam ordo quod ci syllaba primum dicitur, secunda vero ce, tertia ro, et potius ex significatione ordinem sumit; si vero nihil significet, nec ordinem dicitur habere, ut scindapsus nihil quidem significat; sed sive secundam syllabam primam positio particularum, sive ultimam primam, sive quomodolibet sylla. barum ordinemseriemquepermisceas. ordinemseriemquepermisceas, idem erit: in significativis enim vocibus idcirco esse dicitur, quod illo ordine permutato vis significationis evertitur, hic vero, ubi nulla est significatio, nihil interest quomodolibet jaceant partes. Quare oratio in aliquibus quidem habet ordinem partium, in aliis vero nec ordo ipse poterit inveniri. An fortasse oratio dici non potest quae nihil significat, et nulla est oratio, quae ordinem non babeat Ergo secundum priorem quantitatis divisionem, ubi dicebatur quantitatis alia esse continua, alia vero discreta, quinque sunt continua, duo vero discreta. Continua quidem linea, superficies, soliditas, locus, tempus. Discreta vero numerus et oratio. In hac vero secunda divisione qua dicit alias quantitates ex habentibus ad se invicem positionem constare partibus, quatuor quidem sunt quae retinent positionem, id est linea, superficies, corpus, locus; tria vero quae positionem non habent, sed ex his duo semper ordinem retinent, tempus scilicet et numerus. Oratio vero si quid significet, habet ordinem, ut diximus; si vero nihil significet, inordinata est;

PL64.207_3ama hiçbir şey ifade etmeyene söz denebilirse. Bunları söyledikten sonra kendisi toparlayarak şöyle diyor: Demek ki kimileri parçaları birbirine göre konumu olanlardan, kimileri konumu olmayanlardan oluşur. Bu bölme bitince

PL64.207_3

si tamen oratio nihil significans dici possit, his dictis ipse conjunctae dicens: Igitur alia ex habentibus ad se invicem partibus positionem constant, alia vero ex non habentibus positionem. Hac igitur divisione finita

PL64.209öbür konuya geçip hangilerine asıl anlamıyla, hangilerine arazî olarak kemiyet dendiğini gösteriyor.

Yalnız saydıklarımıza asıl anlamıyla kemiyet denir, öbürlerinin hepsine arazî olarak. Çünkü bunlara bakarak başka şeylere de kemiyet deriz. Örneğin yüzey çok olduğu için beyaza çok denir, zaman çok olduğu için eyleme uzun, harekete çok denir. Bunların hiçbirine kendi başına "şu kadar" denmez. Biri bir eylemin ne kadar sürdüğünü belirleyecekse onu zamanla sınırlar, bir yıl ya da onun gibi bir ölçüyle belirler. Beyazın ne kadar olduğunu belirlerken yüzeyle sınırlar: Yüzey ne kadarsa beyaz da o kadar der. Demek ki yalnız söylenenlere asıl anlamıyla ve kendi başına kemiyet denir, başka hiçbir şey kendi başına değil, arazî olarak kemiyettir.

Bir şeye, gösterildiği gibi olması kendi başına ise asıl anlamıyla öyle denir. Kendi başına değil de başka bir şey yüzünden söylendiği gibi olana ise arazî olarak öyle denir. Örneğin beyazlıkta renk kendi başına bulunur, çünkü beyaz tabiatına göre beyazlık bir renktir. İnsana renkli denmesi ise kendi başına değildir, çünkü insan insan olması bakımından renk değildir; bir rengi olduğu için renkli denir. Beyaz, renk tabiî bir cins olduğu için kendi başına renktir, insan ise rengi olduğu için renkli diye adlandırılır: Beyaz kendi başına ve asıl anlamıyla renk, insan arazî olarak renklidir.

Kemiyetler de böyledir. Söylenenlerin hepsine, yani çizgiye, yüzeye, cisme, sayıya, söze, zamana kendi başlarına ve kendi tabiatlarına göre kemiyet denir. Başka şeylere bir kemiyete göre bir şey söyleniyorsa kendi başlarına değil, arazî olarak adlandırılırlar. Örneğin beyaza çok denir, ama beyazlık kemiyet olduğu için değil, beyazın bulunduğu yüzey çok olduğu için. Beyazın bulunduğu uzam çoksa beyaz da çok olur. Demek ki beyazlığın kendisinin bir kemiyeti olduğu için değil, bir kemiyette, yani yüzeyde kurulu olduğu için, kendi başına çok olan kemiyet yüzeye göre beyaza çok denir; kendisine göre değil. Bu yüzden beyaza çok denmesi kendi başına ve asıl anlamıyla değil, arazî olarak söylenir.

Eyleme de uzun zamanda yapıldığı için uzun denir. Hastalığa, uzun sürmüşse çok deriz; harekete de, biri uzun zaman koşmuş gibi, uzun zamanda yapılmışsa çok. Biri çok hızlı olan koşuya çok koşu derse sözü yerinde kullanmış olmaz; çünkü hız kemiyet değil, daha çok keyfiyettir: Ona göre "şu kadar" değil "şöyle", yani hızlı deriz. "Çok" ise kemiyete göre söylenir. Bunu şeylerin tarifi de gösterir: Biri çok beyazı göstermek ve aklın kendi sınırına almak isterse, ona çok beyazın, çok yüzeyde duran şey olduğunu; çok hareket ve eylemin de uzun zamanda bitirilen olduğunu söylemek gerekir.

Demek ki asıl kemiyetlere bakarak ve başka şeyleri onlara dayandırarak kemiyet deriz: Beyazı gerçek kemiyet olan yüzeye, koşuyu, herhangi bir hareketi ve eylemi gerçekten kemiyet olan zamana dayandırırız. Bunlar kendi başlarına kemiyet değil, asıl anlamıyla kemiyet denen şeyler yoluyla adlandırılırlar. Kendi başına olmayan araz olduğuna göre, kemiyet arasında sayılanlar dışındaki bütün şeylere arazî olarak kemiyet denmesi, kendi başına kemiyet denmemesi doğrudur. Yalnız yukarıda sayılanlara asıl anlamıyla ve kendi başlarına kemiyet denir; öbürleri kendi başlarına kemiyet değildir, kendi dediği gibi belki arazî olarak öyledir.

Sürekli ile ayrığın, parçalarının konumu olanla olmayanın, kendi başına ve asıl anlamıyla kemiyetlerle arazî olanların bölünmesinden sonra, alışılmış tarzıyla kemiyetlerin hassasını bulma yoluna giriyor.

Ayrıca kemiyete hiçbir şey zıt değildir. Belirli kemiyetlerde hiçbir şeyin zıt olmadığı açıktır: İki arşına, üç arşına, yüzeye ya da onlar gibi bir şeye zıt hiçbir şey yoktur. Meğer ki biri çoğun aza ya da büyüğün küçüğe zıt olduğunu söylesin. Ama bunların hiçbiri kemiyet değil, daha çok bir şeye göredir. Çünkü hiçbir şeye kendi başına küçük ya da büyük denmez, başka bir şeye dayandırıldığı için denir. Bir dağa küçük, darıya büyük denir, çünkü biri kendi cinsindekilerden daha büyük, öbürü kendi cinsindekilerden daha küçüktür. Demek ki bunların ilişkisi başka bir şeyledir. Çünkü

PL64.209

transit ad caetera monstrans quae proprie quantitates nuncupantur, quae secundum accidens. Propriae autem quantitates hae solae dicuntur quas diximus, alia vero omnia secundum accidens, ad haec enim aspicientes et alia dicimus quantitates, ut multum dicitur album, eo quod superficies multa sit, et actio longa, eo quod tempus multum sit, et motus multas, neque enim horum singulum per se quantum dicitur, ut si quis assignet quanta sit aliqua actio, tempore di(finiet, anni mensuram vel sic aliquo modo assignans. Et album quantum sit assignans, superficie diffiniet. Quanta enim superficies fuerit, tantum esse album dicet. Quare solae propriae et secundum se ipsas quantitates dicuntur quae dictae sunt, aliorum vero nihil per se, sed per accidens. Principaliter aliquid esse dicitur, quod per se tale est quale esse demonstratur. Secundum accidens vero illud quod non per se, sed per aliud tale est quale esse dicitur, ut albedini per se inest color: secundum naturam enim albi. color esse dicitur albedo; cum vero homo dicitur coloratus, non per se dicitur, idcirco quod homo in eo quod homo est, color non est, sed quoniam habet colorem, idcirco dicitur coloratus. Ergo quemadmodum album idcirco color est per se quoniam color naturale quoddam est genus, homo vero idcirco coloratus dicitur quoniam habet colorem; et dicitur album quidem per se et principaliter color, homo vero secundum accidens coloratus. Ita quoque et quantitates; haec enim omnia quae dicta sunt, id est linea, superficies, corpus, numerus, oratio, tempus, per se et secundum propriam naturam quantitates dicuntur. Si qua vero alia dicuntur secundum aliquam quantitatem, non per se, sed secundum accidens nominantur: ut album dicitur multum, non idcirco quod albedo sit quantitas, sed quoniam multa sit superficies, in qua illud album sit. Si enim multum spatium fuerit in quo album sit, multum erit album; quocirca non quoniam ipsa albedo per se aliquam quantitatem habet, sed quoniam in aliqua quantitate est constituta, id est in superficie, idcirco secundum superficiem quod est quantitas quae scilicet per se multa est, album multum dicitur, non secundum se, atque ideo album non per se, nec principaliter, sed secundum accidens multum dicitur. Actio quoque ideo dicitur longa, quod multo tempore acta sit; multam vero aegritudinem idcirco dicimus, si eadem multo sit tempore; et motum multum idcirco, quod multo tempore factus sit, ut si quis multo tempore currat. Si quis vero multum cursum illum dicat esse qui sit velocissimus, ille convenienter sermone non utitur. Velocitas enim non quantitas, sed potius qualitas est, quales enim secundum eam dicimur, id est veloces, non quanti. Secundum quantitatem vero multum dicitur, hoc autem monstrat ipsa rerum diffinitio; si quis enim album multum monstrare desideret, et proprio termino rationis includere, illi dicendum est multum esse album quod in multa jaceat superficie, et motum atque actionem multam quae longo tempore perficiatur; quare quoniam ad proprias quantitates aspicientes, atque ad eas res caeteras referentes, quantitates vocamus, ut album ad superficiem quae; vera est quantitas, et cursum, et aliquem motum atque actionem ad tempus, quod ipsum vere quantitas est reducimus, haec non per se quantitates, sed per eas quae proprie quantitates dictae sunt nominantur. Quocirca quoniam quod per se non est, secundum accidens est, recte caetera omnia praeter ea quae superficies in quantitate numerata sunt per accidens esse, non per se quantitates dicuntur. Solae igitur proprie et secundum se ipsae quantitates dicuntur. hae quae superius comprehensa e sunt. Aliae vero per se quantitas non sunt, sed (ut ipse ait) forte per accidens. Post divisionem igitur continui atque discreti et habentis positionem partium et non habentis, et quae sunt per se principaliter, et rursus per accidens quantitates, solito more viam inveniendi quantitatum proprietas ingreditur. Amplius quantitati nihil est contrarium, in defini enim manifestum est quoniam nihil est contrarium: ut bicubito, vel tricubito, vel superficiei, vel alicui talium, nihil enim ipsis est contrarium. Nisi forte qui multa paucis dicat esse contraria, vel magnum parvo, horum autem nihil est quantitas, sed magis ad aliquam enim per seipsum parvum vel magnum dicitur, sed eo quod ad aliud refertur: nam mons quidem parvus dicitur, mi vero magnum, eo quod hoc quidem sui generis majus sit, illud vero minus sui generis; ergo ad aliud est eorum relatio nam si per

PL64.209_2*kendi başına büyük ya da küçük denseydi, dağa hiçbir zaman küçük, darıya hiçbir zaman büyük denmezdi. Yine köyde çok insan, şehirde az insan olduğunu söyleriz, oysa şehirdekiler çok daha fazladır; evde çok, tiyatroda az insan deriz, oysa tiyatrodakiler daha fazladır. Ayrıca iki arşın, üç arşın ve onlar gibi her şey kemiyet ifade eder; büyük ya da küçük kemiyet ifade etmez, daha çok bir şeye göredir, çünkü büyük ve küçüğe başka bir şeye bakılarak karar verilir. Demek ki bunların bir şeye göre olduğu açıktır. Ayrıca biri bunları kemiyet saysın ya da saymasın, onlara zıt hiçbir şey yoktur. Kendi başına alınamayıp yalnız başka bir şeyle ilişkisi içinde söylenen şeye bir şey nasıl zıt olsun? Ayrıca büyük ve küçük zıtsa, aynı şeyin aynı anda zıtları kabul etmesi ve kendi kendisine zıt olması gerekir. Çünkü aynı şey aynı anda hem küçük hem büyük olabilir: Bir şey buna göre küçük, öbürüne göre aynı şey büyüktür. Demek ki aynı şey aynı anda küçük ve büyük olur, yani aynı anda zıtları kabul eder. Oysa aynı anda zıtları kabul edebilir görünen hiçbir şey yoktur. Cevher zıtları kabul edebilir görünür, ama kimse aynı anda hem sağlıklı hem hasta, aynı anda hem beyaz hem siyah değildir; başka hiçbir şey de aynı anda zıtları kabul etmez. Aynı şeylerin kendi kendilerine zıt olması da gerekir: Büyük küçüğe zıtsa ve aynı şey aynı anda hem küçük hem büyükse,*

PL64.209_2

seipsum magnum vel parvum diceretur, nunquam mons quidem parvus, milium vero magnum diceretur. Rursus in vico plures homines esse dicimus, in civitate paucos, cum tamen sint eis multo plures, et in domo quidem multos, in theatro vero paucos, cum tamen sint plures. Amplius bicubitum vel tricubitum et unumquodque talium quantitatem significat, magnum vero vel parvum non significat quantitatem, sed magis ad aliquid, quoniam ad aliud spectat magnum vel parvum, quare manifestum est quoniam haec ad aliquid sunt. Amplius sive ponat aliquis haec esse quantitates, sive non ponat, nihil ipsis, contrarium est. Quod enim non potest sumi per seipsum, sed ad solam alterius relationem refertur, quomodo huic aliquid erit contrarium? Amplius si erunt magnum et parvum contraria, continget ipsum idem simul contraria recipere, et ea ipsa sibimet esse contraria. Contingit enim idem ipsum si. mul. et parvum esse et magnum, est enim aliquid ad hoc quidem parvum, ad aliud vero hoc idem ipsum magnum. Quare idem parvum et magnum in eodem tempore esse contingit, quare contraria simul suscipiet. Sed nihil est quod videatur simul contraria posse suscipere; ut substantia susceptibilis contrariorum quidem esse videtur, sed nullus simul et sanus est et aeger et sanus est, nec albus et niger simul est, nihilque aliud est quod simul contraria suscipiat. Et eadem sibi ipsi contingit esse contraria, nam si est magnum parvo contrarium ipsum autem idem simul est et parvum et magnum,

PL64.211*kendisi kendisine zıt olacaktır. Ama aynı şeyin kendisine zıt olması imkânsızdır. Demek ki büyük küçüğe, çok da aza zıt değildir. Biri bunları bir şeye göreler arasında değil de kemiyet arasında saysa bile zıtları olmayacaktır.*

PL64.211

ipsum sibi erit contrarium. Sed impossibile est idem, sibi esse contrarium, non est igitur magnum parvo contrarium, nec multa paucis. Quare etiamsi non relativorum haec aliquis dicat sed quantitatis, nihil habebunt contrarium.

PL64.211_2Belirli kemiyet, bir sayının sınırıyla sınırlanan kemiyettir: iki ya da üç gibi, ve bu şekilde söylenen şeyler, yani iki arşın, üç arşın vb. Kendine özgü bir ifadeyle belirlenmiş olanlar da belirlidir, yüzey ve katılık gibi; çünkü bunların ne olduğu ve hangi kemiyetler diye söylendiği bilinir. Bunlar belirli olduğu için hiçbiri bir başkasına zıt değildir: Üç arşın iki arşına zıt olmadığı gibi, hiçbir sayı başka bir sayıya, yüzey katılığa ya da bunlardan biri ötekine zıt değildir.

Ama kimi belirsiz şeyler kemiyetin bir görüntüsünü verir: büyük ve küçük gibi. Bunlar zıt görünür. Aristoteles bunları kendisine itiraz olarak getirip kemiyet olmadıklarını, daha çok bir şeye göre olduklarını söyler; bunu kendi sözleriyle temellendireceğiz. Ancak zıtsız olmak kemiyetin hassası değildir, çünkü her kemiyet zıtlardan yoksun değildir; tek tek gözden geçirerek kemiyetin hangi türlerinin zıttı olmadığını, hangilerinin olduğunu incelemeliyiz.

Çizginin zıttı yoktur; çizgi çizgiye zıt değildir. Biri doğru çizginin eğri çizgiye zıt olduğunu söylerse yanılır. Çünkü eğri çizgi doğru çizgiye çizgi olması bakımından değil, eğri olması bakımından zıttır; zıt olan da çizgiler değil, doğruluk ve eğriliğin kendisidir. Demek ki eğri çizgi doğru çizgiye kemiyet olması bakımından değil, nasıl olması bakımından zıttır. Eğrilik ve doğruluk zıt olduğundan, çizgiler zıtlığı çizgi olmaları bakımından değil, eğri ve doğru olmaları bakımından kabul eder. Dolayısıyla çizginin, çizgi olması bakımından zıttı yoktur.

Yüzey de yüzeye zıt değildir. Belki biri beyaz yüzeyin siyah yüzeye zıt olduğunu söyler. Ona da benzer şekilde karşılık vermek gerekir: Yüzey olmaları bakımından zıt değildirler, üzerlerindeki beyazlık ve siyahlık bakımından zıttırlar; bunların zıt olduğundan kim şüphe eder? Biri pürüzlü yüzeyle düz yüzeyin zıt olduğunu söylerse aynı şekilde çürütülür: Yüzeyler zıtlığı yüzeyin kemiyetine göre değil, pürüzlülüğün ve düzgünlüğün keyfiyetine göre taşır.

Cisme de hiçbir şekilde hiçbir zıtlık karşı konmaz. Biri cisimsizin ona zıt olduğunu söylerse şöyle çürütülür: Her zıtlık kendine özgü adlarla söylenir, iyi ve kötü, beyaz ve siyah gibi; cisimli ve cisimsiz ise zıtlığa göre değil, yoksunluğa ve melekeye göre söylenir. Çünkü cisimsiz, cismin yoksunluğudur.

Zamana da hiçbir şey zıt değildir. Gece gündüze karşıt görünüyorsa, bu zaman olmaları bakımından değil, gündüzün aydınlık, gecenin karanlık hava olması bakımındandır. Hava ise ne zamandır ne kemiyet; aydınlık ve karanlık da kemiyet değil keyfiyettir.

Söz zıttı varmış gibi görünse de zıt karşıtlığa sahip değildir. Doğru söz ile yanlış söz zıt görünür, ama doğruluk ve yanlışlık sözde ifade bakımındandır. Söz olan şeyi ifade ediyorsa doğru, olmayanı belirtiyorsa yanlıştır. Oysa söz ifade ettiği şey bakımından değil, söylenişi bakımından kemiyet sayılır. Söyleyişimiz bakımından söz uzun ve kısa heceden kurulur; bunlar sözü ifade ettiği şeye göre değil, söyleyişe göre ölçer.

Sayıda zıt bulunmadığı da açıktır: İki üçe, üç dörde zıt değildir; hiçbir sayı başka bir sayıya zıt değildir.

Yerin ise bir zıtlığı vardır: Yukarı ve aşağı zıttır. Ama kimileri yukarının ve aşağının kemiyete değil, daha çok Yunanların skheseis dediği bağıntılara ait olduğunu ileri sürer. Başımızın tarafındaki kısma yukarı, ayaklarımızın altındaki kısma aşağı deriz; dolayısıyla yukarı ve aşağıyı kendimize göre bir bağıntıyla söylemiş oluruz. Herminius da yukarı ve aşağının yer değil, yerin bir tür konumu olduğunu söyler. Yukarıda ve aşağıda bir şey vardır, ama bir şeyin yerin bir özelliği olması ile yer olması aynı değildir: Yerin konumu yerin içindedir, yerin kendisi ise konum değildir.

PL64.211_2

Definita quantitas est quae alicujus termino numeri coercetur, ut sunt duo, vel tres, et quae ad hunc modum dicuntur, ac si dicas bicubitum, tricubitum, et caetera. Et quae aliqua propria significatione definita sunt, ut est superficies et soliditas, quid enim et quae quantitates dicantur, agnoscitur: quocirca harum, quoniam sunt diffinitae, nulla ulli contraria est; neque enim bicubito tricubitum contrarium est, sicut neque numerus ulli numero, at vero nec superficies soliditati, nec aliquid horum. Sed quoniam quaedam indefinita imaginem quamdam quantitatis ostendunt; ut magnum et parvum, quae videntur esse contraria, haec sibi Aristoteles opponit dicens non esse quantitates, sed magis ad aliquid, quod ipsius sermonibus astruamus. Sed non est hoc proprium quantitatis non habere contraria, non enim omnis quantitas contrariis caret, sed nobis per singula quaeque currentibus quae quantitatis species contraria non habebunt, quaeve habeant, considerandum est Linea quidem contrario caret, linea enim lineae contraria non est; sed si quis dicat rectam lineam curvae lineae esse contrariam, fallitur. Non enim in eo quod linea est, curva linea rectae lineae contraria est, sed in eo quod curvaest, et in his non lineae videntur esse contrariae, sed ipsa rectitudo et curvitas. Quare non in eo quod quantitas est, linea curva rectae lineae contraria est, sed in eo quod qualis. Nam quoniam curvitas et rectitudo contraria sunt, secundum id quod curvaet recta est linea, non secundum quod lineae sunt, suscipiunt contrarietatem; quocirca linea in eo quod linea est contrario caret. At vero nec superficies superficiei contraria est. Sed forte dicat aliquis albam superficiem nigrae superficiei esse contrariam; cui similiter occurrendum est, in eo quod superficies sunt non esse contraria, sed in eo quod est in his albedo atque nigredo, quae contraria esse quis dubitat? Eodem quoque modo et asperam superficiem si quis contrarias dixerit, refellitur, quod non secundum quantitatem superficiei, sed secundum qualitatem asperitatis lenitatisque ipsae superficies contrarium tenent. At vero nee corpori- quidquam ullo modo contrarietatis opponitur, cui si quis dicat incorporale esse contrarium, refutabitur, quod omnis contrarietas propriis nominibus dicitur, ut bonum malum, album nigrum; corporale vero et incorporale non secundum contrarietatem, sed secundum privationem habitumque proferuntur. Incorporale enim corporis est privatio. Nec tempori quoque quidquam contrarium est, sed si nox diei videtur opposita, non in eo quod tempus est, sed in eo quod dies est aer lucidus, nox aer obscurus. Aer vero neque tempus neque quantitas est, lumen quoque et obscuritas qualitates sunt et non quantitates. Oratio etiam quanquam videatur habere contrarium, tamen contrariam non habet oppositionem, videtur enim vera oratio esse et falsa, quae sunt contraria, sed oratio vera et falsa in significatione est. Cum enim quod est oratio significat, vera est; cum vero quod non est designat, tunc falsa est. Oratio vero non secundum id quod significat in quantitate numeratur, sed secundum id quod profertur. Secundum enim id quod proferimus orationem, longa syllaba brevique componitur, quae omnem orationem non secundum id quod ipsa significat, sed secundum id quod ad prolationem est, metiuntur. Illud quoque manifestum est in numero non esse contraria, duo enim tribus, vel tres quaternario contrarii non sunt, nec ullus alter numerus cuilibet alii numero contrarius est. Locus vero habet aliquam contrarietatem, sursum enim et deorsum contrarium est. Sed quidam volunt non esse quantitatis quod sursum et deorsum, sed potius habitudines, quas Graeci ⟦σχέσεις⟧ vocant. Quae enim pars ad caput nostrum est, hanc sursum vocamus; quae pars pedibus subjacet, illa deorsum dicitur; quocirca secundum habitudinem quamdam quodammodo ad nos ipsos relata sursum deorsumque praedicamus. Herminius quoque ait sursum et deorsum non esse loca, sed quamdam quoque positionem loci. Est enim res sursum atque deorsum, non est autem idem esse aliquid loci, quod locum, loci enim est positio in loco, locus vero ipse positio non est.

PL64.211_3Ama biri evrenin bütün şekline, kürenin çevresinin her şeyin suretini nasıl kuşattığına, yeryüzünün ortada olduğuna baksa –kürede, ortanın sınırını tutandan başka bir uç yoktur– göğün en dış kubbesinde olana yukarı, ortada olana aşağı diyecektir. Demek ki yukarı ve aşağı zıttır: Yukarı gökte, aşağı yerdedir, çünkü birbirlerinden çok uzaktırlar. Sonradan zıtlar böyle tarif edilmiştir: Zıtlar birbirinden en uzak olanlardır. Bu tarif de şuradan çıkarılmıştır: Gök ile yer birbirinden en uzak görünüyordu, gök yukarı, yer aşağıydı. Aşağı ve yukarı da birbirinden uzak olduklarından başka bir sebeple zıt sayılmadığı için, zıt olmayı en uzak olmak diye tarif ediyorlar. Aristoteles bunu şöyle bildirir:

Kemiyetin zıtlığı en çok yer çevresinde görünür: Yukarıyı aşağıya zıt koyarlar, ortadaki yere aşağı derler, çünkü orta ile evrenin sınırları arasında uzaklık çoktur. Öbür zıtların tarifini de buradan aldıkları görülür: Aynı cinsin altındaki şeylerden birbirinden çok uzak olanları zıt diye belirlerler.

Her kürede orta yer yeryüzüdür; bunu yıldızların düzenli dönüşü gösterir. Bu yerlere neden zıt dendiğinin sebebini de ekledi: Orta ile evrenin sınırları arasında uzaklık çoktur. Evrenin sınırları derken göğün en dış kubbesini kasteder. Yerin bu zıtlığından hareketle öbür şeylerin de

PL64.211_3

Sed si quis omnem mundi respiciat figuram, quomodo rerum omnium formam sphaerae ambitus amplectitur, et terra media est, in sphaera vero nihil est ultimum, nisi quod ejusdem terminum medietatis obtinuit, quidquid in extremo coeli convexitatis est, illud sursum esse dicet, quod vero est medium, illud deorsum. Quocirca sunt sursum deorsumque contraria, sursum in coelo, deorsum in terra, idcirco quod a se longe disjuncta sunt, unde post quoque contraria hoc modo sunt diffinita. Contraria sunt quaecunque a se longissime distant: hinc est videlicet tracta diffinitio, quod quoque coelum terraque distant, longissime distare videbantur, et illud esse sursum, haec vero deorsum, quoniam deorsum atque sursum non ob aliam causam contraria dicuntur, nisi quod a se longe disjuncta sunt, quod esse contrarium longissime distare diffiniunt, quod Aristoteles hoc modo pronuntiat. Maxime autem circa locum videtur esse contrarietas quantitatis, sursum enim ad id quod est deorsum contrarium ponunt, locum qui est in medio deorsum dicentes, eo quod multa distantia medii ad terminos mundi sit, videntur autem et aliorum contrariorum diffinitionem ab his proferre, quae enim a se invicem multum distant eorum quae sub eodem genere sunt contraria determinant. In omni enim sphaera media terra est, quod ipsa astrorum demonstrat ordinata vertigo, adjecit quoque causam cur hujusmodi loca contraria dicantur, quod multa distantia est medietatis ad mundi terminos nos. Terminos vero mundi coeli ultimam convexitatem dicit; ex hac igitur loci contrarietate et caetera

PL64.213zıt diye tarif edildiğini şöyle gösterir: Öbür zıtların tarifini de buradan aldıkları görülür: Aynı cinsten birbirinden çok uzak olanları zıt diye tarif ederler.

Kemiyetin zıtlığı hakkındaki açıklamanın düzeni bozulmasın diye, tek tek kemiyetlerde zıt bulunmadığını söylediğimiz yerlere yerin bu zıtlıklarını ekledik ve arada bazı şeyler atlandı. Şimdi yeniden yukarıya dönelim ki açıklamanın düzeni kendi kendini sürdürsün. Yukarıda, kemiyete hiçbir şeyin zıt olmadığını ileri sürerken, iki arşına, üç arşına, yüzeye ya da onlar gibi bir şeye hiçbir şeyin zıt olamayacağını söylemişti. Belirli kemiyetlerde, iki ya da üç gibi, hiçbir zıt görünmez. Ama kimi şeyler belirsizdir ve hem kemiyet hem zıt gibi görünür; bunları da şöyle ekledi:

Meğer ki biri çoğun aza ya da büyüğün küçüğe zıt olduğunu söylesin. Bunların hiçbiri kemiyet değil, bir şeye göredir. Çünkü hiçbir şeye kendi başına büyük ya da küçük denmez, bir şeye dayandırılır. Bir dağa küçük, darıya büyük denir, çünkü biri kendi cinsinden daha büyük, öbürü kendi cinsinden daha küçüktür. Demek ki bunların ilişkisi başka bir şeyledir; çünkü kendi başına küçük ya da büyük denseydi, dağa hiçbir zaman küçük, darıya hiçbir zaman büyük denmezdi. Yine köyde çok insan, şehirde az insan olduğunu söyleriz, oysa şehirdekiler çok daha fazladır; evde çok, tiyatroda az insan deriz, oysa tiyatrodakiler daha fazladır. Ayrıca iki arşın, üç arşın ve onlar gibi her şey kemiyet ifade eder; büyük ya da küçük kemiyet ifade etmez, daha çok bir şeye göredir, çünkü büyük ve küçüğe bir şeye bakılarak karar verilir. Demek ki bunların bir şeye göre olduğu açıktır.

Belirli kemiyetlerin zıtları olmadığını, iki arşına ya da yüzeye hiçbir şeyin zıt olmadığını söyleyerek yukarıda kendisi kanıtladı. Belirsizler ise, büyük ve küçük, çok ve az gibi, zıtlığın bir görüntüsünü verir. Ama buna şöyle karşılık verilir: Bunlar kemiyet değildir. Her kemiyet kendi başına söylenir: İki arşın, üç arşın, iki, üç ve yüzey başka bir şeye dayandırılmaz; büyük ve küçük ise başka şeyler olmadan söylenemez. "Büyük" dediğinde bir başka şeyle ölçüşmeye dayandırılır, küçük de öyle. Aristoteles'in istikrası da bunu kanıtlar. Büyük ve küçük kendi başlarına söylenseydi, başkasıyla ilişkisi içinde olmasaydı, hiçbir zaman "küçük dağ" ya da "büyük darı" demezdik. Büyük ve küçük başkasıyla ilişkisi içinde söylenmeseydi, dağ her zaman büyük, darı her zaman küçük denirdi. Ama bir tepeyi Atlas'ın yüksekliğiyle karşılaştırarak küçük dağ deriz; bir darı tanesini başka, daha küçük darı taneleriyle karşılaştırarak da büyük darı deriz. Genel olarak büyük ya da küçük denen her şeyi aynı cinsin türüne dayandırarak büyük ya da küçük diye adlandırırız: Dağı dağla, darıyı darıyla karşılaştırırız, öbürlerini de böyle.

Çok ve az da aynı şekilde söylenir. Bir köyde yüz insan varsa çok insan var deriz; şehirde olsalar az deriz. Bir köylerin küçüklüğünü, bir şehirlerin büyüklüğünü karşılaştırmaya alırız. Evde elli kişi varsa çok, tiyatroda iseler azdır; çünkü onları tiyatroda kaç kişi bulunması gerektiğiyle karşılaştırarak az deriz.

Ayrıca büyüğü ve küçüğü karşılaştırarak her zaman başka bir şeye dayandırıyor, tek tek kemiyetleri ise (üç, iki, dört, çizgi, yüzey) hiçbir şeye karşılaştırmadan kendi adlarıyla söylüyorsak, büyük ve küçük, çok ve az kemiyetin bölünmesinden ayrılmıştır. Bunlar kemiyet değil, daha çok bir şeye göredir.

Ayrıca biri bunları kemiyet saysın ya da saymasın, onlara zıt hiçbir şey olmayacaktır. Kendi başına alınamayıp yalnız başkasıyla ilişkisi içinde alınan şeye bir şey nasıl zıt olsun?

Bu çok güçlü delille de, belki yalnız yer dışında, sayılan kemiyetlere hiçbir şeyin zıt olmadığı kanıtlanır. Çünkü biri büyük ve küçüğü, çok ve azı kemiyetler arasına koysa ve bu kabul edilse bile, her zaman başka bir şeye dayandıkları için zıtlardan sayılmazlar. Her zıt kendi başına var olur, başkasıyla karşılaştırma ve ilişkiyle söylenmez: İyiye "kötünün iyisi", kötüye "iyinin kötüsü" denmez, her biri kendi tabiatında ve söylenişinde var olur.

PL64.213

definita esse contraria sic demonstrat. Videntur autem et aliorum contrariorum diffinitionem ab his proferre, quae enim multum a se distant in eodem genere contraria esse diffiniunt. Sed quoniam ne ordo contrarietate quantitatis impediretur, idcirco superioribus, in quibus singulis quantitatibus nihil esse contrarium dicebamus, has loci contrarietates adjecimus, et quaedam in medio praetermissa sunt, rursus ad superiora redeamus, ut expositionis ordo sese ipse continuet. Ait enim superius, cum quantitati nihil esse contrarium proponeret, bicubito, vel tricubito, vel superficiei, vel alicui talium nihil posse esse contrarium. Diffinitis enim his quantitatibus, contrarium nihil esse videtur, ut duobus vel tribus, sed quaedam cum sint indefinita, nec quantitates et contraria- videantur, haec rursus adjecit. Nisi multa paucis dicat quis esse contraria, vel magnum parvo. Horum autem nihil est quantitas, sed ad aliquid, nihil esse contrarium enim per seipsum magnum dicitur vel parvum, sed ad aliquid refertur. Nam mons quidem parvus dicitur, milium vero magnum, eo quod hoc quidem sui generis majus sit, illud vero sui generis minus. Ergo ad aliud est eorum relatio, nam si per seipsum parvum vel magnum diceretur, nunquam mons quidem aliquando parvus, milium vero nunquam magnum diceretur. Rursus in vico quidem plures homines esse dicimus, in civitate vero paucos, cum tamen sint eis multo plures, et in domo quidem multos, in theatro vero paucos, cum sint plures. Amplius bicubitum et tricubitum et unumquodque talium quantitatem significat. magnum vero vel parvum non significat quantitatem, sed magis ad aliquid, quoniam ad aliquid spectatur magnum et parvum; quare magnum est quod haec ad aliquid sunt. Quemadmodum diffinitae quantitates contrariis non tenentur, ipse superius comprobavit dicens bicubito vel superficiei nihil esse contrarium, indefinitae vero, ut est magnum et parvum, multa et pauca, dant imaginem contrarietatis. Sed illud occurrit, has non esse quantitates. Omnis enim quantitas per se dicitur, bicubitum enim et tricubitum, et duo, et tres, et superficies ad nihil aliud refertur, magnum vero vel parvum sine aliis dici non possunt. Cum enim dicis magnum, ad alicujus aequationem refertur. Eodem quoque modo et parvum, quod ipsa Aristotelica probat inductio. Si enim magnum et parvum per se dicerentur et non ad alterius relationem, nunquam diceremus montem parvum et milium magnum. Si enim magnum parvumque non ad relationem alterius diceretur, mons semper magnus, semperque parvum milium diceretur. Sed aliquem collem ad Atlantis altitudinem conferentes, dicimus parvum montem, et rursus milium ad minora alia grana milii conferentes, magnum milium nominamus, et simpliciter quidquid magnum vel parvum dicitur ad ejusdem generis speciem referentes, magnum parvumque nominamus, ut monti montem comparamus, milium vero milio, et alia hujusmodi. Multa et pauca eodem modo dicuntur; dicimus enim, si fuerint homines centum in vico, plures esse homines. At vero si in civitate sint, paucos dicimus, nunc ad parvitatem vicorum, nunc ad magnitudinem civitatum conferentes. Rursus si sint in domo quinquaginta, multi sunt, si in theatro pauci, ideo quod tunc in theatro esse paucos dicimus cum ad eos quanti in theatro esse debebant comparamus. Amplius, quoniam conferentes magnum parvumque referri semper ad alterum, singulas vero quantitates nihil ad aliud comparantes, suas ac proprias nominamus, ut tres, duo, quatuor, lineam, superficiem, magnum parvumque, multa et pauca, a quantitatis divisione disjuncta sunt. Sunt enim ista non quantitates, sed potius relativa. Amplius, sive aliquis ponat eas esse quantitates, sive non ponat, nihil illis erit contrarium, quod enim non est sumere per seipsum, sed ad solam alterius relationem, quomodo huic aliquid erit contrarium. Hoc quoque validissimo argumento probatur quantitatibus his quae praedictae sunt nihil esse contrarium, nisi soli forsitan loco. Nam si quis magnum et parvum, vel multa et pauca in quantitatibus ponat, etiam hoc si concedatur, tamen quoniam semper referuntur ad aliud, contrariis non tenentur. Omne enim contrarium per se consistit, nec illud ad alterius comparationem relationemque profertur, ut bonum non dicitur mali bonum, nec rursus malum boni malum, sed ipsum in propria natura et prolatione consistit.

PL64.213_2Bütün zıtlar böyledir. Büyük ve küçük ise kendi başlarına var olmayıp başkasıyla ilişkiye dayandırıldıkları için zıt olamazlar.

Ayrıca büyük ve küçük zıtsa, aynı şeyin aynı anda zıtları kabul etmesi ve aynı şeylerin kendi kendilerine zıt olması gerekir. Çünkü aynı şey aynı anda hem küçük hem büyük olabilir: Bir şey buna göre küçük, öbürüne göre aynı şey büyüktür. Demek ki aynı şey aynı zamanda küçük ve büyük olur, yani aynı anda zıtları kabul eder. Oysa aynı anda zıtları kabul edebilir görünen hiçbir şey yoktur. Cevher zıtları kabul edebilir görünür, ama aynı zamanda kabul etmez: Kimse aynı anda hem sağlıklı hem hasta, aynı anda hem beyaz hem siyah değildir; başka hiçbir şey de aynı anda zıtları kabul etmez. Aynı şeylerin kendi kendilerine zıt olması da gerekir: Büyük küçüğe zıtsa ve aynı şey aynı anda hem küçük hem büyükse, kendisi kendisine zıt olacaktır; ama kendisinin kendisine zıt olması imkânsızdır. Demek ki büyük küçüğe zıt değildir.

Şu ilke sabittir, kendi aklında değişmez biçimde durur: Bir ve aynı şey bir ve aynı zamanda zıtları kabul edemez. Cevher zıtları kabul edebilir olsa bile. İnsan cevher olduğu için hastalığı da sağlığı da kabul eder, ama aynı zamanda değil; beyazlığı da siyahlığı da alır, ama farklı zamanlarda. Bir ve aynı zamanda ikisini birden kabul etmesi olamaz. Öyleyse biri büyüğü küçüğe zıt koyarsa imkânsız bir şey çıkar: Bir ve aynı şey aynı zamanda iki zıtlığı birden kabul eder ve aynı şey kendi kendisine zıt olabilir. Gerçekten büyüğü küçüğe

PL64.213_2

Quaecunque sunt contraria, eodem modo sunt. Magnum vero et parvum quoniam non per se constant, sed ad alterius relationem referuntur, contraria esse non possunt. Amplius, si sunt magnum et parvum contraria, contingit idem simul contraria suscipere et ea ipsa sibi esse contraria. Contingit enim simul idem parvum esse et magnum. Est enim aliquid ad hoc quidem parvum, ad aliud vero hoc idem ipsum magnum. Quare idem parvum et magnum et eodem tempore esse contingit, quare simul contraria suscipiet, sed nihil est quod videatursimulcontraria posse suscipere videatursimulcontraria, ut substantia, susceptibilis quidem contrariorum videtur esse sed non suscipit in uno eodem tempore, nam nullus simul est sanus et aeger, nec albus et niger simul, nihilque aliud si contraria suscipiet. Et eadem sibi ipsi contingit esse contraria. Nam si est magnum parvo contrarium, ipsum autem idem simul est parvum et magnum, ipsum sibi erit contrarium, sed impossibile est ipsum sibi esse contrarium Non est igitur magnum parvo contrarium. Constat hoc et immutabile in propria ratione consistit, unam eamdemque rem uno eodemque tempore contraria non posse suscipere, ut substantia susceptibilis quidem contrariorum est. Homo namque cum substantia sit, et aegritudinem suscipiet et salutem, sed non eodem tempore, et albedinem et nigredinem capit, sed alio atque alio tempore, ut vero uno eodemque tempore utraque suscipiat, fieri nequit, quod si magnum parvo aliquis contrarium ponat, eveniet quoddam impossibile, ut una atque eadem res eodem tempore utrasque suscipiat contrarietates, et eadem ipsa sibi possint esse contraria. Ponamus enim magnum parvo

PL64.215zıt koyalım. Ama bir ve aynı şey bir ve aynı zamanda büyük ve küçük olabilir. Örneğin on ayaklık bir ölçü iki ayağın büyüklüğüyle karşılaştırıldığında büyüktür, yüz arşınlık büyüklük ve ölçüyle karşılaştırıldığında aynı şey küçüktür. Demek ki aynı şey aynı zamanda hem büyüklüğü hem küçüklüğü kabul edebilir. Çünkü bir ve aynı şey aynı zamanda daha büyükle ve daha küçükle karşılaştırılınca hem büyük hem küçüktür. Büyük küçüğe zıtsa, aynı şey aynı anda her iki zıttı da kabul etmiş olur; bu ise imkânsızdır. Aynı şey aynı zamanda zıtları kabul edemediğine göre, bir ve aynı şey ise büyüklüğü ve küçüklüğü kabul edebildiğine göre, büyüklük ve küçüklük zıt değildir.

Biri büyüğü küçüğe zıt koyarsa, aynı akılla bir ve aynı şeyin kendi kendisine zıt olduğunu söylemiş olur. Küçük büyüğe zıtsa ve aynı şey, gösterdiğim gibi, başka başka şeylerle karşılaştırılınca hem küçük hem büyük olabiliyorsa, küçük ve büyük olan şey kendi kendisine zıt olabilir, çünkü küçük ve büyüğün zıt olduğu söylenmişti. Ama bu imkânsızdır. Demek ki küçük ve büyük zıt değildir.

Bu akıl yürütmeden ve son derece sağlam delilden sonra yerin zıtlığını ele alıyor; bundan yukarıda söz ettik. Bu yüzden atlanmalıdır ki açıklamanın tekrarı öğreticilikten çok bıkkınlık vermesin.

Kemiyet daha çok ve daha az kabul etmez görünür. İki arşın böyledir: Bir şey başka bir şeyden daha çok iki arşın değildir. Sayıda da üç beşe göre böyledir: Üçe beşten daha çok sayı denmez, üçe de üçten daha çok üç denmez. Bir zaman da başka bir zamandan daha çok ya da daha az zaman denmez. Sayılanların hiçbirinde daha çok ve daha az denmez. Demek ki kemiyet daha çok ve daha az kabul etmez.

Başka bir hassa daha ekledi; bu, kemiyetin hassası olmasa da neden olmadığını kendisi söylemedi; bizim göstermemiz gerekiyor. Söylediği şudur: Kemiyet daha çok ve daha az kabul etmez, çünkü hiçbir sayı başka bir sayıdan daha çok ya da daha az sayı değildir. Üç beşle karşılaştırılınca ne daha çok ne daha az sayıdır; üç kendisiyle karşılaştırılınca da ne daha çok ne daha az üçtür. Zaman da daha çok ve daha az taşımaz, yani bir zaman başka bir zamandan daha çok zaman değildir. Bir zaman başka zamandan daha uzun olabilir, ama daha çok ya da daha az zaman denemez.

Bu cevherde de gösterilmişti: Bir insan başka bir insandan ne daha çok ne daha az insandır. Aynısı kemiyette de olur. Cevherde de bulunduğu için bu kemiyetin hassası değildir; ama sıradaki kısımda kendisinin gösterdiği gibi kemiyette de vardır. Daha önce bunu cevher için söylemiş, şimdi aynısını kemiyet için ortaya koymuş olduğundan, bunun kemiyetin hassası olmadığını anmayı gereksiz gördü. Çünkü daha çok ve daha az kabul etmemenin kime ait olduğunu cevherden söz ederken söylemişti: Cevherler hiçbir zaman daha çok ya da daha az kabul etmez demişti. Bu yüzden hassaları belirlemedeki alışılmış yoluyla asıl hassalara döndü.

*Kemiyetin en asıl hassası eşit ve eşitsiz denmesidir. Söylenen kemiyetlerin her birine eşit ve eşitsiz denir: Cisme eşit ve eşitsiz, zamana eşit ve eşitsiz, sayıya eşit ve eşitsiz, söze eşit ve eşitsiz denir. Sayılan öbür şeylerin her birine de aynı şekilde eşit ve eşitsiz denir. Kemiyet olmayan öbür şeylerde ise eşit ve eşitsiz pek söylenmez görünür. Etkilenmeye ve yatkınlığa eşit ve eşitsiz pek denmez, daha çok benzer ve benzemez denir; beyaza da eşit ve eşitsiz pek denmez, benzer denir. Demek ki eşit ve eşitsiz denmesi kemiyetin en asıl hassasıdır.*

PL64.215

esse contrarium, sed una atque eadem res, uno eodemque tempore potest magna esse et parva, ut si sit decem pedum mensura collata ad duorum pedum magnitudinem, magna est ad centum vero cubitorum magnitudinem mensuramque collata, eadem parva est, Potest ergo eadem res eodem tempore et magnitudinis esse susceptibilis et parvitatis. Eadem enim res uno eodemque tempore ad majorem minoremque collata eadem magna et parva est. Quod si magnum parvo contrarium est, eadem vero res eodemque, eodem tempore contingit ut eadem res contraria utraque suscipiat, sed hoc impossibile est. Quocirca quoniam res eadem eodem tempore contrariorum susceptibilis non est, potest vero una atque eadem res magnitudinem parvitatemque suscipere, magnitudo et parvitas contraria non sunt. At vero si quis magnum parvo contrarium ponat, eadem ratione unam eamdemque rem sibi ipsi dicit esse contrariam. Nam si parvum magno est contrarium, eadem vero res (ut docui) parva et magna potest esse ad aliud et ad aliud scilicet comparata. Res quae parva et magna est, eadem sibi potest esse contraria, parvum enim et magnum contrarium dictum est, sed est impossibile. Quocirca parvum et magnum contraria non sunt. Post hujusmodi vero rationem et argumentationis firmissimam propositionem de contrarietate disserit loci, de qua superius jam diximus, quocirca praetereunda est, ne repetitae expositionis iteratio, fastidio sit potius quam doctrinae. Non videtur autem quantitas suscipere magis et minoremque, ut bicubitum, neque enim est aliud alio magis bicubitum, neque in numero, ut ternarius quinario: nihil enim magis tria dicentur quam quinque, nec tria potius quam tria, neque tempus aliud alio magis et minus dicitur, nec in his quae dicta. sunt, magis et minus omnino dicitur. Quare et quantitas non suscipit magis et minus. Aliud proprium rursus apposuit quod quamvis quantitatis proprium non sit, cur tamen non sit ipse reticuit, nobis tamen est demonstrandum quod autem dicit tale est: quantitas magis et minus non suscipit, nullus enim numerus alio numero nec magis nec minus est numerus. Nam ternarius si quinario comparetur, nec magis nec minus est numerus, et rursus ipsi tres sibi ipsis comparati, nec magis nec minus sunt tres, nec tempus quoque habet aliquid magis et minus, ut magis aliud tempus sit alio tempore, longius quidem tempus tempore esse potest, ut vero dicitur magis tempus alio tempore vel minus fieri nequit. Hoc quoque etiam in substantia demonstratum est, homo namque alio homine non est magis homo, nec minus. Idem quoque evenit etiam in quantitate. Quod quia etiam in substantia est, proprium quantitatis hoc non est, habet hoc quoque quantitas ut in sequenti ordine ipse monstravit. Quocirca quoniam prius hoc de substantia dixerat, nunc vero idem de quantitate proposuit, idcirco non esse hoc proprium quantitatis, commemorare neglexit. Cujus enim esset alterius non suscipere magis et minus, tunc dixit cum de substantia disputaret. Ait enim quod substantiae nunquam magis minusve suscipi e nt, quocirca ad maxime propria solita constituendi ratione regressus est. Proprium autem maximae quantitatis est, quod et aequale et inaequale dicitur: Singulum enim earum quae dictae sunt quantitatum aequale dicitur et inaequale, ut corpus et aequale et inaequale dicitur, et tempus aequale et inaequale dicitur, et numerus aequalis et inaequalis dicitur, et oratio aequalis et inaequalis. Similiter autem et in aliis quae dicta sunt, singulum et aequale et inaequale dicitur. In caeteris vero quae quantitates non sunt, non multum videbitur aequale et inaequale dici, nam affectio et dispositio aequalis et inaequalis non multum dicitur, sed magis similis et dissimilis, et album aequale et inaequale non multum dicitur, sed simile. Quare quantitatis maximae est proprium aequale et inaequale dici.

PL64.215_2Kemiyete göre eşitlik ve eşitsizlik söylenmesinin kemiyetin hassası olduğunu çok açık bir şekilde belirtiyor. Her bir kemiyete eşit ve eşitsiz denir: Çizgi çizgiye eşit ya da eşitsizdir, yüzey yüzeye eşit ya da eşitsiz denir, cisme de eşit ve eşitsiz denir. Sayıya, zamana ve yere de eşit ve eşitsiz denir. Kemiyet olmayan başka şeylerde ise eşitlik ya da eşitsizlik adını kullanmak kolay değildir. Etkilenme denen yatkınlıklara eşit ya da eşitsiz değil, benzer ve benzemez denir.

Yatkınlık ya da etkilenme, bir şeye uyum ve yakınlaşmadır. Örneğin gramer okuyan, ama henüz bütünüyle öğrenmemiş kişinin ona karşı bir yatkınlığı vardır, yani ondan etkilenmiştir, ona bir uyumu, bir tür yakınlığı vardır. İki kişi benzer biçimde yatkın ve etkilenmiş olabilir, ama eşit olamaz; tıpkı ikisinin benzer biçimde beyaz olup eşit biçimde beyaz olamayacağı gibi. Biri benzer biçimde beyaz olan iki kişi için eşit biçimde beyaz derse adı doğru kullanmış olmaz. Çünkü her eşit ve eşitsiz ölçüde ve kemiyette tamamlanır. Benzer ve benzemez kemiyet hakkında söylenmediği gibi, eşitlik ve eşitsizlik de kemiyetten başka hiçbir şey hakkında doğru olarak söylenmez. Demek ki eşit ve eşitsiz diye adlandırılmak kemiyetin hassasıdır. Kemiyet hakkında söylenenler bu kadar olduğuna göre ilişkililerin sırasına geçelim.

Bir Şeye Göreler Üzerine

Kemiyet incelemesinden sonra üçüncü kategori olan ilişkililere giriyor; onları şöyle tarif ediyor:

Olduğu şey başkasının olduğu söylenen ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre söylenen şeylere bir şeye göre denir. Örneğin daha büyük olduğu şey başkasına göre söylenir, çünkü bir şeyden daha büyük denir; iki kat olduğu şey başkasına göre söylenir, çünkü bir şeyin iki katı denir. Bu türden öbür şeyler de aynı şekildedir.

Keyfiyet incelemesini şimdilik bırakıp bir şeye göreler hakkında konuşmasının sebebi şudur: Kemiyet konulunca daha çok ya da daha az olması zorunludur. Bir şeye göre kemiyetin hemen ardından geldiği için ilişkililerin kemiyetten sonra sıralanması

PL64.215_2

Quantitatis proprium apertissime designat esse, quod secundum quantitatem aequalitas et inaequalitas nuncupatur. Singulae enim quantitates aequales atque inaequales dicuntur, ut aequalis linea lineae, et rursus inaequalis, et superficiei superficies aequalis atque inaequalis dicitur, et corpus aequale et inaequale dicitur. Numerus quoque et tempus et locus aequalis atque inaequalis dicitur. In aliis autem quae quantitates non sunt, non est facile ut aequalitas vel inaequalitas nominetur, dispositiones ergo quae? affectiones appellantur, non dicuntur aequales vel inaequales, sed magnitudinis similes et dissimiles. Dispositio autem vel affectio est ad aliquam rem accommodatio et applicatio, ut si quis grammaticam legens, qui nondum perdidicit, habet ad eam aliquam dispositionem, id est, ea affectus est, et habet aliquid accommodatum, et quasi propinquum. Possunt autem similiter esse duo dispositi et affecti, aequaliter vero minime, ut duo si minoremque liter esse albi, aequaliter vero non. Nam si quis de duobus similiter albis aequaliter esse albos dicat, recta nominis nuncupatione non utitur. Omne enim aequale et inaequale, in mensura et in quantitate perficitur. Simile vero et dissimile quemadmodum de quantitate non dicitur, ita nec de alia qualibet re nisi de quantitate, recte aequalitas et inaequalitas nuncupantur. Quare proprium est quantitatis aequale et inaequale nominari, sed quoniam de quantitate dictum est, ad relativorum ordinem transeamus. Post quantitatis tractatum tertium praedicamentum de relativis ingreditur, quare relativa hoc modo diffinit. DE RELATIVIS. Ad aliquid vero talia dicuntur, quaecunque hoc ipsum quod sunt aliorum esse dicuntur, vel quomodolibet aliter ad aliud, ut majus id quod est alterius dicitur, aliquo enim majus dicitur, et duplum alterius dicitur hoc ipsum quod est, alicujus enim duplum dicitur. Similiter autem et alia quaecunque sunt hujusmodi. Cur autem de his quae sunt ad aliquid disserat, omisso interim de qualitate tractatu, haec causa est, quod posita quantitate magis minusve esse necesse est. Quare cum quantitatem continuo ad aliquid consequatur, recte post quantitatem relativorum series

PL64.217yerindedir. Bir sebep de şudur: Yukarıda kemiyet işlenirken, büyük ve küçükten söz edilirken ilişkililer anılmıştı. Eserin bölünmesi kesintiye uğramasın ve sürekli olsun diye, kemiyet bitince ilişkiyi konu edindi.

"Bir şeye göre denir" demesi şunu gösterir: Kemiyet kendi başına ve tekil olarak anlaşılabilir, cevher ve keyfiyet de öyle; öbür kategorilerin her biri kendi başına var olduğu gibi kendi başına ve tekil olarak anlaşılır. Bir şeye göre ise kendi başına ve tekil olarak akılla kavranamaz, öyle ki tekil bir şeye göre diyebilelim. İlişkinin tabiatında bilinen her şeyin başkasıyla birlikte düşünülmesi zorunludur. "Efendi" dediğimde, köle yoksa, kendi başına hiçbir şey değildir. Bir ilişkilinin adı hemen başkasını da beraberinde çektiğine göre bir şeye göre tek başına var olamaz. Bu yüzden Aristoteles "Bir şeye göre denen şey" dememiş, çoğul sayıyla "Bir şeye göre denen şeyler" demiştir; böylece ilişkililerin anlaşılmasının teklikte değil çoklukta bulunduğunu göstermiştir. İlişkililerin başkasıyla bağlantısı olmadan kendi başına var olan bir tabiatı bulunmadığını Aristoteles, olduğu şey başkasının olduğu söylenenlere ilişkili demekle gösterir. Bir bağlantıyla ilişkililerin başkasıyla biçimlendiğini öğretir, çünkü olduğu şey başkasının olduğu söylenir: Efendi olan şey başkasının, yani kölenin efendisi denir.

İlişkililer ya da bir şeye göreler demek arasında fark yoktur. Bir şeye göre, kendisi hiçbir şey olmasa da başkasına dayandırılınca var olan şeye denir. Örneğin efendi, kendisine göre söylenen şey, yani köle yoksa, var olmaz, çünkü köleye göre söylenir. Köle yoksa efendi denemeyeceği açıktır; dolayısıyla efendi bir şeye, yani köleye göre söylenir. İlişkili de denir, çünkü adları her zaman bir şeye dayandırılır, efendininki köleye. Demek ki nasıl söylendiğinin önemi yoktur. Bu tarifin Platon'a ait olduğuna inanılır, Aristoteles biraz sonra onu düzeltir.

İlişkililerin kimi aynı hâllerle dayandırılır, kimi farklı hâllerle, kimi hiçbir hâl almaz. Bunu göstermek için "ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre" sözünü ekledi. Ne demek olduğu neredeyse metnin kendi sözüyle gösterilmektedir. "Efendi kölenin efendisi" dediğimde, yalın hâli tamlayan hâline dayandırdım; aynısını çevirirsem de öyledir. "Köle efendinin kölesi" derim; burada da yalın hâl tamlayan hâline dayandırılmıştır. Baba oğlunun babası, oğul babasının oğlu, öğretmen öğrencinin öğretmeni, öğrenci öğretmenin öğrencisidir. Bunlar oldukları şeyi benzer şekilde başkalarının olarak söylenir: Başkalarının denmesi tamlayan hâliyle karşılanır.

Kimileri ise karşılık ilişkisini aynı hâlle vermez. His bir şeye göredir, çünkü his hissedilenin hissidir. Hissedilebilir olan hissedilebilir, hissedilen şey ise hissedilebilirdir. Burada "his hissedilenin hissidir" derken tamlayan hâli kullanılmıştır. Ama çevirirsen şu olur: "Hissedilen his ile hissedilebilirdir." Burada yalın hâle yedinci hâl karşılık verilmiştir: "Hissedilen his ile hissedilir." Yani yukarıda söylenenle aynı hâlle çevrilmemiştir. "His hissedilenin hissidir" dediğimizde yalın hâl tamlayan hâline dayandırılmıştır. Bu ilişki yedinci hâle uydurulmaya izin vermez.

İlim de bilinebilirin ilmidir: Bilinebilen bilinir, bilinebilen ise bilinebilirdir. Ama bu ilişki aynı akılla, aynı hâle çevrilmez: "Bilinebilir şey ilimle bilinebilirdir" deriz. İlk ilişki tamlayan hâline, ikinci çevirme yedinci hâledir.

Şu ilişki aynı hâllere göre çevrilir: Daha büyük daha küçükten daha büyüktür, daha küçük daha büyükten daha küçüktür. İki kat ve yarım da ilişkilidir ve aynı hâllerle çevrilir: İki kat yarımın iki katıdır, yarım iki katın yarısıdır.

Kendisinin eklediği başka ilişkililer de vardır:

*Meleke, yatkınlık, ilim, his, konum da bir şeye göredir. Söylenen bu şeylerin hepsinin olduğu şey başkasının olduğu ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre söylenir, başka bir şey değil. Meleke bir şeyin melekesidir, ilim bir şeyin ilmidir, konum bir şeyin konumudur. Öbürleri de aynı şekildedir.*

PL64.217

ordinata est. Illud quoque est in causa, quod superius, cum de quantitate tractaret relativorum mentio facta est, cum de magno parvoque diceretur, ut ergo continens et non esset operis interrupta distinctio, ideo quantitate finita de relatione, proposuit. Quod autem ait, ad aliquid vero talia dicuntur, hoc monstrat, quod non sicut quantitas per se et singulariter intelligi potest, eodem quoque modo substantia et qualitas, et unumquodque aliorum praedicamentorum, sicut per se constat, ita etiam per se et singulariter intelligitur: sic ad aliquid per se et singulariter capi intellectu non potest, ut dicamus esse ad aliquid singulariter. Quidquid enim in natura relationis agnoscitur, id cum alio necesse est consideretur; cum enim dico dominus, per seipsum nihil est, si servus desit, Quocirca cum unius relativi nuncupatio mox secum etiam aliud trahat ad aliquid, unum esse per se non potest, atque ideo non dixit Aristoteles: Ad aliquid vero tale dicitur, sed, plurali numero, talia dicuntur, inquit, demonstrans relativorum intelligentiam non in simplicitate, sed in pluralitate consistere; non esse autem quamdam per se relativorum naturam sine conjunctione aliqua alterius subsistente, ipse Aristoteles monstrat, qui dicit ea esse relativa, quaecunque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur. Docet enim aliqua conjunctione alterius relativa formari, hoc ipsum enim quod sunt aliorum dicuntur. Quod enim est dominus minus, hoc alterius dicitur, id est servi. Sive autem relativa dicamus, sive ad aliquid, nihil interest. Ad aliquid enim dicitur quod ipsum quidem cum per se nihil sit, relatum tamen ad aliud constat, ut dominus, si desit id ad quod dicitur, id est, servus, non est, dicitur enim ad servum; manifestum ergo est si servus desit, dominum dici non posse, quare dominus ad aliquid dicitur, id est ad servum. Relativa quoque dicuntur idcirco, quod eorum nuncupatio semper ad aliquid referatur, ut domini ad servum, quare nihil interest quolibet modo dicatur. Hujusmodi autem diffinitio Platonis esse creditur, quae ab Aristotele paulo posterius emendatur. Relativorum autem alia eisdem casibus referuntur, alia diversis, alia vero omni sunt casu carentia. Quod scilicet monstrans addidit, vel quomodolibet aliter ad aliud. Quid autem sit, ipsius pene textus sermone monstratur. Cum enim dico dominus servi dominus, ad genitivum casum reddidi nominativum, et rursus ad eumdem si converte ro. Dico enim servus domini servus, et hic quoque nominativus ad genitivum relatus est. Eodem quoque modo sese habet pater filii pater, et filius patris filius, et magister discipuli magister, et discipulus magistri discipulus, haec ergo id quod sunt, similiter aliorum dicuntur. Nam quod aliorum dicuntur secundum genitivum redditur casum, alia vero non secundum eumdem casum consequentiam reddunt. Sensus enim ad aliquid est, sensibilis enim rei est sensus. Quod enim sensibile est sentiri potest, quod sentiri potest, sensibile est, et nunc quidem sensus sensibilis rei sensus genitivo accommodatus est. Hujus enim rei sensibilis dictum est, at si convertas, fiet. Sensibilis res sensu sensibilis est. Sed cum sic casui septimo redditur nominativus in hac relatione, quae dicit sensibile sensu sensibile est, non eodem casu quo superius dictum est convertitur. Dicimus enim sensus sensibilis rei sensus est, et hic nominativus redditur ad genitivum. Haec enim relatio ad septimum casum se aptari non patitur. Scientia quoque scibilis rei scientia est, siquidem hoc scitur quod sciri potest et quod sciri potest, scibile est, sed non eadem ratione, nec ad eumdem casum relatio ista convertitur. Dicimus enim scibilis res scientia scibilis est. Est enim prima relatio ad genitivum, secunda conversio ad septimum. Haec quoque relatio secundum eosdem convertitur casus, cum dicimus majus minore esse majus, et minus majore esse minus. Duplum quoque et medium relativa sunt, sed et eisdem casibus convertuntur. Duplum namque dimidii duplum est, dimidium vero dupli dimidium est. Sunt autem alia quoque relativa quae ipse sic addidit. At vero sunt etiam et haec ad aliquid, ut habitus, affectus, scientia, sensus, positio: haec enim omnia quae dicta sunt, hoc ipsum quod sunt aliorum esse dicuntur, vel quomodolibet aliter ad alivd, et non aliud aliquid; habitus enim alicujus habitus dicitur, et disciplina alicujus disciplina, et positio alicujus positio. Similiter autem et alia.

PL64.217_2His ve ilim hakkında yukarıda söz edildi; şimdi meleke, yatkınlık ve konum hakkında konuşalım. Yatkınlık bir şeye değişken bir yakınlaşmadır: Ateşe yakın duran biri ısınırsa ısıya yatkın denir, yani ısıya belli bir yakınlaşmaya ve bağlantıya sahiptir. Etkilenme ile yatkınlık aynı şeydir; yeni bir addan yanılgı doğmasın. Yatkınlık bir başka şeye bağlantı, bir başka şeyden etkilenme olduğundan kolayca değişir, çabucak dönüşür. Meleke ise yatkınlık ya da etkilenmenin sağlam ve kolay değişmez bir eklenmesidir. Biri güneşte yürüyerek esmerleşirse siyahlığa yatkın ve siyahlıktan etkilenmiş denir. O siyahlık bedeni daha kuvvetli ve değişmez biçimde boyarsa meleke adını alır. Demek ki meleke eskimiş etkilenmedir. Bu yüzden her meleke yatkınlık ya da etkilenmedir, ama her yatkınlık ya da etkilenme meleke değildir. Sözü uzatmayalım: Meleke ile yatkınlık hakkında şu sabittir: Meleke değişmez bir hâldir, yatkınlık ise böyle değildir; bir tür etkilenme, bir şeye bağlantıdır ve kolayca değişebilir.

Konum ise bir şeyin yerleştirilmesidir: ayakta duruş, oturuş, eğiliş, uzanış gibi. Ayakta duran bir şekilde konulmuş ve yerleştirilmiş denir; oturan, uzanan ve öbür konumlara göre duran da böyle adlandırılır. Dolayısıyla duruş, oturuş ve uzanış konumdur.

Ne oldukları söylendiğine göre şimdi bir şeye göre olup olmadıklarını görelim. Melekenin ilişkisel söylendiğini, öbür şeylere ilişkili olduğunu gösteren şey kanıtlar; his ve ilimde olduğu gibi. Hissin hissedilenin hissi olduğu

PL64.217_2

De sensu quidem et scientia dictum est superius, nunc vero de habitu, dispositione, et positione dicendum est. Dispositio est ad aliquam rem mobilis applicatio, ut si quisquam flammae propinquus caleat, ille dispositus dicitur ad calorem, id est, habens alicujus applicationem conjunctionemque ad calorem. Idem vero est affectio quod dispositio, ne novo nomine error oriatur: et ideo dispositio cum sit quaedam ad aliam rem conjunctio, vel ab alia affectio, facile mobilis est, celerius etenim permutatur. Habitus autem est dispositionis vel affecti affectionis firma et non facile per mutabilis accessio, ut si quisquam in sole ambulans fuscior fiat, dispositus ad nigredinem dicitur et nigredine affectus. Sin autem illa nigredo fortius et immutabiliter corpus infecerit, habitus nominatur: quocirca habitus est inveterata affectio. Unde omnis habitus dispositio vel affectio est, non autem omnis dispositio vel affectio habitus. Et ne multa dicenda sint, hoc quoque constat in habitu et dispositione, quod habitus immutabilis passio est. dispositio vero non similiter, sed affectio quaedam est, et ad aliquam rem conjunctio, quae potest facile permutari. Positio vero est alicujus rei collocatio, ut est statio, sessio, in inclinatio, accubatio, et alia hujusmodi. Nam et qui stat quodammodo positus esse dicitur et collocatus, et qui sedet, et qui accumbit, et qui secundum caeteras positiones est positus appellatur. Quocirca et statio et sessio et accubatio positiones erunt. Sed quoniam quid essent dictum est, nunc si sunt ad alicujus videamus, habitum relative dici ea res probat, quae aliis quoque rebus documento fuit esse relativis, ut est in sensu atque in scientia. Idcirco enim dictum

PL64.219söylendi, çünkü hissedilen hissedilebilen şeydir. Meleke de sahip olunabilir şeyin melekesidir. Sahip olunabilir şey sahip olunabilendir, meleke de sahip olunabilen şeyin melekesidir. Dolayısıyla meleke sahip olunabilir şeyin melekesidir, sahip olunabilir şey de meleke ile sahip olunabilir. Çünkü sahip olunabilen şeylere meleke ile sahip oluruz.

Yatkınlık da aynı şekildedir: Yatkınlık yatkın kılınan şeyin yatkınlığıdır, yatkın kılınan şey yatkınlıkla yatkındır. Isının yatkınlığı ısınanın, yani ısıya yatkın olanın yatkınlığıdır; aynı şekilde ısıya yatkın olan ısının yatkınlığıyla yatkındır. Sanki şöyle denmiş gibidir: Her etkilenme etkilenenin etkilenmesidir, her etkilenen etkilenmeyle etkilenmiştir. Isı ısınanın ısısıdır, ısınan ısı ile sıcak olur.

Konum da ilişkilidir: Konum konulan şeyin konumudur, konulan şey konumla konulmuştur. Bunu meleke ve yatkınlığın yukarıdaki tarzına göre anlamak uygundur. Konumun bir şeye göre olduğunu, türlerinin ilişkili olması da kanıtlar: Duruş duran şeyin duruşudur, duran duruşla durur; oturuş ve uzanış için de aynısı söylenebilir. Demek ki meleke, yatkınlık ya da etkilenme ve konum ilişkilidir; bunların hepsi, benzer ya da benzemez ama yüklemeye uygun hâllerle çevrilir.

Hâllere göre çevrilenlerin kimi aynı adla yüklenir, kimi farklı adla. "Benzer benzere benzerdir", "eşit eşite eşittir", "benzemez benzemeze benzemezdir" dediğimde bütün yükleme aynı kelimelerle, aynı adlarla yapılır. "İki kat yarımın iki katıdır" ya da "daha büyük daha küçükten daha büyüktür" dediğimde yükleme farklı kelimelerle yapılmıştır.

İlişkililerin tarifini "Olduğu şey başkasının olduğu ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre söylenenlere bir şeye göre denir" diye ortaya koyduğuna göre, "olduğu şey başkasının olduğu söylenen"in ne olduğunu söyledik. Şimdi "herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre" sözünün ne olduğunu araştırmak gerekir. Aristoteles bunu sırayla uygun örneklerle kanıtlar:

*Demek ki olduğu şey başkasının olduğu ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre söylenenler bir şeye göredir. Örneğin bir dağa başka bir dağa göre büyük denir, çünkü büyük bir şeye göre söylenir; benzere bir şeye benzer denir. Bu gibi şeylerin hepsi aynı şekilde bir şeye göre söylenir. Uzanış, duruş ve oturuş da birer konumdur; konum da bir şeye göre söylenir. Uzanmak, durmak ya da oturmak ise kendileri konum değildir, ama söylenen konumlardan türemiş adlardır.*

PL64.219

est sensum sensibilis rei esse sensum, quod res sensibilis, est quae sentiri potest; est ergo habitus habilis rei habitus. Habilis enim res est quae haberi potest, illius enim rei habitus est quae haberi potest. Quocirca erit habitus habilis rei habitus, sed res quoque habilis habitu erit habilis, ipso enim habitu res quae haberi possunt habemus. Dispositio quoque eodem modo. Dispositio namque dispositae rei dispositio est, et disposita res dispositione disposita est. Caloris enim dispositio calentis, id est, ad calorem dispositi, dispositio est. Eodem modo dispositus ad calorem caloris dispositione dispositus est: velut si hoc modo sit dictum. omnis affectio affecti affectio est, et omne affectum affectione affectum est. Et calor calentis fit calor, et calens calore fit calidum. Positio quoque relativa est, nam positio positae rei positio est, et posita res positione posita est, et hoc intelligi convenit secundum priorem habitus et dispositionis modum dum. Illa quoque res probat positionem esse ad aliquid, quod ejus species relativae sunt; statio enim - stantis rei statio est, et qui stat statione stat; et de sessione quidem et de accubitu idem dici; potest. Quocirca et habitus et dispositio vel affectio, et positio relativa sunt, et haec omnia vel similibus vel dissimilibus convenientibus tamen praedicationi casibus convertuntur. Eorum autem quae secun casus convertuntur, alia sunt quae eodem nomine praedicantur, alia vero quae dispari: cum enim dico simile simili simile est, et aequale aequali aequale est, et dissimile dissimili dissimile est, eisdem vocabulis eisdemque nominibus tota fit praedicatio. Cum autem dico duplum medii duplum, vel majus minore majus, disparibus vocabulis facta est praedicatio. Quoniam vero relativorum diffinitionem ita proposuit, ut diceret: ad aliquid vero talia dicuntur quaecunque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, vel quomodolibet, aliter ad aliud; quid esset hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, jam diximus nunc quid sit; quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud, requirendum est. Quod ipse Aristoteles convenientibus in ordine probat exemplis; ait enim. Ad aliquid ergo sunt quaecunque id quod sunt aliorum esse dicuntur, vel quomodolibet aliter ad aliud, ut mons magnus dicitur ad alium; magnum enim ad aliquid dicitur, et simile alicui simile dicitur, et omnia talia similiter ad aliquid dicuntur. Sunt autem et accubitus et statio et sessio, positiones quaedam; positio vero ad aliquid dicitur. Accumbere autem, vel stare vel sedere, ipsa quidem non sunt positiones, denominative vero dicuntur ab iis quae dictae sunt positionibus.

PL64.219_2Uzanış, duruş ve oturuşa konum denildiği ve her konumun bir şeye göre olduğu yukarıda yeterince anlatıldı. Şimdi "herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre" sözünün ne demek olduğunu açıklayalım. "Oğul babanın oğludur" dediğimiz ilişkide hiçbir bağlaç karışmamıştır; bu yüklemenin üyelerini yalnızca hâllerin gücü birleştirir. Bir dağı küçük saydığım başka bir dağa dayandırıp büyük dediğimde ise şöyle ortaya koyarım: "büyük dağ küçük dağa göre", "küçük dağ büyük dağa göre." Burada hiçbir hâlin gücü yoktur. Her ne kadar belirtme hâli karışmış görünse de bu ilişkinin gücünü o taşımaz, belirtme hâliyle kullanılan edat taşır. "Büyük dağ küçük dağa göre" dediğimde bu ilişkinin gücünü taşıyan yalnızca edattır; nitekim biri "büyük dağ küçük dağı" dese belirli hiçbir şey ifade etmez. Bu yüzden önermede belirtme hâli bulunsa da hâlin gücünü taşımaz, edat taşır. "Ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre" sözü işte bunu anlatır. Yukarıda ilişkilerin hâllere göre yapıldığını söylemişti, ama hiçbir hâl taşımayan ilişkiler de vardı; bu yüzden bunu ekledi. Sanki şöyle demişti: Her ilişki ya hâllerle yapılır ve bunu "olduğu şey başkasının olduğu söylenenler" sözüyle gösterdi, ya da hâller dışındadır ve bunu "ya da herhangi bir başka şekilde başka bir şeye göre" cümlesi öğretir. Bu kadarı yeter.

Konum bir şeye göre olsa ve türleri ilişkili olsa da (oturuş ve duruş ilişkilidir), oturmak ve durmak ilişki değildir. Çünkü durmak ve oturmak, duruş ve oturuştan türemiş adlardır. Her türemiş ad, adını aldığı şeyin kendisi değildir: Gramerci adını aldığı gramer değildir. Demek ki oturmak oturuştan, durmak duruştan türemişse ve oturuş ile duruş ilişkiliyse, ilişkililerden türemiş olan oturmak ve durmak ilişkililerin cinsinde sayılmaz. Genel olarak, herhangi bir konumdan türeyen ad, ilişkililere değil, konum (situs) denen kategoriye döndürülebilir.

İlişkide zıtlık da bulunur: Fazilet kusura zıttır, ikisi de bir şeye göredir; ilim bilgisizliğe zıttır. Ama bütün ilişkililerde zıtlık bulunmaz: İki kata, üç kata, onlar gibi hiçbir şeye zıt yoktur.

Cevherde ve kemiyette zıtları kabul etmenin onların hassası olup olmadığını araştırdığı gibi, şimdi de ilişkililerde zıtlığı inceliyor: Zıtları kabul edebilmek ilişkililerin hassası mıdır? Fazilet de kusur da melekedir. Fazilet, zihnin iyi yönde, güçlükle değişen bir etkilenmesidir; kusur da kötü yönde bir etkilenmedir, o da güçlükle değişir ve uzun süre kalır. Fazilet ve kusur meleke olduğuna göre, her meleke de bir şeye göre olduğu gösterildiğine göre (meleke sahip olunabilir şeyin melekesidir), fazilet ve kusur ilişkili olacaktır. Bunlar zıt olduğuna göre, ilişkililer zıtları kabul etmekten kaçınmaz.

Ama biri şöyle diyebilir: Faziletle kusuru ve melekenin kendisini biraz sonra keyfiyetler arasında saymasının sebebi nedir? Tek bir şeyin başka bir ifadeyle farklı cinslerin altına konmasına hiçbir engel yoktur. Sokrates, Sokrates olması bakımından cevherdir, baba ya da oğul olması bakımından bir şeye göredir. Yükleme başka başka şeylere çevrilince aynı şeyin farklı cinsin altına konmasına hiçbir engel yoktur. Meleke, fazilet ve kusur da aynı şekildedir. Çünkü meleke keyfiyet

PL64.219_2

Quoniam accubitus et statio et sessio positiones dicuntur, et quoniam omnis positio ad aliquid est, sufficienter superius comprehensum est. Nunc vero quid sit quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud, expediamus, in relatione per quam dicimus filius patris filius, nulla conjunctio mista est, nisi tantum sola casuum vis praedicationis hujus membra conjungit. Cum autem dico montem magnum, ad alium referens parvum, ita propono, mons magnus, ad montem parvum, et mons parvus ad magnum, hic nullorum casuum vis: quanquam enim accusativus videtur esse permistus, tamen ille hujus relationis vim non tenet, sed praepositio quae ad accusativum datur; cum enim dico, mons magnus ad parvum montem, praepositio sola est quae vim hujus continet relationis, ut si quis dicat magnus mons parvum montem, nihil significet definitum. Quocirca quamvis accusativus casus in hac propositione sit, non tamen hic vim casus tenet, sed praepositio; atque hoc est quod ait, vel quomodolibet aliter ad aliud, ut quoniam superius secundum casus relationes fieri dixerat, erant autem quaedam relationes quae nullis casibus tenerentur, adjecit hoc, vel quomodolibet aliter ad aliud, ac si diceret: Omnis relatio aut casibus fit, quod per hoc demonstravit quod ait, quaecunque id quod sunt aliorum dicuntur, aut praeter casus sunt, quod haec sententia docet, vel quomodolibet aliter ad aliud, atque haec hactenus. Sed cum positio sit ad aliquid, et sint species ejus relativae (sessio enim et statio relativa sunt), sedere et stare nulla relatio est. Stare namque et sedere de statione et sessione denominative dicuntur. Omnis autem denominatio non est id quod est ea res de qua nominatur, ut grammaticus, non enim idem est quod grammatica de qua nominatus est. Quocirca si sedere de sessione, et stare de statione denominativum est, sessio vero et statio relativa sunt, sedere et stare, quae a relativis denominativa sunt, relativorum genere non tenentur. Et universaliter, quidquid ex quibuslibet positionibus denominatur, illud non ad relativa, sed ad praedicamentum quod situs dicitur reduci potest. Inest autem et contrarietas in relatione, ut virtus vitio contraria est, cum sit utrumque ad aliquid, et scientia inscientiae. Non autem omnibus relativis inest contrarietas, duplici enim nihil est contrarium, neque triplici, nec talium ulli. Quemadmodum in substantia vel quantitate si eorum esset proprium contraria suscipere rimatus est, ita quoque nunc in relativis de contrarietate considerat, utrum relativorum sit proprium contraria posse suscipere, et quoniam virtus et vitia utraque sunt habitus, virtus enim est mentis affectio in bonam partem, et difficile commutabilis, vitium affectio in malam partem, ipsa quoque difficile mobilis et diuturnitate perdurans: quoniam igitur et vitium et virtus habitus sunt, omnis autem habitus ad aliquid esse monstratus est (habilis enim rei habitus est)erunt virtus atque vitium relativa; sed haec contraria sunt, igitur relativa contraria suscipere non recusant. Sed si dicat quis; quid causae est ut virtutem atque vitium ipsumque habitum paulo post inter qualitates numeret? Atqui ut alia significatione una res diversis generibus supponatur, nihil prohibet, Socrates namque in eo quod est Socrates substantia est, in eo quod pater vel filius ad aliquid; ita ad aliud atque ad aliud ducta praedicatione eamdem rem sub diverso genere nihil poni prohibet. Habitus quoque et virtus et vitium eodem modo est. Potest enim in

PL64.221arasına konabilir, çünkü ondan ötürü insanlara "şöyle" denir; bir şeyin melekesine sahip olanlara "sahip olanlar" deriz. Fazilet de keyfiyettir, çünkü insanlara ondan ötürü iyi denir; o keyfiyete, yani iyiliğe göre insanlara "şöyle", yani iyi insanlar deriz. Kusur da aynı şekildedir. Meleke, başka bir yüklemeye göre söylenince yine ilişkili olur: Meleke sahip olunabilir şeyin melekesi olduğu için bir şeye göredir; fazilet bir şeyin fazileti olduğu için bir şeye göre fazilettir, kusur bir şeyin kusuru olduğu için o da bir şeye göredir. Demek ki aynı şeylerin başka başka şeylere çevrilip farklı yüklemelerin altına konmasına hiçbir şey engel değildir.

Bir şeye göreyi başka bir kategori olmadan anlayamayız. Örneğin baba ile oğlu, efendi ile köleyi cevhere göre değerlendiririz, çünkü efendi olan da köle olan da cevherdir. İki katı ve üç katı kemiyete göre değerlendiririz, çünkü kemiyette bulunurlar; ilim ve bilgisizliği keyfiyete göre, çünkü onlara göre "şöyle", yani bilgili ya da bilgisiz deriz. Hiç kimse ilişkilileri başka bir kategori dışında kendi başına anlayamayacağına göre, ilişki hangi kategorilere göre anlaşılıyorsa zıtları kabul edip edemeyeceği de ona göre söylenir. Sokrates cevherdir, cevher ise zıt kabul etmez. Baba ve oğul cevhere göre yüklenir, çünkü cevherde olmadıkça baba ve oğul olmaz. Bu yüzden cevhere göre söylendiğinden zıtlıktan yoksundur. Yine iki kat ve yarım kemiyete göre söylenir, kemiyetin de zıtları olmadığı gösterildi; demek ki iki kat ve yarım da zıt değildir. Keyfiyet ise zıtlık kabul eder: İyi ve kötü keyfiyete göre karşıt konur; öyleyse iyi ve kötü zıtlardan yoksun değildir.

Şu hâlde ilişkililer hangi kategorilere göre söyleniyorsa, onlar zıt kabul ediyorsa ilişkili de kabul eder; onlar zıtlığı reddediyorsa, onlara göre söylenen bir şeye göre de hiçbir zaman zıtlıkla bölünmez. Dolayısıyla zıtları olmak ilişkinin hassası değildir: Yalnız ilişkide bulunmaz (keyfiyette de vardır), bütün bir şeye görelerde de görülmez. Zıtlık kabul etmeyen kategorilere göre söylenen bir şeye görelerde, cevhere göre baba ve oğulda, kemiyete göre iki kat ve yarımda, zıtlar hiçbir şekilde bulunmaz. Ne yalnız ne de hepsinde bulunan şey ise hassa değildir. Demek ki zıtları olmak ilişkinin hassası değildir.

*İlişkililer daha çok ve daha az da kabul eder görünür: Benzer ve benzemez, eşit ve eşitsiz daha çok ve daha az denir; ikisi de ilişkilidir, çünkü benzere bir şeye benzer, eşitsize bir şeye eşitsiz denir. Ama bütün ilişkililer daha çok ve daha az kabul etmez: Çift için daha çok ya da daha az çift denmez, onlar gibi hiçbiri için de.*

PL64.221

qualitate poni habitus quod ex eo quales homines nuncupentur, habentes enim dicimus aliquos rei habitus retinentes. Virtus quoque qualitas est idcirco quod ex eo boni homines dicuntur et secundum illam qualitatem, id est bonitatem, quales homines, id est bonos homines nuncupamus; similiter autem et vitium. Ipse quoque habitus ad aliam praedicationem dictus fit iterum relativus: quod enim habitus habilis rei habitus est, ad aliquid est; et quod alicujus virtus est, ad aliquid virtus est, et quod alicujus vitium est, ad aliquid quoque ipsum est. Ergo nihil impedit easdem res ad aliud atque aliud versas diversae praedicationi substitui. Ipsum vero ad aliquid praeter ullum aliud praedicamentum intelligere non possumus, ut patrem et filium, dominum et servum secundum substantiam consideramus. Nam et qui dominus et qui servus est, substantia est. Duplum et triplum secundum quantitatem; haec enim in quantitate consistunt, scientia vero et inscientia secundum qualitatem. Secundum enim has quales dicimur, scientes scilicet atque inscii. Quocirca quoniam praeter aliud praedicamentum per se relativa nullus intelliget, secundum ea praedicamenta de quibus intelligitur relatio, secundum ea dicitur contraria posse suscipere: ut Socrates ipse quidem substantia est, sed substantia contrarium non recipit. Pater vero atque filius secundum substantiam praedicatur, non est enim pater atque filius nisi in substantia sit. Quocirca quoniam secundum substantiam dicitur, contrarietate caret. Rursus duplum vel dimidium secundum quantitatem dicitur, quantitas vero contraria non habere monstrata est; igitur nec duplum atque dimidium contraria non habent. Qualitas vero recipit contrarietatem; bonum enim et malum secundum qualitatem opponuntur, bonum igitur et malum contrariis non carent. Igitur secundum quae praedicamenta relativa dicuntur, si illa suscipiunt contraria, et relatio suscipit. Sin vero illa prius repudiant contrarietatem, nec illud ad aliquid quod secundum ea dicitur ulla unquam contrarietate dividitur. Quare habere contraria relationis proprium non est, nam neque in sola relatione est (habet enim hoc quoque qualitas), nec in omnibus ad aliquid considerari potest. Quae enim secundum talia praedicamenta dicuntur ad aliquid quae non recipiunt contrarietatem, ut secundum substantiam pater et filius, vel secundum quantitatem duplum et medium, in talibus relativis contraria nullo modo reperiuntur. Quod vero neque soli neque omnibus inest, hoc proprium non est; non est igitur proprium relationis habere contraria. Videntur autem magis et minus relativa suscipere: simile enim et dissimile magis et minus dicitur, et aequale et inaequale magis et minus dicitur, cum utrumque sit relativum, simile enim alicui simile dicitur, et inaequale alicui inaequale. Non autem omnia relativa suscipiunt magis et minus, duplex enim non dicitur magis et minus, duplex, nec talium ullum.

PL64.221_2Şimdi daha çok ve daha az kabul etmenin ilişkinin hassası olup olmadığı soruluyor. Bunda zıtlar için söylenen akıl yürütme korunur: Zıt kabul etmeyenlere göre söylenenlerin zıtları yoktur. Burada ise eşit ve eşitsiz kemiyete göre söylendiği hâlde daha çok ve daha az kabul eder: Daha çok ve daha az eşit denir. Benzer de aynı şekilde: Daha çok benzer ve daha az benzer denir.

Ama belki biri sorar: Eşit ve eşitsiz denmek kemiyete ait olduğu ve kemiyet daha çok ve daha az kabul etmediği hâlde eşit ve eşitsiz neden artışla büyür, azalmayla küçülür? Şöyle demek gerekir: Cevher nasıl cevher olması bakımından kendi başına hassa değildir, ama zıtları kabul edebilmek onun hassasıysa, kemiyette de aynı şey görülür. Hassa, kendisine ait olduğu şeyin kendisi değil, dışarıdan gelen bir keyfiyet ve etkilenmedir. Etkilenme keyfiyete aittir; eşit ve eşitsiz denebilmek bir tür keyfiyettir. Hassa kendisine ait olduğu şeyin aynısı olmadığı için, eşit ya da eşitsiz denmek kendisine ait olduğu kemiyet değil, kemiyetin bir keyfiyeti ve etkilenmesidir. Bu keyfiyet de bir şeye göre söylenir, çünkü olduğu şey başkasının olduğu söylenir: Eşite eşite eşit, benzere benzere benzer deriz.

Ama bütün ilişkililer daha çok ve daha az kabul etmez. Kimse bir şeyin daha çok ya da daha az iki kat olduğunu söyleyemez: On beşle, dört ikiyle karşılaştırılsa, ikisi de eşit ölçüde iki kat, ikisi de eşit ölçüde yarıdır. Keyfiyet de daha çok ve daha az kabul eder: Daha çok beyaz, daha az beyaz deriz. Demek ki daha çok ve daha az kabul etmek ne bütün ilişkide ne yalnız ilişkide bulunduğu, ilişki bunu keyfiyet yoluyla kabul ettiği için, ilişkinin hassası değildir.

Bütün ilişkililer çevrilen şeylere göre söylenir: Köle efendinin kölesi, efendi kölenin efendisi; iki kat yarımın iki katı, yarım iki katın yarısı; daha büyük daha küçükten büyük, daha küçük daha büyükten küçük. Öbürleri de aynı şekildedir. Ama kimi zaman söyleyişte hâlce farklıdırlar: İlim bilinebilirin ilmi, bilinebilir ilimle bilinebilir; his hissedilebilirin hissi, hissedilebilir hisle hissedilebilir denir.

Söyleyenin bu cümlesi açıktır, karmaşık değildir. Bütün ilişkililerin çevrilen şeylere göre söylendiğini söylüyor ve bunu kendine özgü örneklerle ortaya koyuyor. Her bir şeye göre başka bir şeye şöyle yüklenir ki yüklendiği şeyle çevrilebilir görünür. "Bütün ilişkililer çevrilen şeylere göre söylenir" sözü bunu anlatır. Çevrilmek, birinci şey ikinciye göre söyleniyorsa ikincinin de birinciye göre söylenmesidir. Birinci baba, ikinci oğul olsun ve şöyle denilsin: Baba oğlunun babasıdır. Bu yine çevrilebilir, oğlu önce koyarız ve şöyle bir yükleme olur: Oğul babanın oğludur. Demek ki baba öyle bir şeye, yani oğula göre söylenir ki o çevrilir; babaya göre söylenen oğul da öyle bir şeye göre söylenir ki o da oğula yüklenmek üzere çevrilir. Bütün ilişkililer böyledir: Her ilişkili yüklemede böyle bir şeye çevrilebilir.

Ama hepsi

PL64.221_2

Quaeritur nunc an relationis sit proprium suscipere magis et minus; sed in hoc illa ratio servatur, quemadmodum in contrariis dictum est. Quoniam quaecunque secundum ea dicuntur quae contraria non recipiunt, ipsa quoque contrariis carent. In hoc vero cum secundum quantitatem dicatur aequale et inaequale, suscipit et magis et minus. Dicitur enim magis et minus aequale. Eodem modo et simile, magis simile et minus simile dicitur. Sed si forte quis dicat: cur cum quantitatis sit dici aequale et inaequale, et quantitas magis atque minus non suscipiat, aequale et inaequale et intensione crescat et remissione minuatur? Dicendum est quoniam quemadmodum substantia ipsa per se in eo quod substantia est non est proprium, ipsi tamen proprium est contraria posse suscipere, ita et in quantitate consideratur, proprium enim est, non hoc ipsum cujus est proprium, sed quaedam alia extrinsecus qualitas passioque. Passio enim qualitatis est, et quaedam qualitas aequale et inaequale dici potest: quod quoniam non est idem proprium quod est illud cujus est proprium, et aequale vel inaequale dici, non est quantitas cujus est proprium, sed quaedam qualitas et passio quantitatis. Haec autem dicitur ad aliquid, ipsum enim quod est alterius dicitur, aequale enim aequali aequale dicimus, et similiter simile similis simile. Sed non capiunt omnia relativa magis et minus. Nullus enim potest dicere magis et minus duplum esse aliquid: nam sive denarius ad quinarium comparetur, sive quaternarius ad binarium, aeque uterque duplus est, aeque uterque medietas. Qualitas quoque recipit magis et minus, dicimus enim magis album et minus album. Quare quoniam neque omni relationi neque soli inest suscipere magis et minus, et per qualitatem relatio suscipit et magis et minus, relationis proprium non est suscipere magis et minus. Omnia autem relativa ad convertentia dicuntur, ut servus domini, et dominus servi dominus, et duplum dimidii duplum, et dimidium dupli dimidium, et majus minore majus, et minus majore minus, similiter autem et in aliis. Sed casu aliquoties differunt secundum locutionem, ut scientia scibilis rei scientia dicitur, et scibile scientia scibile, et sensus sensibilis sensus, et sensibile sensu sensibile. Clara haec est proponentis et non involuta sententia. Dicit enim omnia relativa ad convertentia dici, quod ipse propriis patefecit exemplis. Omne enim ad aliquid ita ad aliud praedicatur. ut illud ad quod praedicatur videatur posse converti, et hoc est quod ait: Omnia relativa ad convertentia dicuntur. Converti autem est, ut si prima res dicitur ad secundam, secundum rursus dicatur ad primam. Ponatur enim primus pater, secundus filius, et dicatur hoc modo, pater filii pater est; id rursus converti potest, ut prius ponamus filium, et talis sit praedicatio. filius patris filius. Ergo pater ad talem dicitur, id est ad filium qui convertitur: et filius qui dicitur ad patrem, ad talem rem dicitur, quae ipsa quoque convertitur, ut de filio praedicetur. Omniaque relativa hoc modo sunt, omne enim relativum ad tale aliquid in praedicatione converti possit. Sed nec omnia dicun-

PL64.223aynı söyleyişle söylenmez. Kimileri, söylendiği gibi, aynı hâllerle çevrilir: Baba oğlunun babası, oğul babanın oğludur. Kimileri aynı hâllerle çevrilmez: "İlim bilinebilirin ilmidir"; burada ortada tamlayan hâli vardır. "Bilinebilir ilimle bilinebilirdir"; burada yedinci hâl yüklemeyi taşır. Kimileri de, yukarıda söylendiği gibi, hiçbir hâl bağı olmadan çevrilir: "Büyük dağ küçüğe göre, küçük büyüğe göre" denir. Demek ki bütün ilişkililer aynı hâllerle çevrilmese de çevrilen şeylere göre söylenir. Kendisi bunu şöyle söylüyor: "Ama kimi zaman söyleyişte hâlce farklıdırlar." Eklediği şey ise pek titizlikle eklenmiştir:

*Ama kimi zaman, söylendiği şey uygun biçimde belirlenmezse çevrilmez görünecektir. Belirleyen hata ederse olur bu: Kanat kuşa belirlenirse "kuş kanadın kuşu" diye çevrilmez, çünkü baştan "kanat kuşun kanadıdır" diye uygun biçimde belirlenmemiştir. Kuşun kanadı kuş olması bakımından değil, kanatlı olması bakımından söylenir; çünkü kuş olmayan birçok şeyin kanadı vardır. Demek ki uygun biçimde belirlenirse çevrilir: Kanat kanatlının kanadı, kanatlı kanatla kanatlıdır. Bazen belki adlar uydurmak da gerekecektir; uygun biçimde belirlenecek şeyin konmuş bir adı yoksa. Örneğin kürek gemiye belirlenirse belirleme uygun olmaz, çünkü gemi olması bakımından onun küreği denmez; küreksiz gemiler de vardır. Bu yüzden çevrilmez: Gemiye "küreğin gemisi" denmez. Ama "kürek kürekli şeyin küreğidir" ya da başka bir şekilde belirlenirse daha uygun olur; adı konmamıştır. Uygun biçimde belirlenirse birbirine bağlı olur: Kürekli kürekle küreklidir. Öbürleri de aynı şekildedir: Baş, canlıya belirlenmektense başlıya belirlenirse daha uygundur, çünkü canlı olması bakımından başı yoktur; başı olmayan birçok canlı vardır.*

PL64.223

secundum eamdem vocis prolationem. Alia enim, sunt quae eisdem casibus convertuntur, ut dictum est, pater enim filii pater est et filius patris filius est. Alia vero quae non eisdem, ut scientia scibilis rei scientia est: hic genitivus est medius. Scibile autem scientia scibile est: hic septimus praedicationem tenet. Alia vero nullo (ut supra dictum est) casu conjuncta sibimet convertuntur, ut mons magnus ad parvum dicitur, et parvus ad magnum. Ergo omnia relativa ad convertentia dicuntur, quamvis non eisdem casibus convertantur, quod ipse ait dicens: Sed casu aliquoties differunt secundum locutionem. Quod vero addidit nimis diligenter adjectum est. At vero aliquoties non videbitur converti, nisi convenienter ad quod dicitur assignetur. Si peccet is qui assignat, ut ala si assignetur avis, non convertitur avis alae, neque enim prius convenienter assignatum est, ala avis; neque enim in eo quod avis est, in eo avis ala dicitur, sed in eo quod alata est. Multorum enim aliorum alae sunt, quae non sunt aves: quare si assignetur convenienter' ter, convertitur, ut ala alati ala, et alatum ala alatum. Aliquoties autem forsitan et nomina fingere necesse erit, si non fuerit positum nomen, et ad quod convenienter assignetur, ut remus, si navis assignetur, non erit conjuncta assignatio. Neque enim in eo quod est navis, in eo ejus remus dicitur, sunt enim naves quarum remi non sunt: quare non convertitur, navis enim non dicitur remi navis. Sed forte convenientior assignatio erit, si sic quodammodo assignetur assignetque, remus remitae rei remus, aut aliquo modo aliter: nomen enim non est positum conjuncta autem si convenienter assignetur, remitum enim remo remitum est. Similiter autem et in aliis, ut caput, convenientius assignatur capitati, quam si animalis assignetur; neque enim in eo quod animal est, caput habet, multa enim sunt animalia quae capita non habent.

PL64.223_2Yukarıda ilişkililerin çevrilmesini ele aldı ve bir şeye göre olan her şeyin, aynı ya da benzemez hâllerle olsun, çevrilen şeylere göre söylendiğini söyledi. Bunun sebebi, her bir şeye görenin varlığını başkasıyla bağıntısından ve karşılaştırmasından almasıdır. İkisi de bir şeye göre karşıt konmuşsa, bir şeye göre diye adlandırılır ve adın gücünü eşit ölçüde paylaşır. Baba ve oğul ikisi de bir şeye göreyse, baba bir şeye göre olduğu için oğula yüklenirse, oğul da bir şeye göre olduğu için başka bir şeye yüklenecektir; ama o ancak babanın oğludur. Demek ki bu adlar ilkesini birbirlerinden alır. Birbirlerine varlık veren şeylerin birbirlerine yüklenmesi doğrudur. Bütün ilişkililerde durumun böyle olduğu anlaşılır.

Ama böyle bir çevirme tek bir şekilde ya da rastgele yapılamaz. Bir şey söylendiği şeye uygun biçimde yüklenmezse böyle bir çevirme hiçbir şekilde olmaz. Baş canlının başıdır denir, ama "canlı başın canlısıdır" denemez. Bu şekilde verilen şey hiçbir şekilde çevrilmez. "Söylendiği şey uygun biçimde belirlenmezse bütün ilişkililerde bağlı biçimde çevrilemez görünür" sözü bunu anlatır. Belirleyen hata edip uygun olmayan bir yükleme yaparsa çevirme yürümez. İlişkililerin her zaman çevrilebilmesini sağlayan uygunluk ise şudur: "Kanat kuşun kanadıdır" dediğimde "kuş kanadın kuşudur" diye çevrilmez, çünkü yükleme uygun yapılmamıştır. Kuş olması bakımından kanadı yoktur; kanadı olan ama hiçbir şekilde kuş denmeyen birçok şey vardır: arılar, yarasalar ve benzerleri kanatlıdır deriz, ama onlara kuş demeyiz. Demek ki kanat kuş olması bakımından değil, kanatlı olması bakımından onundur. Kanatlı olduğu için kanadı vardır, kanatlı olan her şeyin kanadı olacaktır. Bu şekilde yapılan yükleme o çevirmeyi korur: Kanat kanatlının kanadıdır, kanatlı kanatla kanatlıdır.

Baş için de aynı şekildedir. Biri "baş canlının başıdır" derse yüklemenin gücünü uygun biçimde kullanmış olmaz. Canlı olması bakımından başı yoktur; başsız birçok canlı vardır: istiridyeler, midyeler ve benzerleri. Demek ki "baş başlı şeyin başıdır, başlı şey başla başlıdır" demek gerekir. Uygun yüklemenin adın karşılıklı çevrilmesini ve dönüşünü nasıl geri verdiğini görüyor musun?

Kendisinin verdiği öbür örneğe de böyle bakmak gerekir. Kürek geminin küreği denirse, gemi küreğin gemisi diye adlandırılacak şekilde çevrilmez. Çünkü kimi gemiler hiç kürek kullanmaz: Yalnız sırıkla sürülen sandallar böyledir. Bu yüzden çevrilmez. Küreğin kürekli şeyin küreği olduğunu, kürekli şeyin kürekle kürekli olduğunu söylemek gerekir.

Ad konmamışsa ad uydurmak da gerekecektir. Oğul babanın oğlu, baba oğlunun babası diye karşılıklı çevrilerek yüklendiği ve iki ad da kullanımda olduğu gibi, ad eksikse kendin bir ad uydurman gerekir. "Kanat kanatlının kanadıdır" sözünde olduğu gibi; "kanatlı" yeni yapılmıştır, daha önce hiç söylenmemiştir. Adları nasıl uydurabileceğimizi, bunun zorunlu olduğunu ortaya koyduğumuza göre, kurma sanatını da sıradaki kısımda gösterelim.

Ama bunu yapmadan önce, kimilerinin Aristoteles'i suçlama hevesiyle ona karşı öne sürdüğünü temizlemem gerekir. Çevrilen şeylere göre söylenmenin yalnız ilişkiye ait olmadığını söylerler. Çünkü biri "Güneş yeryüzünün üstündeyken gündüzdür" ve "Gündüz olduğunda güneş yeryüzünün üstündedir" dese, bunlar da çevirmeyi kabul eder; oysa ilişkililerin tarifinden kesinlikle ayrı tutulmuşlardır. Demek ki, derler, bu çevirme yalnız ilişkililerde olmaz.

İamblikhos bu güçlüğe iki çözüm verdi: biri zayıf, öbürü güçlü. Başka şeylerin de çevrilmesi Aristoteles'in görüşüne zarar vermez, der. Aristoteles bunun yalnız ilişkililere ait olduğunu değil, bütün ilişkililerde bulunduğunu söylemiştir ve bu hiçbir şekilde yadsınamaz. Aristoteles bunun yalnız ilişkililerde bulunduğunu söylemediği için, onların sorusu bu parlak filozofun görüşünü sarsmaz. Ama bu, tabiata değil de rastlantıya dayanan, başka bir sığınağa kaçan, Aristoteles'in

PL64.223_2

Supra jam de relativorum conversione proposuit, dixitque quidquid est ad aliquid, vel eisdem casibus vel dissimilibus, tamen ad convertentia dici: hoc vero idcirco evenit quod omne ad aliquid esse suum ex alterius habitudine et comparatione trahit; quod si utraque secundum ad aliquid sint opposita, ad aliquid nuncupantur, aequam vim vocabuli nuncupationemque sortita. Nam si pater et filius utrique ad aliquid sunt, si pater ad filium praedicatur, quoniam ad aliquid est, filius quoque, quia ad aliquid est, ad quoddam aliud praedicabitur. sed nullius est filius nisi patris. Ergo haec vocabula ex alterutra nuncupatione principium sumunt. Quocirca quae sibi invicem substantiam donant, recte ad se invicem praedicantur, et hoc quidem in omnibus relativis constat intelligi. Sed hujusmodi conversio non uno modo, nec quomodolibet fieri potest; nisi enim convenienter quaelibet illa res ad id quod dicitur praedicetur, hujusmodi conversio nulla ratione convertitur. Cum enim dicatur caput animalis caput dici non potest, animal capitis animal. Ergo ita redditum nulla ratione convertitur. Atque hoc est quod ait, non videri in omnibus relativis posse conjuncta verti, nisi convenienter ad quod dicitur assignetur. Si enim peccet is qui assignat, ut non convenientem praedicationem faciat, conversio non procedit; quae tamen est ipsa convenientia qua possint semper relativa con, hujusmodi est -Cum enim dico alam avis esse alam, non convertitur, ut avis alae sit avis, idcirco quod non est convenienter facta praedicatio: non enim in eo quod avis est in eo habet alam; multa. enim sunt quae habent alam, aves tamen nullo modo nominantur, ut apes sunt et vespertiliones, et quidquid est aliud tale, habere quidem dicimus alas, eas tamen aves non dicimus. Quare non in eo quod avis est, in eo est ejus ala, sed in eo quod alata est; idcirco enim alam habet, quoniam alata est: et quidquid fuerit alatum, alas habebit. Quare ita facta praedicatio illam conversionem retinet atque custodit, ala enim alati ala est, et alatum ala alatum est. Eodem quoque modo de capite: si quis dicat caput animalis est caput, non convenienter vim praedicationis aptabit; non enim in eo quod animal est, in eo habet caput, multa enim sunt animalia quae capite carent, ut ostrea, et conchylia, et caetera hujusmodi. Igitur dicendum est caput capitatae rei esse caput, et capitatam rem capite esse capitatam. Videsne quemadmodum conveniens praedicatio alternam in se vocabuli conversionem reversionemque reddiderit? Ita quoque speculandum est et de alio exemplo quod ipse proposuit. Remus enim si navis remus dicatur, nullo modo convertitur, ut navis remi navis esse nominetur. Sunt enim quaedam naves quae remis penitus non utuntur, ut lintres quas solo subigunt conto, et idcirco non convertitur. Dicendum est igitur remum remitae rei esse remum, et remitam rem remo esse remitam. Necesse quoque erit nomen fingere, si positum non sit: nam quemadmodum filius patris filius, et pater filii pater, reciproca conversione praedicantur, et utrumque nomen in usu est, sic, si defuerit nomen, ipse tibi aliquid debebis effingere, ut in eo quod est, ala alati ala; alatum enim noviter factum est, et nunquam ante dictum. Quo autem modo possimus nomina ipsa confingere, quoniam necessarium esse posuimus, artem quoque componendi sequenti ordine demonstremus. Sed hoc faciendum est, si prius illud purgavero, quod quidam contra Aristotelem culpandi studio ponunt. Aiunt enim non esse solius relationis ad convertentiam dici Si quis enim sic dicat: cum sol super terram est, dies est, et cum dies est super terram, sol est, recipiunt haec quoque conversionem, quae confessae a relativorum definitione segregata sunt. Non igitur in solis relativis, inquiunt, cadit ista conversio. Sed Iamblichus duas hujus rei protulit solutiones, unam vacuam, aliam vero per fortem. Ait enim nihil officere ad Aristotelis sententiam, si et alia convertantur; non enim inquit Aristoteles solis hoc relativis esse, sed omnibus; omnibus namque hoc relativis inest, nec ulla ratione negari potest: quocirca quoniam non dixit Aristoteles solis hoc inquiunt esse relativis, illorum quaestio hujus praeclari philosophi sententiam non moratur. Sed hoc potius accidentis est quam naturae, et ad aliud quodammodo refugium concurrentis potius quam ex ipsa Aristotelis

PL64.225sözlerinin kendi otoritesinden bir savunma hazırlamayan birinin çözümüdür. İkinci olarak bambaşka ağırlıkta bir sebep getirir: İlişkililerin hassası kendi adlarına göre değil, bir bağıntıya göre aynı şekilde çevrilmeleridir. "Güneş yeryüzünün üstündeyken gündüzdür, gündüz olduğunda güneş yeryüzünün üstündedir" diyen hiçbir bağıntı göstermez, yalnız bir ardışıklık gösterir: Gündüz olduğunda güneşin yeryüzünün üstünde olması, güneş yeryüzünün üstünde yol alırken gündüz olması sonucu çıkar. Oysa biri "oğul babanın oğludur, baba oğlunun babasıdır" dediğinde ikisinin bağıntısını, karşılaştırmasını ve bir bakıma birbirine bağlılığını bildirir. Bu başka herhangi bir ilişkide de görülebilir. Bütün bir şeye göreler birbirlerine bir tür bağıntı ve bağlılık içinde söylendiğinden, çevrilmeleri de bu bağlılık ve bağıntıya göre yapılmalıdır. Bu konuda biz de ağırbaşlılıkla söyleyen İamblikhos'un otoritesine uyuyoruz.

Şimdi, adlar eksik olduğunda ad uydurma sanatının ne olduğunu söylemek gerekir görünüyor. Aristoteles bunu şu sözlerle öğretir:

Ad konmuş olanlarda biri bunu belki kolayca alır; ilk şeylerden, kendilerine çevrilen şeylere adlar koyarsa. Söylenenlerde kanattan kanatlı, kürekten kürekli gibi. Demek ki bir şeye göre söylenen her şey, uygun biçimde belirlenirse, çevrilen şeylere göre söylenir.

Bir şeye göre söylenen kimi şeyler uygun biçimde uydurulmazsa çevirme olmaz, bütün bir şeye görelerde çevirme gerektiğine göre, bu uygunluğun ne olduğunu ve ilişkilerin nasıl belirlenmesi gerektiğini kendisi gösteriyor. Bir şeye göre söylenen bir şey çevrilemiyorsa, söylenen şeyin kendisinden bir ad türetilirse hemen çevrilir. Örneğin "kanat kuşun kanadı" denir. Bu yükleme doğrudur, ama ilişkinin tabiatına uygun değildir. "Kuş kanadın kuşu" denemediği, ama "kanat kuşun kanadı" dendiği için, başka bir şeye yüklenen yüklemeden bir ad türetilirse ilişkililerin alışılmış çevirmesi hemen geri döner. "Kanat kuşun kanadı"ndan "kuş kanadın kuşu"na çevirme yoktur; ama kanattan bir ad türetilip "kanat kanatlının kanadı" denirse çevirme kalır. "Kanatlı kanatla kanatlıdır" deriz, tıpkı "kanat kanatlının kanadıdır" dediğimiz gibi.

Kürekte de aynısı olur. Kürek geminin küreği denir, ama "gemi küreğin gemisi" diye çevrilmez; kürekten ad türetilirse çevirme hemen âdeti üzere geri gelir: "Kürek kürekli şeyin küreğidir" deriz ve bu çevrilir: "Kürekli şey kürekle küreklidir." Demek ki önce söylenen şeyden ad uydurulmalıdır. Kanat önce kuşa göre söylendiği hâlde kuş kanada çevrilmediğinden, kanattan "kanatlı" adı türetilmiştir. "İlk şeylerden, kendilerine çevrilen şeylere adlar koyarsa" sözü bunu anlatır. İlk yükleme kanattandır: "Kanat kuşun kanadıdır" deriz ve yüklemenin kanada çevrilmesini ararız. Demek ki önce söylenen şeyden, kendisine çevrilen şeye ad uydurulmalıdır. Önce söylenen kanat, çevrildiği şeye uygun biçimde uysun diye, kanattan türeyen "kanatlı" adı uydurulmalıdır. Aynısı öbür ilişkililerde de anlaşılabilir.

*Söylendikleri şeye değil de başka herhangi bir şeye belirlenirlerse çevrilmezler. Şunu söylüyorum: Şüphesiz çevrilebilir denen ve adları konmuş olanlardan hiçbiri, söylendikleri şeylere değil de arazları olan şeylerden birine belirlenirse çevrilmez. Örneğin köle efendiye değil de insana, iki ayaklıya ya da onun gibi bir şeye belirlenirse çevrilmez, çünkü belirleme uygun olmaz.*

PL64.225

auctoritate dictorum ejus aliquod propugnaculum comparantis. Aliam vero attulit causam prorsus gravem: ait enim proprium esse hoc relativorum, non secundum suam nuncupationem, sed secundum aliquam habitudinem, eodem modo converti. Qui enim dicit cum sol est super terram, dies est, et cum dies est, sol est super terram: nullam habitudinem monstrat, sed tantummodo consequentiam ostendit. Consequitur enim super terram solem esse cum dies est, et cum sol super terram cursus agat, diem esse; cum vero aliquis dicit filius patris filius, et pater filii p, habitudinem et comparationem et quodammodo continentiam utrorumque declarat. Atque hoc quoque in alia quavis relatione spectare licet. Quocirca quoniam omnia ad aliquid secundum quamdam ad se invicem habitudinem continentiamque dicuntur, secundum continentiam quoque et habitudinem eorum conversio facienda est, qua in re nos quoque graviter dicentis Iamblichi auctoritati concedimus. Nunc vero quae sit ars fingendi nomina sicubi desunt, dicendum videtur, quam ipse Aristoteles his verbis tradit. Sic autem fortasse quis facile sumet in quibus nomen est positum, si ab his quae prima sunt his ad quae convertuntur nomina ponat, ut in his quae dicta sunt, ab ala alatum, a remo remitum. Omnia ergo quae ad aliquid dicuntur, si convenienter assignentur, ad convertentiam dicuntur. Quoniam sunt quae ita dicuntur ad aliquid, ut nisi convenienter aptentur conversio nulla sit, in omnibus autem ad aliquid conversionem exspectari necesse est, quae sit haec convenientia, et quemadmodum assignari relationes oporteat, ipse demonstrat. Si quid enim dicitur ad aliquid quod converti non possit, ab ipso quod dicitur si denominatio fit, mox convertitur: ut ala dicitur avis, et recta quidem est haec praedicatio, sed ad naturam relationis in congrua Nunc igitur quoniam non potest dici avis alae, dicitur autem ala avis, ab ipsa praedicatione, quae ad aliud praedicatur, si denominatio fit, mox redit consueta conversio relativis. Nam cum dicitur ala avis, ut dicatur avis alae, inconvertibile est; si vero ex ala fiat denominatio, ut dicatur ala alati, sic conversio manet. Alatum enim ala alatum esse dicimus, sicut alam alati esse alam. Et hoc idem in remo evenit. Nam quoniam remus navis dicitur, et remi navis non sit, nulla ratione convertitur, si ex remo sit denominatio, statim reddit ex more conversio. Dicimus enim remum remitae rei esse remum, et hoc illi convertitur. Remita enim res remo remita est. Ergo ex eo quod prius dicitur, nomen fingendum est, sicut ex eo quod est ala, quoniam prius ad avem non dicitur, quia avis ad alam non convertitur, denominatio facta est, ut diceretur alatum. Atque hoc est quod ait, si ab his quae prima sunt his ad quae convertuntur nomina ponantur. Prima namque praedicatio est ab ala. Dicimus enim alam avis, et hoc quaerimus ut ad alam praedicatio convertatur. Ergo ab eo quod prius dicitur, illi ad quod convertitur nomen fingendum est, ut ea quae prius dicitur ala, rei ad quam convertitur sic ut convenienter aptetur, fingendum est nomen alatum, quod ipsum ex ala denominatum est, atque hoc idem et in caeteris relativis licet intelligi. Nam si ad quodlibet aliud assignentur, et non ad illud ad quod dicitur, non convertuntur. Dico autem quoniam nec eorum quae indubitanter convertibilia dicuntur, et quibus nomina posita sunt, ullum convertitur, si ad aliquid eorum quae sunt accidentia assignentur, et non ad ea ad quae dicuntur: ut servus, si domini non assignetur servus, sed hominis, vel bipedis, aut alicujus talium, non convertitur. Non enim est conveniens assignari.

PL64.225_2İlişkiler uygun biçimde verilmezse çevrilemeyeceğine dair bir delil daha verdi. Belki biri kanat ve başın bir şeye göre olmadığını söyler. Bu kabul edilse bile hiç kimse kölenin ya da oğlun her zaman başka bir şeye göre yüklendiğini yadsıyamaz. Demek ki kesinlikle ilişkili olan bu şeyde de, kendisine asıl anlamıyla göre söylendiği şeye uygun biçimde belirlenmezse, ilişkiye özgü çevirme ortadan kalkar. Köle bir şeye göre olduğu hâlde efendiye, yani uygun biçimde göre söylendiği şeye verilmezse çevirme olmaz. "Köle insanın kölesi" ya da "iki ayaklının kölesi" denirse, "iki ayaklı kölenin iki ayaklısı" ya da "insan kölenin insanı" diye çevrilmez. Oğul için de aynı şekildedir. Demek ki bir şeye göre olan, kendisine dışarıdan gelen şeylere yüklenirse çevirme olmaz.

"Arazlar" demesi, insanın araz olduğu ya da iki ayaklının insanın ayrımı olarak arazî bulunduğu için değildir. Aristoteles'in âdetidir: İkinci sırada ve dışarıdan yüklenen şeylere bazen arazî olarak yüklenir der. Köle önce efendiye, ikinci sırada insana göredir. Efendi insan olduğu için köle insana göre söylenir, efendi iki ayaklı olduğu için köle iki ayaklının kölesi denir. Demek ki "arazî olarak" derken "ikinci sırada" demek istedi; biri köleyi efendiye değil de insana ya da iki ayaklıya dayandırırsa yüklemenin yabancı ve uygunsuz olacağını göstermek istedi.

Demek ki kesinlikle bir şeye göre olanlarda ve adları olanlarda da durum açıktır. Köle ve efendi adı kullanımdadır; kürek ve kanattaki gibi değil, ki orada "kanatlı" ve "kürekli" adı, Aristoteles uydurmasaydı olmazdı. Bunlar böyle olduğuna göre, uygun biçimde uydurulmazsa çevirmeyi korumayacağı açıktır.

*Ayrıca söylendiği şey uygun biçimde belirlenirse, arazlar olan öbür bütün şeyler çıkarılıp yalnız belirlenmiş şey bırakılsa bile, her zaman ona uygun biçimde söylenir. Köle efendiye göre söylenirse, iki ayaklı olmak, ilim kabul edebilir olmak, insan olmak gibi öbür bütün şeyler çıkarılıp yalnız efendi bırakıldığında köle her zaman ona göre söylenecektir; çünkü köle efendinin kölesi denir. Söylendiği şey uygun biçimde verilmezse, öbür şeyler çıkarılıp yalnız verilmiş olan bırakıldığında ona göre söylenmez. Köle insanın,*

PL64.225_2

Aliud quoque argumentum dedit, si relationes convenienter non reddantur, non posse converti. Fortasse enim quis dicat alam et caput non esse ad aliquid: quod si quis hoc quoque concedat, illud tamen nullus negare poterit, quin servus aut filius semper ad aliud praedicentur. Ergo in hac quoque re, quae confessae relativa est, perit relationis propria conversio, si non convenienter et ad illud ad quod proprie dicitur assignetur. Nam cum sit ad aliquid servus, nisi domini reddatur, id est, ad id ad quod convenienter dicitur jn ulla hac ratione conversio est. Dicatur ergo servus hominis, vel servus bipedis, non convertitur, ut dicat quis bipedem esse servi, aut hominem esse servi. Eodem quoque modo de filio. Ergo quaecunque sunt extrinsecus, si ad ea id quod est ad aliquid praedicetur, nulla conversio est. Quod autem ait accidentia, non quod homo sit accidens, aut bipes, differentia hominis accidenter insit, sed interdum consuetudinis Aristotelicae est, quae secundo loco et extrinsecus praedicantur, dicere secundum accidens praedicari. Servus autem prius ad dominum est, secundo vero loco ad hominem. Idcirco enim quod dominus homo est, ideo servus ad hominem dicitur. Et idcirco quia dominus bipes est, ideo servus bipedis dicitur. Ergo secundum accidens dixit secundo loco, volens ostendere extraneam et non convenientem fieri praedicationem, si quis ad hominem vel bipedem servum et non ad dominum referat. Manifestum igitur est quoniam in his quoque quae confessae sunt ad aliquid, et in quibus nomina sunt. Nomen enim et servi et domini in usu est, non quemadmodum in remo aut in ala, ubi neque alatum neque remitum nomen fuit, nisi ipse fingeret Aristoteles. Cum ergo haec ita sint, manifestum est quoniam si non convenienter aptarentur, conversionem non teneret. Amplius si convenienter assignetur id ad quod dicitur, omnibus aliis circumscriptis quaecunque accidentia sunt relicto solo illo ad quod assignatum est, semper ad ipsum convenienter dicitur ut si servus dicatur ad dominum. circumscriptis aliis omnibus quae sunt accidentia, ut esse bipedem, vel scientiae susceptibilem, vel hominem, relicto solo domino, semper servus dicetur ad ipsum, servus enim domini servus dicitur. Si autem non convenienter reddatur id ad quod dicetur, circumscriptis omnibus aliis, relictoque illo solo ad quod redditum est, non dicetur ad aliud: assignetur enim servus hominis,

PL64.227kanat kuşun diye belirlensin: İnsandan efendi olmak çıkarılırsa köle artık insana göre söylenmez, efendi yoksa köle de yoktur. Kuşta da aynı şekildedir: Ondan kanatlı olmak kaldırılırsa kanat artık bir şeye göre olmaz, kanatlı yoksa kanat da bir şeyin olmaz. Demek ki söylendiği şeyi uygun biçimde belirlemek gerekir. Ad konmuşsa belirleme kolay olur; yoksa belki ad uydurmak zorunlu olur. Böyle verilirse bütün ilişkililerin çevrilerek söyleneceği açıktır.

Bir şeye göre yapılan bütün yüklemelerde yalnız belirlemenin uygunluğunun aranması gerektiğine dair güçlü bir delil daha ekledi. Öbür bütün şeyler ortadan kalksa da kendisi kalınca ilişkililerin yüklemesi kalan, kendisi ortadan kalkınca öbür bütün şeyler kalsa da bir şeye göre yüklemenin kalmadığı şey, adın ilişkisinin uygun biçimde dayandırıldığı şeydir. Efendi olan aynı zamanda insandır, iki ayaklıdır, ilim kabul edebilirdir. Bunlardan hiçbirine, efendi değilse, köle yüklenmez. Efendiyse, bunların hangisi ortadan kalkarsa kalksın yüklemeye bir şey engel olmaz. Köle efendiye yüklensin ve efendiden öbür şeyler kaldırılsın: Ondan insan, iki ayaklı, ilim kabul edebilir olması kalksın; bunların hepsi ortadan kalkıp yalnız efendi kalsın. Öbürleri yok olsa da köle yine efendiye göre söylenir; insana göre ise söylenmez, çünkü efendi adı ortadan kalkınca kölenin insana yüklemesi yoktur. Köle efendiye dayandırılmaz ve efendi adı ortadan kalkarsa, öbür bütün şeyler kalsa da yükleme olmaz. Efendi kalksın, insan, iki ayaklı, ilim kabul edebilir kalsın: "İnsanın kölesi" ya da "iki ayaklının kölesi" denemez. Çünkü efendi kalmayınca köle ortadan kalkar.

Demek ki açıktır: Kölenin uygun biçimde uyduğu efendi kalırsa öbür bütün şeyler yok olsa da yükleme kalır; uygun yüklemenin yapıldığı efendi kaldırılırsa öbür bütün şeyler kalsa da yükleme olmaz. Kanat için de aynı şekildedir: Kanatlıya dayandırılmazsa, öbür bütün şeyler kalsa da yükleme tam olmaz. Öyle ki ilişki uygun biçimde söylendiği şeye belirlenmezse yalnız çevrilmemekle kalmaz, hiçbir yükleme de olmaz.

Aynı zamanda, tabiatta birçok şey bulunduğunda ilişkinin en çok hangisine yüklenmesi gerektiğini bilmenin de sanatı ve yolu budur. Efendide insan, canlı, öğrenim kabul edebilir ve iki ayaklı bulunduğu, kölede de aynısı bulunduğu için, bunlardan hangisine efendi ya da köle adını dayandırabileceğimiz şöyle gösterilir: Hangi şey kalınca öbürleri kaldırıldığında yükleme geçerli oluyorsa ve hangi şey kaldırılınca öbürleri kaldığında yükleme yok oluyorsa, ilişki en doğru biçimde ona yüklenir.

Bunları koyduktan sonra bütün delilin gücünü ve görüşünü özetliyor: Bir şeye göre olan her şey eşit yüklemeyle çevrilir. Bu şudur: Birbirlerine eşit olarak yüklenen ve çevirme yapıldığında geri dönen şeyler, eşit bir tabiat ve ölçü üzerine kuruludur, hassalar ve türler gibi. İlişkililerin çevrilmesi için de eşit olmaları gerekir. Bir şey daha geniş, öbürü daha dar olursa çevirme olmaz. "Kanat kuşun kanadı" dendiğinde kuş kanattan azdır; kuş olmayan birçok şeyin kanadı vardır, bu yüzden çevirme olmaz. "Kürek geminin küreği" dendiğinde gemi kürekten çoktur; küreksiz birçok gemi vardır; bu yüzden bunlarda çevirme olamaz. Ama oğul ve baba gibi eşitseler çevirmeden kaçmaz: Oğul ancak babanın, baba ancak oğlunun olur. Bu yüzden bir şeye göre yüklenen her şeyin eşit olması gerekir. Adları konmuşsa konulan adları kullanmak gerekir; konmamışsa, yukarıda söylendiği gibi, ilk yüklemedeki şeylerden ad uydurmak gerekir. Her bir şeye göre söylendiği şeye uygun biçimde yüklenecek şekilde verilirse yükleme de eşit olur, hemen karşılıklı çevirme tabiatı da ardından gelir. Demek ki bütün ilişkililerin çevrilen şeylere göre söylendiği sabittir.

Bunlara başka bir hassa daha ekliyor:

*Bir şeye göreler tabiatça birlikte görünür. Çoğunda bu doğrudur, kimilerinde doğru değildir. İki kat ile yarım birliktedir: Yarım varsa iki kat vardır; efendi varsa köle vardır; köle varsa efendi vardır. Öbürleri de bunlar gibidir. Bunlar birbirlerini ortadan da kaldırırlar: İki kat yoksa yarım yoktur, yarım yoksa iki kat yoktur. Bu türden öbür şeylerde de aynı şekildedir.*

PL64.227

et ala avis, circum scribaturque ab homine esse dominum, non amplius servus ad hominem dicetur, cum enim dominus non sit, servus non est. Similiter autem et de ave: adimatur ab ea alatam esse, non erit amplius ala ad aliquid, cum enim non sit alatum, nec ala erit alicujus. Quare oportet assignare id ad quod convenienter dicitur. Ac si sit nomen positum, facilis erit assignatio; sin autem non sit, fortasse erit necessarium fingere nomen; si sic autem reddantur, manifestum est, quoniam omnia relativa conversim dicentur. Aliud quoque validum addidit argumentum in omnia secundum ad aliquid, praedicatione solam esse assignationis convenientiam requirendam. Quo enim permanente cunctis aliis pereuntibus relativorum praedicatio constat, et quo pereunte cunctis aliis permanentibus, ad aliquid praedicatio non manet, illud est ad quod convenienter nominis relatio referatur. Qui enim dominus est, idem et homo est, idemque bipes, idem quoque scientiae perceptibilis. Ad quodlibet igitur horum servus non praedicabitur, si dominum non sit; quod si dominus sit, etiamsi quodlibet horum pereat, nihil impedit praedicationem. Praedicentur enim servus ad dominum, et ab eo caetera perimantur. Pereant enim ab eo quod est homo, ac bipes, quod scientiae perceptibilis, his omnibus perimantur, dominus solus permaneat; caeteris igitur pereuntibus, servus tamen nihilominus dicitur ad dominum, ad hominem vero non dicitur, pereunte enim domini nomine, servi ad hominem nulla praedicatio est, quod si ad dominum servus non referatur, pereatque domini nomen, omnibus aliis manentibus, non erit praedicatio. Auferatur enim dominus et maneat homo, et bipes, et scientiae perceptibilis, non potest dici servus hominis, vel servus bipedis. Domino enim non manente servus interit: quare manifestum domino ad quod servus convenienter aptatur, cunctis aliis pereuntibus. praedicatio manet; sublato vero domino, ad quem est conveniens praedicatio, cunctis aliis manentibus praedicatio non est. Eodem modo etiam de ala; nisi enim ad alatum referatur, cunctis aliis manentibus integra praedicatio non est. Adeo non solum non convertitur, sed nec praedicatio ulla erit, nisi relatio ei ad quod convenienter dicitur assignetur. Simul etiam haec quoque ars est et via noscendi, cum in natura multa sunt, ad quod potissimum- relatio praedicetur. Nam cum in domino sit, et homo, et animal, et disciplinae perceptibile, et bipes, in servo quoque idem, ad quod horum aut domini nomen aut servi referre possimus, sic ostenditur. Qua enim re manente sublatis caeteris praedicatio valet, et qua re sublata caeteris manentibus, intercipitur praedicatio. ad illud relatio rectissime praedicatur. His igitur positis totius argumenti vim sententiamque concludit. Ait enim omnia quaecunque ad aliquid sunt aequa praedicatione converti. Hoc autem hujusmodi est. Quaecunque enim ad se invicem aequaliter praedicantur, et conversione facta retorquentur, illa aequali natura et dimensione fundata sunt, ut sunt propria et species. Relativa quoque ut convertantur, aequalia esse oportet Nam si una res amplior, alia fuerit minor, conversionem non habent, nam in eo quod est ala avis, minus est avis ala, multa enim sunt quae alas habent, et aves non sunt, atque ideo conversio non fit. Et in eo quod est remus navis, major est navis remo, multae enim naves sunt quarum remi non sunt; quare in his nulla potest esse conversio. Si vero sint aequalia ut filius at-que pater, conversio non fugit. Nunquam enim est filius nisi patris, et rursus nunquam pater est nisi filii. Quocirca aequalia esse oportet quaecunque ad aliquid praedicantur. Horum vero si nomen sit positum, positis nominibus uti oportet. Si vero nomen positum non sit, ex his quae in prima praedicatione sunt (ut superius dictum est) nomen oportet effingere. Quod si ita reddantur ut omne ad aliquid convenienter ad quod dicitur praedicetur, et aequalis erit praedicatio, et mox conversionis reciproca natura subsequitur. Constat igitur omnia relativa ad convertentia dici. His aliud proprium jungit. Videntur autem ad aliquid simul esse natura, et in pluribus quidem verum est. In aliquibus autem verum non est: simul enim duplum est, et dimidium, et cum sit dimidium, duplum est; et cum sit dominus, servus est; et cum sit seruus, dominus est. Similiter autem his et alia, simul etiam auferunt haec sese invicem. Si enim non sit duplum, non est dimidium, et si non est dimidium, non est duplum, similiter autem et in aliis quaecunque talia sunt.

PL64.227_2Birlikte denenler, biri konunca öbürünün zorunlu olarak ardından geldiği, biri ortadan kalkınca öbürünün de her şekilde ortadan kalktığı şeylerdir, baba ve oğul gibi. Baba varsa oğlun olması zorunludur; oğul varsa baba vardır. Yine oğul yok olursa babanın da yok olacağı açıktır: Cevher yok olmaz, Hektor kalırken Priamos yok olmaz, ilişkinin kendisi yok olur. Baba adı ortadan kalkınca oğul adı yok olur, oğul adı kaldırılınca baba adı yok olur. Baba konup cevherde kurulunca oğul adı da gelir, oğul adı konunca baba adı gelir ve baba adından hiç ayrılmaz. Bu yüzden baba ve oğla birlikte denir. Demek ki birbirini ortadan kaldıran ya da getiren şeyler birliktedir; bunları kendisi sonra ele alıyor. Şimdi ilişkililerde de bunun bulunduğunu açıklayıp ilişkililerin birlikte olduğunu söylüyor: İki kat varsa yarım, yarım varsa iki kat vardır. Bunun delili, iki kat ortadan kalkınca yarımın yok olması, iki kat kurulunca yarımın kurulmasıdır. İki kat ve yarım ilişkili ve tabiatça, yani özleriyle birlikte olduğuna göre, ilişkililerin tabiatça birlikte görünmesinin arazı olduğu açıktır. Köle ve efendide de aynısı vardır: Biri ortadan kalkınca ikisi de yok olur, biri kurulunca ikisi de var olur. Demek ki köle ve efendi bir şeye göre oldukları için tabiatça birliktedir. Ama bu böyle olsa da ilişkililerde şu şekilde bulunur: Bütün bunlarda

PL64.227_2

Illa simul esse dicuntur quaecunque talia sunt, ut uno posito quolibet aliud necessario subsequatur, et uno quolibet perempto aliud modis omnibus interimatur, ut pater et filius. Nam cum pater est, filium quoque esse necesse est; cum sit filius, pater est. Rursus si pereat filius, patrem quoque perire manifestum est, non quod pereat ipsa substantia, ut permanentibus Hectore Priamus pereat, sed perit ipsa relatio. Ergo quoniam vel interempto patris nomine, filii nomen perit, sublato quoque filii nomine nomen patris perit. Posito etiam patre in substantiaque constituto, filii quoque nomen infertur, et posito filii nomine sequitur patris et a patris nomine nunquam separatur, idcirco pater et filius simul esse dicuntur. Ergo simul ea sunt quae se invicem vel interimunt vel inferunt, et de his quidem ipse posterius tractat. Nunc autem hoc quoque inesse relativis exposuit, dicens relativis quoque esse ut simul sint; nam cum duplum sit, dimidium est, et cum dimidium, duplum. Hujus autem argumentum est, quod interempto duplo dimidium perit. Rursus quoque duplo constituto, dimidium constituitur. Igitur quoniam duplum atque dimidium relativa sunt, et haec simul sunt natura, id est ipsa essentia, et hoc manifestum est quoque relativis accidere, ut simul natura esse videantur. Idem quoque est in eo quod est servus et dominus. Nam quoniam alterutro interemptis uterque deperit, et alterutro constituto uterque subsistit, constat servum atque dominum cum sint ad aliquid simul esse natura. Sed haec ita sunt, ut sint quidem in relativis, sed omnibus his

PL64.229bir şeye görelerin eşit olması söz konusu değildir. Çünkü kimi ilişkililerde biri tabiatça önce gelir; kendisi bunu şöyle ekliyor:

Tabiatça birlikte olmak bütün ilişkililerde doğru görünmez. Çünkü bilinebilir ilimden tabiatça önce görünür. Çoğu zaman ilimleri önceden var olan şeylerden ediniriz. İlmin bilinebilirle birlikte meydana geldiğini ise pek az şeyde ya da hiçbirinde bulabilir kimse.

Tabiatça birlikte görünmenin bütün ilişkililerde bulunmadığını söylüyor. Bunu şöyle kanıtlar: İlim bir şeye göre olduğu için (bilinebilir şeyin ilmi denir), bilinebilecek bir şey olmadıkça ilim olamaz. Bu şeyin önce olması zorunludur, matematik ilminde olduğu gibi. Üçgenin iç açılarının iki dik açıya eşit olduğunu biliriz. Dolayısıyla bilinebilecek olanın önce var olması, bilginin ona sonradan uyması zorunludur. "Çoğu zaman ilimleri önceden var olan şeylerden ediniriz" sözü bunu anlatır. Şeyler önce kurulur, adeta önden konulur, ilmin akli de ardından gelir. Dolayısıyla tabiatça birlikte olmak bütün ilişkililerde bulunmaz: İlim ve bilinebilir ilişkili oldukları hâlde bilinebilir ilimden eskidir.

Araya koyduğu "İlmin bilinebilirle birlikte meydana geldiğini ise pek az şeyde ya da hiçbirinde bulabilir kimse" sözü ise şöyledir: Ruh kimi şeyleri kendisi için uydurur: kimera, kentaur ve benzerleri gibi. Bunlar, ruh onları kendisi için uydurduğunda bilinir. Var olmaya da ilk kez kanaatte dolaşmaya başladıklarında başlarlar. Demek ki kanaatte dolaştıklarında bilinirler, bunlarda var olmak ile bilinmek bir aradadır. Kanaatte doğdukları için hemen var olmaya başlarlar, akılda bulununca da ilimleri edinilir. Demek ki var olur olmaz bilinirler ve ilimleri özleriyle birleşiktir. Kimera uydurulmadan önce kendisi hiçbir kanaatte bulunmadığı gibi ilmi de yoktu. Ruhların hayal gücüyle kurulunca hayal gücüyle birlikte ilmi de ardından geldi. Bu yüzden, ilim ile bilinebilirin birlikte olmasının pek az şeyde görülebileceğini söylüyor, kimerada olduğu gibi: Bilinebilir olduğu hâlde ilimle birlikte doğmuştur.

Ama cevherde kalıcı olmayan, hakikatte durmayan hiçbir şey bilinemez (çünkü ilim, var olan şeylerin hakikatini kavramaktır). Ruhun kendine uydurduğu ya da hayal gücüyle bulduğu şey cevherde ve hakikatte kurulu olmadığından bilinebilir denemez; dolayısıyla yalnız hayal gücüyle var olan şeylerin ilmi yoktur. İşte bu yüzden tereddütle "pek az şeyde ya da hiçbirinde" dedi. Çünkü bu az şeyleri bulan, gerçek akla ve incelemeye vurursa hiç olmadıklarını görür. Biri, olmayan kimeranın bir ilmi olduğunu söylese, bu yanlış olmakla birlikte kabul edilse bile, ilmin bilinebilirle tabiatça birlikte olduğu şeyler az olacaktır. Çünkü birçok şey önceden konulup kurulduktan sonra ilim doğar. Demek ki tabiatça birlikte denmek bütün ilişkililerde doğru değildir; bunun hiçbir ilişkilide bulunmadığı nasıl yanlışsa, hepsinde bulunduğu da yanlıştır. Bu incelemeyi daha da uzatıyor:

*Ayrıca bilinebilir kaldırılınca ilim de birlikte kalkar, ilim ise bilinebiliri birlikte kaldırmaz. Çünkü bilinebilir yoksa ilim yoktur; ilim yoksa bilinebilirin var olmasına hiçbir şey engel değildir. Dairenin kareye çevrilmesi böyledir: Eğer bilinebilirse, ilmi henüz yoktur, ama kendisi bilinebilirdir.*

PL64.229

quae sunt ad aliquid non aequentur. Sunt enim quaedam relativa quorum unum prius natura sit, quod ipse rursus adjecit. Non autem in omnibus relativis verum videtur esse ut sint simul natura. Scibile enim scientia prius naturaliter esse videtur. Namque ut plurimum prius rebus subsistentibus scientias accepimus. In paucis vero vel nullis hoc quis reperiet, simul cum scibili scientiam esse factam. Proposuit non in omnibus relativis esse hoc, ut videantur simul esse natura; hoc autem probat ex his, quod quoniam scientia ad aliquid est (scibilis enim rei scientia dicitur), non poterit esse scientia, nisi sit res aliqua quae sciri possit. Hanc autem primam esse necesse est, ut in matheseos disciplina. Scimus enim triangulum tres interiores angulos duobus rectis angulis aequos habere. Unde necesse est prius fuisse quod sciri posset, postea vero ad hanc rem aptam fuisse notitiam. Atque hoc est quod ait: Namque in pluribus subsistentibus rebus scientias accipimus. prius enim rebus constitutis et quasi praepositis scientiae ratio sequitur. Quare non est in omnibus relativis simul esse natura. Nam cum scientia et scibile relativa sint, antiquius est scibile quam scientia. Quod vero interposuit, in paucis enim vel nullis hoc quis perspiciet simul cum scibili scientiam factam, tale est. Quasdam namque res animus sibi ipse confingit, ut chimeram, vel centaurum, vel alia hujusmodi, quae tunc sciuntur, cum ea sibi animus finxerit. Tunc autem esse incipiunt, quando primum in opinione versantur. Tunc igitur sciuntur, cum in opinione versata sint, et haec simul habent esse et sciri. Nam quoniam in opinione nascuntur, mox esse incipiunt, sed cum in ratione sunt, tunc eorum scientia capitur. Igitur mox ut fuerint, mox sciuntur, et est eorum scientia cum eorumdem essentia conjuncta. Namque antequam chimera fingeretur, sicut ipsa in nulla opinione fuerat, ita quoque ejus scientia non erat. Postquam vero ipsa animi imaginatione constituta est, ejus quoque cum ipsa imaginatione scientia consecuta est: atque ideo ait in paucis hoc posse perspici, ut simul cum scientia scibile sit, ut in hac eadem chimera, quae cum sit scibilis, cum scientia nata est. Sed quoniam nihil quod in substantia non permanet, neque in veritate consistit, sciri potest (scientia enim est rerum quae sunt comprehensio veritatis), et quidquid sibi animus fingit, vel imaginatione reperit, cum in substantia atque veritate constitutum non sit, illud posse sciri non dicitur, atque ideo non est eorum scientia ulla quae sola imaginatione subsistunt. Idcirco itaque dubitans dixit, in paucis enim vel nullis. Haec enim ipsa pauca ita quisque reperiet, ut si ad veram rationem examinationemque contenderit, nulla esse perpendat. Quod si quisquam chimerae aliquam esse scientiam dicat, quae non est, quanquam hoc falsum sit, tamen hoc quoque concesso pauca erunt in quibus scientia cum scibili simul natura sit. Multis enim ante positis et constitutis scientia nascitur. Quocirca non in omnibus relativis verum est, ut simul esse natura dicantur et sicut falsum illud est, in nullis hoc esse relativis, ita falsum est rursus in omnibus. Sed hunc tractatum longius texit. Amplius scibile quidem sublatum simul aufert scientia vero simul non aufert scibile. Nam si scibile non sit, non est scientia vero si non sit, nihil prohibet esse scibile, velut circuli quadratura si modo est scibilis, scientia siquidem ejus nondum est ipsa vero scibilis est.

PL64.229_2Birlikte olanların, biri kurulunca ya da biri ortadan kalkınca ikisi birden kurulan ya da yok edilen şeyler olduğunu söyledik. Baba olmak kurulunca oğul olmak kurulur, baba oğlun varlığını beraberinde getirir. Aynı şekilde oğul da baba adını beraberinde getirir, çünkü oğul ancak babanın oğludur. Yine biri ortadan kalkınca ikisinin de yok olması zorunludur.

Birinin öbüründen önce olduğu ise birçok anlamda söylenir, ama şimdi aradığımız şudur: Kendileri ortadan kalkınca başka şeyleri ortadan kaldıran, ama kendileri getirilip kurulunca başka şeyleri birlikte getirmeyen şeylere önce denir, bir ve iki gibi. Bir ortadan kalkınca iki de yok olur: Bir yok olursa ikideki birin iki katına çıkması nereden olsun? Bir kurulup konunca ise iki henüz yoktur, çünkü birin iki katına çıkması henüz yapılmamıştır. Demek ki getirilince başka şeyleri birlikte getirmeyen, ama ortadan kalkınca ortadan kaldıran şeylere önce denir.

Bilinebilir ile ilmin birlikte olmadığını şu kanıtlar: Biri bilinebilir şeyi kaldırırsa ilmi de kaldırmış olur; çünkü bilinebilecek şey yok olursa hiçbir ilim kalamaz. Ama bilinebilir var diye koyarsan ilim hiç de ardından gelmez. Bebekken şimdi bildiklerimiz vardı, kendi tabiatlarının cevherinde duruyorlardı, ama bizde ilimleri yoktu. Kendi tabiatlarının aklında var olduğunu gördüğümüz birçok sanat vardır ki ihmal edilmeleri ilimlerini ortadan kaldırmıştır. Bunun bütün özgür çalışmalar için çok doğru bir şekilde söylenmesinden ben de korkuyorum. Demek ki kaldırılan bilinebilir ilmi ortadan kaldırıyor, ama getirilen bilinebilir ilmi getirmiyor ve kurmuyorsa, bilinebilir olan, bilginin kavrayıp kuşattığı şeyden öncedir.

Bu konuya kendisi çok güç anlaşılır bir örnek uyarlamıştır. Geometride şöyle bir önerme vardır: Dört kenarlı bir alan verilince ona eşit bir üçgen kurmamız istenir. Bunu şöyle yaparız: Dört kenarlı alan ab olsun. ab alanına eşit bir üçgen kurmak gerekir. cdef alanı ab alanının iki katı olsun. cf köşegeni çekilsin. cdf üçgeninin ab alanına eşit olduğunu söylüyorum, çünkü cdef alanı ab alanının iki katıdır; öyleyse ab, cdef alanının yarısıdır. fc köşegeni bütün cdef alanını ortadan böler. Aynı şeyin yarısı olanlar birbirine eşittir; öyleyse cdf ve cef üçgenleri ab alanına eşittir. Böylece verilen ab alanına eşit cdf üçgeni kurulmuştur; yapılması gereken de buydu. Aynı şekilde

PL64.229_2

Diximus illa esse simul, quaecunque alterutro constituto., vel alterutro interempto, simul utraque constituerentur, vel etiam perimerentur. Constituto enim ut sit pater, constituitur esse filius, et pater simul infert substantiam filii. Eodem quoque modo filius simul infert vocabulum patris, non est enim filius nisi patris. Eodem quoque modo altero interempto utrumque perire necesse est, alterum autem altero prius multis dicitur modis sed quod nunc quaerimus tale est. Nam priora illa esse dicuntur, quae ipsa quidem perempta res alias tollunt, ipsa vero illata atque constituta simul res alias non inferunt, ut est unus atque duo. Interempto enim uno, duo quoque pereunt. Unde enim est unius in duobus geminatio, si unus intereat? Constituto vero atque posito ut sit unus, nondum duo sunt Nondum est enim facta unius geminatio. Ergo dicuntur illa priora esse, quaecunque alia simul quidem illata non inferunt, sed perimunt interempta. Scibile ergo et scientiam non esse simul illa res probat, quod si quis rem scibilem tollat, scientiam quoque sustulerit. Nulla potest enim scientia permanere, si res quae sciri possit intereat. At si scibile esse constituas, non omnino scientia consequitur. Infantibus enim ea nobis quae nunc novimus erant, et in suae naturae substantia permanebant, sed eorum apud nos scientia non erat. Multae quoque sunt artes, quas esse quidem in suae naturae ratione perspicimus, quarum neglectus scientiam sustulit. Multumque ego ipse jam metuo ne hoc verissime de omnibus studiis liberalibus dicatur. Quocirca si et scientiam sublatum scibile perimit, et illatum scibile scientiam non infert, neque constituit, prius est id quod sciri potest quam illud quod comprehendere videlicet atque complecti notitia. Ipse autem ad hanc rem obscurissimum commodavit exemplum. Solet enim in geometria hujusmodi esse propositio. Jubemur enim proposito quatuor laterum spatio, aequale triangulum constituere, et facimus hoc modo. Sit quatuor laterum spatium a b, oportet ergo a b spatio aequale triangulum constituere, et ut sit duplum a b spatio c d e f spatium. Ducatur angularis c f, dico quoniam c d f triangulum aequale est a b spatio, quoniam c d e f spatium duplum est a b spatio: a b igitur c d e f spatii medietas est, angularis enim f c totum cdef spatium medium dividit. Quae autem ejusdem sunt media, sibi aequalia sunt, c d f igitur et c e f triangulum a b spatio aequale est. Proposito igitur spatio a b, aequum triangulum constitutum est c d f, quod oportebat facere. Eodem quoque modo quaesitum

PL64.231bir daireye eşit kare yapılması verilince de bu aranır. Kare, kenarları eşit olan, dört açısı eşit, yani dik olan şekildir. Aristoteles'in zamanında bunun bulunmamış olduğu görünüyor; sonradan bulunmuştur. İspatı uzun olduğundan geçilmelidir. "Dairenin kareye çevrilmesi böyledir" sözü bunu anlatır. Kare yerinde kalırken çapraz çekilen çizgiyle üçgen şekli çıkar; aynı şekilde daire değiştirilmeden, çevresine konan açılarla ve dairenin kenarlarıyla eşit biçimde uzatılan çizgilerle karenin sureti ortaya çıkar. Bunu tahminle, elimizden geldiğince çizdik. Bir daireye eşit kare kurulunca o dairenin ölçüsü kareye indirgenmiş olur. Demek ki "dairenin kareye çevrilmesi" derken şunu söylüyor: Daireye eşit karenin kurulması, yapılabiliyorsa ve bilinebilecek bir şeyse, ilmi henüz bulunmamıştır. Çünkü Aristoteles zamanında daireye eşit kareyi henüz kimse kurmamıştı. Henüz bulunmamış bir ilmi varsa, bilinebilecek olan elbette önce, ilim ise sonradır. Aristoteles yaşarken dairenin kareye çevrilmesi bilinebilir olduğu hâlde ilmi henüz bulunmamıştı. Bu yüzden bilinebilecek olan, o şeyin bilgisinden önce geliyordu.

Ayrıca canlı kaldırılınca ilim yoktur, ama bilinebilir şeylerin çoğu var olabilir.

Bilinebilirin ilimden önce olduğuna dair daha güçlü bir delil ekliyor. Şu bilinir: Tembellik yüzünden bir öğrenim yok olursa ilim ortadan kalkar, ama bilinebilir kalır. Bilinebilir derken bilinebilecek olanı söylüyorum. Canlı hiç var olmazsa, bilebilecek kimse de hiç bulunmazsa, ilim kökünden yok olur. Ama canlı kalsa araştıran ruhun ilim aklıyla kuşatabileceği şeylerin var olmasına hiçbir şey engel değildir.

His ile ilgili olanlar da bunlara benzer. Hissedilebilir histen önce görünür. Hissedilebilir kaldırılınca his de birlikte kalkar, his ise hissedilebiliri birlikte kaldırmaz. Çünkü hisler cismin çevresinde ve cisimdedir. Hissedilebilir yok edilince cisim de yok edilir, çünkü cisim de hissedilebilirdir; cisim yoksa his de kalkmıştır. Demek ki hissedilebilir hissi birlikte kaldırır, his ise hissedilebiliri kaldırmaz. Canlı yok edilince his yok edilmiş olur, hissedilebilir ise olmaz. Hissedilebilir, sıcak, tatlı, acı cisim ve hissedilebilir olan öbür her şeydir.

Aynı şeyin hislerde de bulunduğunu ortaya koyuyor. Hissedilebilirin histen önce olduğunu söylüyor ve bunu öncelerin ortak tarifiyle kanıtlanabilir kılıyor. Önceler için şu söylenmişti: Ortadan kalkınca öbürlerini de yok eden, ama öbürleri ortadan kalkınca kendileri yok olmayan şeyler. Örneğin güneş kursunun kendi ışığından önce olduğunu söyleriz: Kurs kaldırılınca ondan gelen ışık asla kalmaz; güneş ışığı kaldırılınca kurs kalır. Şimdi hissedilebilirlerde ve hissin kendisinde de bunu ortaya koyuyor: Hissedilebilir kaldırılınca his tamamen kalkar. Çünkü hissedecek şeyi bulamayan his olamaz. His tamamen yok olursa hissedilebilir kalır. Bunu açık örneklerle sağlamlaştırıyor.

Şeylerde bulunanlar ya cisimsiz ya da cisimlidir. Cismin maddesine dayandırılabilen her şey hislerin çeşitliliği altında durur, cisimsizlere ait olan her şey aklın düşüncesi ve seyriyle kavranır. Her his cisimde olduğundan cisim yok olursa, hiç cisim olmayınca, cisimsizler hissedilemediği ve hissedilebilenler ortadan kalktığı için his tamamen ortadan kalkar. Ama his kaldırılırsa hissedilebilirler kalır. His canlıları meydana getirdiğinden ikisinin yok oluşu eşittir: Canlıyı kaldırırsan his yok olur, hisler ortadan kalkarsa canlılar da kaldırılmış olur. Ama canlılar kendi hisleriyle birlikte yok edilse de ruhu olmayan cisimler kalır. Canlılar ve hisleri yok olunca cansız cisimler var olduğuna göre, hissedilebilen cisimler olup hissedebilecek canlılar ortadan kalkınca, hissedilebilir kalırken his yok olmuş olur. Demek ki hissedilebilirin ortadan kalkması hissi ortadan kaldırdığı gibi, hislerin yok oluşunun ardından hissedilebilirlerin ortadan kalkması gelmez.

Bu şu delille de kanıtlanır: Bir şeyi fiilen hissetmeden önce his yoktur. Tatlı bir şeyi tatmadan önce tatlılığın tadımı yoktur; tadılabilecek olan, yani bal ya da başka bir şey, kendi tabiatının aklında var olur. Demek ki Aristoteles'in otoritesiyle hissedilebilecek olanın önce, hissin sonra olduğu sağlamlaştırılır.

PL64.231

est si sit propositum circulo aequum fieri quadratum. Quadratum ergo est quod aequalibus lateribus omnes quatuor angulos aequos habet, id est rectos, et Aristotelis quidem temporibus non fuisse inventum videtur. Post vero repertum est, cujus quoniam longa demonstratio est, praetermittenda est. Atque hoc est, quod ait, velut circuli quadratura: nam sicut manente quadrato, linea per obliquum ducta triangula figura producitur; ita circulo non mutato circumpositis angulis, qui et ipsius circuli lateribus; aequaliter diriguntur, quadrati forma consurgit, quod (ut potuimus) conjectura depinximus. Cum enim alicui circulo aequum quadratum constituitur, in quadraturam circuli illius mensura redigitur. Nunc ergo hoc est quod dicit, ut circuli quadratura, id est aequi quadrati ad circulum constitutio si fieri potest, et si res est quae sciri possit, scientia quidem ejus nondum inventa est. Nondum enim quisquam sub Aristotele aequum quadratum circulo constitfuerat. Quod si est aliqua ejus scientia quae nondum reperta est, certe prius est quod sciri possit, post vero scientia. Nam cum posset Aristotele vivo sciri circuli quadratura, nulla tamen adhuc ejus scientia reperta est, atque ideo prius erat quod sciri posset, quam ipsius rei ulla notitia. Amplius, animali quidem sublato, non est scientia, scibilium vero plurima esse contingit. Addit aliud validius argumentum, prius esse scibile scientia. Illud enim notum est si per desidiam disciplina depereat, interire quidem scientiam, sed scibile permanere. Scibile autem dico quod sciri possit. Quod si omnino animal non sit, cum qui scire possit omnino non fuerit, scientia quidem ipsa funditus interibit: nihil tamen prohibet esse ea quae permanente animali possit inquirentis animus scientiae ratione complecti. Similiter his sese habent et ea quae de sensu sunt, sensile enim prius quam sensus videtur esse. Sublato enim sensili simul aufertur sensus vero sensile non simul aufert. Sensus enim circa corpus et in corpore sunt, sensibili autem perempto, peremptum est et corpus, sensile enim est et corpus; cum vero corpus non sit, sublatus est et sensus. Quare simul aufert sensile sensum, sensus vero sensile non tollit. Animali enim perempto, sensus quidem peremptus est, sensibile autem non; est autem sensile, ut corpus calidum, dulce, amarum et alia omnia quaecunque sensilia sunt. Id namque proponit sensibus inveniri. Dicit enim sensu prius esse sensibile, quod communi priorum diffinitione probabile esse constituit. Dictum est namque illa esse priora quae simul quidem interempta perimerent, non autem simul aliis interemptis ipsa deperire, ut orbem solis prius dicimus proprio lumine, sublato enim orbe, lumen illud quod ab eo est penitus non manebit; sublato lumine solis, orbis manebit. Ita quoque nunc in sensibilibus, atque in ipso sensu esse proposuit, sublato quod sentiri possit, sensus omnino sublatus est. Neque enim esse poterit sensus, cum quod possit sentire non invenit. Quod si sensus omnino de pereat, sensibile permanebit; et hoc evidentibus firmat exemplis. Nam cum ea quae sunt in rebus, vel incorporea sint, vel certe corporea, et quidquid ad corporis materiam referri potest, hoc sensuum varietati subjaceat, quidquid ad incorporalia intellectus ratione et speculatione teneatur. Cum sit sensus omnis in corpore, si corpus intereat, cum omnino corpus non sit, quoniam quae sunt incorporea sentiri non possunt, et quae sentiri poterant interempta sunt, omnino sensus evertitur. Sed si sensus auferatur, sensibilia permanebunt: et quoniam sensus animalium effectivus est, aequa est utrorumque perditio; sive enim sustuleris animal, sensus peribit, sive sensus evertantur, animalia quoque sublata sunt. Sed eversis atque interemptis animalibus cum propriis sensibus, permanent corpora quae anima non utuntur, quodsi sublatis animalibus sensibusque de perditis, corpora inanimata subsistunt, cum corpora sint quae sentiri possunt, animalia quae sentire valeant si interempta sint, manente sensibili sensus eversus est. Non igitur sicut sensibilis interemptio sensus interimit, sic sensuum perditionem exstinctio sensibilium comitatur. Id vero etiam hoc probabitur argumento, ante enim quam actu ipso aliquid sentiamus, sensus non est. Nam priusquam dulce aliquid degustemus, gustatio ipsa dulcedinis non est; quod autem gustari possit, id est, mel, vel quodlibet aliud propriae naturae ratione consistit. Quocirca prius esse quod sentiri possit, post vero sensus Aristotele auctore firmatur.

PL64.231_2Ayrıca his hisseden şeyle birlikte oluşur; canlı ve his birlikte oluşur. Hissedilebilir ise his var olmadan önce vardır. Ateş, su ve canlının kendisinin oluştuğu bu türden öbür şeyler, canlı ve his hiç var olmadan öncedir. Demek ki hissedilebilir histen önce görünür.

Bileşik şeylerde ve başka şeylerden birleşmiş olanlarda, bir şeyi meydana getirenler kendilerinin meydana getirdiği şeyden, varlığın kendisinde öncedir. Canlının cismi ateş, hava, su ve topraktan oluştuğuna göre, bunların, o unsurların birleştirdiği canlıdan önce olması zorunludur. Bu başka şeylerde de açıktır: Kitap dizelerden oluştuğuna göre dizelerin tabiatı kitaptan öncedir. Dize fiil ve adlardan ve gramercilerin sözün parçaları dediği öbür şeylerden oluştuğuna göre, dizenin oluştuğu bu şeylerin dizenin kendisinden

PL64.231_2

Amplius sensus quidem simul cum sensato fit, simul enim et animal fit et sensus. Sensile autem ante est quam sensus esset. Ignis enim et aqua et alia hujusmodi, ex quibus ipsum animal constat, ante sunt quam animal sit omnino, vel sensus. Quare prius sensile quam sensus esse videtur. In compositis rebus atque ex aliis junctis priores sunt hae res quae componunt aliquid ipsa substantia quam componunt. Namque cum corpus animalis sit ex igne, aere, aqua et terra, priora haec esse necesse est quam ipsum sit animal quod illa elementa conjungunt. Hoc quoque etiam in aliis patet, nam cum sit liber ex versibus, prior est versuum natura quam libri. Cumque versus constet verbis atque nominibus, et caeteris quas grammatici partes orationis vocant, haec ex quibus ipse versus constat versu ipso

PL64.233önce olması zorunludur. Demek ki his de kendileri bileşmiş canlılara sonradan gelir. Canlı dört unsurdan oluştuğuna ve his canlıların tabiatına her zaman eşlik ettiğine göre, hissin canlılarla birlikte oluşup doğması zorunludur. Eğer his canlılarla, yani bileşik şeylerle birlikte doğuyorsa, canlıdan, kendisinin oluştuğu şeyler önce geldiği gibi, canlıyla birlikte doğan histen de canlının tabiatının birleştiği şeyler önce gelir. Canlı dört unsurdan birleşir ve bileşir. Demek ki dört unsur histen öncedir. Dört unsur cisimdir, her cisim de hissedilebilirdir. Demek ki hissedilebilir histen öncedir. Çünkü his bileşik şeyle birlikte doğar, onu bileştirenler ise hem hissedilebilirdir hem bileşik şeyden öncedir. Genel olarak, iki şey birlikteyse ve biri bir şeyden önceyse öbürü de ondan önce olacaktır. Canlı ve his böyledir: İkisi birliktedir, birlikte doğarlar; hissedilebilir olan dört unsur canlıdan önce olduğuna göre histen de önce olmaları zorunludur. Bu yüzden şöyle diyerek bitirdi: "Demek ki hissedilebilir histen önce görünür."

Ama aralarında Porphyrios'un da bulunduğu kimileri, tabiatça birlikte olmanın bütün ilişkililerde doğru olduğunu, his ve ilmin de bilinebilir ve hissedilebilirden önce gelmediğini, onlarla birlikte olduğunu ileri sürerler. Sözü kısa olduğu için aktarmaktan sıkılmayacağım. Şöyle der: Bir şeyin ilmi yoksa, kendi başına kalabilen şey bilinebilir olamaz. Örneğin suretlerin ilmi yok olursa suretlerin kendileri belki kalır, önceki tabiatlarında durur, ama bilinebilir olmazlar. Çünkü onu kavrayabilecek ilim yoksa şey de bilinemez. Her şey ilimle bilinir; ilim yoksa bilinemez. Bilinemeyecek şey ise bilinebilir değildir. Tadan için de aynısı söylenir: Tat alma yok olursa bal belki kalır, ama tadılabilir olmaz. Aynı şekilde his tamamen yok olursa hissedilebilen şeyler var olur, ama his yok olunca hissedilebilir olmazlar. Belki de ne ilim ne his hissedenlere göre incelenmelidir, hisle kavranabilecek tabiatın kendisine göre incelenmelidir. Tabiatça hissedilebilir olan şeyin, kendi tabiatında, hissedilebileceği kendine özgü hissi olması zorunludur. Tabiatça bilinebilen şey de tabiatında onun bir ilmi bulunmadıkça hiçbir zaman bilinemez. Porphyrios böyle der. Biz Aristoteles'in düzenine ve metnine gelelim. O başka sorular da ekledi:

*Şu soru vardır: Hiçbir cevher bir şeye göre söylenmez mi, öyle görünse de; yoksa bu kimi ikinci cevherlerde olur mu? Birinci cevherlerde doğrudur: Ne bütünleri ne parçaları bir şeye göre söylenir. Belli bir insana bir şeyin belli insanı, belli bir öküze bir şeyin belli öküzü denmez. Parçalar da aynı şekildedir: Belli bir ele bir şeyin belli eli değil, bir şeyin eli denir; belli bir başa bir şeyin belli başı değil, bir şeyin başı denir. İkinci cevherlerde de, en azından çoğunda, durum budur: İnsana bir şeyin insanı, öküze bir şeyin öküzü, odun parçasına bir şeyin odunu denmez, bir şeyin malı denir. Bunlarda bir şeye göre olmadığı açıktır. Kimi ikinci cevherlerde ise bir şüphe vardır: Başa bir şeyin başı, ele bir şeyin eli denir, bu gibi tek tek şeyler için de öyledir. Dolayısıyla bunlar belki bir şeye göre görünür.*

PL64.233

priora esse necesse est. Quocirca sensus quoque ipsis, jam compositis animalibus supervenit. Nam cum animal constet ex quatuor elementis, et cum sensus semper naturam animalium comitetur, cum ipsis animalibus sensus fieri et nasci necesse est. Quod si cum animalibus, id est compositis rebus, sensus nascitur sicut animali priora sunt ea ex quibus ipsum animal constat, sic quoque sensu qui cum animali nascitur, illa priora sunt, ex quibus animalis natura conjungitur. Conjungitur autem animal atque componitur ex quatuor elementis. Quatuor igitur elementa sensu priora sunt, sed quatuor elementa corpora sunt, corpus vero omne sensibile est. Prius igitur sensibile quam sensus est. Sensus enim cum re composita nascitur, illa vero quae componunt et sensibilia sunt, et priora ipso composito. Universaliter enim si quae duae res sint simul, cum quaelibet res una earum prior sit, et altera prior erit, ut animal atque sensus, cum utraque simul sunt, simulque nascuntur, cum quatuor elementa quae sunt sensibilia priora sint quam animal, sensu quoque esse priora necesse est, quocirca conclusit dicens: Quare prius quam sensus sensibile esse videtur. Sed quidam, quorum Porphyrius quoque unus est, astruunt in omnibus verum esse relativis, ut simul natura sint, veluti ipsum quoque sensum et scientiam non praecedere scibile atque sensibile, sed simul esse, quam quoniam brevis est oratio, non gravabor opponere. Ait enim: Si cujuslibet scientia non sit, ipsum quod per se poterit permanere scibile esse non poterit, ut si formarum scientia pereat, ipsae fortasse formae permaneant, atque in priore natura consistant, scibiles vero non sint. Cum enim scientia quae illud comprehendere possit, non sit, ipsa quoque sciri non potest res. Namque omnis res scientia scitur, quae si non sit, sciri non possit. Porro autem res quae sciri non poterit scibilis non est. Hoc idem de sensu gustantis: si gustus enim pereat, mel forsitan permanebit, gustabile autem non erit. Ita quoque omnino si sensus pereat, res quidem quae sentiri poterant sint, sensibiles vero non sint sensu pereunte. Et fortasse neque scientia neque sensus secundum sentientes speculandus est, sed secundum ipsam naturam quae sensu valeat comprehendi. Namque res quaecunque per naturam sensibilis est, eam quoque in natura sua, proprium sensum quo sentiri possit, habere necesse est. Et quodcunque sciri potest per naturam, nunquam possit addisci, nisi quaedam ejus in natura scientia versaretur. Haec Porphyrius. Sed nos ad Aristotelis ordinem textumque veniamus. Namque ille adjecit quoque alias quaestiones. Habet autem quaestionem, utrum nulla substantia ad aliquid dicatur, quemadmodum videtur, si hoc contingat secundum quasdam secundas substantias; nam in primis substantiis verum est, quae neque tota neque partes ad aliquid dicuntur, nam aliquis homo non dicitur alicujus aliquis homo, neque aliquis bos, alicujus aliquis bos. Similiter autem et partes: quaedam enim manus non dicitur alicujus quaedam manus, sed alicujus manus, et quoddam caput: non dicitur alicujus quoddam caput, sed alicujus caput. Similiter autem et in secundis substantiis, atque hoc quidem in pluribus, ut homo non dicitur alicujus homo, nec bos alicujus bos, nec lignum alicujus lignum, sed alicujus possessio dicitur. In hujusmodi ergo manifestum est quoniam non est ad aliquid. In aliquibus vero secundis substantiis habet aliquam dubitationem, ut caput alicujus caput dicitur, et manus alicujus manus dicitur, et singula hujusmodi. Quare haec fortasse ad aliquid esse videntur.

PL64.233_2Yukarıda tartışılanlara karşı böyle bir soru düğümü koydu. İlişkililerin ilk tarifi, olduğu şey başkasının denen şeylerin ilişkili olduğu şeklindeydi. Bu tarife göre kimi cevherler ilişkili görünebilir. Böyleyse cevherler arazların tarifine geçer. İlişkililer araz olduğundan, kimi cevherlerin ilişkili olduğunu kabul edersek onları arazların sayısına koymuş oluruz. Oysa bu zıttır: Cevher bir dayanakta değildir, araz ise dayanaktadır; aynı şey nasıl hem dayanakta olur hem olmaz?

Bir cevherin arazların aklını kabul edip edemeyeceği şöyle araştırılmalıdır. Birinci cevherler bir şeye göre söylenmez, birinci cevherlerin parçaları da, ki onları da birinci cevherlerden sayıyoruz. Sokrates'e bir şeyin belli Sokrates'i, insana bir şeyin belli insanı, öküze bir şeyin belli öküzü denmez; kendileri de birinci cevher olan birinci cevherlerin parçaları da öyle söylenmez. Başa bir şeyin belli başı denmez, yalnız bir şeyin başı denir; ele de bir şeyin belli eli denmez, yalnız bir şeyin eli denir. Demek ki ne birinci cevherler ne birinci cevherlerin parçaları ilişkiye göre söylenebilir.

İkinci cevherlere bakarsak onlar da bir şeye göre söylenmez. Canlıya bir şeyin canlısı, insana bir şeyin insanı denmez. Biri canlının bir şeye ait olabileceğini, örneğin atımın olduğu gibi, ileri sürerse, bu canlı olması bakımından değil, mal olması bakımından söylenir: Canlıya bir şeyin canlısı değil, canlıya mal, bir şeyin malı denir. Demek ki ne birinci cevherler, ne onların parçaları, ne ikinci cevherler bir şeye göre söylenir.

İkinci cevherlerin parçalarına ise oldukları şey bakımından bir şeye göre denir. Baş bir şeyin başıdır, çünkü başlının başı deriz; el de bir şeyin elidir, çünkü elden elin dayandırılacağı bir ad uydurmak isteriz, başın başlıya dayandırılması gibi. Başka şeylerde de aynı şekildedir. Ama ikinci cevherlerin parçaları arazsa ikinci cevherlerin kendileri de araz olacaktır; bu kabul edilmezse ikinci cevherler arazî parçalardan oluşmuş olur, bu da imkânsızdır. Ne demeli öyleyse? Ya ilişkililerin tarifi eleştirilmeli ya da şüphe başka şekilde

PL64.233_2

Contra ea quae superius disputata sunt hujusmodi nodum quaestionis opposuit, quoniam enim prima diffinitio relativorum ffuerat, illa esse relativa quaecunque hoc ipsum quod essent aliorum dicerentur. secundum hanc diffinitionem possunt quaedam substantiae videri esse relativae: quod si sit, substantiae in diffinitionem accidentium transeunt. Nam cum sint accidentia relativa, si quas substantias relativas esse concedimus, in accidentium numero poterit esse censebimus, sed hoc contrarium est. Si enim substantia in subjecto non est, accidens autem in subjecto est, qui fieri potest ut idem et in subjecto sit et in subjecto non sit? Utrum autem possit quaedam substantia accidentium suscipere rationem, hoc modo quaerendum est. Primae namque substantiae ipsae quidem ad aliquid non dicuntur, neque partes primarum substantiarum quas ipsas quoque in primis substantiis numeramus. Socrates enim non dicitur alicujus aliquis Socrates, nec homo alicujus aliquis homo, nec bos alicujus aliquis bos, neque partes primarum substantiarum quae ipsae quoque sunt primae substantiae. Caput enim non dicitur alicujus aliquod caput, sed tantum alicujus caput, et manus non dicitur alicujus aliqua manus, sed tantum alicujus manus. Quare neque primae substantiae, neque primarum substantiarum partes ad relationem dici poterunt. Quod si secundas quoque substantias speculemur, nec ipsae quoque ad aliquid dicentur. Neque enim dicitur animal alicujus esse animal, aut homo alicujus esse homo. Quod si quis dicat posse esse animal alicujus, ut equum meum, vel quodlibet aliud, non in eo quod animal est, sed in eo quod est possessio dicitur alicujus, et sic non dicitur animal alicujus animal, sed animalis possessio, alicujus possessio. Ergo neque primae substantiae, neque partes primarum substantiarum, neque secundae substantiae ad aliquid dicuntur. Partes autem secundarum substantiarum ad aliquid hoc ipsum quod sunt dicuntur. Caput enim alicujus caput dicitur, siquidem capitati caput dicemus, et manus alicujus manus. Siquidem ex manu nomen fingere volumus, ad quod manus referri possit, sicut caput ad capitatum, et in aliis quidem rebus eodem modo. Sed si partes secundarum substantiarum accidentes sint, et ipsae secundae substantiae accidenerunt erunt, aut si hoc non placet, constabunt secundae substantiae ex partibus accidentibus, quod fieri nequit. Quid igitur dicendum est? aut enim diffinitio relativorum reprehendenda est, aut aliter solvenda dubie

PL64.235çözülmelidir. Ama "ilişkililer oldukları şey başkasının denen şeylerdir" diyen önceki tarif konulup kurulursa bu soru düğümü çözülemez. Aristoteles bunu şu eklemeyle tanıklar:

*Demek ki bir şeye görelerin tarifi yeterince belirlenmişse, hiçbir cevherin bir şeye göre söylenmediğini göstermek ya çok güç ya imkânsızdır. Yeterli değilse ve bir şeye göreler, varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmak olan şeylerse, belki buna bir karşılık verilebilir. Önceki tarif bütün ilişkililerin ardından gelir, ama onların bir şeye göre olması, başkalarının olduğu söylenen şeyler olmaları demek değildir.*

PL64.235

tas. Sed posita atque constituta priori diffinitione, quae dicit illa esse relativa quae id quod sunt aliorum dicuntur, hic quaestionis nodus solvi non poterit, quod ipse Aristoteles hac adjunctione testatur. Si igitur sufficienter eorum quae sunt ad aliquid diffinitio assignata est, aut nimis difficile, aut impossibile est ostendere, quoniam nulla substantia ad aliquid dicitur. Si autem non sufficienter, sed sunt ad aliquid, quibus hoc ipsum esse, est ad aliquid quodammodo se habere, fortasse aliquid ad ista dicetur. Prior vero diffinitio sequitur quidem omnia relativa, non tamen quod ipsa sint ad aliquid est hoc quod ea ipsa quae aliorum esse dicuntur.

PL64.235_2İlişkililerin önceki tarifi konup sağlamlaştırılırsa, kimi cevherlerin ilişkili olmadığını savunmak güçtür, belki de hiç savunulamaz. Bir şeye göreler olduğu şey başkasının denen şeylerse, baş olan başlının başı denirse, baş olan cevherin bir şeye göre ilişkisi olacak ve cevher ilişkili ve araz olacaktır; bu ise imkânsızdır. Önceki tarif konup kurulunca böyle bir uygunsuzluk ortaya çıktığına göre, tam olmayan tarifin belirlemesi değiştirilmelidir ki akıl sağlam dursun. Yukarıda verilen tarifin tam olmadığını söylüyor: Bir şeye göreler daha çok, oldukları şey başkasının denenler değil, varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmak olanlardır.

Ama dikkatsiz okuyan, inceleyip düşünmeyen kimilerine belki tarif edilmesi gereken şeyin tarifin içine alındığı görünür; bu ise en büyük kusurdur. Tarif, sorulan şeyi belirlemek için kullanıldığına göre, tarif ettiği şeyi tarifin belirlemesinde kullanırsa tarif nasıl daha açık olur? Tarif, varlığından şüphe edilen şey tarifle ortaya çıksın diye verilir. Tarif ettiği şeyin kendisini tarifin içinde söylerse, biri insanı tarif etmek isteyip insanın insan olması olduğunu söylemiş gibi, tarif hiç de açık olmaz. Düşünmeyenlere Aristoteles ilişkililerin tarifini böyle vermiş görünecektir: Varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmak olanların bir şeye göre olduğunu söylüyor, sanki "Bir şeye göreler, bir şeye göre belli bir durumda olan şeylerdir" demiştir.

Ama daha ayrıntılı ve keskin düşünenlere tam tarifin gücü kolayca ve doğru olarak görünecektir. Bir şeye göreyi söylenmesi bakımından değil, varlığı bakımından değerlendiriyoruz. İlişkililer, bir karşılaştırma ve ilişki bağıntısı içinde değerlendirdiğimiz şeylerdir. Örneğin dört sayısına hem olduğu şey denir, yani dört, hem de başka bir şey, yani ikiyle karşılaştırılırsa iki kat. Dört sayısı hakkında "dört" dediğimizde bu dört sayısının kendi tabiatına dayanır. "İki kat" ise dördün değil, ona göre iki kat denen ve kendine özgü ilişkiyle iki kat olduğu ikinindir. İki sayısı da hem ikidir hem yarım: Tabiatına göre iki, dörtle ilişkisine göre yarım. Demek ki bir şeye göre olanları bir karşılaştırma ve bağıntı içinde inceleriz. Dört, dört olması bakımından bir şeye göre söylenmez, iki kat olması bakımından ise ikinin ilişkilisidir, yani ikiyle karşılaştırılmıştır. İki de iki olması bakımından bir şeye dayandırılmaz, yarım olması bakımından, yani dörtle karşılaştırılınca dayandırılır. Demek ki dördün iki kat olması için ikiye değil yarıma, ikinin yarım olması için dörde değil iki kata ihtiyaç vardır.

Görüyor musun, bir bağıntı ve karşılaştırmayla şeyler tabiatlarında bir şeyi korurken, birbirlerine göre başka bir şey oluyorlar? Bunu kendi tabiatlarından değil, birbirlerinin tabiatından ödünç alıyorlar: İki kat sayı bu özelliğini yarımdan, yarım iki kattan alıyor. Bu, bir şeye göre olanlara dışarıdan gelir. Bu yüzden, dayandırılan şeyler hiçbir şeyden etkilenmeden ve değişmeden bir şeye göre olurlar. Dörtte hiçbir şey değişmeden, ikiye dayandırılırsa iki kat olur; ikide hiçbir şey değişmeden, dörde göre söylenirse yarım olur. Demek ki ilişkililerin varlığı, yani tabiatı ve cevheri şudur: Oldukları şey bir şeye dayandırılır; yalnız dayandırıldıkları söylenmez, gerçekten de dayandırılırlar.

PL64.235_2

Proposita ergo atque firmata priore relativorum diffinitione difficile defendi potest, aut fortasse nunquam, quasdam substantias non esse relativas. Nam si ad aliquid illa sunt, quaecunque id quod sunt aliorum dicuntur, ut id quod est caput capitati dicitur caput, habebit igitur substantia quae est caput ad aliquid relationem, et ita erit substantia relativa atque accidens, quod est impossibile. Quare quoniam proposita atque constituta priore diffinitione haec incommoditas in dispositione consequitur, ut constet ratio non integrae diffinitionis, assignatio permutetur. Ait enim non esse integram diffinitionem quae supra sit reddita, nec magis illa esse ad aliquid, quae id quod sunt aliorum dicuntur, potius ea quibus ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere. Sed fortasse videatur quibusdam inconsulte legentibus et minime considerantibus, id quod diffiniri oportuerat, hoc in diffinitione esse sumptum, quod est vitiosissimum. Si enim idcirco diffinitio sumitur, ut res de qua quaeritur assignetur, quae magis est apertior diffinitio, si re ipsa quam diffinit. in assignatio ne diffinitionis utatur? Diffinitio namque idcirco redditur, ut res de cujus quidem esse dubitatur, diffinitione patefiat. Quod si rem ipsam quam diffinit, in diffinitione protulerit, nihilo planior diffinitio sit, ut si quis hominem diffinire volens dicat, hoc ipsum esse hominem quod hominem. Ita quoque non considerantibus, Aristoteles relativorum diffinitionem reddidisse videbitur. Ait enim essead aliquid, quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere, ac si diceret: Ea sunt ad aliquid, quae se ad aliquid quodammodo habent. Sed minutius atque acutius considerantibus, vis integrae diffinitionis prompte atque veraciter apparebit; non enim in eo quod est dici, ad aliquid consideramus, sed in eo quod est esse; ea namque sunt relativa, quae in quadam comparatione et relationis habitudine consideramus, ut quaternarius numerus, et hoc ipsum quod est esse dicitur, id est quatuor, et aliud quoddam, id est duplum, ut si ad binarium conferatur. Sed quod de quaternario numero dicimus, quaternarium hoc ad ipsius quaternarii numeri naturam refertur. Quod vero duplum, non est hoc quaternarii, sed duorum ad quod duplum dicitur, et ad quod propria relatione duplum est. Binarius quoque numerus et binarius est, et medietas, binarius quidem secundum suam naturam, medietas vero secundum quaternarii relationem. Quocirca in comparatione quadam atque in habitudine ea quae sunt ad aliquid speculamur; quaternarius enim in eo quod quaternarius est ad aliquid non dicitur, in eo vero quod est duplus, duorum relativus est, scilicet ad binarium comparatus. Binarius quoque in eo quod sunt duo, ad aliquid non refertur, sed in eo quod est medietas, scilicet ad quaternarium comparatus. Ergo, ut sit duplus quaternarius, non duobus, sed medietate eget, ut si medietas binarius, non quaternario, sed duplo opus est. Videsne ut habitudine quadam et comparatione res aliud in natura retinentes, aliud tamen ad se invicem sint? et hoc non ex propria, sed ex invicem natura mutuentur, nam quod est duplus numerus ex medio trahit. quod est medietas ex duplo. atque hoc iis quae sunt ad aliquid extra evenit, et ideo nihil patientibus neque permutatis ipsis quae ad aliquid referuntur, ipsa ad aliquid fiunt, nihil enim permutato de quaternario. duplus ipse est, si ad binarium referatur, et nihil de binario permutato, medietas est binarius, si ad quaternarium dicitur. Ergo relativorum hoc est esse, id est haec eorum natura atque substantia est, ut id quod sunt ad aliquid referantur, id est non solum referri dicantur, sed etiam referantur.

PL64.235_3Şu sözün anlamı da budur: Ama bir şeye göreler, varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmak olan şeylerdir. Bununla sanki şunu demektedir: Bir şeye göreler, cevherleri başka bir şeye dayandırılmak olan, oldukları şey başkasına dayandırılan, varlıkları başkasına bağlı olan şeylerdir; başkasına göre söylenen her şey değil, varlığını başkasından ödünç alanlar.

Önceki tarif daha geniştir, ilişkililerin tarifini aşar; çünkü ilişkili olmayanları da içine alır. "İnsan" dediğimde onun ölümlü olması zorunludur, ama "ölümlü" dediğimde insan olması zorunlu değildir. Bunun gibi, oldukları şeyi başkasından alan, varlıkları başkasıyla ilişkide olan, varlıklarını başkasına dayandıran şeyler başkasına göre de söylenir. Yalnız başkasına göre söylenen şeylerin ise varlıklarını bir şeye bağlamış olması ve böylece sonraki tarifi kabul etmesi zorunlu değildir. Görüş kısaca şöyle toplanabilir: "Varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmaktır" tarifini kabul eden her şey, "ilişkililer oldukları şey başkalarının denen şeylerdir" tarifini de kabul eder; ikinci tarifi kabul edenlerin ise birincisini kabul etmesi zorunlu değildir. Bir şeye göre olanlara bir şeye göre de denir, ama bir şeye göre denenler her zaman bir şeye göre değildir. Sonraki tarif, yani "bir şeye göreler varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmak olan şeylerdir" tarifi kabul edilirse, yukarıdaki güçlük çözülebilir; Aristoteles'in sonraki tartışmada izlediği yol da budur.

Önceki tarif bütün ilişkililerin ardından gelir, ama onların bir şeye göre olması, başkalarının olduğu söylenen şeyler olmaları demek değildir sözünün anlamı şudur: Bir şey, başkasının olduğu söylendiği için ilişkili sayılmaz.

PL64.235_3

Atque hoc est quod ait, sed sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere, ac si diceret quorum substantia est ad aliquid aliud referri, et quae ita sunt ut ipsa id quod sunt ad aliud referantur, et esse eorum sit ad aliquid aliud referri, sed non omnia quae dicuntur ad aliud. et esse de alio mutuantur. Illa namque diffinitio prior, major est, diffinitionem namque relativorum supergressa est, includit enim ea quoque quae relativa non sunt, et quemadmodum hominem cum dico, mortalem eum esse necesse est, cum dico mortalem, non necesse est esse hominem, ita quoque ea quae hoc ipsum quod sunt ex altero trahunt, et esse habent ad alterius relationem, et esse suum ad alterum referunt. Quae vero ad aliud tantum dicuntur, non necesse est, ut esse suum ad aliquid habeant relatum, quo posteriorem diffinitionem suscipiant, et ista sententia breviter includatur, ut quaecunque hanc diffinitionem susceperint, ut hoc ipsum esse sit ad aliquid quodammodo se habere, habeant eam quoque diffinitionem, quae est relativa esse quaecunque id quod sunt aliorum dicuntur, quae vero hanc habuerint diffinitionem illam non necessario habeant, ut ea quae sunt ad aliquid, etiam ad aliquid dicantur. Sed ea quae dicuntur ad aliquid, non omnino ad aliquid sint, quod si ista diffinitio posterior recipiatur, quae dicit ea esse ad aliquid, quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodammodo se habere, poterit superior solvi dubitatio, quo dicamus id quod ipse posteriore disputatione secutus est. Quod autem ait: Prior vero diffinitio sequitur quidem omnia relativa, non tamen hoc eis est esse, quod sint ad aliquid, quod ea ipsa quae sunt aliorum dicuntur, hoc est quod non idcirco aliquid relativum esse dicitur, quoniam alterius esse

PL64.237Bir şey ancak, yalnız bir şeye göre söylenmekle kalmayıp varlığı da bir şeye göre belli bir durumda olmak olduğunda hakkıyla ilişki adının kapsamına girer. Bu tarifin ardından hangi hassanın geldiğini kendisi ekledi:

Buradan açıktır ki bir kimse bir şeye görelerden birini belirli olarak bilirse, onun neye göre söylendiğini de belirli olarak bilecektir. Çünkü bir şeye görelerden birini bilen, ki bir şeye görelerin varlığı bir şeye göre belli bir durumda olmakla aynıdır, onun neye göre belli bir durumda olduğunu da bilir.

Biraz önce verilen tarife göre ilişkililerin hassasının şu olduğunu doğruluyor: Bir kimse bir şeye göre olanın ilişkili olduğunu belirli olarak biliyorsa, onun dayandırılabildiği şeyin ne olduğunu da belirli olarak bilecektir. Çünkü ilişkililer, varlıkları bir şeye göre belli bir durumda olmak olan şeylerdir; dört, iki kat olmasını ikiden alır. Dört sayısının iki kat olduğunu bilen, dördün iki katı olduğu ikinin yarım olduğunu da zorunlu olarak bilecektir. Bir kimsenin bir şeyin ilişkili olduğunu belirli olarak bilip onun neye göre söylendiğini belirli olarak bilmemesi hiçbir şekilde mümkün değildir. Bunun tek ispatı tariften gelir. Cevherleri bir şeye göre belli bir durumda olmak olan şeylerin bir şeye göre olduğu tarif edilmişti. Dört sayısının ikiyle bir şekilde bağlandığı için iki kat olduğunu biliyorsam, ikinin yarım olduğunu bilmeyen hiç kimse dördün iki kat olduğunu bilemez. Bu, her şeyde böyle görülür. Bir kimse ilişkili bir şeyin neye dayandırıldığını bilmiyorsa, onun bir şeye dayandırılıp dayandırılmadığını da bilmeyecektir. Aristoteles bunu şu sözlerle söyler:

Neye göre belli bir durumda olduğunu hiç bilmeyen, onun bir şeye göre belli bir durumda olup olmadığını da bilmeyecektir. Bu, tek tek örneklerde açıktır: Bir şeyin iki kat olduğunu belirli olarak bilen, neyin iki katı olduğunu da hemen belirli olarak bilir; neyin iki katı olduğunu belirli olarak bilmiyorsa, iki kat olduğunu hiç bilmez. Aynı şekilde, bir şeyin daha iyi olduğunu belirli olarak bilen, neden daha iyi olduğunu da zorunlu olarak bilir. Bunun daha kötüden daha iyi olduğunu belirsiz olarak bilemez; bu ilim değil, kanaat olur. Çünkü daha kötüden daha iyi olduğunu kesin olarak bilmiş olmaz; zira belki de ondan daha kötü hiçbir şey yoktur. Dolayısıyla açıktır ki ilişkililerden birini belirli olarak bilen, onun neye göre söylendiğini de zorunlu olarak belirli olarak bilir.

Bunun örneklerini de sıralayarak şöyle diyor: İki katın bir şeye göre olduğunu biliyorsak, neyin iki katı olduğunu da biliriz. Neyin iki katı olduğunu bilmiyorsak, bir şeyin iki katı olmak ona yarım olan şeyin bulunmasından geldiği için, iki kat olan şeyin iki kat olup olmadığını da bilemeyiz. Demek ki bir şeyin iki kat olduğunu belirli olarak biliyorsak, neyin iki katı olduğunu da zorunlu olarak belirli olarak biliriz. Örneğin bir kimse Ankhises'in Aeneas'ın babası olduğunu belirli olarak biliyorsa, Aeneas'ın da oğul olduğunu belirli olarak tanıyacaktır; belirsiz olarak baba olduğunu biliyorsa, belirsiz olarak oğlun babası olduğunu da bilecektir. Yine Aeneas'ın oğul olduğunu belirsiz olarak bilen, belirsiz olarak babanın oğlu olduğunu da bilecektir. Demek ki bir şeye göre olanların bir şeye göre olduğu belirli olarak biliniyorsa, dayandırıldıkları şey de belirli olarak bilinmelidir. Cevherlerde durumun böyle olmadığını, sorunun seyrini şöyle bağlayan Aristoteles'in yetkisiyle gösteriyoruz:

*Baş, el ve bunların her biri, ki cevherdirler, oldukları şey bakımından belirli olarak bilinir, ama neye göre söylendiklerini bilmek zorunlu değildir. Bu başın ya da bu elin kimin olduğunu belirli olarak bilmek gerekmez. Dolayısıyla bunlar bir şeye göre olmayacaktır. Bunlar ilişkili değilse, hiçbir cevherin ilişkililerden olmadığını söylemek doğru olur.*

PL64.237

dicitur. Sed tunc merito res aliqua relationis nomine continebitur, quoties non solum ad aliquid dicitur, sed hoc ipsum esse ejus ad aliquid est quodammodo se habere. Quare quid hanc diffinitionem proprium consequatur, ipse addidit. Ex his ergo manifestum est quod si quis aliquid eorum quae sunt ad aliquid diffinite sciet, et illud ad quod dicitur diffinite sciturus est. Si enim quis novit aliquid quod est eorum quae sunt aliquid (est autem esse eorum quae sunt ad aliquid idem quod ad aliquid quodammodo se habere), et illud novit ad quod hoc quodammodo se habet. Proprium relativis secundum eam quae superius dicta est diffinitionem hoc esse confirmat, quod si quis id quod est ad aliquid diffinite scit, quoniam relativum est, et illud ad quod referri potest diffinite sciturus est quid sit, nam relativa ea sunt quibus hoc est esse ad aliquid quodammodo se habere, quoniam ut sit quaternarius duplum a binario trahit. Si quis novit esse quaternarium numerum duplum, et binarium necessario sciturus est esse dimidium, ad quem quaternarius duplus est fieri; enim nullo modo potest, ut cum quis noverit aliquam rem esse relativam diffinite, non illud quoque sciat ad quod illa res dicitur diffinite; hujus autem rei una probatio est quae ex diffinitione venit. Diffinita enim sunt illa esse ad aliquid, quorum ea esset substantia, ut quodammodo se ad aliquid haberent, quod si scio quaternarium numerum esse duplum, eo quod ad binarium quodammodo conjungatur, nullus quaternarium duplum esse poterit scire, nisi qui sciet medietatem esse binarium, et hoc quidem in omnibus consideretur. Nam si nesciat quis ad quid aliquid referatur eorum quae relativa sunt, illud quoque ignorabit, utrum omnino ad aliquid referatur, quod his verbis Aristoteles dicit: Si enim id non noverit omnino, ad quod hoc quodammodo se habet, nec si ad aliquid quodammodo se habet sciturus est, sed in singulis palam hoc est: Ut hoc si quis novit diffinite quod est duplum, et cujus duplum est, mox diffinite novit, si vero nullius diffinite novit, ipsum duplum, neque si est duplum omnino novit. Similiter autem et hoc aliquid, si novit aliquis quod melius est diffinite, et quo melius est, necessarium est nosse. Indiffinite autem non sciet quod hoc est pejore melius, opinio enim id quidem sit, non disciplina, non enim sciet exacte quod est pejore melius, si enim sic contingit, nihil est pejus eo. Quapropter palam est quod si noverit quis aliquid relativorum diffinite necessarium est et illud ad quod dicitur diffinite nosse. Hujus quoque rei exempla persequitur dicens: Si duplum ad aliquid esse novimus, scimus quoque id cujus duplum est; quod si nescimus id cujus est duplum, duplum autem esse cujuslibet rei ex hoc est, quod ei sit medietas, ipsam quoque rem quae dupla sit, utrum dupla sit scire non possumus. Si igitur diffinite novimus quamlibet illam rem esse duplam, etiam cujus dupla est diffinite nos scire necesse est. Ut si novit quis Anchisem patrem diffinite esse Aeneae, et Aeneam diffinite filium esse agnoscet, vel si indiffinite novit quoniam pater est, indiffinite etiam sciturus est quoniam filii pater est. Et rursus si Aeneam quis indiffinite novit quoniam filius est, sciturus quoque est indiffinite quoniam patris est filius. Manifestum est ergo quoniam ea quae sunt ad aliquid, si diffinite ad aliquid esse sciantur, etiam illud diffinite sciendum est ad quod illa referuntur. Quod in substantiis non eodem modo esse Aristotele probamus auctore, qui hujus quaestionis seriem ita concludit. Caput vero, et manus, et horum singula quae substantiae sunt, hoc ipsum quod sunt est scire diffinite, Ad quod autem dicantur, non est necessarium scire. Cujus enim caput hoc, vel cujus manus sit, non est scire diffinite, quare non erunt haec ad aliquid. Si vero non sunt haec relativa verum erit dicere quod nulla substantia relativorum est.

PL64.237_2Başta, elde ve öbür cevherlerde, diyor, bunlardan birinin birine ait olduğunu ve başka bir şeye dayandırıldığını bilen, bu yüzden neye dayandırıldığını da belirli olarak bilecek değildir. Biri başı ve bütün uzuvları örtülüyken elini dışarı çıkarsa, o elin birinin eli olduğu açıktır, ama kimin eli olduğu belirli olarak söylenemez. Aynı şekilde gözleri kapalı, yüzü örtülü birinin başına bakarsan, onun birinin başı olduğundan şüphe etmezsin, ama kimin başı olduğunu belirli olarak söyleyemezsin. Bunlar, birinin olduklarını belirli olarak bilen kimsenin kimin olduklarını belirli olarak bilemeyeceği türden şeyler olduğuna göre, cevherler ilişkililerin tarifinin dışında kalır; çünkü ilişkililerde bir şeyin bir şeye göre olduğu belirli olarak bilinirse, neye göre söylendiği de belirli olarak bilinir.

Yine de şu tamamen doğru noktayı eklemek gerekir: Tariflerde tarif edilen şeyin kendisi alınmamalıdır. Çünkü pek çok şey bir türlü söylenip tarif edilir, başka türlü anlaşılır. Örneğin biri "beyaz, siyaha zıt renktir" derse, bu cisim için de anlaşılabilir; çünkü hem renge beyaz denir hem de beyazdan pay alan cisme beyaz adı verilir. Biri, tarif edilen beyazın beyazdan pay almaya ve cisme dayandırıldığını sanmasın diye şöyle demek gerekir: "Beyaz, bir şeylerde bulunduğunda siyaha zıt renktir." Böylece şeyin kendisini kendi tarifinde almış oluruz. Aristoteles, tarif edilen şeyin tarifte alınmaması gerektiğini Topika'daki inandırıcı delillerin arasına koymuştur.

Gayretli öğretmen, ilişkililer tartışmasından sonra bizi bunları daha derinlemesine ele almaya teşvik ediyor:

Bu tür şeyler hakkında, sık sık incelenmedikçe, kesin konuşmak belki güçtür; ama bunların her biri üzerinde şüpheye düşmüş olmak faydasız olmayacaktır.

Bizi daha büyük bir zihin keskinliği alıştırmasına ve incelemeye çağırmasaydı bunu asla söylemezdi. Bu onun öğüdü olduğuna göre, biz de başka yerlerde bu konulardaki şüpheleri ve çözümleri koymaktan çekinmeyeceğiz.

PL64.237_2

In capite, inquit, et in manu, et in aliis substantiis non est verum, quoniam si quis aliquid horum alicujus esse novit, et ad aliquid aliud referri, idcirco et ad quam referatur diffinite sciturus est. Si quis enim operto capite atque omnibus membris manum foras exerat, manifestum est quoniam manus illa alicujus manus est, cujus autem manus sit, dici diffinite non potest. Similiter quoque opertis oculis, facieque velata si cujuslibet caput aspicias, illud quidem caput alicujus esse non dubitas, cujus autem sit diffinite non proferes. Quare quoniam haec hujusmodi sunt, ut si quis ea diffinite sciat esse alicujus, cujus sint, diffinite scire non poterit, a relativorum diffinitione, quorum si una res quaelibet diffinite sciatur esse ad aliquid, illa quoque res ad quam dicitur, diffinite scitur, substantiae segregantur. Subjiciendum tamen est illud quoque, quod omnino verum est, in diffinitionibus rem ipsam quae diffinitur sumi non oportere. Multa enim sunt quae aliter proferuntur et diffiniuntur, et aliter accipiuntur, ut si quis dicat album esse colorem nigro contrarium, potest hoc et in corpore accipi, namque et color album dicitur, et corpus quod albo participat, album nominatur. Quocirca ne quis putet tale album esse diffinitum, quod ad participationem albi et corporis referatur, ita dicendum est: Album est quod cum in aliquibus est, tum color nigro contrarium. Atque ita rem ipsam in sua diffinitione sumimus, quod scilicet Aristoteles, id est rem ipsam quae diffinitur in diffinitione sumi non oportere, inter verisimilia topicorum posuit argumenta. Nunc autem post relativorum disputationem, ad majorem nos de his rebus tractatum studiosus doctor hortatur, dicens: Fortasse difficile est de hujusmodi rebus confidenter declarare, nisi saepe pertractata sint, dubitasse autem de his singulis non erit inutile. Quod scilicet nunquam diceret, nisi nos ad majorem acuminis exercitationem considerationemque revocaret. Quod quoniam ejus est adhortatio, nos quoque in aliis de his rebus dubitationes solutionesque ponere minime dubitabimus ⟦ ⟧.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…