İçeriğe geç
Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi

Boethius · Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi

III. Kitap

PL64.239Başlangıçta alışılmış soru, ilişki kategorisinden sonra neden keyfiyetin tartışmasına girdiğidir. Bu soru fazla meraklılıktır. Asıl şaşılacak olan, kemiyetin sırasından hemen sonra keyfiyete başlamamasıydı; ama kemiyete ilişkiden bazı şeyler karıştırdığı ve tartışmayı ilişkiyle sürdürdüğü için, ilişki arasını bitirdikten sonra keyfiyetin sırasına dönmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Üstelik bu sıranın kendisi de doğrudur. Büyük ve küçükten sonra hemen orantı ve bir şeye göre karşılaştırma gelir: Daha büyük ya da daha küçük, eşit ya da eşitsiz olmak gibi; bunlar bir şeye göredir. Bunlardan sonra da zorunlu olarak birtakım hâller doğar; bunlar keyfiyetin tabiatından ayrılmaz: Beyaz, siyah, sıcak, soğuk ve benzerleri gibi. Bunları keyfiyet kategorisi içine alır.

Bu konunun başlığı "Keyfiyetli ve Keyfiyet Üzerine"dir. Yalnız "keyfiyetli" ya da yalnız "keyfiyet" demeyi neden yeterli bulmadığı sorulur. Bu şöyle çözülür: "Keyfiyetli" tek bir şekilde söylenmez, "keyfiyet" ise yalın olarak söylenir. Hem keyfiyetin kendisine hem de o keyfiyetten pay alan şeye keyfiyetli deriz. Örneğin beyazlık keyfiyettir, beyazlıktan pay alana ise beyaz denir. Ama beyazlığın kendisine de, yani asıl anlamıyla keyfiyete de ortak olarak keyfiyetli deriz; beyaza da, yani sözü edilen keyfiyetten pay alan şeye de keyfiyetli deriz. Böylece hem keyfiyetin kendisine hem keyfiyetten pay alan şeye ortak olarak keyfiyetli deriz; keyfiyet ise yalın olarak söylenir. Çünkü yalnız pay alınabilen şeye keyfiyet denir; pay alan şey keyfiyet adıyla anılmaz: Beyazlık keyfiyettir, beyaz keyfiyet değildir. Demek ki "keyfiyetli" ile "keyfiyet" arasındaki fark, birinin iki türlü, öbürünün yalın olarak söylenmesidir.

Kimileri bu başlığın Aristoteles'e ait olduğunu reddedip sonradan eklendiğini ileri sürer. Biz ise, iki adın bir benzerliğini göstermek için ikisini de koyduğunu söylüyoruz: Konulan kategoriye "keyfiyetli" ya da "keyfiyet" denmesi arasında fark yok görünsün diye; çünkü dediğim gibi, "keyfiyetli" bazen keyfiyetin kendisini de belirtir.

Şimdi şeylerden alınmış bir keyfiyet tarifi verelim. "Tarif" dediğimde ve yukarıda öbür kategorilerde aynı kelimeyi kullandığımda kimse benim genel bir tarifi kastettiğimi sanmasın; tarif adını betimleme anlamında alsın. Çünkü en genel cinslerde tarif değil, tabiatın bir betimlemesi aranmalıdır. Kendisi cins olup hiçbir cinsi bulunmayan şeyin tarifi bulunamaz. Bunlar konup önceden kurulduğuna göre keyfiyete başlamalıyız.

Keyfiyet Üzerine

*Keyfiyet derken, ona göre birtakım şeylere keyfiyetli denen şeyi kastediyorum.*

PL64.239

. Consueta in principio quaestio est cur post relationis praedicamentum disputationem qualitatis aggressus est, quod nimis curiosum est. Mirabile enim fuerat cur post quantitatis ordinem non statim de qualitate coepisset, sed quoniam quantitati quaedam relationis admiscuit, et disputationem de relatione continuavit, idcirco non est mirabile post expeditam relationis interpositionem ad qualitatis eum ordinem revertisse, quanquam etiam ex hoc quoque recta sit series. Nam post magnum parvumque statim proportio et quaedam ad aliud comparatio consequitur, ut sit aut majus aut minus, aut aequale vel inaequale, quae sunt ad aliquid. Post haec autem innasci quasque necesse est passiones, quae a qualitatis natura non discrepant, ut album, vel nigrum, vel calidum vel frigidum, vel quaecunque his sunt consimilia, quae praedicatio qualitatis includit. Est vero titulus hujus propositi de quali et de qualitate. Quaeritur enim cur ei non aut de quali dixisse, aut de qualitate suffecerit, quod hoc modo solvitur. Dicimus enim quale non uno modo, qualitatem vero simpliciter. Quale enim dicimus et ipsam qualitatem, et illam rem quae qualitate illa participat, ut albedo quidem qualitas est, qui vero participat albedinem albus dicitur. Sed et albedinem ipsam communiter quale dicimus, id est ipsam proprie qualitatem, et album dicimus quale, illud scilicet quod superius comprehensa qualitate participatIta ergo et ipsam qualitatem et rem quae qualitate participat. qualia communiter appellamus, qualitas vero simpliciter dicitur. Res enim ipsa quae participari potest, sola qualitas nominatur. Res vero quae participat, qualitatis vocabulo non tenetur, ut, albedo qualitas quidem est, albus vero qualitas non est. Differunt ergo hoc quod dicimus quale et qualitas, quod illud dupliciter, illa simpliciter appellatur. Quocirca quanquam quidam negent hunc titulum Aristotelis esse, idemque confirment posteriore adjectione signatum, nos tamen dicimus propter quamdam nominum similitudinem demonstrandam utrumque posuisse, ut nihil distare videatur utrum quale an qualitas, id quod appositum est praedicamentum dicatur; quale enim ipsam aliquoties rem (ut dixi) qualitatem significat. Sit ergo ex rebus sumpta diffinitio qualitatis. Quod vero inquam diffinitionem, quodque superius in aliis quoque praedicamentis, eodem sumus usi vocabulo, nullus arbitretur generalem me; diffinitionem voluisse signare, sed diffinitionis nomen in rem descriptionis accipiat. In his enim quae generalissima genera sunt, diffinitio quaeri non debet., sed descriptio quaedam naturae, non enim potest inveniri diffinitio ejus rei quae genus ipsa sit, et quae genus nullum habeat. Quocirca his propositis, atque antea constitutis, incipiendum est de qualitate. DE QUALITATE. Qualitatem autem dico, secundum quam quales quidem dicuntur.

PL64.239_2Burada şu sorulur: Herkesin en bilgini olan bu adam, keyfiyeti neden bu kadar kusurlu bir tarif sınırına koydu? Keyfiyetin ne olduğunu bilmek istediğimizde şöyle cevap veriyor: Keyfiyet, ona göre birtakım şeylere keyfiyetli denen şeydir. "Ona göre keyfiyetli denen" sözü, yalnız keyfiyetten söz etmesinden hiç de daha az karanlık ve bilinmez değildir. Keyfiyete sahip olanlar keyfiyetliyse, keyfiyetli olanların bilinmesi için önce keyfiyet bilinmelidir. Dahası, "keyfiyet, ona göre birtakım şeylerin keyfiyetli denmesidir" demekle "keyfiyet, keyfiyet olan şeydir" demek arasında hiçbir fark yoktur. Biri de keyfiyetlileri tarif etmek isterse aynı şekilde "kendilerinde bir keyfiyet bulunduranlar" diyebilir. Keyfiyetin ne olduğu keyfiyetliyle, keyfiyetlinin ne olduğu da keyfiyetle gösteriliyorsa, "keyfiyet keyfiyettir" demekle arada fark kalmaz.

En genel bu cinste düzenli ve genel bir tarif konabilseydi, bu sınırlama haklı olarak kusurlu görünürdü. Ama sık sık söylendiği gibi, Aristoteles bu sınırı bir tariften çok betimleme yerine eklediğine göre boşuna tartışılıyor. Bu, sorulan şeyin yalnızca bir belirtilmesi ve bir bakıma taslağıysa, tarif değilse, betimlemenin mantığını önceden görmeden, bilinmeyen şeyleri daha bilinen şeylerle gösteren kimseyi kınamak saçma bir iftiradır.

Keyfiyetli olanların, keyfiyetli denmelerine yol açan o keyfiyetin kendisinden daha bilinen olduğundan kim şüphe eder? Her beyaz şey beyazlığın kendisinden daha bilinendir. Beyazlık keyfiyetse ve beyaz, beyazlıktan, yani keyfiyetten adını almışsa, beyaz, beyazlık keyfiyetinden adını alan keyfiyetlidir. Söylendiği gibi beyaz beyazlıktan daha biliniyorsa, keyfiyetli de keyfiyetten daha bilinen olacaktır; gramerci de gramerden daha bilinendir, nitekim gramerci de gramer keyfiyetinden adını alan keyfiyetlidir. Hislere konu olan her şey, hisle kavranmayanlardan bize daha bilinendir. Dolayısıyla sorulan şeyin tabiatını betimleyen ve belirten kimsenin, bilinmeyen şeyleri daha bilinenlerle tanıtmasına hiçbir engel yoktur.

*Keyfiyet çok anlamda söylenen şeylerdendir. Keyfiyetin bir türüne meleke ve yatkınlık denir. Meleke yatkınlıktan daha kalıcı ve daha süreklidir. İlimler ve faziletler böyledir. İlim, az da olsa edinilmişse, kalıcı ve zor değişen şeylerden görünür; meğerki hastalıktan ya da benzer bir sebepten büyük bir değişiklik meydana gelsin.

PL64.239_2

Hic quaeritur cur omnium in disceptatione doctissimus tam culpabili qualitatem termino diffinitionis incluserit. Volentibus enim nobis quid sit qualitas scire, ita respondet: qualitas est secundum quam quales quidam dicuntur. Nihil enim minus erit obscurius atque ignorabilius, quod ait, secundum quam quales dicuntur, quam si de ipsa sola qualitate dixisset. Nam si illi sunt quales, qui qualitatem habent, ut sciantur quales, prius qualitas cognoscenda est. Amplius quoque nihil differt dixisse eam qualitate secundum quam quales quidam dicuntur, tanquam si diceret eam esse qualitatem quae qualitas sit. Nam sic qualitatem diffinire volens ait: Secundum - quam quales quidam sunt. Rursus si quis quales aliquos diffinire voluerit, eodem modo dicere poterit, qui in se retinent aliquam qualitatem. Quod si qualitas quidem quid sit per quale, quid autem sit quale, superiore qualitate monstratur, nihil intererit dicere qualitatem esse, qualitatem, quam qualitatis esse, secundum quam quales dicuntur. Sed si ordinata diffinitio generalis et in hoc generalissimo genere poni potuisset, recte culpabilis determinatio videretur. Nunc autem frustra contenditur, cum jam (ut saepe dictum est) descriptionis potius loco hunc terminum quam alicujus diffinitionis addiderit.. Quocirca si designatio tantum quaedam, et quodammodo adumbratio rei ejus de qua quaeritur, et non diffinitio est, absurda calumnia est, rebus notioribus res ignotiores probantem non ante perspecta descriptionis ratione culpare. Illud autem quis dubitet notiores esse eos qui quales sunt, illa ipsa ex qua quales dicuntur qualitate, ut quilibet albus notior est ipsa albedine? Nam si albedo qualitas est, albus vero ab albedine, id est a qualitate, denominatus est, albus erit qualis nominatus ab albedine qualitate. Quod si, ut dictum est, notior albus est albedine, qualis notior erit qualitate, sicut grammaticus quoque notior est grammatica. Grammaticus quoque qualis est denominatus, scilicet a grammatica qualitate. Omnia enim quae sensibus subjecta sunt notiora sunt nobis quam ea quae sensibus non tenentur. Quare nihil impedit describentem et quoque naturam rei ejus de qua quaeritur designantem, res ignotiores notioribus approbare. Est autem qualitas eorum quae multipliciter dicuntur, et una quidem species qualitatis habitus et dispositio dixisset. Differt autem habitus a dispositione, quod permanentior et diuturnior est. Tales autem sunt scientiae et virtutes,. scientia enim videtur esse permanentium et eorum quae difficillime moveantur, si quis vel mediocriter sumat scientiam, nisi forte grandis permutatio facta sit, vel ab aegritudine, vel ab aliquo hujusmodi. Si-

PL64.241Fazilet de böyledir: Adalet, itidal ve benzerlerinin her biri kolay kaldırılabilir ve kolay değiştirilebilir görünmez. Kolay hareket eden ve çabuk değişen şeylere ise yatkınlık denir; sıcaklık ve soğukluk, sağlık ve hastalık ve benzerleri gibi. İnsan bunlara karşı bir şekilde yatkın olur, ama çabuk değişir: Sıcaktan soğuk olur, sağlıktan hastalığa geçer. Öbürlerinde de aynı şekildedir. Meğerki bunlarda da zamanın uzunluğu yüzünden her birinin tabiatına dönüşme gerçekleşsin ve yatkınlık iyileşmez ya da zor değişir hâle gelsin; artık biri buna meleke diyebilir.*

PL64.241

autem et virtus, ut justitia et temperantia et singula talium non videntur posse facile amoveri, neque facile permutari. Affectiones vero dicuntur quae sunt facile mobiles et cito permutabiles, ut calor et frigiditas, sanitas et aegritudo, et alia hujusmodi. Afficitur enim circa eas homo quodammodo, citoque permutatur, et ex calido frigidus fit, et ex sanitate in aegritudinem transit. Similiter autem in aliis, nisi forte in his quoque contingat propter temporis longitudinem in naturam cujusque transferri, ut insanabilis, vel difficile mobilis existat affectus, quem jam quilibet habitudinem vocet.

PL64.241_2Keyfiyetin çok anlamda söylendiğini söylüyor. Bu, kimilerini yanılgıya düşürmüş ve Aristoteles'in keyfiyetin eş adlı olarak söylendiğine inandığı kuşkusunu uyandırmıştır: Her eş adlılık çok anlamda söyleniyorsa ve Aristoteles'e göre keyfiyet de çok anlamda söyleniyorsa, Aristoteles'e göre keyfiyet adı eş adlıdır. Biz ise çok anlamda söylenmenin yalnızca tek bir anlamla adlandırılmamak demek olduğunu savunuyoruz. Bir şey hem eş adlı olarak söylendiğinde hem de türleri hakkında farklı şekilde yüklendiğinde çok anlamda söylenir. Çok anlamlı adlandırma ortaktır: Eş adlıların altındakiler hakkında söylenmesi gibi, cinslerin türleri hakkında söylenen adlarda da bulunur. Canlı da çok anlamda söylenir; çünkü canlının altında birçok tür varsa, kendisi de bir bakıma çok anlamda adlandırılır. Aristoteles'in bu çokluğu eş adlılığa bağlamadığını, keyfiyeti cins olarak sunmak istediğini, "keyfiyetin bir türüne meleke ve yatkınlık denir" sözü gösterir. Meleke ve yatkınlığın keyfiyetin türü olduğunu söyleyenin, keyfiyetin kendisinin cins gücü taşıdığını düşündüğünden kim şüphe eder?

Peki meleke ve yatkınlık diye iki şey koymuşken neden keyfiyetin bir türünden söz ediyor? Meleke ve yatkınlık bir ve aynı şeyse aynı şeyi tekrar koymak gereksizdir; farklıysalar neden farklı oldukları araştırılmalıdır. Cinsçe farklı olmaları, ikisini de keyfiyetin altına koyduğu için ortadan kalkar. Geriye ya türce ya sayıca farklı olmaları kalır. Türce farklı olsalardı Aristoteles onları tek tür olarak koymazdı. Geriye türce değil sayıca farklı olmaları kalır: Meleke ve yatkınlık tür bakımından aynıdır, yalnız sayıca ve kendilerine özgü bir keyfiyetle ayrılırlar. Yatkınlık (dispositio) derken, ayrım yapmadan affectio ile aynı şeyi kastediyorum. Sokrates ile Platon insanlık türü bakımından hiç ayrılmazlar, yalnız kendi kişiliklerinin keyfiyetiyle ayrılırlar; yatkınlık ile meleke ise böyle değil, daha çok Sokrates'in küçük bir çocukken, sonra ergenken kendisinden farklı olması gibi ayrılırlar. Meleke sağlamlaşmış yatkınlıktır, yatkınlık henüz sağlamlaşmamış melekedir. Bir resimde iki beyazdan biri kalıcı, öbürü hemen silinecekse, beyaz renk beyaz renkten nasıl ayrılırsa, meleke ile yatkınlık da öyle ayrılır; yalnız daha kalıcı olan melekede, kolay yok olacak olan yatkınlıkta bulunur. Meleke daha kalıcı, yatkınlık kolay değişir olsa da yalnız süre bakımından ayrılırlar. Bu yüzden meleke yatkınlıktan cinsçe ve türce ayrılmaz. Demek ki Aristoteles, yalnız sayıca ayrılan ve türce ayrılmayan bu iki şeyi haklı olarak bir tür adı altında koymuştur. Aralarındaki özgü fark şudur: Meleke çok uzun süre kalan yatkınlıktır, yatkınlık kolay değişen melekedir.

Örneklerini ararsak şunlar bulunabilir: Sanatlar, ilim dalları ve faziletler melekedir. Sanat kolay değişmez görünür ve çok uzun süre kalır; sanat, kullanım ve alıştırmayla yok olmamayı hedefler. Grameri doğru bilip de daha güçlü bir hâlin zoru olmadan onu yitiren kim vardır? Anlatıldığına göre büyük bir hatip, hastalık ve ateşle tükenip bütün yazı bilgisini yitirmiş, öbür konularda ise sağlıklı, tutarlı ve her işte dinç kalmıştır. İlim dalı da değişmesi güç bir şeydir. Üçgenin üç iç açısının iki dik açıya eşit olduğunu bilen, söylediğim gibi güçlü bir hâlin zoru dışında bu bilgiyi nasıl yitirir? Faziletler de aynı cinse konmalıdır. Fazilet ancak zor değişirse fazilettir: Bir kez adil hüküm veren adil değildir, bir kez zina eden de zani değildir; ama bu irade ve düşünce kalıcı olunca öyle olur. Aristoteles faziletleri Sokrates gibi ilim saymaz, Ahlâk'ında meleke olduklarını söyler. Demek ki bunlar kalıcı, zor değişen melekelerdir; yeter ki büyük bir değişimin gücü onları sarsıp yıkmasın.

PL64.241_2

Proponit qualitatem multipliciter dici, quae res traxit aliquos in errorem, ut eis suspicio nasceretur Aristotelem credere qualitatem aequivoce nominari. Nam si omnis aequivocatio multipliciter dicitur, qualitas autem secundum Aristotelem ipsa quoque multipliciter appellatur, secundum Aristotelem nomen qualitatis aequivocum est. Nos vero defendimus multipliciter dici, esse non una tantum significatione nominari. Dicitur enim aliquid multipliciter dici, cum et aequivoce dicitur, et diverso modo de suis speciebus multipliciter praedicatur. Et communis est multiplex appellatio, etiam in his nominibus quae veluti genera de speciebus dicuntur, velut aequivoca desubjectis. Namqueetanimal multipliciter dicitur. Nam si multae sint species quae animali subjectae sunt, ipsum quoque multipliciter quodammodo nominatur. Istam autem multiplicationem, non ad aequivocationem retulisse Aristotelem, sed potius ut qualitatem genus esse proponeret, illa res monstrat, quod ait, et una quidem species qualitatis habitus affectioque dicitur. Nam qui speciem dicit esse qualitatem habitum et affectionem, quis eum dubitet ipsam qualitatem vim obtinere generis arbitrari? Cur vero dicit unam speciem esse qualitatis, cum geminasproposuerit, habitudinem scilicet et affectionem, quaeritur. Nam si unum idemque sit habitus et affectio, superflua est ejusdem rei repetita propositio, sin vero differant, quare differant investigandum est. Genere enim ne distent, illa res praevenit, quod utraque sub qualitate constituit. Restat ergo ut aut specie discrepent, aut numero; sed si specie discreparent, non ab Aristotele pro una specie ponerentur. Reliquum est neque specie differre, sed numero. Habitus namque dispositio idem est secundum speciem, sed numero tantum et propria quadam qualitate dissentiunt. Dispositionem vero indiscrete idem quod affectionem voco. Nam sicut Socrates a Platone nihil quidem secundum ipsam humanitatis speciem discrepat, sola tamen propriae personae qualitate disjuncti sunt, ita quoque dispositio atque habitus, nec potius hoc modo distant; sed quemadmodum ipse Socrates dum esset parvulus, post vero pubescens a seipso distabat, eodem quoque modo habitus et dispositio: namque habitus firma est dispositio, affectio infirmus est habitus, ut quemadmodum distat albus color ab albo colore, si in pictura hic quidem permaneat, ille vero statim periturus sit, nisi quod is qui permanentior est, in habitu est, ille vero qui facile periturus est, in affectione, ita nihil aliud interest inter habitum atque dispositionem. Nam quamvis permanentior sit habitus, facile vero mobilis dispositio, non nisi tantum diuturnitate differunt permaneat. Unde fit ut genere et specie habitus a dispositio non discrepet. Quocirca recte quae numero solo distabant, non specie sub unius speciei nuncupatione utraque sunt ab Aristotele proposita, sed est horum propria differentia, quod habitus diutissime permanentes dispositiones sunt. Dispositio autem facile mobilis habitus, sed si horum exempla quaeramus, haec poterunt inveniri. Habitudines sunt ut artes, disciplinae, virtutes. Nam ars non facile mobilis videtur et diutissime permanet. Hoc enim ars ipsa meditatur ut usu atque exercitatione non pereat. Quis enim est qui sciens recte grammaticam nulla vi interveniente validioris passionis amisit? Fertur enim quidam summus orator aegritudine febribusque decoctus, omnem litterarum amisisse doctrinam, in aliis vero rebus sanus ac sibi constans et in omni re vegetus permansisse. Disciplina quoque etiam ipsa est in permutatione difficilis. Quis enim sciens triangulum duobus rectis angulis tres interiores similes habere angulos, hanc scientiam praeter vim (ut dictum est) fortioris passionis amisit? Virtutes quoque in eodem genere ponendae sunt. Virtus enim nisi difficile mutabilis non est, neque enim quod semel juste judicat justus est, neque qui semel adulterium facit, est adulter, sed cum ista voluntas cogitatioque permanserit. Aristoteles enim virtutes non putat scientias, ut Socrates, sed habitus in Ethicis suis esse declarat. Quocirca constat esse habitus stabiliter permanentes, difficileque mutabiles, hoc tantum excepto, ut non eas vis aliqua major alicujus permutationis impellat et destruat.

PL64.241_3Yatkınlığın örnekleri ise ısınma ve üşüme, hastalık ve sağlıktır. İnsan bunlara yatkın ve eğilimli olsa da değişmez şekilde sıcaklık ya da soğukluk keyfiyetine sahip olmadığı gibi, sürekli sağlığa ya da sürekli hastalığa da sahip değildir. Hatta uzun süren bir hastalıkla bedenlerde değişmez şekilde katılaşan ve bir bakıma cismin tabiatına geçen şeyler olur; örneğin bir darbe alan kimsede iyileşmez bir yara izi oluşursa, onda yatkınlıktan bir meleke doğmuştur. Bu yüzden eskiyen yatkınlıkların meleke olduğu doğru söylenmiştir. Bir yatkınlık kalıcı ve zor değişir olunca artık yatkınlık değil, meleke denmelidir.

Melekenin daha sürekli ve zor değişen şeyler için kullanıldığı açıktır. Bilgilerde pek kalıcılığı olmayan ve kolay değişenlere, bilgilere daha kötü ya da daha iyi yatkın olsalar da meleke sahibi denmez. Demek ki meleke yatkınlıktan şu bakımdan ayrılır: Biri kolay değişir, öbürü daha sürekli ve zor değişir.

Melekelerin zor değişen ve sürekli

PL64.241_3

Affectionis vero species sunt, ut calefactio atque perfrictio, et aegritudo atque sanitas, cum ad eas quoque sit homo dispositus atque affectus, non tamen immutabiliter aut caloris qualitatem habeat aut frigoris, sicut nec perpetuo sanitatis aut perpetuo aegritudinis. Quin etiam si qua sunt quae per longi temporis aegritudinem corporibus immutabiliter indurantur, ut ea jam in naturam quodammodo corporis cujusque transierint, ut si quis percussus cicatricem faciat insanabilem, illi ex dispositione et affectione quidam factus est habitus. Quocirca recte dictum est dispositiones inveteratas habitus facere. Nam cum quaelibet dispositio permanens et difficile mobilis facta sit, illa jam non dispositio aut affectio, sed habitus vocandus est. Manifestum est autem quoniam haec volunt habitudines nominari, quaesunt diuturniora et difficile mobilia. Namque in disciplinis non multum retinentes sed facile mobiles, non dicuntur habitum habere, quamvis sint ad disciplinas pejus vel melius dispositi. Quare differt habitus a dispositione, quod hoc quidem facile mobile est, illud vero diuturnius et difficile mobile. Habitus esse qualitates difficile mobiles et diutur-

PL64.243kalıcı keyfiyetler olduğunu şu kanıtla doğruluyor: Kendisine bir ilim öğretilenler onu sağlam öğrenmemişse, öğrendikleri şeyin melekesine sahip olduklarını söylemeyiz. Okumayı öğrenirken henüz akıcı okuyamayan, acemiliğinden hece hece, kesik kesik okuyan kimseye yazı bilgisine yatkın ve eğilimli deriz, ama henüz o melekeye sahip olduğunu söylemeyiz. Öbür şeylerde de aynıdır. Bir şeye yatkın olup yatkın oldukları şeyi kendilerinde uzun süre taşımayan herkese ona yatkın deriz, ama meleke sahibi demeyiz. Demek ki Aristoteles'in meleke daha sürekli ve kalıcı, yatkınlık kolay değişen ve dayanıksız diye koyması doğrudur.

Melekeler yatkınlıktır da, ama yatkınlıkların meleke olması zorunlu değildir. Melekeye sahip olanlar bunlara bir şekilde yatkındır, ama yatkın olanlar her zaman melekeye sahip değildir.

Anlamı şudur: Melekeye sahip olan herkes o melekede yatkınlığa da sahiptir; yatkınlığa sahip olanın ise melekeye de sahip olması zorunlu değildir. Habitus adı "sahip olmak"tan (habere) gelir; çünkü bir kimse ona değişmez ya da zor değişir şekilde sahiptir: Mavi gözler, kartal burun, bir sanatın ilmi ve bilgisi gibi. Bunlara sahip olana yatkın da denir. Ama bir şeye yatkın olanın melekeye de sahip olması zorunlu değildir: Örneğin biri üstünü iyi örtmediği için soğuktan titrerse, o an soğuğa yatkındır, ama soğuğun melekesini taşımaz.

Bu durum cinsin benzerliğini korur görünüyor. Cins daha geniş yüklenir: Türün bulunduğu her yerde cins adı da hazırdır, ama cinsin bulunduğu yerde tür adının gelmesi zorunlu değildir. İnsan olanın canlı olması zorunludur, canlı olana hemen insan denmez. Meleke olan her şey yatkınlık olduğuna, yatkınlık olan her şey ise meleke olmadığına göre, yatkınlık melekenin bir cinsi gibi görünür. Ama şu daha doğrudur: Artma ve azalma olan yerde azalmış olan artmışın cinsi olamaz. Beyaz ve daha beyazda beyaz daha beyazın cinsi olamaz, çünkü beyaz ile daha beyaz aynıdır; yalnız artmayla ayrılırlar, daha beyaz bir tür artma ve büyümeyle yayılıp genişler. Bunun gibi meleke ve yatkınlık aynı olduğundan yalnız artmayla ayrılırlar: Meleke, bir büyümeyle yatkınlıktan daha kalıcı ve sağlam olmuştur. Bu yüzden yatkınlık melekenin cinsi değildir, aynı şekilde meleke de yatkınlığın türü değildir.

Ama kimi meleke, yatkınlıktan büyümemiş, henüz kalıcı olmayan bir keyfiyetten geçerek olgunlaşmamıştır: Burun eğriliği ya da birdenbire olan körlük gibi. Bunlar önceden hiçbir yatkınlık olmadan doğrudan melekeyle başlar; onlara sahip olmayan biri belki onlara hiç yatkın olmamıştır. Kimi melekeler ise yatkınlığın artması ve eskimesiyle oluşur; sanat ve bilgi alanındakiler böyledir: Önce onlara yatkınlık kazanılır, sonra meleke edinilir. Kimileri de artmayla değil, bir değişmeyle melekeye varır: Sıvı halden pıhtılaşıp peynire dönen süt, tatlı ve lezzetli halden ekşi tada dönen şarap gibi. Şarap o zaman, tatlıyken olduğundan daha fazla şarap değildir; bir değişmeyle başka bir keyfiyete ve duruma geçmiştir. Keyfiyetin birinci türü üzerine bu kadarı yeter.

*Keyfiyetin bir başka cinsi, ona göre yumruk dövüşçülerine ya da koşuculara, sağlıklılara ya da sağlıksızlara ad verdiğimiz şeydir;

PL64.243

permanentes hoc argumento confirmat, quod eos quibus quaelibet scientia traditur, si ab eis non fortiter addiscatur, ejus rei quam discunt habitum retinere non dicimus. Qui enim litteras discens nondum soluto cursu sermonis, sed syllabatim quodammodo atque intercise per imperitiam legerit, eum quidem dispositum esse atque affectum dicimus ad scientiam litterarum, non tamen adhuc illum habitum retinere. Quare idem quoque est in aliis rebus. Omnes enim quicunque ad aliquam rem dispositi, ejus rei qua sunt aliquo modo affecti non diuturnam in se receptionem habent, eos ad illam rem dispositos quidem esse arbitramur, habitum vero habere non dicimus. Recte igitur habitus diuturnior, permanentior, dispositio vero facile mobilis neque perdurabilis ab Aristotele proponitur. Sunt autem habitus etiam dispositiones, dispositiones vero non necesse est habitus esse, qui enim retinent habitus et quodammodo dispositi sunt per. eos qui autem dispositi sunt non omnino retinent habitum. Sensus quidem talis est, quod omnis quicunque habeat habitum, habet quoque in eodem habitu dispositionem. Si quis vero habeat dispositionem, non necesse sit eum etiam habitum retinere. Habitus ab habendo dictus est. Idcirco quod ab aliquo immutabiliter vel difficile immutabiliter habeatur, ut glauci oculi, vel aduncae? nares, vel alicujus artis scientia atque doctrina, quae si quis habeat, etiam dispositus ad ea esse dicitur. Si quis autem dispositus ad aliquam rem sit, non eum necesse est etiam habitum habere, ut si quis negligentius opertus algore quatiatur, dispositus quidem tunc ad frigus est, non tamen ejus retinet habitum. Videtur autem eamdem similitudinem servare genus. Nam genus amplius praedicatur, et ubicunque species sit, mox quoque nomen generis praesto est. Ubi autem sit genus, non necessario speciei vocabulum consequitur, ut si quis est homo, eum animal esse necesse est. Si quis est animal, non statim. homo dicitur. Quocirca cum quidquid est habitus tus, dispositio sit, quidquid dispositio non omnino sit habitus, videtur genus esse quoddam habitus dispositio; sed illud verius, ubi intentio est atque remissio, genus intentionis remissionem non posse esse ⟦?⟧. Nam sicut in eo quod est album et magis album, magis albi genus album esse non potest, idem namque est album et magis album, nisi forte quod sola discrepent intentione, quod magis album quadam quasi intentione augmentoque crescit atque porrigitur, sic etiam habitus atque dispositio cum idem sint, utraque sola differunt intentione, quod auctior quodammodo et incremento quodam permanentior firmiorque est habitus dispositione; quocirca dispositio habitus genus non est, eodem quoque nec dispositio species, habitus. Sed nunc quidam ita est habitus, ut non per dispositionem creverit, neque per aliquam nondum durabilem qualitatem ad perfectum venerit statum, ut est nasi curvitas, vel caecitas oculorum, si subita facta sit. Haec enim ab ipso habitu nulla praecedente dispositione coeperunt; forte enim nunquam ad ea dispositus fuit aliquis, qui adhuc non haberet. Alii vero habitus intentione fiunt atque inveterationedispositionis, ut ea quae in artibus doctrinisque versantur. Prius enim quis ad ea dispositionem est, post vero habitum capit, alia vero non intentione, sed quadam permutatione ad habitum veniunt, ut lac quod ex liquido defigitur et constipatur in caseum, et vinum quod ex dulci atque sua vi in acidum gustum saporemque convertitur; neque enim plus tunc vinum est quam fuit ante cum esset suave, sed cum quadam permutatione in aliam qualitatem habitudinemque transgressum est. Ac de prima quidem qualitatis specie sufficienter est dictum. Aliud vero genus qualitatis est, secundum quod pugillatores vel cursores, vel salubres vel insalubres dicimus

PL64.243_2kısaca tabiî kudret ya da kudretsizliğe göre söylenen her şey. Bunların her biri bir şekilde yatkın oldukları için değil, bir şeyi kolayca yapmaya ya da hiçbir şeyden etkilenmemeye dair tabiî kudret ya da kudretsizlikleri olduğu için öyle söylenir. Yumruk dövüşçüsü ya da koşucu denmesi, bir şekilde yatkın olmaları yüzünden değil, bunu kolayca yapacak tabiî kudretleri olduğu içindir. Sağlıklı denmesi, başlarına gelen şeylerden kolayca etkilenmeyecek tabiî kudretleri olduğu için; sağlıksız denmesi, etkilenmemeye dair tabiî kudretsizlikleri olduğu içindir. Sert ve yumuşak da böyledir: Sert, kolayca kesilmeme kudreti olduğu için; yumuşak, bunun kudretsizliğine sahip olduğu için öyle denir.*

Keyfiyetin ikinci türünün tabiî bir kudret ya da kudretsizlikten geldiğini söylüyor. Bu şöyledir: Güçlü bedenli, henüz dövüşçü olmayan ve bu sanatı öğrenmemiş kimileri görürüz; onlara dövüşçü olmuş oldukları için değil, olabilecekleri için dövüşçü deriz. Bedeni hafif, baldırı ince birini görürsek, henüz koşuya heves etmemiş olsa da kolay hareket edeceğini ve hızlı koşacağını düşünürüz; o henüz koşucu olmasa da kudrete göre, koştuğu için değil, koşabileceği için ona koşucu demek yanlış olmaz. Aynı şekilde güçlü ya da zayıf bedenli, sağlığa ya da hastalığa elverişli gördüklerimize sağlıklı ya da sağlıksız deriz. Bu yüzden kimi hastalara sağlıklı, kimi sağlamlara sağlıksız diyebiliriz: Bu adlar, onlar şu anda fiilen sağlam ya da hasta oldukları için değil, daha uzun süre sağlam ya da hasta kalabilecekleri için verilir.

Şu sorulur: Keyfiyetin türleri ele alınırken neden "tür" değil "cins" dedi? Çünkü "keyfiyetin bir başka cinsi, ona göre dövüşçülere ya da koşuculara, sağlıklılara ya da sağlıksızlara ad verdiğimiz şeydir" diyor. Bunu soranlar, yalnız üstünde başka cins bulunmayanın cins, yalnız altında tür bulunmayanın tür olduğunu bilmez görünüyor. En genel cinslerle en özel türler arasındakiler ise ortak olarak

PL64.243_2

, et simpliciter quaecunque secundum potentiam naturalem vel impotentiam dicuntur. Non enim quoniam sunt dispositi aliquo modo, unumquodque hujusmodi dicitur, sed quod habent potentiam naturalem vel impotentiam facere quiddam facile vel nihil pati, ut pugillatores vel cursores dicuntur, non quod sint dispositio aliquo modo, sed quod habeant potentiam naturalem hoc facile faciendi Salubres autem dicuntur, eo quod habeant potentiam naturalem, ut nihil a quibuslibet accidentibus facile patiantur, insalubres vero eo quod habeant impotentiam naturalem non facile patiendi. Similiter autem his et molle et durum se habent, durum enim dicitur quia habeat potentiam non facile secari, molle vero quod habeat ejusdem ipsius impotentiam. Secundam vero speciem qualitatis esse commemorat, quae ex quadam naturali potentia impotentiaque proveniat; hoc autem hujusmodi est, ut cum aliquos validi corporis intuemur nondum pugiles, neque hujus peritia artis imbutos, sed sic eos pugillatores dicimus, non in eo quod jam sint pugiles, sed eo quod esse possint, et si quorum leve corpus aspicimus, surasque non magnas, eos facile moveri cursuque veloces existimamus, quanquam nondum ad cursus certamen aspirent, nec sint cursores, eos tamen cursores secundum potentiam nominamus, non quod jam currant, sed quod possint currere, non absurde vocabimus. Eodem quoque modo eos vocamus salubres vel insalubres, quos valenti corpore vel fragiliore, vel ad sanitatem aptos, vel ad aegritudinem credimus. Unde fit ut quosdam aegrotos possimus salubres vocare, quosdam vero sanos insalubres dicere: non enim, quod jam actu vel sani vel aegroti sint, salubres vel insalubres dicuntur, sed quod vel sani diutius esse possint vel aegroti. Sed quaestio est cur cum de qualitatis speciebus propositum sit, secundum genus dixerit qualitatis et non speciem; enim ait: Aliud vero genus qualitatis est secundum quod pugillatores vel vel cursores, vel salubres et insalubres dicimus. Sed qui hoc quaerunt ignorare videntur illud esse solum genus, quod super se aliud genus non habeat. Illud vero solum speciem, quod sub se nullas species claudat, illa vero quae inter genera generalissima speciesque specialissimas sunt, communi

PL64.245hem cins hem tür adıyla anılabilir. Aristoteles keyfiyetin henüz en özel olmayan, cinsin ilk türü olan, hem cins hem tür olabilen bir türünü ele aldığına göre, onu hem tür hem cins yerine koymasında saçma bir şey yoktur.

Bazı keyfiyetlerden türeyerek şeyler ad alır: Beyazlıktan beyaz, sefahatten sefih ve benzerleri gibi. Tabiî kudrete göre olanlarda ise böyle değildir. Dövüş sanatı, ondan dövüşçü adını türetmemiz için konulmuş değildir. Çünkü bunlara dövüş sanatını uyguladıkları için değil, tabiî kudretle ona yatkın oldukları için dövüşçü deriz. Dolayısıyla dövüşçü dediklerimiz dövüş sanatından adlandırılmamıştır, ondan türeyemez; daha çok asıl dövüşçüler (pugiles) bu sanattan ad alır. Çünkü dövüşçü, dövüş sanatını kullanandır. Aynısını başka şeylerde de görmek mümkündür. Demek ki bunlarda, öbürlerinin adını alacağı belli bir keyfiyet yoktur.

Yine de bir keyfiyet bulunup ifade edilecekse, Aristoteles onu şöyle bildirir: Bir şey yapma kudreti ya da bir şeyden etkilenme kudretsizliği. Dövüşçü ve koşucu deriz, çünkü yapma, yani koşma ve dövüşme kudretleri vardır. Sağlıklı deriz, çünkü onlarda da bir şekilde bir şeyden etkilenme kudretsizliği vardır. Dıştan gelen şeylerden az etkilenen sağlığından emindir; sağlığından emin olana da gerçekten sağlıklı diyebiliriz. Hiçbir şeyden etkilenmeme kudretsizliğine göre söylenen keyfiyet ise başkadır: Sağlıksız dediklerimiz böyledir. Bunlarda hiçbir şeyden etkilenmeme kudretsizliği vardır, çünkü bir şeyden çabuk etkilenme kudretleri vardır. Dıştan gelen şeylerden kolayca etkilenen, hastalığa kolayca yakalanabilir; bu kudrete göre, sağlam olsalar bile onlara sağlıksız deriz. Sert ve yumuşak da böyle söylenir. Sert, çabuk kesilmeme kudreti olandır, çünkü sert olan zor kesilerek bölünür. Yumuşak ise zor kesilme kudretsizliği olandır; yumuşak kolay kesildiği için ona bu kudretsizliğe göre yumuşak deriz. Keyfiyetin ikinci türü budur; şimdi üçüncüye geçelim.

Keyfiyetin üçüncü türü etkilenim keyfiyetleri ve etkilenimlerdir. Bunlar şöyledir: Tatlılık, acılık, burukluk ve bunlarla akraba olan her şey; ayrıca sıcaklık ve soğukluk, beyazlık ve siyahlık. Bunların keyfiyet olduğu açıktır; çünkü onları kabul eden şeylere bunlara göre keyfiyetli denir: Bal, tatlılığı kabul ettiği için tatlı, cisim, beyazlığı kabul ettiği için beyaz denir. Başka şeylerde de aynı şekildedir.

Keyfiyetin, bizim keyfiyetin bir kısmına ve türüne çevirdiğimiz üçüncü cinsini koyuyor: Etkilenim keyfiyetleri ve etkilenimler. Bunlar birbirinden çok ayrılır; ama ikisi de keyfiyet olduğu için önce ikisini öğretir, sonra farklarını açıklar, önce de ortak yönlerini örneklerle gösterir. Etkilenim keyfiyetlerinin ne olduğunu öğreterek tatlılık ya da acılık, sıcaklık ve soğukluk, siyahlık ve beyazlık ve bunlarla akraba olanlar der. Bunların keyfiyet olduğunu, keyfiyet tartışmasının başında keyfiyetin varlığı olarak verdiği gerekçeyle doğruluyor. Keyfiyetin tarifinin "ona göre keyfiyetli denilen" olduğunu önceden söylemişti. Keyfiyetlere göre keyfiyetli denir, acılıktan ve tatlılıktan da acı ve tatlı, siyahlık ve beyazlıktan da siyah ve beyaz denirse, keyfiyet tarifinin uyduğu bunların keyfiyet olduğundan kim şüphe eder? Aynı betimlemenin sınırları içinde tanımlanan şeylerin aynı tabiatta olduğuna inanılır: Bir şey "ölümlü akıllı canlı" tarifini kabul ediyorsa insan olduğu açıktır. Demek ki etkilenim keyfiyetleri ya da etkilenimler dediği şeyler, kabul edenlere keyfiyetli dendiği için keyfiyet tarifini kabul ediyorsa, keyfiyet oldukları da kesindir.

PL64.245

posse generis et speciei nomine nuncupari. Quocirca quoniam de ea specie qualitatis Aristoteles tractat, quae nondum sit species specialissima, sed magis generis prima species, et hujusmodi species quae possit esse et genus, nihil absurdum est eamdem et speciei et generis loco ponere. Sed ut sunt quaedam qualitates, a quibus denominatione quadam facta quaelibet illa res dicitur, ut ab albedine album, vel a luxuria luxuriosum, vel quidquid hujusmodi est, in his quae sunt secundum potentiam naturalem non ita est. Ars enim ipsa pugillatoria non est proposita, a qua pugillatores dicamus. Pugillatores enim non dicuntur ab eo quod usum pugillatoriae artis exerceant, sed ab eo quod ad eam secundum potentiam naturalem affecti sunt; quocirca quos dicimus pugillatores a pugillatoria dicti non sunt, neque ab ea denominari possunt, sed magis a pugillatoria arte pugiles appellantur. Pugilis enim est qui pugillatoria arte utitur, atque hoc idem in caeteris licet videre. In his ergo nulla certa qualitas est a qua caetera nominentur. Sed si qua tamen invenienda atque exprimenda sit, talis est quam ipse Aristoteles hoc modo denuntiat, quae sit secundum potentiam aliquid faciendi, vel impotentiam aliquid patiendi. Pugillatores enim et cursores idcirco dicimus, quod habeant potentiam faciendi, id est currere atque esse pugiles. Salubres vero denominamus, quod et ipsi habeant aliquam quodammodo impotentiam aliquid patiendi; qui enim minus ab extrinsecus accidentibus patitur, hic de sanitate securus est, et qui de sanitate securus est, illum salubrem esse re vera possumus praedicare. Alia vero est qualitas quae secundum nihil patiendi impotentiam dicitur, ut eos quos insalubres vocamus; hi enim impotentiam habent nihil patiendi, idcirco quod habeant potentiam aliquid cito patiendi: quod si quis est qui ab extrinsecus accidentibus aliquid facile patiatur, ille potens est facillime aegritudini subjacere, secundum quam potentiam insalubres dicimus, etiamsi sint sani. Eodem quoque modo durum dicitur et molle. Durum enim est quod habet potentiam non citius secari, quod enim durum est, difficillime aliqua sectione dividitur. Molle autem quod habeat impotentiam difficilius secari, quod quoniam molle secatur facile, secundum impotentiam difficilius secari molle dicimus. Et haec est secunda species qualitatis. Nunc transeamus ad tertiam. Tertia vero species qualitatis est passibiles qualitates et passiones; sunt autem hujusmodi, ut dulcedo,. amaritudo, austeritas, et omnia his cognata. Amplius, et calor: et frigus, et albedo, et nigredo. Et quoniam hae qualitates sunt manifestum est, quaecunque enim ista susceperint, qualia dicuntur secundum ea, ut mel quoniam dulcedinem suscepit, dulce dicitur, et corpus album, eo quod albedinem suscepit. Similiter autem. sese habent et in caeteris. Tertium genus qualitatis proponit, quod nos in partem qualitatis speciemque convertimus passibiles qualitates et passiones. Haec autem a se plurimum distant, tamen cum utraque qualitates sint, utraque prius docet, post vero quae eorum distantia esse videatur edisserit, et prius eorum convenientiam proponit exempla. Nam quid sint passibiles qualitates docens ait. ut dulcedo vel amaritudo, calor et frigus, nigredo et albedo, et alia his cognata, haec quae superius comprehensa sunt qualitates esse illa ratione confirmat, quam in primordio de qualitatis disputatione ipsius qualitatis esse reddiderat. Diffinitionem enim qualitatis esse praedixerat, secundum quam quales vocamur. Quod si secundum qualitatis quales vocamur, ab amaritudine vero vel a dulcedine amarum vel dulce dicitur. A nigredine atque albedine nigrum atque album, quis dubitet has esse qualitates in quibus qualitatis convenit diffinitio? Illa enim semper ejusdem naturae esse creduntur, quaecunque ejusdem - descriptionis finibus terminantur ut si qua res diffinitionem hanc, quae est animal rationale mortale susceperit. eam hominem esse manifestum est. Quocirca si hae quas passibiles qualitates vel passiones dixerat, suscipiunt qualitatis diffinitionem eo quod qualia dicuntur quae illa susceperint, has etiam constat esse qualitates.

PL64.245_2Etkilenim keyfiyetleri denmesi, onları kabul eden şeylerin bir şeyden etkilenmesi yüzünden değildir: Bal bir şeyden etkilendiği için tatlı denmez, başka bir şey de öyle. Aynı şekilde sıcaklık ve soğukluğa da etkilenim keyfiyeti denmesi, onları kabul eden şeylerin bir şeyden etkilenmiş olması yüzünden değildir; sözü edilenlerin her biri hisler bakımından bir etkilenim doğurduğu için etkilenim keyfiyeti denir. Tatlılık tatma bakımından, sıcaklık dokunma bakımından bir etkilenim yapar; öbürleri de aynı şekildedir.

Etkilenim keyfiyetlerinin örnekleri olarak tatlılık ya da acılık, soğukluk ve sıcaklık, beyazlık ve siyahlığı koymuştu. Bunlar etkilenim keyfiyeti olsa da hepsine tek ve aynı şekilde etkilenim keyfiyeti denmez; hepsinin bu adla anılmasının gerekçeleri birbirinden çok uzaktır. Önce tatlılık ya da acılık, sıcaklık ve soğukluğa bakalım. Bunlara etkilenim keyfiyeti denmesi, tatlı şeyler dışarıdan bir şeyden etkilendiği için, ya da acı şeyler sert tadı ve acılığı bir etkilenimden aldığı için değildir. Bal, tabiatında tatlılık bulunsun diye bir şeyden etkilenmiş değildir; pelin otunu da dışarıdan bir etkilenim acı ve sert yapmamıştır. Demek ki bunlara ve benzerlerine etkilenim keyfiyeti denmesi, kendileri bir şeyden etkilendikleri için değil, onlardan hislerde bir etkilenim kaldığı içindir. Tatlı olan baldan tatma hissinde bir tatlılık kalır; sıcaklık ve soğukluk da hislerde bir etkilenim yapar. Tatlı bir şey tattığımızda tatlılıktan etkileniriz; aynı anda sıcaklık ve soğukluk keyfiyetine göre bu hislerin etkilenimini yaşarız. Dolayısıyla sıcaklık ve soğukluk, acılık ve tatlılık, hisler bakımından bir

PL64.245_2

Passibiles vero qualitates dicuntur, non quod haec quae illas susceperint qualitates, aliquid patiantur, neque enim mel quod aliquid passum sit, idcirco dicitur dulce, nec aliquid aliud hujusmodi. Similiter autem his et calor et frigus passibiles qualitates dicuntur, non quod ipsa quae eas suscipiunt, aliquid passa sint. sed quoniam singula eorum quae dicta sunt, secundum sensuum qualitatem passionis perfectiva sunt, passibiles qualitates dicuntur, dulcedo enim quamdam passionem secundum gustum efficit, et calor secundum tactum, similiter autem et alia. Passibilium qualitatum exempla constituerat dulcedinem vel amaritudinem, frigus atque calorem, album atque nigredinem, quae cum passibiles qualitates sint, non tamen uno eodemque modo passibiles qualitates dicuntur; sed longe distant rationes quibus haec omnia qualitates passibiles appellantur, ut prius dulcedo vel amaritudo, calor et frigus passibiles qualitates dicuntur, non quod ea quae sunt dulcia aliquid extrinsecus patiantur, nec quod ea quae sunt amara, ex aliqua passione saporem asperum amaritudinemque susceperint. Neque enim mel aliquid passum est, ut ei dulcedo esset in natura, nec vero absinthium ab ulla aliqua extrinsecus passione amarum horror infecit; quocirca haec atque his similia non idcirco dicuntur esse passibiles qualitates, quod ipsae aliquid passaesint, sed quod ex his passiones quaedam in sensibus dimittantur. Namque ex melle quod dulce est, dulcedo quaedam in gustu relinquitur, simulque etiam calor et frigus passionem quamdam sensibus faciunt. Patimur dulcedinem, cum aliquid dulce gustamus, simulque secundum caloris et frigoris qualitatem, talium sensuum passionem subimus. Quocirca calor et frigus, amaritudo atque dulcedo, idcirco passibiles qualitates dicuntur, quod secundum sensuum qualitatem, aliquam in

PL64.247etkilenim yaptıkları için etkilenim keyfiyeti denir; dışarıdan bir şeyden etkilendikleri için değil.

Beyazlık, siyahlık ve öbür renklere ise sözü edilen şeyler gibi etkilenim keyfiyeti denmez; bu keyfiyetlerin kendileri birtakım etkilenimlerden doğduğu için denir.

Etkilenim keyfiyeti renkler için de, yani beyazlık ve siyahlık için de söylenir, ama acılık ve tatlılık, sıcaklık ve soğukluk gibi söylenmez. Şimdi aralarındaki farkı açıklıyor. Acılık ve tatlılık kendileri dışarıdan bir şeyden etkilendikleri için değil, etkilenim yaptıkları için etkilenim keyfiyeti deniyordu; beyazlık ve siyahlık ise tersine, hislere etkilenim getirdikleri için değil, başka etkilenimlerden doğdukları için böyle denir. Aristoteles bunu sonra şu sözlerle ortaya koyarak düşünmüş görünüyor:

Bir etkilenim yoluyla birçok renk değişikliğinin olduğu açıktır: Utanan kızarır, korkan sararır; bunun gibi her biri.

Bu, kısa süren etkilenimlerden en keskin bir düşünceyle etkilenim keyfiyetlerine ve çok uzun süre kalanlara geçiriliyor. Akıl yürütmenin inandırıcılığı şöyledir: Renk keyfiyetlerinin etkilenimlerden doğduğu gösteriliyor. Utanma bir etkilenimdir, ondan kızarıklık doğar; korku bir etkilenim sayılır, ondan korkanın yüzünü solgunluk kaplar. Bu renkler bir etkilenimden doğuyor göründüğüne göre, tabiî renkte de aynı mantığın geçerli olması inandırıcıdır. Utanma olduğunda bütün kan yüze çıkar ve suçu örtmek istercesine yayılır; böylece kızarıklık kanın dışarı çıkmasından ve açığa yayılmasından doğar. Bu tabiî olmayan bir etkilenimden olursa, yüz tabiî bir kızarıklığa da bürünebilir. Solgunluk ise kan yüzden göğsün içine çekildikçe olur. Bu da tabiî bir etkilenimden doğarsa, aynı renge boyanmış olarak doğması inandırıcıdır. Dolayısıyla solgunluk ister tabiî olmayan bir hastalıkla olsun, ister tabiî bir olayın etkilenimiyle gerçekleşsin, öbürleri de aynı şekilde, bunlara birtakım etkilenimlerden doğdukları için etkilenim keyfiyeti denir. Aristoteles bunu şu sözle tanıklar:

Bu yüzden bir kimse tabiatça böyle bir şeyden etkilenmişse, ona benzer bir renge sahip olması gerekir. Şimdi utanma sırasında bedende oluşan yatkınlık, tabiî bir etkilenime göre de oluşur ve tabiî renk benzer olur.

Bir kimse henüz doğmadan yüzünü kanın terk etmesine yol açacak bir şeyden etkilenirse ya da herhangi bir şekilde kan bebeğin yüzünden içeri çekilirse, yüzünü tabiî bir solgunluk kaplar. Şimdi tabiî olmayan etkilenimler ve yatkınlıklar olan şeyler, bu renkler yüzü ya da bütün bedeni kapladığında, tabiî olarak başa gelirse aynı benzer renklerle işaretlenmiş bir yüz görülür. Sıcak, yüzün yüzeyindeki kanı kavurduğunda, yanan kanın kızıllığı siyah rengi verir. Aynısı henüz doğmamış bebeğin yüzüne bir etkilenimle gelirse, aynı renk yatkınlığının onu kabul eden cismi boyaması inandırıcıdır. Demek ki renklerdeki şeylere kendileri bir şeyden etkilendikleri için değil, birtakım etkilenimlerden bedene ve yüze geldikleri için etkilenim keyfiyeti denir.

*Bu tür olaylardan, zor değişen ve kalıcı etkilenimlerden başlangıç alanlara etkilenim keyfiyeti denir. Solgunluk ya da siyahlık tabiî cevhere göre oluşmuşsa keyfiyet denir, çünkü bunlara göre keyfiyetli denir. Uzun süren bir hastalık ya da sıcak yüzünden siyahlık ya da solgunluk gibi bir şey olur ve kolay geçmezse ya da ömür boyu kalırsa, bunlara da keyfiyet denir; çünkü bunlara göre de benzer şekilde keyfiyetli denir.*

PL64.247

passionem, non quod ipsa extrinsecus, aliquid patiantur. Albedo autem et nigredo et alii colores non similiter his quae dicta sunt passibiles qualitates dicuntur, sed hoc quod hae ipsae qualitates ab aliquibus passionibus innascuntur. Quoniam vero passibiles qualitates etiam colores esse dicuntur, id est albedo et nigredo. Non autem eodem modo passibiles qualitates dicuntur quemadmodum amaritudo atque dulcedo, calor et frigus, nunc quae eorum distantiae esse possint, exponit. Amaritudo enim atque dulcedo non quod ipsa aliquid extrinsecus paterentur, sed quod ipsa efficerent passiones, passibiles qualitates vocabantur, albedo vero et nigredo contrariae. Non enim quod ipsae aliquas sensibus passiones importent, sed quod ex aliis quibusdam passionibus innascantur. Hoc autem videtur Aristoteles eo quodammodo considerasse, quod post proposuit hoc modo: Quoniam ergo fiunt per aliquam passionem multae colorum mutationes manifestum est, rubescens enim aliquis rubeus factus est, et timens pallidus, et unumquodque talium. Hoc autem ex non longi temporis passionibus ad passibiles qualitates et diutissime permanentes, acutissima consideratione transfertur, fit enim rationis probabilitas hoc modo. Monstrantur enim colorum qualitates ex passionibus nasci, quod cum verecundia passio quaedam sit, ex ea rubor exoritur, et cum timor loco passionis habeatur, ab ea pallor metuentis vultum atque ora detingit. Quare quoniam hi colores ex quadam passione videntur innasci, etiam in naturali colore eamdem verisimile est evenisse rationem. Nam quoniam cum verecundia fit, in os omnis sanguis egreditur, et velut delictum tecturus effunditur, ita quoque fit rubor ex sanguinis progressione, atque in apertum effusione. Quocirca si hoc ex innaturali passione contigerit, naturali facies rubore perfunditur. Pallor vero fit, quoties a facie sanguis ad praecordiorum interiora ingreditur. Quod si haec quoque naturalis passio det, verisimile est eodem infectum calore procreari. Quocirca sive per aegritudinem pallor fit, quod naturale non est, sive per aliquem naturalem eventum passionis accidat, caeteraque ad eumdem modum, passibiles qualitates dicuntur, eo quod ex aliquibus passionibus sint, quod ipse Aristoteles hac voce testatur: Quare et quis naturaliter aliquid talium passus est, similem colorem oportet eum habereQuae enim affectio nunc ad verecundiam circa corpus facta est, et secundum naturalem passionem;, eadem fiet affectio, ut naturalis color sit similis. Nam sive aliquis v et nondum natus aliquid patiatur, quo faciem sanguis relinquat, sive quolibet alio modo sanguis ex infantis vultu ad interiora migravit, faciem naturalis infecit pallor, et quae nunc non naturali passiones dispositionesque sunt, ut cum hi colores faciem vel totum corpus inficiunt, hi si naturali contigerint eisdem, similibus signatus coloribus vultus aspicietur. Nunc enim cum aestus in superficie vultus sangui impositum decoxerit, nigredinis perusti sanguinis rubor reddit colorem. Quod si idem aliqua passione in faciem nondum geniti infantis acciderit, eamdem verisimile est affectionem coloris corpus suscipientis inficere. Quare quae in coloribus sunt idcirco passibiles qualitates dicuntur, non quod ipsae aliquid patiantur, sed quod ex aliquibus passionibus in cujuslibet corpus atque ora proveniunt. Quaecunque ergo talium casuum ab aliquibus passiones difficile mobilibus et permanentibus principium sumpserint, passibiles qualitates di; sive enim secundum naturalem substantiam pallor aut nigredo facta est, qualitates dicuntur. Quales enim ets propter aegritudinem longam vel aestum aliquid tale contingit, nigredo vel pallor, et non facile praeterit, vel in vita permanet, qualitates et istae dicuntur. Similiter enim quales et secundum eas dicimur.

PL64.247_2Yukarıda söylenenlerden hangilerine keyfiyet denmesi gerektiğini görüp tanıyabileceğimiz bir işaret veriyor. Bu keyfiyetler bir kazayla ya da tabiatla öyle gelmişse ki geçmeleri yavaş, değişmeleri zor olsun, keyfiyet denir. Biri hastalıktan ya da tabiatından solgunlaşır ve solgunluk bedeninde kalıcı olursa, o zaman keyfiyet adını alır. Bu yalnız bedenin kusurlarında değil, ruhun yatkınlıklarında da bulunur. Biri tabiatından ya da sonradan bir sebeple sürekli eğlence âlemlerinden hoşlanırsa ve bu, zihninin gevşekliğinde kalıcı olup ondan zor ayrılırsa, etkilenim keyfiyeti olmuştur; çünkü kendisine bu gelenlere ona göre keyfiyetli denir. Siyahlık kimde kalıcıysa ona siyah, kimi âlem zevki sarmışsa ona âlemci denir. Demek ki etkilenim keyfiyetlerinin işareti, değişmez ve kalıcı olmalarıdır. Çok kolay değişen ve geçici olan şeyler hakkında ise Aristoteles'in görüşü şöyle görünüyor:

*Kolay çözülen ve çabuk geçen şeylerden doğanlara etkilenim denir, keyfiyet denmez; çünkü bunlara göre keyfiyetli denmez. Utancından kızarana kızıl denmez, korkudan sararana sarı denmez; daha çok bir şeyden etkilenmiş denir. Bu yüzden bunlara etkilenim denir, keyfiyet denmez. Ruha ait olanlarda da etkilenim ve etkilenim keyfiyetleri aynı şekilde söylenir. Doğar doğmaz birtakım zor değişen etkilenimlerden oluşanlara keyfiyet denir: Delilik, öfke ve benzerleri gibi; çünkü bunlara göre keyfiyetli denir, yani öfkeli ve deli denir. Aynı şekilde tabiî olmayıp bazı olaylardan doğan, zor geçen ya da hiç değişmeyen başka akıl yitimleri de böyledir; bunlar da keyfiyettir, çünkü bunlara göre de keyfiyetli denir. Kolay ve

PL64.247_2

Dat quoddam signum quo perspecto valeamus agnoscere, quas harum omnium quae supradictae sunt, qualitates oporteat appellari. Si enim ita vel casu aliquo, vel natura hae qualitates evenerint, ut eorum sit tardus exitus permutatioque difficilis, qualitates vocantur. Si quis enim vel per aegritudinem, vel per naturam pallidus fiat, sitque in ejus corpore permanens pallor, tunc qualitas appellatur, et hoc non in corporalibus solum vitiis, sed etiam in animi quoque affectionibus invenitur. Si quis enim vel per naturam, vel quolibet alio postea casu assiduis comessationibus delectetur, et hoc illi quodammodo in ipsa mentis dissolutione permaneat, ab eoque difficile moveatur, passibilis qualitas effecta est, idcirco quod secundum eam quales dicuntur quibus illa provenerit. Niger enim dicitur in quo nigredo permanserit, comessator cui voluptas perfunditur comessandi est. Est ergo signum in passibilibus qualitatibus hoc eas esse immobiles et permanentes. Quae autem hujusmodi sunt quae facillime permutantur, et temporali statu sunt, de his talis Aristotelis videtur esse sententia. Quaecunque vero ex his fiunt quae facile solvuntur, et cito transeunt, passiones dicuntur, qualitates vero minime, non enim dicimur secundum eas quales, neque enim qui propter verecundiam rubeus factus est, rubeus dicitur, nec cui pallor propter timorem venit, pallidus est, sed magis quia aliquid passus sit, quare passiones hujusmodi dicuntur, qualitates vero minime. Similiter his et secundum animam passiones et passibiles qualitates dicuntur. Quaecunque enim mox innascendo ab ali quibusdam passionibus innascantur passionibus difficile mobilibus fiunt, qualitates dicuntur, ut et dementia, et ira, et alia hujusmodi, quales enim secundum eas dicimur, id est et iracundi; et dementes. Similiter autem et quaecunque aliae alienationes non naturales, sed ab aliquibus casibus factae sunt, difficile praetereuntes vel etiam omnino immobiles, et hujusmodi aliae qualitates sunt, quales enim et secundum eas dicimur. Quaecunque vero ex his quae facile

PL64.249çabuk geçen şeylerden doğanlara ise etkilenim denir: Örneğin biri üzülünce daha öfkeli olursa, böyle bir etkilenimle daha öfkeli olana öfkeli denmez, daha çok bir şeyden etkilenmiş denir. Bu yüzden bunlara etkilenim denir, keyfiyet denmez.*

PL64.249

et citius praetereunt fiunt, passiones dicuntur, ut si quis contristatus iracundior fit; non enim iracundus dicitur, qui in hujusmodi passione iracundior est, sed magis aliquid passus. Quare passiones quidem hujusmodi dicuntur, qualitates vero minime.

PL64.249_2Ruhlara ya da bedenlere o an için ve kısa süre yapışan yatkınlıklar hakkında ne düşündüğünü açık sözlerle bildirdi. Önce birtakım etkilenimlerden doğup dayanakta değişmez şekilde kalanlara etkilenim keyfiyeti demişken, şimdi dayanakta çabuk geçen yatkınlıklara keyfiyet değil etkilenim diyor. Biri utançtan kızarırsa, kızarıklık kalıcı olmadığı için ona kızıl denmez; kızıl denseydi kızarıklığın kendisi de etkilenim keyfiyeti olurdu, çünkü dayanak olan bedende çok uzun süre kalırdı. Ama utançtan kızarana hiçbir şekilde kızıl denmediğine, keyfiyetler de onlara göre keyfiyetli denen şeyler olduğuna göre, utancın kızarıklığı keyfiyet değil, bir etkilenimdir. Keyfiyet olsaydı o kızarıklıktan kızıl, yani keyfiyetli denirdi; ama böyle değildir. Demek ki uzun sürmeyen bu tür yatkınlıklara keyfiyet değil, daha çok etkilenim denir. Utançtan kızaran, bir şeyden etkilenmiş sayılır. Ruhun hâllerinde de mantık aynıdır. Biri bir an öfkelenince ona haklı olarak öfkeli denmez; ama bu tür bir kusur ruha sürekli yapışmışsa denir. Biri tabiatından ya da hastalıktan bedenen zarar görüp sürekli deliliğe ya da değişmez öfkeye düşerse, ona deli ya da öfkeli denir. Tabiattan ya da olaylardan doğup kalıcı olan bütün akıl yitimleri, dediği gibi, etkilenim keyfiyetine dahildir, çünkü bunlara göre keyfiyetli denir. Söylendiği gibi kalıcı olmayıp kolay geçenlere ise keyfiyet değil, yalnız etkilenim deriz.

Keyfiyetin üç türünü saydı: Birine göre meleke ve yatkınlık denir; ikinciye göre tabiî kudret ya da kudretsizlik, dayanak şeylerin tabiatını bir şey yapmaya ya da bir şeyden etkilenmeye hazırlar; üçüncüye göre etkilenim keyfiyetleri denir. Bu üçüncüyü de ikiye ayırdı: Kimine kendileri bir etkilenim doğurdukları için, kimine birtakım etkilenimlerden doğdukları için etkilenim keyfiyeti dedi. Şu sorulabilir: Etkilenim keyfiyetleri, meleke ve yatkınlığa göre konan birinci keyfiyet türünden nasıl ayrılır? Sıcaklığı ve soğukluğu hisseden kimsenin bir etkilenim keyfiyeti vardır, ama aynı zamanda aynı şeyin yatkınlığı içindedir; çünkü aldığı ve sahip olduğu sıcaklık ve soğukluğa yatkındır. Aristoteles de bunu görerek sıcaklık ve soğukluğu iki türde saymış, hem yatkınlık hem etkilenim keyfiyeti demiştir. Sorunun çözümü şudur: Bir ve aynı şeyi başka başka sebeplerle iki cinsin türü altına koymaya hiçbir engel yoktur. Sokrates baba olması bakımından bir şeye göre söylenir, insan olması bakımından cevherdir; bunun gibi sıcaklık ve soğukluk, biri bunlara göre yatkın göründüğü sürece yatkınlıkta sayılır, birtakım etkilenimlerden doğdukları sürece etkilenim keyfiyeti denir. Etkilenim keyfiyetleri melekeden şu bakımdan ayrılır: Çoğu durumda melekelere sanatlar ve ilimlerle varılır, öyle ki meleke bir düzen ve sırayla olgunlaşır; etkilenim keyfiyetleri ise hiç böyle değildir.

Bu etkilenim keyfiyetlerinin tabiî kudret ya da kudretsizliğe göre söylenen ikinci türden nasıl ayrıldığı sorulur; aralarındaki fark çok açıktır. Tabiî kudret türüne göre bir şey şimdiki fiile göre değil, ona olabilecek şeye göre söylenir. Soğukluk, sıcaklık, tatlılık ya da acılık ise olabileceğe göre değil, zaten olana göre değerlendirilir. Demek ki üçüncü tür ikinciden şu bakımdan ayrılır: İkinci imkâna göre, üçüncü ise fiile göre söylenir.

Biraz önce etkilenimleri ayrım yapmadan yatkınlık adıyla andığımıza gelince, bu da uzun bir sorun değildir. Etkilenimin yatkınlıktan şöyle ayrıldığını göreceğiz. Bazı cisimler kendilerinden de sıcaklık yayabilecek kadar ısınmışsa, sıcaklığa yatkın denir.

PL64.249_2

Quid de his affectionibus judicaret, quae ad praesens tempus atque ad momentum animis vel corporibus inhaererent, ipse non obscura oratione vulgavit. Nam cum prius eas esse passibiles qualitates pronuntiaret, quae ex aliquibus passionibus gignerentur, et tamen in subjectis immutabiliter permanerent, nunc illas affectiones quae ita sunt in subjectis ut cito praetereant, non qualitates, sed passiones vocat. Si quis enim propter verecundiam rubore infectus est, quoniam rubor ille non permanet, rubeus non vocatur; qui si rubeus diceretur, esset quoque ipse rubor passibilis qualitas, quoniam in subjecto corpore diutissime permaneret. Nunc autem quoniam nullo modo rubeus dicitur, cui a verecundia rubor venit, qualitates autem sunt secundum quas quales vocamur, verecundiae rubor non qualitas, sed quaedam passio est; nam si esset qualitas, ab eo rubore rubei dicerentur, id est quales, sed hoc non ita est. Non igitur hujusmodi affectiones quae haud multo durant tempore qualitates vocantur, sed potius passiones. Passus enim aliquid dicitur, qui propter verecundiam rubeus fit. Eadem ratio est etiam in animi passionibus. Nam si ad momentum quis iratus est, non idcirco eum jure aliquis iracundum vocet, sed si hujusmodi vitium in cujuslibet animo constanter inhaeserit. Nam si quis vel per naturam vel per aegritudinem sit laesus corpore, ut vel perpetuam dementiam, vel immobilem incurrat iracundiam, ille vel demens vel iracundus dicitur. Et quaecunque alienationes (ut ipse ait) vel secundum naturam, vel per casum permanentes fuerint, illae in passibili qualitate numerantur, idcirco quod secundum eas quales dicimur. Quae autem (ut dictum est)nonpermanent, sed facile transeunt, eas non qualitates, sed solum vocamus passiones. Sed quoniam tres species qualitatis enumeravit, unam secundum quam habitus dispositionesque dicerentur, alteram secundum quam naturalis potentia vel impotentia ad aliquid faciendum vel patiendum subjectarum rerum naturas pararet, tertiam secundum quam passibiles qualitates diceren, et hanc tali duplicitate partitus est, ut alias idcirco diceret passibiles esse qualitates, quod ipsae aliquas gignerent passiones, alias vero quod ab aliquibus ipsae passionibus nascerentur. Quaeri potest quomodo hae quoque passibiles qualitates distent a prima illa specie qualitatis, quae secundum habitum dispositionemque posita est. Nam si quis calorem frigusque persenserit, habet quidem qualitatem passibilem, sed tamen in ejusdem ipsius dispositione atque affectione versatur; dispositus namque est ad eumdem calorem atque frigus, quem sumpsit atque habuit, quod scilicet ipse Aristoteles videns calorem frigusque in utraque specie numerasse; namque et dispositionem dixit calorem atque frigus, et passibilem qualitatem. Hujus quaestionis talis solutio est. Nihil impedit, secundum aliam scilicet atque aliam causam, unam eamdemque rem gemino generi speciei suae supponere, ut Socrates in eo quod pater est ad aliquid dicitur, in eo quod homo, substantia est, sic in calore atque frigore, in eo quod quis secundum ea videtur esse dispositus, in dispositione numerata sunt; secundum vero quod ex aliquibus passionibus innascuntur, passibiles qualitates dictae sunt. Ipsae vero ab habitu distant, id est passibiles qualitates, quod in plurimis ad habitus rebus per artes atque scientias pervenitur, ita ut ipse habitus ordine et filo quodam perficiatur. Passibiles vero qualitates eo modo minime. Quo vero distent hae passibiles qualitates a secunda specie, quae secundum naturalem potentiam vel impotentiam dicitur, quaeritur, cujus perplana distantia est. Dicimus enim secundum potentia naturalis speciem aliquid dici, non secundum praesentem actum, sed secundum id quod ad hoc esse potest; frigus vero calorque, et dulcedo vel amaritudo non secundum quod possit esse, sed secundum id quod jam sit consideratur; quocirca distat haec tertia species a secunda, quod hic secundum possibilitatem dicitur, tertia vero secundum actum. Sed quod dudum promiscue passiones affectionum nomine vocabamus, haec quoque non longa quaestio alia est. Sic enim inveniemus quod passio ab affectione discrepare videatur. Si qua enim corpora ita calefacta sint, ut ex se quoque ipsa aliquem calorem emittere valeant, illa ad calorem affecta nuncupantur.

PL64.249_3Bazıları ise yalnız bir an için sıcaklık almışsa, buna etkilenim deriz ve yatkınlıktan ayırırız. Böylece etkilenim, yatkınlık ve melekenin bütün bir büyüme sırası ortaya çıkar: Büyüyen etkilenim yatkınlığa geçer, artan yatkınlık melekeye dönüşür. Keyfiyetin üçüncü türü üzerine söylenenler yeter. Şimdi dördüncü türün gücünü ve tabiatını en doğru tartışmayla kuruyor; keyfiyetin bölünmesi burada son bulur. Biz de tartışmaların uzunluğunu ölçülü tutmalıyız. Açıklamanın sırasına yeterli bir kısalık verilmeye dikkat edilmeli; ne kısalığın ardından karanlık gelsin, ne de ölçüsüz söz, usandırıcı uzunlukla açıklığı bozsun.

Keyfiyetin dördüncü cinsi şekil ve her şeyin çevresindeki biçimdir. Ayrıca doğruluk ve eğrilik ve bunlara benzer şeyler. Bunların her birine göre bir şeye şöyle denir: Üçgen ya da dörtgen olmak böyle denir, doğru ya da eğri olmak da. Biçime göre de her şeye keyfiyetli denir.

Keyfiyetin dördüncü türü, her biçim ve şekle göre görülen türdür. Şekil üçgen ya da kare gibidir; biçim ise şeklin kendisinin bir keyfiyetidir. Üçgen ya da kare şekildir, üçgenin ya da karenin biçimi ise bir keyfiyettir. "Güzel biçimli" (formosus) insanlardan bu yüzden söz ederiz. Şeklin daha

PL64.249_3

Si qua vero tantum calorem momento susceperint, passiones dicimus, et ab affectionibus segregamus, ut hic sit integrum passionum affectionumque et habitus augmentum, ut amplificata passio in affectionem transeat, augmentata affectio in habitum permutetur. Et haec quidem de tertia specie qualitatis pronuntiasse sufficiat; nunc quartae speciei vim naturamque veracissima disputatione confirmat, usquequo progressa qualitatis distributio conquiescit. Nobis quoque disputationum prolixitas moderanda est. Providendum quoque est ut sufficiens brevitas ordini expositionis adhibeatur, ne aut brevitatem comitetur obscuritas, aut planitiem minus moderata oratio, odioso fastidio et longinquitate deformet. Quartum vero genus qualitatis est figura, et circa unumquodque constans forma. Amplius ad haec rectitudo et curvitas. et si quid simile est his; secundum enim unumquodque eorum quale quid dicitur, triangulum enim vel quadrangulum esse quale quid dicitur, et rectum aut curvum. Et secundum formam unumquodque quale dicitur. Quarta est species qualitatis quae secundum unamquamque formam figuramque perspicitur. Est autem figura, ut triangulum vel quadratum, forma autem ipsius figurae quaedam qualitas est, ut figura quidem est triangulum vel quadratum, forma autem ipsius trianguli vel quadrati quaedam qualitas, unde etiam formosos homines dicimus. Figurae enim quaedam vel

PL64.251güzel, orta ya da başka bir şekilde kurulmuş olması keyfiyet ve biçim diye adlandırılır. Bunların keyfiyet olduğundan kimse şüphe etmez: Şekilden şekilli, biçimden biçimli denir. Dahası üçgen de üçgenlikten, kare de karelikten adını almıştır. Onlara göre bir şeye keyfiyetli denen şeyler keyfiyetse, biçim ve şeklin keyfiyet olduğundan şüphe eden yoktur; çünkü bunlardan pay alan her şey onlardan keyfiyetli adını alır.

Ama sürekli kemiyetin türlerinde hem üçgen hem yüzey sayılmıştı. Oysa yüzeyin kendisi kemiyettir, yüzeyin bileşimi ise keyfiyettir. Çünkü geometricilerin tarif ettiği gibi şekil, bir ya da birkaç sınırla çevrili olandır: Bir sınırla, daire gibi; birkaç sınırla, üçgen ya da kare gibi. Söz konusu çizgilerin çevrelediği alana yüzey denir; bu da kemiyettir, çünkü yüzey bir genişlik ve alandan oluşur. Yüzeyin bileşimi ise keyfiyettir. Üç çizgi uçlarıyla uygun şekilde birleşerek üç çizginin üç açıyla çevrelediği bir alan kapattığında, kapattıkları alanın kendisi kemiyete dayandırılabilir; üç çizgiyle kapatılmış olması ise keyfiyettir, çünkü bu üçgen şeklidir. Aynısı çizgi için de söylenebilir: Genişliği olmayan uzunluk olduğu için kemiyet denir; doğru ya da eğri olduğu için yine keyfiyete dayandırılır.

*Seyrek ve sık, pürüzlü ve düz, keyfiyet belirtiyor sanılabilir, ama bunlar keyfiyete ilişkin yatkınlıktan uzak görünür. Daha çok her ikisi de parçaların bir konumunu belirtiyor görünür: Sık, parçaların birbirine yakın, seyrek, birbirinden uzak olmasıdır; düz, parçaların bir doğru üzerinde yatmasıdır, pürüzlü, bir parçanın üstte, öbürünün altta olmasıdır. Belki keyfiyetin başka türleri de ortaya çıkar, ama en çok söylenenler aşağı yukarı bu kadardır. Demek ki keyfiyetler sözü edilenlerdir; keyfiyetli olanlar ise bunlara göre türemiş adla ya da onlardan başka bir şekilde söylenenlerdir.*

PL64.251

pulchrior, vel mediocris, vel alio quodammodo constituta, qualitas formaque nominatur. Has autem esse qualitates nullus dubitat. Siquidem et a figura dicitur figuratus, et a forma formosus. Amplius quoque triangulum etiam a triangulatione denominatum est, et quadratum a quadratura. Quod si illae sunt qualitates tates, secundum quas quale aliquid appelletur, non est qui dubitet formam figuramque esse quali, quoniam omnia quae his participant ex ipsis qualia nominantur, sed quoniam in continuae quantitatis speciebus et triangulum et superficies enumerata est, ipsa quidem superficies quantitas est, ipsius vero superficiei compositio qualitas, est enim figura (ut geometrici diffiniunt) quae sub aliquo vel aliquibus terminis continetur. Sub aliquo quidem, ut circulus, sub aliquibus vero, ut triangulus vel quadratus. Quare spatium quidem ipsum, quod a supra dictis lineis continetur, superficies dicitur, quae est quantitas. Superficies namque quoniam in dilatione quadam et spatio constat, quantitas est, sed compositio ipsius superficiei, qualitas. Nam quoniam tres lineae convenienter in se junctis terminis unum spatium conclusere, quod tribus angulis a tribus lineis continetur, hoc ipsum spatium quod concludunt ad quantitatem referri potest, quod vero tribus lineis, hoc est qualitas, figura enim est triangula. Hoc idem quoque dici potest etiam in linea: nam quoniam longitudo sine latitudine est, quantitas dicitur, quod recta sive curva est, redditur rursus ad qualitatem. Rarum vero et spissum, asperum et lene putabuntur quidem qualitatem significare, sed aliena hujusmodi putantur esse a dispositione quae circa qualitatem est. Quamdam enim positionem magis videtur utrumque partium significare, spissum quidem est eo quod partes sibi ipsae propinquae sint, rarum vero eo quod distent a se invicem, et lene quidem quod in rectum sibi partes jaceant, asperum vero quod haec quidem pars superet, illa vero sit inferior. Et fortasse alii quoque apparebunt qualitatis modi, sed qui maxime dicuntur fere tot sunt. Qualitates itaque sunt quae praedicta sunt, qualia vero sunt, quae secundum haec denominativae dicuntur, vel quomodolibet aliter ab his.

PL64.251_2Bazı şeyler, onlardan türeyerek bazı adlar söylendiği için keyfiyet görünür: Düz, düzlükten; pürüzlü, pürüzlülükten; sık ve seyrek de seyreklik ve sıklıktan adlandırılır. Bu yüzden bunlar da keyfiyetlerden sayılabilir görünür. Ama doğru aklı gözetenler, söylenenleri yalnız kulaklarıyla değil zihin ve ruhlarıyla da yargılayanlar, bunların keyfiyetlere konmaması gerektiğini açıkça görür. Çünkü seyrek dediğimiz şey keyfiyet değil, parçaların bir konumudur. Parçalar birbirinden öyle ayrı durur ki aralarına yabancı cinsten bir cisim girebilir; bu yüzden seyrek denir. Sünger ve süngertaşı böyledir: Boşluklarına bir sürgün ya da başka bir şey sokulabilir ve parçaların yarıkları arasında kalır; onun için seyrek denir. Sık ise parçaları birbirine o kadar yakın ve bitişiktir ki aralarına hiçbir cisim giremez; demir ve elmas gibi. Demek ki bunlarda keyfiyet değil, parçaların bir konumu vardır.

Düz denen şey de bundan farksızdır. Parçalar öyle konmuştur ki biri öbürünü aşmaz, hiçbiri eksik kalmaz, eşit uçlarla birleşirler; bu bir düzlüktür. El sürüldüğünde parçaların eşit birleşmesinden doğan düzlüğü hisseder; gümüş gibi. Pürüzlülük ise parçaların eşit olmayan konumudur: Kimi çıkık, kimi çukurdur, kimi çıkıntılı kimi çukur parçalı törpü gibi. Demek ki cisimlerde seyreklik, sıklık, pürüzlülük ya da düzlük, her birinde parçaların konumuna göredir. Dolayısıyla bunlar keyfiyete göre değil, daha çok konuma göre söylenir. Konum ise ilişki cinsinde sayılmıştır. Demek ki bunlar keyfiyet değil, daha çok ilişkilidir.

Aristoteles keyfiyetin türlerinin sayımını burada bitiriyor. Ama yalnız yukarıda koyduklarının bulunduğu sanılmamalıdır. Kendisi başka keyfiyetlerin de bulunduğunu, şimdi hepsini saymayı ihmal ettiğini söyler. Neden ihmal ettiğinin pek çok sebebi vardır. Birincisi, bu kitap başlangıç yerine geçer, tam ilim vermez, yalnızca felsefenin daha yüksek konularına giriş ve bir köprü açar. Öyleyse yeni başlayanlara yetecek kadarını söylemek gerekirdi; ilme henüz sağlam olmayan zihinleri öğretinin çok yönlü inceliğiyle karıştırmamak için. Burada eksik olanları Metafizik adlı kitaplarda koymuştur; o eser yeni başlayanlara değil, olgunlaşmışlara hazırlanmıştır. Bir başka sebep de bizi başka keyfiyetleri aramaya, yalnız öğretmenlerin değil bizim de bir şeyler bulmamıza teşvik etmektir. Bu yüzden şu sonuca varıyor: En çok söylenen keyfiyetler yukarıda koyduklarıdır; keyfiyetli denenler ise sözü edilen keyfiyetlere göre söylenenlerdir. "Ya da onlardan başka bir şekilde" diye eklediği sözün anlamını, Aristoteles'in sözleri konduktan sonra açıklamanın sırası gösterecektir.

*Çoğu durumda ve hemen hepsinde türemiş adla söylenir: Beyazlıktan beyaz, gramerden gramerci, adaletten adil; başkalarında da aynı şekilde.

Bazılarında ise keyfiyetlere ad konmadığı için onlardan türemiş adla söylenemez: Tabiî yeteneğe göre söylenen koşucu ya da dövüşçü, hiçbir keyfiyetten türemiş adla söylenmez. Çünkü onlara keyfiyetli denmesini sağlayan yeteneklere ad konmamıştır; oysa dövüşçü ya da güreşçi denenlerin yatkınlığa göre söylendiği ilim dallarında vardır: Dövüş ve güreş ilmi denir, bunlara yatkın olanlara da bunlardan türemiş adla keyfiyetli denir. Bazen de ad konmuş olduğu halde ona göre keyfiyetli denen şey türemiş adla söylenmez: Faziletten seçkin (studiosus) denmesi gibi. Fazilete sahip olduğu için seçkin denir, ama faziletten türemiş adla söylenmez. Ama bu pek çok durumda

PL64.251_2

Quaedam sunt quae videntur esse qualitates, quoniam ex his aliqua denominative dicuntur, ut lene quoniam dicitur alenitate, et asperum quoniam dicitur ab asperitate, spissum quoque et rarum a raritate et spissitate nominantur; videntur ergo haec quoque in qualitatibus posse numerari. Sed rectam rationem perspicientibus nec solum auribus quae dicuntur, sed etiam mente atque animo judicantibus, in qualitatibus haec poni non oportere manifestum est. Nam quod dicimus rarum, positio quaedam partium est, non qualitas. Nam quia ita partes a se separatae distant a se distant, ut inter eas alieni generis corpus possit admitti, ideorarum vocatur, ut spongiae pumicesque, quoniam in eorum cavernis surculus vel aliud aliquid immitti potest, ita ut inter rimas partium sit, idcirco rarum dicitur. Porro autem spissum, quoniam ita sibi partes vicinae sunt atque ad se invicem strictae, ut inter eas nullum corpus possit incidere, atque ideo spissum vocatur, ut est ferrum vel adamas. Positio ergo quaedam partium his inest, non qualitas, nec vero illud quoque distat, quod dicitur lene. Nam quoniam partes ita sunt positae, ut neutra superet, neutra sit minor, sed aequalibus extremitatibus junctae sunt, idcirco quaedam lenitas est, ut adducta manus illam quae ex aequalitate junctis partibus nata est, sentiat lenitatem, ut est argentum. Asperitas vero est partium non aequalis positio, sed aliarum eminentium tium, aliarum vero depressarum, ut lima cujus aliae partes eminent, aliae vero depressae sunt. Ergo secundum unamquamque partium positionem vel raritas, vel spissitudo, vel asperitas, vel lenitas, corporibus est. Non igitur haec secundum qualitatem dicuntur, sed potius secundum positionem. Positio autem in relationis genere nominata est. Non igitur hae qualitates, sed potius relativa sunt, et enumerationem quidem specierum qualitatis Aristoteles hic terminat. Non sunt tamen putandae solum esse quas supra posuit. Ipse enim testatur esse quoque alias qualitates, quas modo omnes enumerare neglexit, sed cur neglexerit multae sunt causae. Prima quod elementi vicem hic obtinet liber, nec perfectam scientiam tradit, sed tantummodo aditus atque pons quidam in altiora philosophiae introitum pandit. Quocirca si hoc ita est, tantum dicere oportuit, quantum ingredientibus satis esset, ne eorum animos non dum ad scientiam firmos multiplici doctrinae subtilitate confunderet. Quae vero hic desunt in libris qui Μετὰ τὰ φυσικὰ inscribuntur apposuit. Perfectis namque opus illud non ingredientibus praeparabitur. Est quoque alia causa ut nos ad exquirendas alias qualitates, non solum propriorum doctorum, sed etiam nostrorum aliquid inveniendi incitaret. Quocirca concludit eas quae maxime dicerentur, quas supra proposuit, esse qualitates; illa vero dici qualia, quae secundum praedictas qualitates dicerentur; sed quoniam addidit, vel quomodolibet ab his quae sit hujusce propositionis sententia, prius appositis Aristotelis verbis sequens expositionis ordo contexit. In pluribus quidem et pene in omnibus denominative dicuntur, ut ab albedine albus, et a grammatica grammaticus, et a justitia, justus, similiter autem et in aliis. In aliquibus vero eo quod non sint posita qualitatibus nomina, non contingit ab eis denominative dici, ut cursor aut, pugillator qui secundum aptitudinem naturalem dicuntur, a nulla qualitate denominative dicuntur. Non enim posita sunt nomina aptitudinibus secundum quas isti quales dicuntur, sicut in disciplinis, secundum quas vel pugillatores vel palaestrici secundum affectionem dicuntur. Pugillatoria enim et palaestrica disciplina dicitur, quales vero ab his denominative hi qui ab eis afficiuntur, dicuntur. Aliquando autem et posito nomine denominative non dicitur id quod secundum ipsum quale dicitur, ut a virtute studiosus dicitur. Virtutem enim habendo studiosus dicitur, sed non denominative dicitur a, virtute. Non autem in pluribus hoc

PL64.253böyle değildir. Keyfiyetli denenler ya keyfiyetlerden türemiş adla ya da onlardan başka bir şekilde söylenir.*

PL64.253

tale est; quae autem dicuntur qualia, aut denominative, qualitatibus dicuntur, aut aliquo modo aliter ab his.

PL64.253_2Birçok keyfiyet vardır, diyor, bunlara kendi adları konmuştur ve bunlardan başka şeyler türemiş adla söylenir; kendisi de çok açık örnekler ekledi. Beyazlık bir keyfiyetin adı olduğu için ondan beyaz denir. Aynı şekilde gramer de bir şeyin adı olduğu için ondan keyfiyetli denenler türer: Gramerciler adını gramerden alır. Çoğu durumda böyledir: Ad konulmuşsa, bu keyfiyetlere göre keyfiyetli denen şeyin adı bu keyfiyetlerden türetilir.

Başka keyfiyetler de vardır ki ad konmamış olduğu halde bazı şeylere keyfiyetli denir. Başka bir keyfiyetten pay aldıkları için keyfiyetli denirler, ama bu keyfiyetlere ad konmuş olsaydı anılabilecekleri o keyfiyete göre keyfiyetli denmezler. Tabiî kudrete göre söylenen keyfiyet böyledir. Bu kudrete göre adlandırılanlara keyfiyetli denir, ama söylendiği gibi kudretin kendisi hiçbir özel adla anılmaz. Dövüş sanatından dövüşçü (pugil) denenler, bu sanata bir şekilde yatkın oldukları için öyle denir; onların adı dövüş sanatından gelir. Henüz dövüşçü olmayıp olabilecek olanlara ise sanatın kendisine göre değil, bu sanatın kudretine göre dövüşçü (pugillator) denir. Bu kudretin ise özel adı konmamıştır. Koşudan koşucu, güreşten güreşçi, dövüş sanatından dövüşçü, keyfiyetlerin ayrı adlarıyla adlandırılır; ama her şeyin tabiî kudretinde durum böyle değildir. Bizi koşucu yapan tabiî koşma kudretinin, dövüşme ya da güreşme kudretinin kendine ayrı bir adı yoktur. Henüz koşucu olmayana neden koşucu dendiği sorulursa "tabiî kudrete göre" deriz; neden güreşçi dendiğine de aynı şekilde "tabiî kudrete göre" cevabını veririz. Dövüşçü olmayan dövüşçü adayı da aynı tabiî kudretten ad alır. Bu tabiî kudretin özel adı olsaydı, adının konduğu koşu, güreş ve dövüş sanatındaki gibi ayrı kelimelerle anılırdı. Aristoteles'in şu sözü de bunu söyler: "Bazılarında keyfiyetlere ad konmadığı için onlardan türemiş adla bir şey söylenemez." Bununla, fiilen koşana koşudan koşucu denildiğini, koşma kudretine göre koşucu denene ise koşudan değil, yalnız özel adı konmamış kudretten denildiğini göstermek istedi. Demek ki tabiî kudrete göre söylenen bütün bu şeyler hiçbir keyfiyetten türemiş ad almaz; çünkü adını alabilecekleri keyfiyetlerin özel adları yoktur.

Kudretten değil, yatkınlıktan söylenenler ise bir şekilde ilgili oldukları keyfiyetlerden türemiş adla söylenir. Aristoteles bunu, tabiî kudrete göre durumun, ilim dallarındaki gibi olmadığını söyleyerek belirtti: Dövüşçü ya da güreşçi denenler yatkınlığa göre öyle denir; ilim dalına dövüş ve güreş ilmi denir, bunlara bağlı olanlar da bunlardan türemiş adla keyfiyetli denir. Demek ki bazı keyfiyetlerden söylendiği sanılan her şeyin, özel adı olmayan keyfiyetlerdeki gibi, gerçekte keyfiyetlerden yüklenmediğini öğretti. Çoğu durumda keyfiyetli şeylerin konmuş keyfiyetlerden türemiş adla söylendiğini de gösterdi.

Geriye şunu söylemek kalıyor: Bazı keyfiyetlerin adı konmuş olduğu halde onlardan pay alan şeyler onlardan türemiş adla söylenmez; fazilet gibi. Fazilet keyfiyettir, çünkü bir melekedir, her meleke de keyfiyettir; ama faziletten pay alan ona göre türemiş adla söylenmez. Türemede ad bulunur, ama faziletten pay alanda faziletin hiçbir türemesi yoktur. Oysa iyilikten pay alana iyi, adaletten pay alana adil denir. Faziletten pay alana ise dürüst ya da bilge denir; ne dürüst ne bilge adı faziletten türemiştir, çünkü iki ad da faziletten çok farklıdır. Kendisi şöyle der: "Bazen de ad konmuş olduğu halde ona göre keyfiyetli denen şey türemiş adla söylenmez."

PL64.253_2

Multae, inquit, sunt qualitates, quibus positis et proprio nomine nuncupatis, ab his alia denominative dicuntur, ut ea quae ipse planissime adjecit exempla. Nam cum albedo cujusdam nomen sit qualitatis, ab eo dicitur albus. Eodem quoque modo et grammatica, cum rei sit nomen, ab ipso quales dicuntur. Grammatici enim a grammatica nominantur, atque hoc est in pluribus, ut posito nomine si quid secundum ipsas qualitates quale dicitur a praedictis ex his ipsis qualitatibus appellatio derivetur. Aliae vero qualitates sunt, in quibus cum nomen positum non sit, tamen quales dicuntur, quales quidem quia alia qualitate participant, sed non secundum eam qualitatem quales dicuntur, ex qua si his esset qualitatibus nomen impositum poterant appellari, ut in ea qualitate quae secundum potentiam naturalem dicitur. Illi enim quanquam quales dicantur, hi qui secundum ipsam potentiam nominantur, ipsi tamen (ut dictum est) nullo proprio nomine nuncupantur. Nam qui pugiles appellantur ab arte pugillatoria, idcirco ab ea pugiles dicuntur, quod ad eamdem ipsam artem pugillatoriam quodammodo affecti sunt. Hi enim pugiles ab arte pugillatoria praedicantur. Qui vero nondum pugiles sunt, sed esse possunt, non secundum ipsam artem, id est pugillatoriam, sed secundum potentiam pugillatoriae artis, pugillatores vocantur. Ipsi autem potentiae nomen proprium positum non est. Nam quemadmodum a cursu cursores, a palaestra palaestrici, a pugillatoria pugiles, distinctis qualitatum vocabulis, appellantur, non eodem modo est etiam in uniuscujusque rei potentia naturali, cursus enim potentia naturalis secundum quam cursores vocamus, et rursus potentia pugillandi, vel potentia palaestrizandi, suo nomine distincta non est. Cur enim dicitur cursor, si interrogemur de eo qui nondum est cursor? dicimus secundum potentiam naturalem. Cur palaestricus? eodem quoque modo naturalem potentiam respondemus. Quare pugillator qui nondum est pugil, ab eadem quoque potentia naturali nominatur. Si igitur haberet haec naturalis potentia proprium nomen, ita, distinctis vocabulis, appellaretur, ut in his qualitatibus in quibus proprie nomen est positum, ut in cursu, palaestra et arte pugillatoria, et hoc est quod ait. In aliquibus vero propterea quod qualitatibus nomina non sunt posita, impossibile est ab his aliquid denominative dici. Ut hoc scilicet demonstraret cursorem quidem qui jam curreret a cursu esse dictum, cursorem vero qui secundum potentiam currendi dicitur non vocari a cursu, sed tantum a potentia, cujus potentiae nomen proprium non esset positum. Quare haec omnia quae secundum potentiam naturalem dicuntur, a nulla qualitate denominativa sunt. Idcirco quod hae qualitates a quibus denominari possunt, propriis nominibus carent, quae vero ita sint, ut non ex potentia, sed ex affectione dicantur, ab his qualitatibus ad quas sese aliquo modo habent, denominative dicuntur, quod Aristoteles hoc protulit modo dicens: Non ita esse secundum potentiam naturalem, quemadmodum etiam in disciplinis secundum quas, vel pugillatores, vel palaestrici secundum affectionem dicuntur. Pugillatoria enim disciplina dicitur et palaestrica, quales vero ab his denominative, qui ad eas sunt continentes, dicuntur. Docuit igitur omnia quae a quibusdam qualitatibus dici putarentur, vere quoque a qualitatibus non praedicari, ut in his qualitatibus quibus nomen proprium non est. Illud quoque monstravit hoc in pluribus evenire, ut de propositis qualitatibus qualia denominative dicerentur. Restat ergo, quod reliquum est, ut dicat esse quasdam qualitates, quarum cum nomen sit positum, ab his ipsis tamen quae illarum rerum participant denominative non dici, ut virtus; nam cum virtus qualitas sit (est enim habitus quidam, omnis vero habitus qualitas), ergo quicunque virtute participat, non secundum eam denominative dicitur. In denominatione nomen ⟦?⟧. In eo autem qui virtute participat, nulla virtutis denominatio est, ut qui bonitate participat, bonus dicitur, qui justitia, justus, et alia hujusmodi. Qui vero virtute participat, aut probus nominatur, aut sapiens; sed neque probus, neque sapiens a virtute denominativa sunt, idcirco quod utrumque nomen a virtute longe dissimile est, quod ipse sic ait: Aliquando autem posito nomine denominative non dicitur id quod secundum ipsum quale dicitur.

PL64.253_3Bunun örneğini vermeyi de ihmal etmedi. Ama bu pek çok şeyde bulunmaz; dediği gibi, keyfiyetin adı konmuş olduğu halde ondan pay alanların o keyfiyetten keyfiyetli denmediği örnekler azdır. Çoğunluğun hesabını, ondan pay alanların adını aldığı keyfiyetlere veriyor; yukarıda dediği gibi, çoğu durumda ve hemen hepsinde türemiş adla söylenir. Dolayısıyla tarif doğrudur ve kendi düzenine göre kurulmuştur. Başta yalnız keyfiyetin ona göre keyfiyetli denen şey olduğu söylenmişti. Ama bazı şeylerde keyfiyetlerin kendi özel adları yoktur, ondan pay alanlar ise kendi kelimeleriyle anılır; tabiî kudrette olduğu gibi. Yine bazı şeylerde keyfiyetlerin özel adları vardır, ama bu keyfiyetlere yatkın olanlarda konmuş keyfiyetlerden hiçbir türeme olmaz. Bu yüzden şunu ekledi: Keyfiyetlerden pay alan keyfiyetli şeyler bütün keyfiyetlerden ya türemiş adla ya da başka bir şekilde söylenir. Yani ya keyfiyetin adı konmuş olup ondan pay alanlar ondan adlandırılmaz, fazilette olduğu gibi, ya da keyfiyete ad konmamıştır, tabiî kudrette olduğu gibi. Bu iki keyfiyette, adı konmuş olsun ya da olmasın, yükleme türemiş adla olmaz. Keyfiyetin bütün sınırını kapamak için, keyfiyetli şeylerin keyfiyetlerden türemiş adla ya da onlardan başka bir şekilde adlandırıldığını söyler; yani

PL64.253_3

Et ejus rei proponere non omisit exemplum, sed hoc in multis non potest inveniri, pauca enim sunt (ut ipse ait) in quibus posito qualitatis nomine quae his participant, a superiori qualitate qualia non dicantur. Dat autem his qualitatibus pluralitatis calculum, ex quibus qualia nominantur ea quae his participant. Nam (ut ipse ait superius) in pluribus et pene in omnibus denominative dicuntur. Quocirca recta diffinitio est et proprio ordine constituta. Namque in principio hoc solum dictum est, esse qualitatem secundum quam quales dicerentur. Sed quoniam sunt quaedam quorum qualitates ipsae propriis nominibus carent, quae vero his participant suis vocabulis appellantur, ut in naturali potentia. Et rursus sunt quaedam quae qualitates quidem habeant propria nomina, in his vero quae ad eas ipsas qualitates essent affecta, nulla ex propositis qualitatibus denominatio fieret, hoc addidit, ab omnibus qualitatibus aut denominative dici qualia, quae illis qualitatibus participarent, aut quomodolibet, aliter, id est sive posito nomine qualitatis de eo non dicerentur, quae illa participarent, ut in eo quod est virtus, sive ipsi qualitati positum nomen non esset, ut in eo quod est potentia naturalis. Quare quoniam in his duabus qualitatibus, in quibus vel posito nomine non secundum nomen quae sunt, qualia denominative dicuntur, vel cum ipsis qualitatibus nomen positum non sit, neutra ipsorum praedicatio denominative fit. Ad concludendum omnem terminum qualitatis ait, aut denominative qualia a qualitatibus appellari, aut quomodolibet aliter ab ipsis, ut

PL64.255türemiş adla değil, bazen kudrete göre, bazen fazilet keyfiyetine göre; çünkü fazilet ve bilgelik keyfiyeti aynı keyfiyettir. Bu yüzden şu sonuca varır: Keyfiyetli denenler ya bu keyfiyetlerden türemiş adla ya da başka bir şekilde söylenir. Bütün keyfiyetler önce düzene konup sonuçları bulunduktan sonra, alışılmış sırayla her bir hassa araştırılır.

Keyfiyete göre zıtlık da bulunur: Adalet adaletsizliğe, beyazlık siyahlığa zıttır, öbürleri de. Bunlara göre keyfiyetli denenler de aynı şekilde: Adil adaletsize, beyaz siyaha. Ama bu hepsinde böyle değildir: Kızıla, sarıya ya da bu tür ara renklere, keyfiyet oldukları halde, hiçbir şey zıt değildir.

Keyfiyetlerde bazı şeylerin zıt olduğunu söyler ve bunu örneklerle ispatlar: Beyazlık ve siyahlık zıttır, beyazlık ve siyahlıktan pay alanlar da. "Bunlara göre keyfiyetli denenler de" sözünün anlamı budur: Beyazlık siyahlığa nasıl zıtsa, beyaz da siyaha öyle zıttır. Ama bu keyfiyetin hassası değildir. Kızıl, sarı ve benzeri renkler keyfiyet olduğu halde onlarda zıtlık yoktur; kimse kızıla ya da sarıya zıt bir şey bulunduğunu söylemez. Beyaz ve siyah renklerin bir bakıma uçlarıdır ve birbirinden en uzaktır, bu yüzden zıttır; ara renklerin ise zıttı yoktur. Biri kızılı siyaha zıt sayarsa, zıtlar birbirinden en uzak olduğu için siyahlık kızıllıktan en uzak olacaktır. Oysa beyazlık da siyahlıktan en uzaktır; öyleyse siyahlığa hem kızıllık hem beyazlık zıt olacak, bir şeyin iki zıttı bulunacaktır. Bu ise olamaz. Demek ki kızıllık siyahlığa zıt değildir. Öbür ara renklerde de zıtlığın bulunmadığını aynı şekilde göstereceğiz. Bu tür renklere hiçbir şey zıt olmadığına göre, zıtlık her keyfiyette bulunmaz; böyleyse zıt kabul etmek keyfiyetin hassası değildir.

Açıkça keyfiyet olan biçimlerde de zıtlık bulunmaz: Ne daire kareye, ne kare üçgene, ne de bir şekil başka bir şekle zıt olabilir. Demek ki zıt kabul etmenin keyfiyetin hassası olmadığı açıktır.

Keyfiyette adalet ve adaletsizlik gibi birbirine zıt görünen şeyler bulunduğu için burada bir soru doğar. Kimileri adaletsizliğin adalete zıt olmadığını söyler. Adaletsizlik denen şeyin adaletin yoksunluğu olduğunu, zıttı olmadığını düşünürler; çünkü zıtlar özel adlarla anılır, zıttın yoksunluğuyla anılmaz: Beyaz ve siyah gibi. Adaletin ise henüz özel adı bulunmamış bir zıttı olduğunu ileri sürerler. Bu tamamen yanlıştır. Pek çok meleke yoksunluk adıyla söylenir: Cimrilik ve basiretsizlik gibi. Bunlar kendileri de meleke olup sahiplerinin ruhlarında değişmez şekilde kalmasalardı, meleke olan faziletlere asla karşı konmazlardı. Bütün yoksunlukların olumsuzlamayla söylendiği de doğru değildir. Kulak tıkanıklığı duymanın yoksunluğu olduğu halde olumsuzlamasız söylenir, körlük de öyle. Kimse "duymamazlık" ya da "görmemezlik" demez; yalnız kendi özel adlarıyla kulak tıkanıklığı ve körlük denir, oysa görme ve duyma melekeye, öbürleri yoksunluğa konmalıdır. Demek ki adalet adaletsizliğe zıttır. Bunun üzerine zıtların hangi cinsin altına uygun şekilde konacağına dair bir kural veriyor; kuralı şu sözlerle koyar:

*Dahası zıtlardan biri keyfiyetliyse, öbürü de keyfiyetli olur. Bu, öbür kategorileri tek tek önüne koyana açıktır. Adalet adaletsizliğe zıttır; adalet keyfiyetlidir, öyleyse adaletsizlik de keyfiyetlidir. Çünkü öbür kategorilerden hiçbiri adaletsizliğe uymaz, ne kemiyet, ne bir şeye göre, ne nerede, ne de böyle başka biri, yalnız keyfiyetli uyar. Keyfiyete göre zıt olan başka şeylerde de durum böyledir.*

PL64.255

non denominative, sed aliquoties quidem secundum potentiam, aliquoties vero secundum eamdem qualitatem virtutis; eadem enim qualitas est virtutis et sapientiae. Quocirca concludit, ita qualia dici quaecunque ex his qualitatibus denominative dicerentur, vel quomodolibet alio ab ipsis modo. Digestis in ordine prius omnibus qualitatibus et eorum conclusione reperta, consueto ordine unaquaeque proprietas vestigatur. Inest autem et contrarietas secundum quale, ut justitia injustitiae contraria est, et albedo nigredi, et alia, similiter autem et ea quae secundum eas qualia dicuntur, ut justum injusto, et album nigro, non. autem in omnibus hoc est, rubro enim vel pallido aut mediis hujusmodi coloribus nihil contrarium est qualitatibus existentibus. Dicit in qualitatibus quaedam esse contraria, atque hoc probat exemplis, albedo namque et nigredo contraria sunt, et quaecunque albedine nigredineque participant; hoc est enim quod ait, et secundum eas qualia quae dicuntur; nam sicut albedo nigredini contraria est, ita quoque albus nigro; sed hoc qualitatis proprium non est, nam cum rubrum et pallidum qualitates sint, aliique etiam colores hujusmodi, in his contrarium non est; nullus enim dicit aliquid rubro vel pallido esse contrarium: nam quoniam album et nigrum extremitates quaedam colorum sunt, et longissime a se distant, contraria sunt, medietates vero contraria non habent. Nam si quis ponat rubrum nigro esse contrarium, longissimeque distant quae sunt contraria, longissime igitur nigredo a rubore distabit, et rursus albedo a nigredine plurimum distat; igitur nigredini rubor est atque albedo contraria, uniusque rei duo contraria inveniuntur, quod fieri non potest. Non est igitur nigredini contrarius rubor. Similiter autem monstrabimus et in aliis mediis coloribus contrarium non esse. Quocirca si hujusmodi coloribus contrarium nihil est, non in omni qualitate contrarietas reperitur; quod si ita est, suscipere contraria qualitatis proprium non est At vero nec in ipsis quoque formis quae manifeste qualitates sunt, contrarietas invenitur; nam neque circulus quadrato, neque quadratus triangulo, nec ulla figura ulli figurae potest esse contraria. Quocirca manifestum est, suscipere contrarium non esse proprium qualitatis. Sed quoniam sunt quaedam in qualitate quae sibimet videantur esse contraria, ut justitia et injustitia, hinc quaedam quaestio solet oriri. Dicunt enim quidam justitiae injustitiam non esse contrariam:, putant enim quod dicitur injustitia privationem esse justitiae, non tamen contrarietatem. Contraria enim propriis nominibus, non contrarii privatione nominari, ut album nigro, habere tamen justitiam aliquam contrarietatem, cujus adhuc proprium nomen non sit inventum, quod omnino falsum est. Multae enim habitudines privationis vocabulo proferuntur, ut illiberalitas et imprudentia, quae nunquam virtutibus opponerentur, quae sunt habitus, nisi ipsae quoque habitudines essent, et in animis habentium immutabiliter permanerent. At vero neque illud verum est, omnes privationes negatione proferri. Surditas enim, cum sit auditus privatio, sine negatione profertur; eodem quoque modo caecitas. Nullus enim dicit inauditio, neque invisio, nec aliquid hujusmodi, sed tantum surditas caecitasque nominantur propriis nominibus, cum sint illa in habitu, visus, auditus, illa in privatione ponenda. Igitur justitia injustitiae contraria est. Tradit ergo regulam, ea quae contraria sunt, sub quo genere convenienter aptentur, quam regulam his verbis ipse praescribit: Amplius si ex contrariis unum fuerit quale, et reliquum erit quale. Hoc autem palam est proponenti ex singulis alia praedicamenta, ut si est justitia injustitiae contrarium; quale autem est justitia, quale igitur est injustitia. Nullum enim aliorum praedicamentorum aptabitur injustitiae, nec quantitas, nec ad aliquid, nec ubi, nec omnino talium aliud, nisi quale; sic autem et in aliis quae sunt secundum quale contraria sunt.

PL64.255_2İki zıttan biri keyfiyetin altına konduğu açıksa, diyor, onun zıttının da keyfiyetin altına uygun şekilde konduğu açık olacaktır. Aynı zamanda adaletsizliğin keyfiyet olduğunu gösteriyor. Adalet açıkça keyfiyetse, çünkü ne kemiyet, ne bir şeye göre, ne nerede, ne ne zaman, ne de başka bir kategoridir ve yalnız keyfiyetin altına konabilir, adaletsizlik de ona zıt olduğuna göre, adaletsizliğin de keyfiyete bağlandığı şüphesizdir. Bunu daha açık söylediği ve örneklerin ışığıyla gösterdiği için başka bir konuya geçmeliyiz.

Keyfiyet daha çok ve daha az kabul eder. Bir şey ötekinden daha çok ya da daha az beyaz denir, biri ötekinden daha çok ya da daha az adil denir. Bunların kendileri de artış kabul eder: Ak olan daha da ak olabilir. Ama hepsi değil, çoğu böyledir. Adaletin adaletten daha çok ya da daha az denip denemeyeceğinden biri şüphe edebilir. Öbür yatkınlıklarda da böyledir. Bazıları bu tür şeylerde şüphe eder: Adalete adaletten daha çok ya da daha az denemeyeceğini, sağlığa sağlıktan denemeyeceğini söylerler. Ama birinin ötekinden daha az sağlığa, daha az adalete sahip olduğunu söylerler; gramer ve öbür yatkınlıklar için de böyle. Bu yatkınlıklara göre keyfiyetli denilen öbür şeyler ise şüphesiz daha çok ve daha az kabul eder: Biri ötekinden daha gramerci, daha adil, daha sağlıklı denir; başkalarında da böyle.

Bir başka hassa getiriyor ve akıl yürütüp onu keyfiyetin tam hassası olmaktan dışarıda bırakıyor. Keyfiyetlerin artıp azalabileceğini söylüyor. Bir şeyin ötekinden daha beyaz denebileceğini söylüyor: Karın gümüşten, daha ak mermerlerin ötekilerden daha beyaz olması gibi. Birini de ötekinden daha çok ya da daha az adil deriz: Daha adil bir iş, hatta en adil iş vardır. Karşılaştırmanın bulunduğu yerde daha çok ve daha az denebileceği açıktır. Beyaz ya da başka bir keyfiyet, yalnız aynı türden başka bir şeyle karşılaştırılarak artarak büyüyüp

PL64.255_2

Si ex duobus, inquit, contrariis manifestum fuerit unum eorum contrariorum sub qualitate poni, simul manifestum erit quod etiam ejus contrarium convenienter qualitati supponatur, simulque demonstrat injustitiam esse qualitatem. Nam si justitia: apertissime qualitas est idcirco quod neque qualitas, neque ad aliquid, neque ubi, nec quando, nec aliud ullum praedicamentum est, nec sub ullo alio genere poni potest, nisi sub sola qualitate, cum ei contraria sit injustitia, non est dubium injustitiam quoque qualitati subnecti, quod ipse quoniam planius dixit, et ipsa exemplorum luce vulgavit, ad aliud nobis est transeundum. Suscipit autem qualitas magis et minus, album enim magis et minus alterum altero dicitur, et justum alterum altero magis et minus dicitur. Sed et ipsa crementum suscipiunt; cum candidum namque sit, amplius contingit candidum fieri, non tamen omnia, sed plura. Justitia namque a justitia si dicatur, magis et minus potest aliquis ambigere. Similiter et in aliis affectibus: quidam enim de talibus dubitant, justitiam namque a justitia non multum aiunt magis et minus dici, nec sanitatem a sanitate. Minus autem alterum altero habere sanitatem aiunt, et justitiam minus alterum altero habere, sic autem et grammaticam, et alios affectus. Alia igitur quae secundum eos affectus dicuntur qualia, indubitanter recipiunt magis et minus. Grammaticior enim alter altero dicitur, et justior, et sanior; similiter et in aliis. Aliud quoque proprium protulit, quod tractata ratione ab integra proprietate qualitatis exclusit. Ait enim qualitates posse vel intendi vel minui. Posse enim dicit alterum altero plus album appellari, ut nix argento, et quae candidiora sunt marmora, et justum alterum altero magis et minus dicimus. Namque justius aliquid factum, nec non etiam justissimum est. In quibus autem comparationes sunt, in his magis minusque dici manifestum est; hoc quoque modo ipsum album, vel alia qualitas non solum contra alterum ejusdem speciei comparata intentione crescit,

PL64.257gevşeyerek azalmaz, kendisiyle de karşılaştırılır: Gümüş temizlenince eskisinden daha ak denir. Ama böyle olsa da daha çok ve daha az kabul etmek keyfiyetin hassası değildir. Çünkü daha çok ve daha azı kabul eden yalnız keyfiyet değildir; bu artma ve gevşeme bir şeye görelerde de bulunur: Eşit ve eşitsizde daha çok ya da daha az eşit diyebiliriz; başkalarında da böyle. Bütün keyfiyetler de daha çok ve daha az kabul etmez; kendisi şöyle koyar: "Ama hepsinde değil, çoğunda böyledir." Biri adaletin daha çok adalet denip denmeyeceğinden şüphe eder; öbür yatkınlıklarda da böyle. Bazıları bu konuda şüphe eder: Adalete adaletten, sağlığa sağlıktan daha çok ya da daha az denmez derler; birinin ötekinden daha az sağlığa, daha az adalete sahip olduğunu söylerler.

Burada üç görüş vardı. Kimileri her şeyde maddenin durumuna göre daha çok ve daha az bulunabileceğini söylüyordu; çünkü artmayla büyümek ve gevşemeyle azalmak madde ve cisimlerin hassasıdır. Bu bazı Platoncuların görüşüydü. Bir diğeri, en kesin ve en doğru sanatlar ve faziletlerde daha çok ve daha az bulunmadığını, orta düzeydekilerde söylenebileceğini ileri sürüyordu: Gramerin kendisine daha çok gramer, adaletin kendisine daha çok adalet denmez; ama aynı şeyin olabileceği başka orta sanatlar vardır. Üçüncüsü Aristoteles'in sözünü ettiği görüştür: Melekelerin kendileri hiçbir artmayla büyümez, azalmayla küçülmez; ama onlardan pay alanlar karşılaştırmanın terazisine girer ve onlar hakkında daha çok ya da daha az denebilir. Sağlığın ve adaletin kendisi birbirinden daha çok ya da daha az değildir; kimse bir sağlığın başka bir sağlıktan daha çok sağlık olduğunu söylemez. Yalnız birinin daha çok sağlığa sahip olduğunu, yani daha sağlıklı, daha çok ya da daha az sağlam olduğunu söyleyebiliriz.

Demek ki keyfiyetlerin kendileri daha çok ve daha az kabul etmez; onlara göre keyfiyetli denenler karşılaştırmaya girer: Daha adil, daha sağlıklı, daha gramerci gibi. Gramerin kendisi, yani yazı bilgisi, daha çok ve daha az kabul etmez; kimse bir gramerin ötekinden daha çok gramer olduğunu söylemez. Ama gramerden pay alana yazı bilir deriz, adını yazıdan alırız; yazı bilir daha çok ve daha az kabul eder: Gramerci Donatus, yaşı ilerlemişken, bu çalışmalara ilk başladığı zamandan daha çok gramerci, yani yazı bilirdi. Durum böyle olmakla birlikte, karşılaştırmanın kesinlikle bulunamayacağı bazı keyfiyetler de buluruz; kendisinin eklediği şunlar gibi:

*Üçgen ve dörtgen daha çok ve daha az kabul etmez görünür, öbür şekiller de öyle.*

PL64.257

et relaxatione minuitur, sed etiam a seipsa recipit comparationem: Dicitur enim nunc quidem argentum candidius esse quam antea, cum fuerit detersum. Sed cum haec ita sint, non est magis minusque suscipere proprium qualitatis; neque enim sola qualitas magis minusque suscipit, haec enim intentio et relaxatio in his quoque quae sunt ad aliquid invenitur, ut in eo quod est aequale et inaequale possumus dicere plus aequale vel minus, et in caeteris hujusmodi; nec vero omnes qualitates suscipiunt magis et minus, quod ipse sic ponit: Non autem in omnibus hoc est, sed in pluribus. Dubitabit enim quis an justitia magis esse justitia dicatur, similiter autem et in aliis affectionibus. Quidam vero in hoc dubitant. dicunt enim justitiam justitia non magis vel minus dici, nec sanitatem sanitate; minus autem habere alterum altero sanitatem dicunt, et justitiam minus alterum altero habere. In hoc tres fuere sententias. Quidam namque dicebant, in omnibus secundum materiae habitudinem reperiri posse magis et minus, Proprium namque esse materiae corporumque intentione crescere et minui relaxatione. quae quorumdam Platonicorum sententia fuit. Alia vero quae secundum certissimas verissimasque artes atque virtutes non diceret esse magis et minus, secundum autem medias dici posse, ut haec ipsa grammatica atque justitia non dicitur magis grammatica neque magis justitia. Esse autem quasdam alias mediocres artes, in quibus idipsum posset evenire. Tertia est de qua Aristoteles loquitur, quod ipsas quidem habitudines nulla intentione crescere, nec diminutione decrescere putat, sed eorum participantes posse sub examine comparationis venire, ut de his magis minusve dicatur. Sanitatem namque ipsam et justitiam, alteram altera magis minusve non esse. Neque enim quisquam dicit magis esse sanitatem alia sanitate. Sed hoc solum dicere possumus magis habere sanitatem aliquem, id est esse saniorem, et magis sanum, et minus sanum. Dicimus ergo quod ipsae quidem qualitates non suscipiunt magis et minus. Qui vero secundum eas quales dicuntur, ipse sub comparatione cadunt, ut justior, et sanior, et grammaticior. Namque ipsa grammatica, id est litteratura, non suscipit magis et minus, nullus enim dicit alteram altera magis esse grammaticam, sed eum qui grammatica ipsa participat. Dicimus litteratum, quem a litteratura scilicet denominamus, litteratus autem suscipit magis et minus, ut Donatus grammaticus plus erat aetate jam provecta grammaticus, id est litteratus, quam cum primum ad hujusmodi studia devenisset. Sed quanquam se haec ita habeant, tamen invenimus aliquas qualitates quibus indubitate comparatio inveniri non possit, ut sunt quas ipse supposuit. Triangulus vero et quadrangulus non videtur magis et minus suscipere, nec aliqua aliarum figurarum.

PL64.257_2Keyfiyetin dördüncü türünden söylenen bu şeyler hiçbir şekilde daha çok ya da daha az kabul etmez. Kimse bir dairenin ötekinden daha çok daire, bir üçgenin ötekinden daha çok üçgen olduğunu söylemez; belki daha büyük der, ama daha çok demez. Bunun gerekçesi şudur: Üçgenin tarifi "üç doğru çizgiyle çevrili şekil"dir; bu tarifi kabul eden, üç doğru çizgiyle çevrili olan her şey asıl anlamıyla üçgen biçimlidir. Aynı şekilde daire şöyle tarif edilir: Daire, bir çizgiyle çevrili düzlem şeklidir; içindeki bir noktadan ona çıkan bütün çizgiler birbirine eşittir. Karenin tarifi de şudur: Kare, dört eşit çizgi ve dört dik açıyla çevrili olandır. Demek ki dairenin ya da karenin tarifini kabul eden şeyler eşit olarak daire ya da kare biçimlidir; kabul etmeyenler hiçbir şekilde öyle değildir. Ne karenin ne dairenin tarifini kabul eden şeyler ne kare ne dairedir: Dikdörtgen denen şekil gibi. Şöyle tarif edilir: Dikdörtgen, dört çizgi ve dik açılarla çevrili, dört çizgisi birbirine eşit olmayan, karşılıklı ikişer kenarı birbirine eşit olan şekildir. Bu şekil ne dairenin ne karenin tarifini eşit olarak aldığından ne daire ne karedir. Bir biçimin tarifini kabul edenler tamamen aynıdır: Dairenin tarifini kabul eden daire, karenin tarifini kabul eden kare, üçgeninki üçgen, dikdörtgeninki dikdörtgendir; öbürlerinde de aynı şekilde. Kabul etmeyen, örneğin üçgen, dairenin tarifini almaz ve hiç daire değildir. Kare ile üçgen arasında da, ikisi de dairenin tarifini almadığından, karenin daha çok, üçgenin daha az daire olduğu söylenemez; çünkü ikisi de dairenin tanımından tamamen ayrıdır. Aristoteles bunu şu sözlerle ele alır:

Üçgenin ve dairenin tarifini kabul eden her şey aynı şekilde üçgen ya da dairedir. Kabul etmeyenlerden hiçbiri ötekinden daha çok öyle denmez: Kare dikdörtgenden daha çok daire değildir, çünkü ikisi de dairenin tanımını kabul etmez. Kısaca, ikisi de konulan şeyin tanımını kabul etmiyorsa, biri ötekinden daha çok denmez. Demek ki bütün keyfiyetli şeyler daha çok ve daha az kabul etmez. Dolayısıyla söylenenlerden hiçbiri keyfiyetin hassası değildir.

Tarif, her cevherin tanımını göstermeye yarıyorsa, tarifçe ayrılan şeyler cevherin tabiatınca da ayrılır. Demek ki bir şeyin, üçgenin ya da karenin tarifini almayanlar haklı olarak onun tabiatından ayrıdır. Bu yüzden ne üçgen, ne kare, ne daire, ne de bunlardan başkası daha çok ve daha az kabul eder. Bunlar keyfiyet olduğuna göre, bütün keyfiyetler eşit şekilde daha çok ve daha az kabul etmez. Artma ve azalma ne her keyfiyette ne yalnız keyfiyette bulunduğuna, ilişkide de bulunabildiğine göre, daha çok ve daha az kabul etmek keyfiyetin hassası değildir.

PL64.257_2

Haec enim quae ex quarta specie qualitatis dicta sunt, magis minusve nulla ratione suscipiunt, nullus enim dicit plus esse alium circulum quam alium, nec magis esse illud triangulum quam illud, dicitque fortasse majus, magis autem non dicit. Hujus autem rei haec ratio est, ut cum sit trianguli diffinitio, figura quae sub tribus rectis lineis continetur, si qua sunt quae hanc diffinitionem in se suscipiant, ut et ipsa tribus rectis lineis contineantur, proprie triangulae formae sunt, eodem quoque modo et circulus ita diffinitur: Circulus est figura plana, quae sub una linea continetur, ad quam ex uno puncto qui intra ipsam est, omnes quae exeunt lineae aequae sibi sunt. Rursus quadrati diffinitio talis est: Quadra est quod quatuor aequalibus lineis et quatuor rectis angulis continetur. Quaecunque igitur vel circuli diffinitionem suscipiunt, vel quadrati, aequaliter vel circuli vel quadratae formae sunt; si qua vero non suscipiunt, nullo modo sunt. Si qua vero sunt quae neque quadrati suscipiunt diffinitionem, neque circuli, neque quadrati sunt, neque circuli ut est figura quae parte altera longior dicitur. Illa enim ita diffinitur, parte altera longior figura est quae sub quatuor lineis continetur, rectisque angulis, quam quatuor lineae aequae sibi quidem non sunt, contra se vero positae binae sibi aequae sunt. Ergo quia hujusmodi figura neque circuli diffinitionem capit, neque quadrati aequaliter, neque circulus, neque quadratus est. Si qua enim cujuslibet formae diffinitionem suscipiunt, omnino eadem sunt. Ut quae circuli circulus, qui quadrati quadratus, qui trianguli triangulus, qui parte altera longioris, parte altera longior, et in caeteris eodem modo. Si qua vero non suscipiunt, ut triangulum, circuli diffinitionem non capit neque omnino circulus est, nec potest dici inter quadratum et triangulum, quoniam utraque circuli diffinitionem non capiunt, quadratum quidem plus esse circulum, triangulum vero minus, omnino enim utraque a circuli ratione disjuncta sunt, quod his verbis ab Aristotele tractatur: Quaecunque enim diffinitionem trianguli suscipiunt et circuli, omnia similiter trianguli vel circuli sunt. Eorum vero quae non suscipiunt, nihil magis alterum altero dicitur; nihil enim quadratum magis quam parte altera longior forma, circulus est, nullum enim ipsorum recipit circuli rationem. Simpliciter autem si utraque non recipiunt propositi rationem, non dicetur alterum altero magis; non ergo omnia qualia recipiunt magis et minus. Horum itaque quae praedicta sunt, nihil est proprium qualitatis. Nam si hoc diffinitio facit, ut demonstret rationem cujusque substantiae, quaecunque diffinitione discrepant, illa etiam ipsa natura substantiae discrepabunt. Recte igitur si qua cujuslibet rei propositae sive trianguli, sive quadrati diffinitionem non capiunt, ab ejusdem natura disjuncta sunt. Quocirca neque triangulum, neque quadratum, neque circulus, neque quidquid horum est, suscipiunt magis et minus. Sed cum haec qualitates sint, non omnes qualitates aequae magis minusve suscipiunt. Quod si neque in omni qualitate intentio diminutioque provenit, neque in sola, quod haec eadem in relatione reperias, non est magis minusve suscipere proprium qualitatis.

PL64.259Keyfiyetin hassası olarak neyin söylenmesi gerektiğini kendisi çok açık şekilde ekledi:

Benzer ve benzemez yalnız keyfiyetlere göre söylenir. Bir şey ötekine ancak keyfiyetli olduğu şeye göre benzer. Dolayısıyla ona göre benzer ve benzemez denmesi keyfiyetin hassası olacaktır.

Benzer ve benzemezi, diyor, yalnız keyfiyetler taşır. Benzer bir şeye göre olsa da, keyfiyetli olan dışında hiçbir şeye benzer demeyiz. Aynı keyfiyet iki şeyde bulunursa bunlar benzerdir; başka bir kategoriye göre benzer ve benzemez denemez. Öbürleri hakkında bu bilinen bir şeydir, hiçbirinde söylenmez. Biri kemiyete göre benzer ve benzemez denebileceğini ileri sürerse, kemiyete göre benzer ve benzemezin değil, eşit ve eşitsizin yüklendiği gösterilmiştir. Tek tek ilerleyenlere bu, bütün keyfiyetlerde aynı şekilde bulunur ve başka hiçbir kategoride görülmez; bu yüzden bunu keyfiyetin hassası olarak doğru şekilde sağlamlaştırdı.

Bir şeye dayandırılanları ele alırken yatkınlık ve melekeyi bir şeye görelerde saymış, şimdi ise bunları keyfiyetin altına koymuştu. Bu yüzden kendine şu itirazı yöneltti: Önceden bir şeye dayandırılanların altına koyduğu bunları şimdi neden keyfiyetlerin altına koydu? Yukarıda birbirinden farklı şeylerin aynı türleri olamayacağı gösterilmişti: "Farklı ve birbirinin altında olmayan cinslerin türleri ve ayrımları farklıdır." İlişki ve keyfiyet farklı cinsler olduğuna göre, ikisinin altına aynı türler konmamalıdır. Söylediği şudur:

*Kimse keyfiyeti ele alırken ilişkililer üzerine birçok şey araya soktuğumuzu söyleyerek karışıklığa düşmemeli; çünkü melekeleri ve yatkınlıkları bir şeye görelerden sayıyorduk. Hemen hemen bütün bu tür keyfiyetlerde cinsler bir şeye göre söylenir, ama tek tek olanların hiçbiri söylenmez. İlim dalı cins olarak olduğu şey bakımından başkasının denir, çünkü "bir şeyin ilmi" denir. Ama tek tek olanlardan hiçbiri olduğu şey bakımından başkasının söylenmez: Grameri "bir şeyin grameri", musikiyi "bir şeyin musikisi" diye söylemeyiz; ancak cinsleri bakımından bunlar da bir şeye göre söylenir: Gramere bir şeyin ilmi denir, bir şeyin grameri değil; musikiye bir şeyin ilmi denir, bir şeyin musikisi değil. Bu yüzden tek tek olanlar bir şeye göre değildir.*

PL64.259

igitur qualitatis proprium esse dicendum est, id ipse planissime subterposuit. Similia vero et dissimilia secundum solas dicuntur qualitates. Simile enim alterum alteri non est secundum aliud quidquam, quam secundum illud quod quale est. Quare proprium erit qualitatis, secundum eam simile et dissimile dici. Simile inquit et dissimile solae retinent qualitates. Nam quamvis simile ad aliquid sit, tamen hoc ipsum quod dicimus, simile non dicimus, nisi quod quale est. Nam si eadem qualitas sit in duobus, illa in quibus est similia sunt, nec est aliud praedicamentum quod secundum simile et dissimile dici possit, et de aliis quidem omnibus notum est, quoniam de nullo dicitur. Quod si quis de quantitate affirmet, dici posse secundum eam simile atque dissimile, monstratum est secundum quantitatem non simile et dissimile; sed aequale et inaequale praedicari. Quocirca quoniam per singula quaeque pergentibus, et in omnibus idem qualitatibus invenitur, et in nullo alio praedicamento esse perspicitur, recte hoc proprium qualitatis esse firmavit. Sed quoniam cum de his quae referuntur ad aliquid tractaretur, affectus atque habitus in his quae sunt ad aliquid numeravit, nunc vero eosdem quoque qualitati supposuit, ipse sibi quamdam objecit quaestionem, cur si prius sub iis quae ad aliquid referuntur, ista subjecerit, nunc sub qualitatibus ea ipsa posuerit. Superius namque monstratum ea quae essent a se diversa, easdem species habere non posse, cum dicit diversorum generum et non subalternatim positorum diversae species et differentiae sunt. Quocirca cum relatio atque qualitas diversa sint genera, easdem utrique supponi species non oportet, hoc est enim quod dicit: At vero non decet conturbari, ne quis nos dicat de qualitate propositionem facientes, multa de relativis interposuisse, habitus enim; dispositiones eorum quae sunt ad aliquid esse dicebamus, pene enim in omnibus qualitatibus genera ad aliquid dicuntur, non autem aliquid eorum quae singula sunt. Nam cum disciplina genus sit, hoc ipsum quod est alterius dicilur, alicujus enim disciplina dicitur. Eorum vero quae singula sunt, nihil ipsum quod est alterius dicitur, ut grammatica non dicitur alicujus grammatica, nec musica alicujus musica nisi forte secundum genus, et haec ad aliquid dicuntur. ut grammatica dicitur alicujus disciplina, non alicujus grammatica, et musica alicujus disciplina non alicujus musica. Quapropter quae quidem singularia sunt, non sunt ad aliquid.

PL64.259_2Bu soruyu en güçlü kanıtla şu sözlerle çözüyor: Hemen hemen bütün bu cinslerde bulunanlar bir şeye göre söylenir; tek tek olanlardan, yani türlerden ise hiçbiri öyle değildir. Bu, Yunanların adlandırdığı bir kanıttır. Bu tür yatkınlık ve melekelerde yalnız cins olanlar bir şeye göre sayılabilir; bu cinslerin türleri ise ilişkililerde değil, keyfiyetlerde sayılır. İlim melekedir ve altında başka melekeler vardır: Gramer ve geometri. İlim, cins olması bakımından her zaman bir şeye dayandırılır; "bir şeyin ilmi" deriz. Ama onun türü olan gramere kimse "bir şeyin grameri" demez. Mümkünse "Aristarkhos'un grameri" dense bile, bir şeye göre söylenen her şey dönüşlüdür; o zaman "gramerin Aristarkhos'u" da denmeli, bu ise olamaz. Demek ki "Aristarkhos'un grameri" bir şeye göre söylenmiş değildir.

Türlerin değil, bu tür cinslerin bir şeye göre söylendiğine başka bir kanıt daha vardır: Türler bir şeye göre söylenmez, gramer "bir şeyin grameri" denmez; bir tür bir şeye dayandırılıyorsa bu kendisine göre değil, cinsine göre olur. Gramerin cinsi ilişkili olan ilim olduğuna göre, biri grameri bir şeye dayandırmak isterse onu gramere göre değil, ilme, yani kendi cinsine göre yükleyebilir. "Bir şeyin grameri" denmez, ama belki gramere "bir şeyin ilmi" denir. Demek ki gramer gramer olarak değil, ilim olarak bir şeye göre söylenir. Şu sözün anlamı budur: "Grameri bir şeyin grameri, musikiyi bir şeyin musikisi diye söylemeyiz; ama belki kendi cinslerine göre bir şeyin denir: Gramere bir şeyin ilmi denir, bir şeyin grameri değil." Demek ki tek tek türlerden hiçbiri bir ilişkiyle yüklenmez; biraz önce söylediğim gibi, bu türlerin cinsleri ilişkilidir. "Hemen hemen bütün bu tür keyfiyetlerde cinsler bir şeye göre söylenir, ama tek tek olanların hiçbiri söylenmez" sözüyle şunu göstermek istedi: Melekelerin ve yatkınlıkların cinsleri ilişkilidir; cinslerin tek tek dediği türleri ise hiçbir şekilde bir şeye göre yüklenmez. Bunlara tek tek demesinin sebebi, gramerin bir, musikinin de bir olmasıdır; ilim ise tek değildir. Demek ki ilmin türlerine doğru olarak tekil dedi. Bu tür melekelerin cinsleri bir şeye göre söylenir, türleri ise kendi yüklemleriyle başka hiçbir şeye dayandırılmaz. Bu türlerin ilişkili olmadığını gösterdiği için şimdi geri kalanı, yani onların keyfiyet olduğunu doğruluyor.

Tek tek olanlara göre keyfiyetli denir. Çünkü bunlara sahibiz. Bilgin denmemizin sebebi, tek tek bazı ilimlere sahip olmamızdır. Dolayısıyla tek tek olan bu şeyler keyfiyet de olur; onlara göre keyfiyetli denir. Bunlar ise bir şeye görelerden değildir.

Keyfiyetlerin, onlardan bazılarına keyfiyetli denen şeyler olduğu yukarıda doğrulanmıştı. Bize gramerci denmesi, genel ilme değil, gramerin kendisine sahip olmamızdandır. Bu doğrudur: Gramerci olduğumuz için bilgin deniriz, bir ilme sahip olduğumuz için gramerci denmeyiz. Hiç kimse genel ilimden gramerci ya da bilgin sayılmaz, ancak tek tek

PL64.259_2

Quam quaestionem validissima argumentatione dissolvit, his scilicet verbis: Pene enim ea quae sunt in omnibus his generibus ad aliquid dicuntur. Eorum vero quae sunt singulatim, id est species, nihil hujusmodi sunt. Haec enim est argumentatio quam Graeci ⟦...⟧ vocant. In hujusmodi affectionibus atque habitudinibus, quae inter ea sunt genera, eas solas ad aliquid posse reduci, quae vero species essent illorum generum posse in relativis, sed in qualitatibus numerari, ut scientia cum sit habitudo habet sub se alias habitudines, grammaticam et geometriam. In hoc igitur scientia ipsa quod genus est, ad aliquid semper refertur, dicimus enim scientiam alicujus scientiam. Grammaticam vero quae ejus species est, nullus dicit alicujus esse grammaticam; dicatur enim, si fieri potest, grammaticam, Aristarchi esse grammaticam. Sed omnia quaecunque dicuntur ad aliquid, convertuntur. Dicitur ergo et Aristarchus, grammaticae Aristarchus, quod fieri non potest. Non igitur grammatica Aristarchi, ut ad aliquid dicitur. Est etiam argumentum, non species, sed hujusmodi genera, ad aliquid appellari, ut cum ipsae quidem species ad aliquid non dicantur, ut grammatica non dicitur alicujus grammatica, si quando tamen est ut species ad aliquid referatur, id non secundum speciem, sed secundum genus, ut grammaticae quoniam genus est scientiae quae relativa est, si quis grammaticam ad aliquid referre contendat, non potest secundum ipsam grammaticam, eam ad aliquid praedicare, sed secundum scientiam, id est secundum genus suum. Non enim dicitur grammatica alicujus grammatica, sed fortasse grammatica alicujus scientia. Non ergo grammatica secundum grammaticam ad aliquid dicitur, sed secundum scientiam. Et hoc est quod ait, ut grammatica non dicitur alicujus grammatica, nec musica, sed fortasse secundum genus proprium istae dicuntur alicujus, ut grammatica alicujus dicitur scientia, non alicujus grammatica. Ergo singularum specierum nihil est quod aliqua relatione praedicetur. Genera vero harum specierum relativa sunt, quae paulo superius dixi; quod enim ait: Pene enim in omnibus qualitatibus genera ad aliquid dicuntur, non autem aliquid eorum quae sunt singula, hoc demonstratum voluit, genera ipsa habitudinum dispositionumque esse relativa, species vero generum quas singulatim esse dixit, ad aliquid nullo modo praedicitur. Quas idcirco esse singulatim vocavit, quia grammatica una est, et rursus musica una; scientia vero non una. Recte igitur species scientiae singula esse nominavit. Constat igitur quod genera hujusmodi habitudinum dicantur ad aliquid, species vero ad nihil aliud propria praedicatione referantur. Quocirca quoniam hujusmodi species relativas non esse demonstravit, nunc quod reliquum est qualitates esse confirmat. Dicimur autem secundum singula quales. Haec enim et habemus. Scientes enim dicimur, quod habemus singulas scientias aliquas. Quare haec erunt etiam qualitates, quae singularia sunt, secundum quas etiam quales dicimur. Haec autem non sunt eorum quae sunt ad aliquid. Illas esse qualitates superius confirmatum est ex quibus aliqui quales vocarentur, nos autem idcirco grammatici dicimur, non quod universalem scientiam, sed quod ipsam grammaticam habeamus, et hoc vere dicitur, idcirco nos dici scientes, quia grammatici sumus, potius quam idcirco grammaticos quod aliquam scientiam retinemus. Nullus enim a generali scientia grammaticus, aut sciens, nisi a singulatim

PL64.261ilimlerden bilgin ve gramerci sayılır. Demek ki bu meleke türlerinden keyfiyetli denildiğimize göre, bu türlerin kendileri keyfiyette sayılmalıdır. Ama biri gramerden pay alınca cins de onun hakkında söylenir; ona göre yalnız gramere değil, ilme de bağlanır, bu yüzden bilgin denir. Gramere sahip olan hem bilgin hem gramerci denildiğine göre, tek tek ilimlere sahip olmayan hiçbir ilimden pay alamaz. Bütün türlerden yoksun olan, cinsin kendisinden de yoksun kalmalıdır. Bu türlere sahip olduğumuz ve onlara göre keyfiyetli denildiğimiz için gramerden bilgin ve gramerci adını alıyoruz; bu türlerin kendilerinin de bir şeye dayandırılmadığı gösterildi. Demek ki başka bir şeyin ilişkililerinde tür olan bu tür melekelerin keyfiyette sayılması doğrudur.

Biri bunu da isteksizce kabul ederse, sorunun bütün düğümünü çözecek bir şey daha ekliyor:

Dahası, aynı şeyin hem keyfiyetli hem ilişkili olması gerekirse, bunları iki cinste birden saymakta hiçbir uygunsuzluk yoktur.

Bir ve aynı şeyin iki ayrı cinsin altına konamayacağı doğru olsa da, bir ve aynı türün başka başka bakımlardan iki cinse bağlanabileceği uygundur. Yukarıda söylendiği gibi Sokrates cevherdir, baba ise bir şeye göredir; cevher ve ilişki ayrı olsa da aynı Sokrates'in insan olması bakımından cevherin, oğlu olması bakımından ilişkinin altına konmasında uygunsuzluk yoktur. Demek ki aynı şey başka başka bakımlardan en farklı iki cinsin altına konursa uygunsuz bir şey olmaz. Melekeler de bir şeyin melekesi olmaları bakımından ilişkide, onlara göre bir şeye keyfiyetli denmesi bakımından keyfiyette sayılır. Bu yüzden bir ve aynı şeyi tabiatının farklı güçlerine göre iki, gerekirse daha çok cinse saymakta uygunsuzluk yoktur. Keyfiyet ele alındığına göre biz de sözün akışını kalan kategorilere çevirelim.

Yapmak ve Etkilenmek Üzerine

Yapmak ve etkilenmek zıtlık ve daha çok ve daha az kabul eder. Isıtmak ve soğutmak zıttır, ısınmak ve soğumak da, sevinmek ve üzülmek de. Demek ki zıtlık kabul eder. Daha çok ve daha az da kabul eder: Daha çok ve daha az ısıtmak denir, daha çok ve daha az ısınmak denir, daha çok ve daha az üzülmek denir. Demek ki yapmak ve etkilenmek daha çok ve daha az kabul eder. Bunlar hakkında bu kadar yeter.

Sorun ve inceleme gerektiren dört kategori geçildikten sonra kalanlara ince ve kısa olarak değiniyor. Aristoteles bu kitapta yapmak ve etkilenmek üzerine, zıtlık, artma ve azalma kabul ettikleri dışında bir şey tartışmamıştır; başka eserlerinde ise bunları tam ve eksiksiz ele almıştır: Yapmak ve etkilenme konusunu Oluş ve Yok Oluş Üzerine adını verdiği kitaplarda, öbür kategoriler üzerine de başka eserlerinde daha az tartışmamıştır: Nerede ve ne zaman Fizik'te, hepsi birden daha yüksek ve daha ince şekilde Metafizik dediği kitaplarda araştırılır. Yapmak ve etkilenmenin zıtlık kabul edebileceğini çok açık koydu. Ateşin ısıttığını, suyun soğuttuğunu söyleriz; bu yapmaya dayanır. Suyun ısındığını ve soğuduğunu söyleriz; bu da etkilenme kategorisine girer. Daha çok ve daha az kabul ettiklerini de çok açık örneklerle gösterir: Daha çok ve daha az ısınmak, daha çok ve daha az ısıtmak denir. Bu kadarı yeter, çünkü bunları kendisi çok açık koymuştur. Bunların betimlemesi şudur: Yapmada, başka bir şeye gelen bir fiil, nereden geldiği bakımından düşünülür; etkilenmede aynı fiil, geldiği şeyde düşünülür. Fiilin ve etkilenimin bir arada olduğu Fizik'te gösterilmiştir. Yapmak ve etkilenmek üzerine şimdilik bu kadarı yeter.

Konumda olmaktan da, konumlardan türemiş adla söylendiği için, bir şeye görelerde söz edildi. Kalanlar, yani ne zaman, nerede ve sahip olmak açık olduğundan, bunlar hakkında başta söylenenden fazla bir şey söylenmez: Sahip olmak, ayakkabılı olmayı, silahlı olmayı belirtir; nerede, "Lykeion'da", "pazar yerinde"; ne zaman, "dün" gibi; bunlar hakkında söylenen öbür şeyler de. Konulan cinsler üzerine söylenenler yeter.

Durum ve Konum Üzerine

PL64.261

scientia sciens, grammaticusque perhibetur. Igitur quoniam ex his habitudinum speciebus quales vocamur, ipsae species in qualitate numerandae sunt. Sed cum quis grammatica participat, de ea etiam genus dicitur, et secundum eam non solum ad grammaticam, sed ad scientiam quoque conjungitur. Dicitur enim idcirco sciens. Ergo quoniam habens grammaticam, et sciens, et grammaticus dicitur, non potest ulla scientia participare, qui singulas non habuerit. Qui enim cunctis speciebus caret, illi quoque genere ipso carendum est. Quare quoniam has species habemus, et secundum eas quales dicimur, a grammatica scientes et grammatici nuncupamur, has autem ipsas species monstratum est ad aliquid non referri. Recte igitur hujusmodi habitudines quae in alterius relativis species sunt, in qualitate numeratae sunt. Quod si quis hoc quoque invitus accipiat, aliud addit quo totum quaestionis vinculum solvetur; ait enim: Amplius si contingat hoc ipsum et quale relativum esse, nihil est inconveniens in utrisque haec generibus enumerare. Nam cum sit verum unam eamdemque rem duobus diversis generibus suppositam esse non posse, illud tamen convenit secundum aliud atque aliud unam eamdemque speciem duobus generibus posse subnecti, ut in eo quod supra jam dictum est, cum Socrates substantia sit, pater vero ad aliquid, cumque substantia discrepet atque relatio, nihil tamen est inconveniens eumdem ipsum Socratem in eo quod homo est, substantiae supponi, in eo quod habet filium, relationi. Quocirca si secundum aliam atque aliam rem duobus generibus eadem res quaelibet diversissimis supponatur, nihil inconveniens cadit. Ita quoque et habitudines in eo quod alicujus rei habitudines sunt, in relatione ponuntur, in eo quod secundum eas quales aliquid dicuntur, in qualitate numerantur, Quare nihil est inconveniens unam atque eamdem rem, secundum diversas naturae suae potentias, geminis et si contingat pluribus annumerare generibus. Quocirca quoniam de qualitate tractatum est, nos quoque orationis cursum ad reliqua praedicamenta vertamus. DE FACERE ET PATI. Suscipit autem facere et pati contrarietatem, et magis et minus. Calefacere enim et frigefacere contraria sunt, et calefieri et frigefieri, et delectari ac contristari. Quare suscipit contrarietatem et magis et minus, calefacere enim dicitur magis et minus, et calefieri magis et minus, et contristari magis et minus, suscipit igitur magis et minus, facere et pati; de his itaque tanta. Decursis quatuor praedicamentis quae aliqua quaestione et consideratione egere videbantur, tenuiter caetera breviterque perstringit. Et de facere quidem et pati nihil in hoc libro, nisi quod contraria suscipiant, et intentionem imminutionemque ab Aristotele est disputatum, in aliis vero ejus operibus plene ab eo perfecteque tractata sunt, ut hoc ipsum de facere et pati in his libris quos Περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς inscripsit, de aliis quoque praedicamentis non illi minor in aliis operibus disputatio fuit, ut de eo quod est ubi et quando in physicis, et de omnibus quidem altius subtiliusque in libris quos Metaphysica ⟦ ⟧ vocavit, exquiritur. Ac de facere quidem et pati ipse planissime posuit posse ea suscipere contrarietates. Dicimus enim ignem calefacere et frigefacere, quod scilicet ad faciendum refertur. Dicimus aquam calefieri et frigefieri, quod nihilominus ad patiendi ducitur praedicamentum. Magis quoque et minus suscipere, apertissimis demonstrat exemplis. Sic enim magis calefieri et minus, et magis calefacere et minus dicitur. Atque haec hactenus, ipse enim haec apertissime posuit. Est autem horum descriptio talis, quod in faciendo quidem, actus quidam in aliam rem veniens, consideratur a quo veniat. In patiendo autem in eo ille actus consideratur, in quem venit. Actus enim et passio simul in physicis esse monstrata sunt. Ac de facere quidem ac pati, ad praesens tempus haec dicta sufficiant. Dictum est autem et de situm esse, in his quae ad aliquid sunt, quod denominative a positionibus dicitur; de reliquis autem quando, et ubi, et habere, eo quod manifesta sunt, nihil de his ultra dicitur, quam quod in principio dictum est, quia habere quidem significat calceatum esse, armatum esse, ubi autem, ut in lyceo, in foro, quando, ut heri. Et alia quae de his dicta sunt. De propositis itaque generibus, sufficiant quae dicta sunt. DE SITU ET POSITIONE.

PL64.261_2

Konum bir şeyin konumu olduğu için bir şeye görelerde sayıldı. Ama başka bir şeyden ad alan her şey, adını aldığı şeyden farklıdır: Gramerci, adını gramerden alsa da gramerden farklıdır. Bunun gibi konum ilişkili olsa da konumlardan türemiş adla söylenen şey ilişkililerin cinsine girmez. Konumun kendisi ilişkilidir, konulmuş olma ise konumdan türemiştir. Duruş birinin duruşudur; ayakta durmak ise duruştan türediği için duruşun bulunduğu cinse konamaz. Bu yüzden bu kategori ilişkinin altında bulunmaz. Bu cinsi dayandıracağımız ve uyduracağımız bir şey bulunmadığına göre, kendi cinsi olduğunu söylemek gerekir: Uzanmaktan uzanmış, duruştan durmak gibi. Aristoteles öbürlerini açık oldukları için ele almayı reddeder. Şöyle der: "Kalanlar, yani ne zaman, nerede ve sahip olmak açık olduğundan, bunlar hakkında başta söylenenden fazla bir şey söylenmez"; ve önceki örneklerini koyar.

Nerede ve Ne Zaman Üzerine

Nerede ve ne zaman yüklemi hakkında kısaca konuşmak gerekir. Bir şeye göre olan, tabiatını başka bir şeyden almadıkça kendi başına var olamaz; bunun gibi ne zaman ve nerede de yer ve zaman bulunmadıkça var olamaz. Nerede yere, ne zaman da zamana eşlik eder.

PL64.261_2

Positio quidem quoniam ipsa est alicujus, in iis quae sunt ad aliquid, numerata est, sed quoniam omnis res quae ab alio denominatur, aliud est quam idipsum a quo denominata est, ut aliud est, qui est grammaticus, atque grammatica, quamvis grammaticus a grammatica denominetur. Ita cum sit positio relativa, quidquid denominative a positionibus dicitur, hoc relativorum genere non tenetur. Positio autem ipsa relativa est, positum vero est a positione denominatum. Statio enim cujusdam statio est. Stare vero quoniam a statione denominatum est, non ponitur in eo genere in quo statio fuit. Quare sub relatione hoc praedicamentum non invenitur. Sed quoniam nihil est ad quod hoc reducere genus atque aptare possimus, dicendum est suum esse genus. Ut accumbere ab accubitu, stare a statione, et caetera quidem quae idcirco se Aristoteles exsequi denegat, quoniam planissima sunt; ait enim: De reliquis vero id est, quando, et ubi, et habere; propterea quia manifesta sunt, nihil de his ultra dicitur, quam quod in principio dictum est, et eorum praedicta ponit exempla. DE UBI ET QUANDO Dicendum autem est breviter de praedicatione quae est ubi et quando. Sicut ipsum ad aliquid per se esse non potest, nisi ex alio aliquo naturam trahat, ita et quando et ubi, esse non potest, nisi locus ac tempus fuerit. Locum enim ubi, tempus vero quando, comitatur. Non

Ama zaman ile ne zaman, nerede ile yer aynı değildir; önce yer konur, bir şey orada bulunursa ona "nerede" denir. Yine belli bir şey zamanda bulunursa ona "ne zaman" denir: Apollon oyunları zamanda bulunur, "ne zaman" olduklarını söyleriz. Bunların da kendilerine özgü farklılıkları vardır. Nerede bazen belirsiz söylenir: Birinin, örneğin Sokrates'in "bir yerde" olduğunu söyleriz; bazen de belirli: "Lykeion'da" ya da "Akademia'da". Nerede'nin, içinde bulunduğu yere göre zıtlıkları da vardır: Yukarıda olmak ve aşağıda olmak nerede denir. Zamanların çeşitliliğinin de ne zaman kategorisinde bulunduğu açıktır: Gelecek, şimdi ve geçmiş ne zaman kategorisine girer. Bir zamanlar Scipio'nun Roma konsülü olduğunu, şimdi Doğu'nun imparatorunun Anastasius olduğunu, birinin gelecekte olacağını söyleriz; bunlar da ne zaman kategorisine göre söylenir.

Sahip Olmak Üzerine

Sahip olmak, dışarıdan gelen, sahip olanda doğuştan bulunmayan, sahip olandan farklı bir şeyi kendinde tutmaktır: Silahlı ya da giyinik olmak gibi. Sahip olmak, kendisiyle birlikte doğmamış, sahip olanla ortak bir tabiat ve özellikle birleşmemiş elbise ve silahları tutmaktır. Ama Aristoteles bunlar hakkında sustuğu için biz de şimdi bunların daha uzun tartışmasını bırakmalıyız.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…