Boethius · Aristoteles'in Kategoriler'i Şerhi
IV. Kitap
PL64.263Bütün kategoriler bitirildikten sonra neden eserin konusu dışında karşıtlar tartışmasına girdiği daha önce pek çok kişi tarafından soruldu. Andronikos bu eklemenin Aristoteles'e ait olmadığını düşünür; bununla birlikte, karşıtlar, birlikte olanlar, önce olan, hareket ve sahip olmanın eş adlılığı hakkındaki bu ekin belki onun tarafından bu kitabı Topika'dan önce yazdığı için yapılmadığını, bunların o eser için gerekli olmadığını düşündüğü için yapılmadığını sanır; kategoriler nasıl Topika'nın anlaşılmasına yardım edebilirse. Çünkü delillerle ilgili olduğu kadarıyla, eklenen bütün konular ve kategoriler Topika'da yeterince konmuştur. Andronikos böyle diyor.
Porphyrios ise bu ekin boş ve gereksiz olduğunu düşünmez ve şu sebebi gösterir: Bu kitabın başında Aristoteles, zihnin ortak kavrayışlarına ait olmayan pek çok şeyi önceden söylemiştir: Eş adlılar, eş anlamlılar, türemiş adlar ve cevher tartışmasına kadar fayda ve bilgi için önceden söylenen her şey gibi. Bunun gibi ortak hislerde bulunan, ama daha ince bir bölmeye muhtaç olan bazı şeyler de vardı; bunlar özenle eklendi ki asıl ne oldukları bilinsin, sağlam olmayan zihin yanlış kanaatlerle yönlendirilip aldanmasın. Porphyrios, bu ekin çok faydalı ve gerekli olduğunu başlıkların akla uygun düzeninin de gösterdiğini söyler. Önce karşıtlar, sonra birlikte olanlar ve sonra gelenler, sonra hareket, en sonda da sahip olmanın eş adlılığı üzerine konuşarak kitabın dizisini bitirmiştir. Çünkü bütün kategorilerde daha önce zıtları olup olmayacağını araştırmıştı. Bir şeye görelerde büyüğün küçüğe zıt değil karşıt olduğunu söylemişti; karşıtın ne olduğunu ise tartışmanın sürekli düzeni bozulmasın diye geçmişti. Burada haklı olarak orada bıraktığını önce öğretir. İlişkililerde önce olanlara ve tabiatça birlikte doğanlara kısaca değinmişti; şimdi onları özenle açıklıyor. Yapmak ve etkilenme kategorilerinde bir tür hareket ve kımıldama düşünülür; bu yüzden yapmanın ve etkilenmenin tabiatını göstermek isteyenin hareket üzerine konuşması gerekliydi. Herhangi bir sözün eş adlılığını göstermenin çok faydalı olduğundan kim şüphe eder? Sahip olmak da bir kategori olduğuna göre, sahip olmanın eş adlılığını ele almak ne uygunsuz ne de gereksizdi.
Karşıtlar Üzerine
*Karşıtlar hakkında, kaç şekilde karşıt olduklarını söylemek gerekir. Bir şeyin başka bir şeye dört şekilde karşıt olduğu söylenir: Ya bir şeye göreler gibi, ya zıtlar gibi, ya meleke ve yoksunluk gibi, ya da olumlama ve olumsuzlama gibi. Bunların her biri, kaba hatlarıyla söylersem, şöyle karşıttır: İlişkililer, yarıma iki kat gibi; zıtlar, iyiye kötü gibi; yoksunluk ve melekeye göre, görmeye körlük gibi; olumlama ve olumsuzlamaya göre, "oturuyor", "oturmuyor" gibi.*
est autem idem tempus, et quando, nec ubi et locus, sed proposito prius loco si qua res in eo sit posita, ubi esse dicitur. Rursus si certa res in tempore est, quando esse perhibetur, ut Apollinares ludi, cum sint. in tempore, quando eos esse dicimus. Habent autem haec quoque proprias diversitates, ubi quidem, quod aliquoties infinite dicitur. Alicubi enim esse dicimus aliquem, ut Socratem, aliquoties autem diffinite, ut in lyceo vel in academia. Habet quoque ubi, secundum ipsum locum in quo est, aliquas contrarietates. Sursum enim esse, et deorsum ubi esse dicitur. Temporum quoque varietates in eo praedicamento, quod est quando, esse manifestum est. Futura enim et praesentia praeteritaque in quando praedicamento veniunt. Dicimus enim fuisse aliquando Scipionem consulem Romanum, nunc esse Orientis imperatorem, qui nunc Anastasius appellatur. Futurum autem esse aliquem, quae scilicet secundum quando praedicamentum dicuntur. DE HABERE. Habere autem est quoddam extrinsecus veniens, neque innatum ei a quo habetur, aliudque quam est illud ipsum a quo habetur, in se retinere, ut armatum esse vel vestitum esse. Habere enim est vestes atque arma tenere, quae cum eo nata non sunt, neque aliqua cum eo qui habet, communi natura proprietateque junguntur; sed quoniam de his Aristoteles tacuit, nobis quoque nunc eorum longior tractatus omittendus est. LIBER QUARTUS. Expeditis omnibus praedicamentis, cur praeter propositum operis in hanc oppositorum disputationem sit ingressus, a multis ante quaesitum est, sed Andronicus hanc esse adjectionem Aristotelis non putat, simulque illud arbitratur, idcirco ab eo fortasse hanc adjectionem de oppositis, et de his quae simul sunt, et de priore, et de motu et de aequivocatione habendi non esse factam, quod hunc libellum ante Topica scripserit, quodque haec ad illud opus non necessaria esse putaverit, sicut ipse Categoriae possunt ad sensum Topicorum, non ignorans scilicet quod sufficienter in Topicis, quantum ad argumenta pertinebat, et de his omnibus quae adjecta sunt, et de praedicamentis fuisse propositum. Sed haec Andronicus. Porphyrius vero hanc adjectionem vacare non putat. Cujus hanc prodidit causam. Ut enim multa sunt quae quod communibus animi conceptionibus non esse suggererent ⟦?⟧, in hujus libri principiis ab Aristotele praedicta sunt, ut de aequivocis, et univocis, et denominativis, et de his omnibus, quaecunque usque ad substantiae disputationem ad ipsorum praeutilitatem cognitionemque praedicta sunt, ita quaedam fuisse quae essent quidem in communibus sensibus, egentia tamen subtilioris divisionis modo, haec diligenter supposita sunt, ut quid essent proprie teneretur, ne falsis opinionibus traductus non firmus animus luderetur. Docet autem hoc, inquit, etiam ipse ordo congruus rationique conveniens titulorum, hanc adjectionem fuisse perutilem atque necessariam. Prius enim de oppositis, post vero de his quae simul sunt, et de his quae posteriora sunt. Post autem de motu, ad postremum de habendi aequivocatione sermonem faciens, libri seriem terminavit. Idcirco quod in omnibus quidem praedicamentis ante quaesivit, utrum possint habere contraria. In his vero quae sunt ad aliquid, dixit magnum parvo non posse esse contrarium, sed oppositum. Quid vero esse oppositum dicere praetermisit, ne ordo disputandi continuus rumperetur. Hic igitur recte quod illic praetermiserat, prius edocuit. In relativis quoque de his quae sunt prius, quaeque simul natura gignuntur, strictim tetigit, quod nunc diligenter explicat. Faciendi vero patiendique praedicamenta sunt, in quibus quidam quasi motus agitatioque consideratur; necesse igitur fuit de motu dicere, qui naturam faciendi atque patiendi vellet ostendere. Quis autem dubitet cujuslibet sermonis aequivocationem monstrare, esse perutile? Quare quoniam habere quoque praedicamentum est, non fuit inconveniens neque superfluum de habendi aequivocatione tractasse. DE OPPOSITIS. De oppositis autem quoties solent opponi dicendum est. Dici autem alterum alteri opponi quadrupliciter, aut ut ad aliquid, aut ut contraria, aut ut habitus et privatio, aut ut affirmatio et negatio; opponitur autem unumquodque istorum, ut figurate dicam ⟦?⟧ relativa quidem, ut duplum dimidio. Contraria autem ut malo bonum, secundum privationem et habitum, ut caecitas visui, secundum affirmationem et negationem, ut sedet non sedet.
PL64.263_2Karşıtlık adının eş adlı olarak yüklenip yüklenmediği de sorulur. Dört şekilde karşıt olunduğunu söylüyoruz: Zıtlar gibi, bir şeye göreler gibi, meleke ve yoksunluk gibi, olumlama ve olumsuzlama gibi. Burada şu tartışılır: Bu dört farklılık çevresinde bir eş adlılık mı vardır, yoksa "karşıt" dediğimiz şey cins yerine yüklenip eş anlamlı mı olur? Bu konuda Stoacıların ve Peripatetiklerin görüşü farklıydı, Peripatetikler de kendi aralarında farklı yollar izlediler. Stoacıların görüşü uzun olduğundan geçilsin. Kimi Peripatetiklere göre karşıt adı altındakiler hakkında eş adlı olarak yüklenir; Aristoteles "karşıtlar hakkında, kaç şekilde karşıt olduklarını söylemek gerekir" dediği için, bunun eş adlılığın çokluğuna ait olduğunu ileri sürerler. Daha iyi yargılayanlar ise karşıtlık adının cins yerine yüklenmesi gerektiğini söyler; çünkü karşıtlık adı altındaki dört karşıtlık hakkında yüklendiğinde tarif de onlardan ayrılmaz. Karşıtlar,
Illud quoque quaeritur utrum oppositionis nomen aequivoce praedicetur. Dicimus enim quatuor modis opponi, aut ut contraria, aut ut ad aliquid, aut ut habitum et privationem, aut ut affirmationem et negationem. Hic ergo contenditur utrum aequivocatio quaedam circa has quatuor diversitates sit, an idipsum quod dicimus oppositum generis vice praedicetur, ut sit univocum. Sed in hoc Stoicorum Peripateticorumque diversa sententia fuit, et ut ipsi inter se Peripatetici, diverse sectati sunt. Stoicorum quoniam longa sententia est, praetermittatur, aliis autem Peripateticis placet nomen hoc oppositi de subjectis aequivoce praedicari, ita affirmantibus, quoniam Aristoteles ita dixit: De oppositis quoties solent opponi dicendum est hoc, id est quoties ad multiplicitatem pertinet aequivocationis. Sed qui melius judicavere, hi oppositionis nomen generis loco dicunt debere praedicari, idcirco quod cum nomen oppositionis de subjectis quatuor oppositionibus praedicetur, ab his quoque diffinitio non oberret. Sunt enim opposita quae in
PL64.265aynı şeyde, aynı bakımdan, aynı zamanda, bir ve aynı şey çevresinde bir arada bulunamayan şeylerdir. Tek tek ilerleyenler bunu bütün karşıtlarda bulur. Zıt olan beyaz ve siyah, aynı anda bir ve aynı cisim ya da cismin aynı parçası çevresinde bir arada bulunamaz. Aynı kişi, aynı kişinin aynı anda hem kölesi hem efendisi olamaz. Meleke ve yoksunluk da öyledir: Kim aynı gözde aynı anda hem görme hem körlük bulunabileceğini söyleyebilir? Olumlama ve olumsuzlamanın ne kadar uyuşmaz olduğu, aynı şeyde birlikte bulunamayacağı ise kimse için şüpheli değildir. Karşıtlığın altına konanlar karşıtlık adını ve tarifini kabul ediyorsa, karşıtlığın eş adlı olarak yüklenmediğinde ne şüphe olabilir? Bunlar konduktan sonra aralarındaki farklara gelelim.
İlişkililer gibi karşıt olanlar, oldukları şey bakımından karşıtlarının denir ya da onlara başka bir şekilde dayandırılır. İki kat, olduğu şey bakımından yarımın, başkasının iki katı denir, çünkü bir şeyin iki katıdır. İlim de bilinene ilişkililer gibi karşıttır: İlme olduğu şey bakımından bilinenin ilmi denir, bilinen de olduğu şey bakımından karşıtına, yani ilme göre söylenir; bilinene bir şeyle, yani ilimle bilinen deriz. Demek ki bir şeye göreler gibi karşıt olanlar, oldukları şey bakımından başkalarının denir ya da herhangi bir şekilde birbirine göre söylenir.
Bu karşıtlığın, ilişkiye göre söylenenleri, kendiliğinden açık ve bilinendir, ilişki tartışmasında da zaten öğrenilmiştir. Bir şeye göreler, oldukları şey başkalarının denenler ya da başka bir şekilde onlara dayandırılanlardır: Köle efendinin kölesi, efendi kölenin efendisidir; büyük küçüğe göre söylenir, küçük de büyüğe dayandırılır. Bu bütün ilişkililerde bulunuyorsa, bir şeye göre karşıt olanlarda da görülebileceğinden şüphe yoktur: Oldukları şey karşıtlarının denir ya da başka bir şekilde karşıtına dayandırılır. Köle efendiye karşıtsa, efendiye kölenin, yani karşıtının efendisi denir; efendi köleye karşıtsa, köleye efendinin kölesi denir. Küçük büyüğe, büyük küçüğe, yani karşıtına göre söylenir. Bu, bir şeye göre bütün karşıtlıklarda zorunlu olarak bulunur. Demek ki bir şeye göre karşıt olanların hassası şudur: Oldukları şey karşıtlarına dayandırılır ve onların denir. Bunlar önceden kurulduktan sonra, zıtlığa göre söylenenlerle bir şeye göre söylenenlerin birbirinden ayrıldığı farkı öğretiyor:
*Zıtlar gibi karşıt olanlar ise, oldukları şey bakımından hiçbir şekilde birbirine göre söylenmez, ama birbirinin zıddı denir. İyiye kötünün iyisi denmez, zıddı denir; beyaza siyahın beyazı denmez, zıddı denir. Demek ki bu karşıtlıklar birbirinden ayrılır.*
eodem, secundum idem, in eodem tempore, circa unam eamdemque rem, simul esse non possunt, quod per singula quaeque pergentibus in singulis oppositis invenitur. Namque album et nigrum, quae sunt contraria, uno eodemque tempore circa unum idemque corpus partemque corporis simul esse non possunt, nec servus atque dominus ejusdem, eodem tempore idem servus idem dominus est, nec habitus et privatio; quis enim dicat in eodem oculo uno eodemque tempore et visum posse esse et caecitatem? Jam vero affirmatio et negatio quam repugnantes sint, quamque in eodem simul esse non possint, nulli dubium est. Quare si ea quae sub oppositione ponuntur oppositionis nomen diffinitionemque suscipiunt, quid est dubium oppositionem non aequivoce praedicari? His igitur positis, ad eorum distantias differentiasque veniamus. Quaecunque igitur ut relativa opponuntur, ea ipsa quae sunt oppositorum dicuntur, aut quomodolibet aliter ad ea, ut duplum dimidii ipsum quod est, alterius dicitur duplum, alicujus enim duplum, sed et scientia scibili tanquam relativa opposita est, et dicitur scientia hoc ipsum quod est scibilis, et scibile hoc ipsum quod est ad oppositum dicitur, id est ad scientiam. Scibile enim aliquo dicimus scibile, id est scientia. Quaecunque ergo opposita sunt tanquam ad aliquid, ipsa, quae sunt aliorum dicuntur, aut quomodocunque ad se invicem. Ea quidem hujus oppositionis quae secundum relationem dicuntur, et per seipsa plana atque vulgata sunt. et superiori relationis disputatione jam cognita. Illa enim sunt ad aliquid quaecunque id quod sunt aliorum dicuntur, vel quomodolibet aliter ad ea, ut servus domini servus, et dominus servi dominus, et magnum ad parvum dicitur, et rursus parvum refertur ad magnum. Quod si hoc in relativis omnibus invenitur, nulla est dubitatio quin etiam in his hoc deprehendi possit, quae secundum ad aliquid opponuntur, ut ea ipsa id quod sunt oppositorum dicantur vel quomodolibet aliter ad opposita, ut si est servus domino oppositus, dominus servi dicatur, id est oppositi sui, et rursus si dominus servo oppositus est, domini servus dicatur. Parvum vero ad magnum, et magnum ad parvum, id est ad oppositum sibi. Atque hoc quidem in omnibus secundum ad aliquid oppositionibus inveniri necesse est. Quocirca sit haec proprietas eorum quae secundum ad aliquid opponuntur, quod ea quae sunt ad opposita referuntur, et ipsorum esse dicuntur. His ergo ante constitutis,; docet differentiam, qua inter se ea quae secundum contrarietatem dicuntur, vel ea quae secundum ad aliquid, discrepant atque dissentiunt; ait enim: Illa vero quae ut contraria opponuntur, ipsa quidem quae sunt nullo modo ad se invicem dicuntur, contraria vero sibi invicem dicuntur, neque enim bonum mali dicitur bonum, sed contrarium, nec album nigri album, sed contrarium; quare differunt a se invicem hae opponuntur.
PL64.265_2Bir şeye göre karşıt olanlarda, oldukları şeyin karşıtlarına göre söylendiği belirtildi. Zıtlar da birbirine karşıttır, ama oldukları şey karşıtlarına göre söylenmez, zıt denir. Şöyle ki: İyinin kötüye, kötünün de iyiye zıt olduğunu söyleriz. Siyahı beyaza, beyazı da siyaha zıt sayarız. Ama böyle düşünsek de oldukları şeyin karşıtlarının olduğunu söylemeyiz. Böyle söyleseydik iyinin karşıtının iyisi olduğunu, yani iyinin kötüye zıt değil, kötünün iyisi olduğunu söylerdik. Kimse de siyahın beyaza zıt olduğu yerine beyazın siyahı olduğunu yüklemezdi. Olduğu şey bakımından siyahın karşıtına göre söylenmesi, "siyah, beyazın siyahıdır" demek olurdu. Bu söylenmediğine göre, zıt olarak birbirine karşıt görünenler oldukları şey bakımından karşıtlarının denmez. Ama iyinin kötüye, siyahın beyaza zıt olduğunu söylediğimize göre, oldukları şey karşıtlarının denmese de karşıtlarına göre zıt diye adlandırılırlar. Şu sözün anlamı budur: "Oldukları şey bakımından hiçbir şekilde birbirine göre söylenmez, ama birbirinin zıddı denir." Kötünün iyisi denmez, çünkü bu olduğu şeyi karşıta yüklemek olurdu; iyinin kötüye zıt olduğunu söyleriz. Demek ki bir şeye göre karşıt olanlar, zıtlığa göre karşıt olanlardan şu bakımdan ayrılır: İlişkiye göre karşıt olanlar oldukları şey bakımından karşıtlarının denir; zıt gibi karşıt olanlar ise olduklarıyla karşıtlarının adıyla söylenmez, yalnız zıt diye yüklenir: İyi, karşıtının iyisi değil, karşıtının zıddı denir. İyinin kötüye zıt olduğunu söyleriz, kötünün iyisi demeyiz.
Bir şeye göre karşıtlıkla zıtlar arasındaki farkı gösterdikten sonra zıtların kendi aralarındaki farkı izliyor:
*Zıtlardan, içlerinde oluşmaya tabiatça elverişli olduğu ya da hakkında yüklendiği şeyde birinin bulunması zorunlu olanlarda ara yoktur. Birinin bulunması zorunlu olmayanlarda ise mutlaka bir ara vardır. Hastalık ve sağlık tabiatça canlının bedeninde oluşur ve canlının bedeninde hastalık ya da sağlıktan birinin bulunması zorunludur. Tek ve çift sayı hakkında yüklenir ve sayıda tek ya da çiftten birinin bulunması zorunludur. Ne hastalık ve sağlık arasında ne çift ve tek arasında bir şey vardır. Birinin bulunması zorunlu olmayanlarda ise bir ara vardır: Siyah ve beyaz tabiatça cisimde oluşur, ama birinin cisimde bulunması zorunlu değildir, çünkü her cisim beyaz ya da siyah değildir. Kötü ve seçkin de insan ve başka pek çok şey hakkında yüklenir, ama hakkında yüklendikleri şeylerde birinin bulunması zorunlu değildir, çünkü her şey ya kötü ya seçkin değildir. Bunların arası vardır: Beyaz ve siyahın arası
Dictum est in his quae secundum ad aliquid opponuntur, quod ea ipsa id quod sunt ad id quod sibi est oppositum dicerentur. Contraria vero et ipsa quidem opponuntur sibi, sed id quod sunt ad opposita non dicuntur, contraria autem dicuntur. Hoc autem hujusmodi est. Bonum malo contrarium dicimus esse, et rursus malum bono. Nigrum quoque albo contrarium putamus, nihilominus quoque album nigro. Sed cum hoc arbitramur, non tamen dicimus ea id quod sunt esse oppositorum. Si enim diceremus ea id quod est bonum esse oppositi sui, non diceretur bonum malo esse contrarium, sed bonum esse mali bonum. Nec ita praedicationem quis faceret nigrum albo esse contrarium, sed nigrum albi esse nigrum. Hoc est enim id quod est nigrum dici ad oppositum suum, si quis dicat nigrum albi esse nigrum quod quoniam non dicitur, ipsa quae sunt non dicuntur oppositorum, ea scilicet quae sibi ut contraria videntur opponi. Sed quoniam dicimus bonum malo contrarium et nigrum albo contrarium, quanquam id quod sunt oppositorum non dicantur, tamen ad opposita ut contraria nominantur. Atque hoc est quod ait: Ipsa quidem quae sunt nullo modo ad se invicem dicuntur. Contraria vero sibi invicem dicuntur. Non enim dicitur bonum mali bonum, hoc est enim id quod est oppositi praedicare, sed dicimus bonum malo contrarium. Quocirca differunt ea quae similiter ad aliquid opponuntur his quae secundum contrarietatem sibi sunt opposita, quod ea quidem quae secundum relationem opposita sunt id quod sunt oppositorum dicuntur. Illa vero quae ut contraria, ipsa quidem quod sunt oppositorum nomine minime, sed tantum contraria praedicantur, ut bonum contrarium esse dicatur oppositi sui non boni. Dicimus enim bonum malo contrarium, cum non dicamus bonum mali bonum. Sed quoniam differentiam secundum ad aliquid oppositionis contrariorumque monstravit, ipsorum inter se contrariorum differentiam discrepantiamque persequitur. Quaecunque vero contrariorum talia sunt, ut in quibus nata sunt fieri, vel de quibus praedicantur, necessarium sit alterum ipsorum inesse, nihil horum est medium. Quorum vero non necessarium est alterum inesse, horum aliquid est medium omnino, ut languor et sanitas in corpore animalis natura habent fieri, et necessarium est alterum esse animalis in corpore. vel languorem vel sanitatem; par quoque et impar de numero praedicatur, et necessarium est alterum in numero esse aut impar aut par, et nihil est in medio eorum, neque inter languorem et sanitatem, neque inter par et impar. Quorum vero non est necessarium alterum inesse, horum est aliquod medium, ut nigrum et album in corpore natura habent fieri, et non est necessarium alterum horum inesse corpori, non enim omne corpus aut album, aut nigrum est. Pravum quoque et studiosum praedicantur quidem de homine, et de aliis multis, sed non est necessarium alterum horum inesse illis de quibus praedicantur, non enim omnia vel prava, vel studiosa sunt: sed est horum medium aliquid, ut albi quidem et nigri
PL64.267boz ve sarı ve öbür renklerdir; kötü ve seçkinin arası, ne kötü ne seçkin olandır. Bazılarında aralara ad konmuştur: Beyaz ve siyahın arası olan boz, sarı ve öbür renkler gibi. Bazılarında ise araya ad vermek kolay değildir; ara, iki ucun olumsuzlanmasıyla belirlenir: Ne iyi ne kötü, ne adil ne adaletsiz gibi.*
fuscum et pallidum, et quicunque alii colores, pravi vero et studiosi, quod neque pravum, neque studiosum est. In aliquibus itaque nomina posita sunt iis, quae media sunt, ut albi et nigri, fuscum et pallidum, et alii colores. In aliquibus autem nomina quidem medio assignare promptum non est, sed per utrorumque extremorum negationem quod medium est determinatur, ut neque bonum, neque malum, neque justum, neque injustum.
PL64.267_2Zıtların kısa bölümü şöyle yapılmalıdır. Zıtlardan kiminin arası vardır, kiminin yoktur. Arası olanların kiminde çok sayıda ara, kiminde tek ara bulunur. Bu araların kimi özel adlarla anılır, kimi özel adlardan yoksundur ve zıtların olumsuzlanmasıyla belirtilir. Söylenenleri baştan alıp kendi örnekleriyle ispatlayalım.
Arası olmayan zıtlar, birinin kendi dayanağında bulunması zorunlu olanlardır: Hastalık ve sağlık gibi. Hastalık ve sağlığın bulunduğu her beden ya hasta ya sağlamdır. Hastalık ve sağlığın arası olmadığı için, ikisinin de oluşmaya elverişli olduğu ve hakkında yüklendiği dayanakta biri bulunur. Sağlık ve hastalık tabiatça canlının bedeninde oluşur, yani orada oluşması olağandır; her canlı da sağlam ya da hasta olabilecek şekilde doğmuştur. Canlının bedeni hakkında sağlam ya da hasta yüklendiğine ve bunların arası olmadığına göre, canlının her bedeninde ya hastalık ya sağlık bulunması zorunludur. Demek ki arası olmayanlarda birinin dayanakta bulunması zorunludur; birinin dayanakta bulunması zorunlu olanlar arasında da hiçbir ara yoktur.
Arası bulunan zıtlar ise birinin dayanakta bulunması zorunlu olanlar değildir. Arası olmayanlarda birinin dayanakta bulunması, aralarına cevhere gelebilecek bir ara bulunmadığı içindir. Sayıda teklik ve çiftliğin arası yoktur; her sayı ya tek ya çifttir, sayıda bu yüzden başka bir şey bulunamaz; bu yüzden her sayı ya tek ya çifttir. Aralarında ara bulunanlarda ise zıtlardan birinin her zaman bulunması zorunlu değildir, çünkü ara bulunabilir. Renkte beyaz ve siyah zıtlıkça ayrıdır, ama kızıl ya da sarı gibi araları vardır; bu yüzden her cisim beyaz ya da siyah değildir, çünkü dayanak cisimlerde bazen beyaz ve siyahın arası bulunabilir. Gül gibi kızıl bir cisim görürüz, ilkbahar havasının doğurduğu başka pek çok çiçeği de.
Demek ki arası olmayanlarda birinin her zaman dayanaklarda bulunduğu, birinin bulunması zorunlu olanlarda da ara olamayacağı doğru söylendi. Aynı şekilde araları olanların birinin dayanaklarda bulunması zorunlu değildir; birinin dayanaklarda bulunması zorunlu olmayanlarda ise bir ara olabileceği şüphesizdir. Kiminde çok, kiminde tek ara bulunur: Renkte beyaz ve siyah arasında çok sayıda ara vardır; söylendiği gibi kızıl, sarı, mavi ve daha pek çoğu. Sıcak ve soğuk arasında ise tek ara vardır, ılıklık denen.
Tek arası olanların kimine ad konmuştur, kimine konmamıştır. Sıcak ve soğuk arasında ad konmuştur, bu araya ılık deriz. Aristoteles'in şöyle dediği yerde ise konmamıştır: "Kötü ve dürüstün arası, ne dürüst ne kötü olandır." İyi ve kötü birbirine zıttır, ama iyi ya da kötü kabul eden her şeyin iyi ya da kötü olması zorunlu değildir; bu yüzden iyi ve kötünün, zıt oldukları halde bir arası bulunduğunu, bunun adı konmamış olsa da bu zıt tabiatların arasında bulunabileceğini söyledi. Sonrakiler iyi ve kötü arasında "ilgisiz şeyler" (indifferentia) dediklerini koydular: Birbirine zıt olan fazilet ve rezillik arasında zenginlik ve güzellik vardır; Stoacılara göre bunlar ne kötü ne iyidir, bu yüzden ilgisiz adını verdiler. Ama ilgisiz dediğimiz bu ad öncekilerde yoktu, sonrakilerce bulundu. Bu adı hiç kullanmayan Aristoteles, dürüst ve kötünün bazı şeylerde arası bulunduğunu, ama hiçbir adla anılmadığını söyler ve onu iki zıttın olumsuzlanmasıyla tarif eder. Dürüst ve kötünün arası, ne dürüst ne kötü olandır; adil ve adaletsizin arası, ne adil ne adaletsiz olandır.
Brevis contrariorum partitio hoc modo facienda est. Contrariorum alia sunt habentia medietatem, alia vero non habentia, et eorum quorum est aliquid medium, in aliis plures medietates, in aliis vero una tantum medietas invenitur. Atque horum aliquae medietates propriis nominibus appellantur in aliquibus vero ipsae quidem medietates propriis appellationibus carent. contrariorum vero negatione signantur. Sed haec quae dicta sunt, a primordio repetentes propriis probemus exemplis. Illa vero contraria quae medio carent talia sunt, ut necesse sit alterum eorum proprio inesse subjecto, ut est aegritudo et sanitas. Omne enim corpus in quo aegritudo sanitasque versatur, aut aegrum aut sanum est. Atque ideo quoniam aegritudo et sanitas medietate carent, alterutrum eorum inerit ei subjecto, in quo utraque nata sunt fieri, et de quo praedicantur. Nam quoniam in corpore animalis sanitas et aegritudo fieri nata est. id est ita fieri solet, et ita omne natum est animal, ut aut sanum esse possit aut aegrum. Et quoniam de animalis corpore aut sanum, aut aegrum praedicatur, necesse est quoniam haec medio carent in omni corpore animalis, aut aegritudinem, aut sanitatem esse. Quocirca eorum quae medio carent, necesse alterum inesse subjecto, et quaecunque talia sunt, ut alterum ipsorum subjecto inesse necesse sit, nulla inter ea medietas clauditur. Illa vero contraria in quibus aliqua medietas est non sunt talia, ut eorum necesse sit alterum inesse subjecto. Nam in illis quae medio carent, idcirco alterutrum subjecto inesse necesse est, quod eorum medietas nulla est quae possit inter ea esse subjectae substantiae, ut in numero quoniam paritas et imparitas medium nihil habent (omnis enim numerus aut par aut impar est nec est quod propterea numero inesse possit), ideo omnis numerus aut par aut impar est. In his vero quae inter se medietatem aliquam complectuntur, non est necesse semper alterum contrariorum inesse, nam inest medietas, ut in colore, quoniam album atque nigrum contrarietatis vice diversa sunt, habent autem medium quod est rubrum vel pallidum, idcirco non omne corpus vel album vel nigrum est, quoniam potest aliquando in subjectis corporibus albi atque nigri medietas inveniri. Videmus namque rubrum corpus, ut rosam multosque praeterea flores, quos verni temporis clementia parturit. Recte igitur dictum est, eorum quorum non sunt aliquae medietates, alterum semper inesse subjectis, et in quibus necesse est alterum inesse, fieri non posse quin illic medietas ulla sit. Eodem quoque modo et quae medietates habent, non necessario alterutra subjectis inesse, et quae non est necesse alterutra subjectis inesse, non est dubium quin illic quaedam possit esse medietas, sed in aliquibus quidem plures, in aliquibus autem una est medietas, ut in colore inter album atque nigrum plures medietates sunt. Est enim (ut dictum est) rubrum, est quoque pallidum, eodem quoque modo venetum, et multa praeterea hujusmodi. In calido vero atque frigido una medietas est, quae dicitur tepor. Horum autem quibus una medietas est, in aliis nomen est positum, in aliis non. Et positum quidem nomen est, ut inter calidum frigidumque, hanc enim medietatem tepidum esse praedicamus. Non est vero positum in eo quod Aristoteles ipse sic dixit: Improbi vero et probi, quod neque probum est, neque improbum. Nam quoniam bonum atque malum sibi sunt contraria, non autem necesse est omne quod boni malive susceptibile est, vel bonum esse vel malum, idcirco dixit bonum malumque cum sint contraria, habere quamdam medietatem, cui nomen positum quidem non sit, sed nihilominus eam quis inter has contraria naturas inveniet. Nam quod dictum est a posterioribus inter bonum malumque esse ea quae dicantur indifferentia, ut inter virtutem atque turpitudinem, quae utraque sibi sunt contraria, divitiae et pulchritudo, quae (ut Stoici putant) neque mala, neque bona sunt, atque idcirco indifferentia nominavere, sed hoc ipsum quod dicimus indifferens apud priores nomen non erat, et a posterioribus inventum est. Aristoteles autem qui hoc nomine usus nunquam est, ait probum atque improbum habere quidem aliquibus medietatem, verumtamen eam nullo nomine nuncupari, sed eam utriusque contrarii negatione diffinivit. Ait enim medietatem probi atque improbi esse, quod neque probum esset neque improbum, ut justi atque injusti medietas est, quod neque justum, neque injustum est.
PL64.267_3Bir şeyin olumsuzlamayla tarif edilmesi uygunsuz görünmesin diye şöyle der: Bazılarında araya ad vermek kolay değildir, iki ucun olumsuzlanmasıyla tarif edilir. Tek ara bulunan yerde iki zıt kaldırılınca yalnız ara kalır: İyi ve kötüde tek ara olduğundan, iyi ve kötü kaldırılınca yalnız ne iyi ne kötü olan kalır.
Bütün bölümü kısaca yeniden alalım. Zıtlardan, kendi tabiatlarına göre bulundukları şeylerde birinin her zaman bulunması zorunlu olanların arasında ara yoktur: Bedende sağlık ve hastalık, sayıda çiftlik ve teklik gibi. Bulunabildikleri şeylerde birinin bulunması zorunlu olmayanlar ise aralarında bir ara keyfiyeti taşır: Beyazlık ve siyahlığın kızılı, soğuk ve sıcağın ılıklığı gibi. Bunlardan kimi tek ara, kimi çok ara içerir: Beyaz ve siyah arasında sarı, mavi gibi aralar bulunur; sıcak ve soğuk arasında ise tek ara vardır, ılıklık;
Sed ne videatur inconveniens aliquid negationibus diffiniri, ipse ait: In aliquibus vero non est nomine assignare medietatem, utriusque vero negatione diffinitur. Namque ubi est una medietas, si utraque contraria sint remota, sola tantum medietas permanebit, ut in eo quod est bonum et malum, quoniam his una medietas est, sublato bono atque malo, solum quod neque bonum, neque malum est relinquitur. Quocirca tota rursus divisio breviter assumenda est. Eorum quae sunt contraria quorum necesse est semper alterum inesse in his, in quibus ea secundum propriam naturam inesse contingunt, ea nullam inter se retinent medietatem, ut in corpore sanitas et aegritudo, in numero paritas atque imparitas. Quaecunque vero in his in quibus esse possunt, non ita sunt, ut eorum necesse sit alterum inesse, haec aliquam inter se qualitatem medietatis amplectuntur, ut albedo atque nigredo, rubrum, frigidum atque calidum teporem. Horum autem alia sunt quae unam solam continent medietatem, alia vero quae multas, ut inter album atque nigrum, pallidum, venetum, quae medietates sunt. Inter calidum atque frigidum una sola est medietas, tepor,
PL64.269tek ara içerenlerin kimine ad konmuştur: Sıcak ve soğukta olduğu gibi; ılıklık, sıcaklık ile soğukluğun arasıdır. Kimine ise ad konmamıştır: İyi ve kötüde, adil ve adaletsizde olduğu gibi. Bunlarda aranın konmuş bir adı yoktur, iki zıddın olumsuzlanmasıyla tarif edilir: İyi ile kötünün arası, ne iyi ne kötü olandır deriz; adil ile adaletsizin arası da, iki zıtlık kaldırılınca ikisinin olumsuzlanmasıyla geriye kalan, yani ne adil ne adaletsiz olandır.
Yoksunluk ve meleke ise aynı bir şey çevresinde meydana gelen şeyler için söylenir: Göz çevresinde görme ve körlük gibi. Genel olarak söylersek: Meleke neyde meydana gelmeye yatkınsa, bunların her ikisi de onun çevresinde söylenir.
Sırayla, önerilen karşıtlığın üçüncü türüne, meleke ve yoksunluğa göre söylenene geçiyor ve bunun zıtlıkla ortak olan bir benzerliğini belirtiyor. Zıtlar aynı şey çevresinde bulunur: Beyaz her zaman cisimdedir, siyah da her zaman cisimdedir; adalet ruha yerleşmiştir, adaletsizlik de zihnin kusurudur. Yoksunluğa ve melekeye göre söylenenlerin de aynı şey çevresinde bulunması zorunludur: Görme bir melekedir (çünkü görmeye sahibiz), gözde ve göz çevresindedir; görmenin yoksunluğu olan körlük de gözün dışında değildir. Meleke olan işitme kulak çevresindedir; onun yoksunluğu olan sağırlık da kulaklardan ayrılmaz. Demek ki meleke neyin çevresindeyse, o melekenin yoksunluğu da aynı şey çevresinde incelenir. Buradan bir kural verir: Genel olarak, meleke neredeyse yoksunluk da orada meydana gelir der. Yoksun olmanın ne olduğunu ise konuyu sürdürerek şöyle ekliyor:
Melekeyi alabilen şeylerden her birine ise, sahip olmaya yatkın olduğu şeye, sahip olmaya yatkın olduğu zamanda hiçbir şekilde sahip değilse yoksundur deriz.
Aristoteles yoksunluğun ne olduğunu bu tarifle belirledi. Görmesi olmayan her şeye kör, işitmeyi hissetmeyen her şeye sağır denmez: Kimse duvara kör, taşa sağır, bu türden bir şeye de böyle demez. Yalnız melekeye sahipken onu yitirmiş olanlara ya da sahip olabilecekken sahip olmayanlara melekeden yoksun deriz. Duvara kör dememizin sebebi, görmenin ona tabiatça gelememesidir. Görmesi henüz olmayan küçük köpek yavrularına da kimse hakkıyla kör diyemez, çünkü o zamanda henüz tabiatça görmeye sahip olamazlar. Ama gözlerinin tabiatça açılıp ışığı alabileceği günler geçtiği hâlde görmüyorlarsa, kör oldukları açıktır. İstiridyelere de dişsiz denmez, çünkü tabiatça dişleri yoktur; henüz diş çıkaracak yaşa gelmemiş bebeklere de dişsiz demeyiz. Ancak önceden dişi olan biri dişlerini yitirirse ya da tabiatça diş sahibi olması gereken zamanda dişi yoksa böyle deriz: Bir çocuk yedi yaşında hiç diş çıkarmamışsa ona haklı olarak dişsiz deriz. Şunu söylüyor:
Dişi olmayana dişsiz, görmesi olmayana kör demeyiz; olması gerektiği hâlde olmayana deriz. Bazı şeylerde doğuştan ne diş vardır ne görme, ama onlara dişsiz ya da kör denmez.
Yani görmeyen her şeye kör, dişi olmayan her şeye dişsiz demeyiz. Birçok şey bunlara ya hiçbir zaman ya da belli bir zamanda tabiatça sahip olamaz. Yoksunluk, tabiatça sahip olabilecek biri, tabiatın ona o melekeye sahip olmayı verdiği zamanda melekeye sahip değilse ya da melekeye sahipken ve onu korurken herhangi bir rastlantının saldırısıyla yitirmişse vardır: Büyümüş çocuklarda diş yoksa böyledir. İnsan olduklarından dişleri olabilir; sahipken yitirirlerse dişsiz denir. Dişleri hiç çıkmamışsa da, tabiatça dişleri olması mümkünken bu bir rastlantı ya da hastalık engel olduğu için olmamıştır; onlara da dişsiz ve dişlerin melekesinden yoksun deriz.
*Yoksun olmak ve melekeye sahip olmak ise yoksunluk ve meleke değildir. Meleke görmedir, yoksunluk körlüktür; görmeye sahip olmak ise görme değildir, kör olmak da körlük değildir. Körlük bir yoksunluktur, kör olmak ise yoksun olmaktır, yoksunluk değil.*
Horum autem quae unam retinent medietatem, in, aliis nomina sunt posita, ut in eo ipso calore ac frigore. Est enim tepor medietas caloris atque frigoris. In aliquibus vero nomen positum non est ut in eo quod est bonum atque malum, justum atque injustum. In his enim medietas nomen positum non habet, sed utrorumque contrariorum negationibus diffinitur, ut dicamus eam esse boni atque mali medietatem, quod neque bonum neque malum est, eamque esse justi et injusti medietatem, quae utraque contrarietate summota, utrorumque negatione relinquitur, ut est neque justum, neque injustum. Privatio autem et habitus dicitur quidem quae habent fieri circa idem aliquid, ut visio et caecitas circa oculum. Universaliter autem dicendo, in quo natus est habitus fieri, circa hoc idem dicitur utrumque horum. Ordine tertiam speciem propositae oppositionis exsequitur eam quae secundum habitum privationemque dicitur, atque in ea unam similitudinem posuit quae illi est cum contrarietate conjuncta. Nam sicut ea quae sunt contraria circa idem sunt, ut album, quoniam semper in corpore est; nigrum quoque semper est in corpore, et justitia, quoniam semper animo inserta est, injustitia quoque mentis est vitium, ita quoque ea quae secundum privationem habitumque dicuntur, circa idem semper necesse est inveniri, ut quoniam visus habitus est (habemus enim visum) et visus est in oculo et circa oculum, caecitas quoque, quae privatio visus est, praeter oculum non est. Auditus etiam, qui habitus est, quoniam circa aures est, ejus quoque privatio quae surditas dicitur, ab auribus non recedit; ita quoque et circa quod fuerit habitus, circa idem ipsum illius habitus privatio consideratur. Atque hinc regulam dat. Universaliter enim dicit in quo sit in eo fieri privationem. Quid vero sit privari, continuata dispositione subjunxit: Privari autem tunc dicimus unumquodque susceptibilium habitus, quando id quod natum est habere, et quando natum est habere, nullo modo habet. Quid sit privatio hac Aristoteles diffinitione conclusit. Neque enim quaecunque non habent visum, caeca dicuntur, nec vero surdum est omne quod non sentit auditum, nemo enim neque parietem caecum dixerit, nec surdum lapidem, nec quidquid hujusmodi est. Sed ea sola privari dicimus habitu, quaecunque aut habuere habitum eoque caruere, aut habere potuere et non habent. Parietem autem idcirco non dicimus caecum, quod in eo visus naturaliter venire non potuit. Parvos vero catulos quibus visus non est, non satis digne aliquis caecos esse pronuntiet. Eo enim tempore nondum naturaliter visum habere possunt. Si vero exhaustis diebus quibus his oculi patefieri et lucem haurire naturaliter possunt, non habeant visum, eos caecos esse manifestum est. At vero neque ostrea dicuntur edentula, quoniam naturaliter non habent dentes, sed nec infantulos quibus adhuc nondum hujusmodi aetas est, ut habere dentes, vocamus edentulos, sed si aut is qui ante habuit, dentes amiserit, aut quo jam tempore habere naturaliter debet, dentes non habet. ut si quis puerorum septimo anno omnino nullum creaverit, illos jure edentulos appellamus, atque hoc est, quod ait: Edentulum enim dicimus non qui non habet dentes, nec caecum qui non habet visum, sed quando qui debuit habere non habet. Quaedam enim a generatione neque dentes, neque visum habent, sed non dicuntur edentula neque caeca. Hoc est, non omne quod non videt caecum, nec quod dentes non habet edentulum appellamus. Plura enim sunt quae aut omnino aut certo tempore naturaliter haec habere non possunt, sed est illa privatio quoties is habitum non habet, qui habere naturaliter potest, et eo tempore cum jam per naturam illius esse compos habitus possit, vel si habens quis retinensque habitum, illum cujuslibet incursione casus amiserit, ut in pueris jam adultis si non habeant dentes. Nam quoniam homines sunt, possunt habere; quod si habentes amiserint, edentuli dicuntur; si vero omnino non creverint dentes, quoniam jam pueris atque adultis ut dentes haberent, naturaliter poterat evenire, id quod casu aliquo vel aegritudine officiente factum est, eos edentulos et habitu dentium privatos esse nominamus. Privari vero et habere habitum, non est habitus et privatio; habitus enim est visus. Privatio vero caecitas, habere autem visum, non est visus, nec caecum esse, caecitas; privatio enim quaedam est caecitas, caecum vero esse privari et non privatio est.
PL64.269_2Burada son derece doğru bir akılla şu gösteriliyor: Yoksunluk ve melekenin altına düşenler yoksunluk ve meleke midir, değil midir? Meleke görme, yoksunluk körlüktür; melekenin altında görmeye sahip olmak, yoksunluğun altında kör olmak vardır. Görmeye sahip olmak, sahip olunan görmenin kendisiyle aynı mıdır, kör olmak körlükle aynı mıdır? Keskin bir gözle bakan görür ki bir şeye sahip olmak, sahip olunan şeyden başkadır. Melekenin bulunduğu yerde üç şey vardır: Sahip olan, sahip olunan şey ve sahip olmak; yani gören, görme yetisi ve bu ikisinden meydana gelen şey, yani görmek. Görmek gören kişiden de, görme yetisinden de farklıdır. Meydana gelen şey, onu yapandan başkadır; görmeyi yapan ise görendir; demek ki görmek görenden başkadır. Görmek görme yetisinden de ayrılır: Meydana gelen şey, onu meydana getirmeye yarayan araçtan başkadır; görmek ise görme yetisiyle olur. Demek ki görmek, kendisini meydana getiren görme yetisinden ayrıdır. Görmek görme yetisine sahip olmaktır, görme yetisine sahip olmak bir melekeyi taşımaktır, görme ise melekedir. Öyleyse meleke ile melekenin altında olan, yani herhangi bir melekeyi taşımak aynı şey değildir. Yoksunlukta da böyledir, orada da üç şey vardır: Yoksun olan; meydana gelen şey, yani yoksun olmak; kişinin yoksun kaldığı şey, yani yoksunluğun kendisi. Melekeye sahip olan, melekeye sahip olmaktan ayrı olduğu gibi, yoksun olan da yoksun olmaktan ayrıdır. Melekeye sahip olmak da
Hic verissima ratione monstratur utrum ea quae sub privatione atque habitu cadant privationes sint atque habitus, an minime: nam quoniam habitus est visus, privatio vero caecitas, sub habitu vero est habere visum, et sub privatione esse caecum, utrum habere visum idem sit quod ipse qui habetur visus, et utrum idem sit caecum esse quod caecitas, perspicaciter intuens; aliud quoddam est habere aliquid quod habetur. Tres namque res sunt in eo in quo est habitus, is qui habet ea res quae habetur, et habere, ut est is qui videt, et ipse visus, et hoc ipsum quod ex utrisque, fit ex eo scilicet qui videt et visu, quod est videre. Distat autem et videre ab eo qui videt, et hoc ipsum videre rursus a visu. Aliud est enim id quod fit quam is qui facit. Videre autem videns operatur, aliud est igitur videre quam videns. Distat autem videre etiam a visu, aliud namque est id quod fit quam id per quod aliquid geritur, videre autem per visum fit. Distat ergo videre ab eo ipso (qui ipsum videre efficit) visu, sed videre visum habere est, visum autem habere habitum retinere est, et visus habitus est. Non est igitur idem habitus et quid est sub habitu, id est quemlibet habitum retinere. Eodem quoque modo etiam in privatione, et illic quoque tres sunt res, is qui privatur, hoc ipsum quod fit, idest privari, et ipsum quo quis privatur, id est ipsa privatio. Quod si distat is qui habet eo ipso quod est habitum habere, distat et is qui privatur eo quod est privari. Quod si etiam distat quod est habere habitum
PL64.271sahip olunan melekeden ayrıysa, yoksun olmak da zorunlu olarak kişinin yoksun kaldığı yoksunluktan ayrıdır. Demek ki melekenin altında olana meleke, yoksunluğun altında olana yoksunluk denemez. Öyleyse melekeye sahip olmanın meleke, yoksun olmanın yoksunluk olmadığı doğru söylenmiştir. Buna daha güçlü bir delil eklenir ki Aristoteles onu şöyle dile getirir:
Dahası, körlük ile kör olmak aynı şey olsaydı, ikisi de aynı şeye yüklenirdi. Oysa insana kör denir, ama insana hiçbir şekilde körlük denmez.
Körlük ile kör olmak aynı şey olsaydı, der, kör olmak kime yükleniyorsa körlük de ona yüklenirdi. Oysa insana kör deriz, insana körlük diyen ise yoktur. Her ikisinde de yükleme bulunduğundan ve körlük denen şeye kör denmediğinden, kör olmak yüklenene de körlük denemediğinden, kör olmanın körlükten, yani yoksun olmanın yoksunluktan başka olduğuna şüphe yoktur. Ama farklı olsalar da karşıtlıkta eşit bir yer tutarlar; bunu şöyle söyler:
Yoksun olmak ve melekeye sahip olmak da, yoksunluk ve meleke gibi karşıt görünür; çünkü karşıtlığın tarzı aynıdır: Körlük görmeye nasıl karşıtsa, kör olmak da görmeye sahip olmaya öyle karşıttır.
Yoksunluk ve meleke birbirine ne oranda karşıtsa, yoksunluğun ve melekenin kapsadıkları da aynı oranda karşıttır. Yoksunluk ve meleke, yani görme ve körlük birbirine karşıtsa, görmek ve kör olmak neden aynı şekilde birbirine karşıt olmasın? Demek ki farklı olsalar da karşıtlığın tarzı bunlarda aynıdır.
*Olumlamanın ve olumsuzlamanın altında yatan şey de olumlama ve olumsuzlama değildir. Çünkü olumlama olumlu sözdür, olumsuzlama olumsuz sözdür; olumlama ve olumsuzlamanın altında olanlardan hiçbiri ise söz değil, şeylerin kendisidir. Bunlara da, olumlama ve olumsuzlama gibi birbirine karşıt denir, çünkü bunlarda karşıtlığın tarzı aynıdır. Olumlama olumsuzlamaya nasıl karşıtsa, "oturuyor" sözü "oturmuyor" sözüne nasıl karşıtsa, her birinin altına konan şeyler de, birinin oturması ve oturmaması da öyle karşıttır.*
illo ipso habitu qui habetur. Distat necessario id quod est privari illa ipsa scilicet privatione qua quisque privatur. Quare neque id quod sub habitu est habitus appellari potest, neque id quod sub privatione privatio. Recte igitur dictum est habitum habere non esse habitum, privarique non esse privationem: cui rei aliqua quaedam validior vis argumentationis adjungitur, quam Aristoteles ita pronuntiat. Amplius si idem esset caecitas et caecum esse, utrumque de eodem praedicaretur. Sed caecus dicitur homo, caecitas vero nullo modo homo dicitur. Si idem inquit esset caecitas quod est esse caecum, de quocunque caecum esse diceretur, de eo quoque caecitas praedicaretur, sed caecum dicimus esse hominem, caecitatem vero ipsum hominem nullus dicit: quare quoniam in utrisque est praedicatio, et de quo caecitas dicitur, de eo dicitur caecum, rursumque de quo caecum esse praedicatur, de eo caecitas dici non potest, non est dubium quin aliud sit caecum esse quam caecitas, id est privationem esse aliud quam privari: sed quamvis distent, aequali tamen oppositionis vice funguntur, quod ipse loquitur sic. Opposita vero etiam haec videntur esse, privari et habitum habere, sicut privatio et habitus, modus enim oppositionis idem est, nam sicut caecitas visui opposita est, sic caecum esse ad visum habere oppositum est. Aequa namque proportione sibi privatio atque habitus opponuntur, et ea quae sub privatione habituque clauduntur. Cur enim si privatio atque habitus, id est visus et caecitas sibi sunt opposita, non etiam videre atque esse caecum eodem modo invicem sibimet opponantur. Quare quanquam haec distent, tamen modus in his oppositionis aequalis est. Non est autem neque id quod sub affirmatione et negatione jacet, affirmatio et negatio, affirmatio namque oratio est affirmativa, negatio autem oratio negativa, horum vero quae sub affirmatione et negatione sunt, nullum est oratio, sed res ipsae. Dicuntur autem etiam haec esse opposita alterutris, sicut affirmatio et negatio, nam in his modus oppositionis est idem. Sicut enim affirmatio adversus negationem opposita est, ut quae sedet ei quae non sedet, sic et res quae sub utroque positae sunt, sedere quempiam et non sedere.
PL64.271_2Karşıtlığın dördüncü türüne, olumlama ve olumsuzlamaya göre söylenene geçti. Olumlama, bir şeyi bir şeye bir tür pay almayla bağlayan, olumsuzlama ise bir şeyi bir şeyden bir tür ayırmayla koparan sözdür: "Her insan hayvandır" böyledir; bu söz hayvanı insana bağlar, çünkü insan kendi cinsinden, yani hayvandan pay alır. "İnsan taş değildir" ise olumsuzlamadır: Olumsuzlayan taşın tabiatını insanlıktan ayırır. Bunlar hakkında Önermeler Üzerine kitabında söylenecek çok şey var; onun için daha geniş tartışmayı başka zamana bırakalım. Aristoteles, eğitim görenler için olumlama ve olumsuzlamanın tariflerini son derece basit ve neredeyse özensizce belirterek bunların olumlu ve olumsuz sözler olduğunu söyledi. Daha titiz ve ince bir tarif yapsaydı, olumlamayı olumlu sözle tarif etmezdi. Olumlamanın ne olduğu şüpheliyse, olumlu sözün ne olduğu da daha açık değildir; olumlamanın ne olduğunu bilmeyen, olumlu sözün ne olduğunu da şüphesiz bilmez. Burada daha gevşek bir belirleme yapmasının sebebi, o kitapta ikisinin tarifinin gerçek ve tam gücünü vermiş olmasıdır. Olumlama ve olumsuzlamanın altında olanlar için de, yoksunluk ve melekenin altına konanlar için geçerli olan akıl yürütme geçerlidir: Meleke ve yoksunluk, melekeye sahip olmak ve yoksun olmakla aynı olmadığı gibi, olumlama ve olumsuzlama da olumlama ve olumsuzlamanın altında olanla aynı değildir. Örneğin "Sokrates oturuyor" olumlama, "Sokrates oturmuyor" olumsuzlamadır. Olumlamanın altında ise Sokrates'in oturması, yani olumlamanın yaptığını söylediği şey vardır; olumsuzlamanın altında Sokrates'in oturmaması, yani olumsuzlamanın uzaklaştırdığı şeyi yapmamak vardır. Bu şöyle ispatlanır: Yukarıdaki tarif ve belirlemenin gösterdiği gibi her olumlama ve her olumsuzlama sözdür; oturmak ve oturmamak, yani yapmak ve yapmamak ise söz değildir. Olumlama ve olumsuzlama söz olduğuna göre, olumlama ve olumsuzlamanın altında olanın olumlama ve olumsuzlamanın kendisinden ayrı olduğu söylenir. Ama şu benzerliği korurlar: Olumlama ve olumsuzlamaya göre söylenenler birbirine karşıttır. "Sokrates oturuyor" diyen olumlama ile "Sokrates oturmuyor" diyen olumsuzlama nasıl karşıtsa, Sokrates'in oturması ile oturmaması da aynı benzerlik yoluyla karşıttır.
Karşıtlığın dört türü söylendiğine göre, şimdi Aristoteles'in izinden giderek bunların farklarını toplayalım. Sayıca altıdır: Dört şeyin birbirinden farkını ve ayrılığını ortaya koymak istersek yalnız altı fark buluruz. Birincinin ikinci, üçüncü ve dördüncüden farkını koyduğumuzda üç fark olur. İkincinin birinciden farkını göstermek ise gereksizdir: Birincinin ötekilerden ayrılığını toplarken ikincinin birinciden ne kadar ayrıldığını da öğretmiş olduk. Birincinin ikinciden farkı bir yana bırakılınca, ikincinin üçüncü ve dördüncüden farkları gösterilecektir; bunlar iki tanedir, üstteki üçle birleşince beş eder. Geriye üçüncü ile dördüncünün ayrılığı kalır; birincinin ikinci ve üçüncüye karşı farklılığını zaten gösterdik. Bu, örneklerle ispatlanır: Bir şeye göre olan karşıtlığın, zıtlığa, yoksunluk ve melekeye, olumlama ve olumsuzlamaya göre olan karşıtlıklardan ayrıldığı ortaya konunca üç fark olur. Yoksunluk ve melekeye göre olan karşıtlığın zıtlardan ve olumlama ile olumsuzlamadan ayrıldığı gösterilince de
Ad quartam oppositionis speciem transitum fecit, quae secundum affirmationem negationemque dicitur. Affirmatio autem est quae aliquam rem alicui quadam participatione conjungit. Negatio vero quae aliquam rem ab aliqua re quadam separatione disjungit, ut est Omnis homo est animal, animal enim ad hominem haec oratio jungit. Participat enim homo proprio genere, scilicet animal, negatio vero, homo lapis non est. Disjungit enim naturam lapidis ab humanitate qui negat, sed multa de his in lib. de interpretatione dicenda sunt. Quare plenior horum disputatio in tempus aliud differatur. Aristoteles vero simplicissime et pene incuriose propter eos qui instituuntur diffinitiones affirmationis negationisque signavit, dicens negationem affirmationemque, affirmativas esse negativasque orationes. Quod si examinatius ac subtilius definisset, affirmationem per affirmativam orationem non diffiniret. Nam si dubium est quid sit affirmatio, nihilo magis clarum atque perspicuum est quid sit affirmativa oratio. Idcirco quod si quis nescit quid sit affirmatio, idem sine dubio nesciturus est quid oratio sit affirmativa. Sed idcirco hic indulgentius terminavit, quod in libro utriusque veram plenamque vim diffinitionis aptavit. Eadem quoque in his ratio est quae sunt sub affirmatione et negatione, quae in his quae sub privatione atque habitu ponebantur, nam sicut non est idem habitus atque privatio quod habere habitum atque privari, ita non idem est affirmatio et negationem esse quod est sub affirmatione et negatione. Affirmatio est, verbi gratia, sedet Socrates, negatio vero, non sedet Socrates. Sub affirmatione autem hoc ipsum sedere Socratem, id est hoc quod sub affirmatione dicit facere. Sub negativa vero non sedere Socratem, id est non facere id quod negatio submovet. Hoc autem ita probatur, quod omnis affirmatio omnisque negatio orationes sunt, sicut eorum supradicta diffinitio determinatioque monstravit. Sedere autem et non sedere, id est facere et non facere, orationes non sunt, quod si affirmatio et negatio orationes sunt, dicitur id quod sub affirmatione et negatione est, ea ipsa affirmatione et negatione distare. Sed in hoc servant illam quoque similitudinem quod ea ipsa sibi sunt opposita, quae secundum affirmationem negationemque dicuntur. Sicut enim ipsa affirmatio quae dicit, sedet Socrates, et quae dicit, non sedet Socrates, ita quoque idipsum quod est sedere Socratem, et non sedere, certa ratione similitudinis opponuntur. Sed quoniam quatuor species oppositionis dictae sunt, nunc Aristotelis vestigia persequentes, earum differentias. colligamus, quae sunt numero sex: nam si quae res sint quatuor, easque differre a se ac distare volumus, sex solas differentias invenimus. Cum enim primam differre a secunda ac tertia atque quarta ponimus, tres sunt differentiae. Item secundam rem a prima re differre ostendere atque demonstrare superfluum est. Cum enim primae rei ad caeteras distantiam colligeremus, quid secunda distaret a prima docuimus. Relicta igitur primae ad secundam rem differentia, secundae et tertiae, item secundae quartaeque differentiae monstrabuntur, quae sunt duac, quae tribus superioribus junctae quinque solas efficiunt. Restat tertiae rei quartaeque distantia. Nam primae ad secundam atque tertiam demonstrare est discrepantiam, cum prima a secunda distaret, atque eodem modo a tertia monstrabamus. Id his probatur exemplis. Nam cum oppositio ea quae est secundum ad aliquid, ab his oppositionibus quae sunt secundum contrarietatem, privationem atque habitum, atque affirmationem et negationem, distare proponitur, tres sunt differentiae. Cum vero ea quae secundum privationem atque habitum oppositio est, a contrariis et ab affirmatione negationeque discrepat,
PL64.273iki fark olur; bunlar üsttekilerle birleşince beş eder. Meleke ve yoksunluğun ilişkili karşıtlıktan ayrılığını bu yüzden atladık, çünkü daha önce ilişkili karşıtlığın meleke ve yoksunluktan ne kadar ayrıldığını gösterdik; biri ötekinden ayrıldığında ikisindeki farkın eşit olduğuna şüphe yoktur. Geriye tek bir fark kalır: Zıtların olumlama ve olumsuzlamaya karşı farkı. Zıtların ilişkili karşıtlıktan ve meleke ve yoksunluğa göre karşıtlıktan farkını atladık, çünkü bunların zıtlıktan ne kadar ayrıldığı yukarıda gösterildi. Bunların farklarının sayısı bilindiğine göre, eserin sıradaki kısmına gelelim.
Yoksunluk ve melekenin, bir şeye göreler gibi karşıt olmadığı açıktır; çünkü olduğu şey karşıtının denmez: Görme körlüğün görmesi değildir, başka bir şekilde de ona dayandırılmaz. Körlük de böyledir: Körlüğe görmenin yoksunluğu denir, ama görmenin körlüğü denmez. Dahası, bir şeye göre olanların hepsi karşılıklı söylenir; körlük de bir şeye göre olanlardan olsaydı, kendisine göre söylendiği şeyle karşılıklı dönerdi. Oysa dönmez, çünkü görmeye körlüğün görmesi denmez.
Zıtların ilişkili karşıtlıktan farkını anlatırken bunlar yukarıda açıkça önceden söylendi. Zıtlarla ilişkililerin bir farkını şu olarak koymuştu: Zıtlar, bir şeye göreler gibi karşılıklı dönmez. Kimse kötülüğe iyiliğin kötülüğü, iyiliğe kötülüğün iyiliği demez; oysa oğula babanın oğlu, babaya oğlun babası denir. Yoksunluk ve melekeye göre söylenenlerde de aynı fark vardır. Bir şeye göre karşıt olanlar birbirine dayandırılır ve hepsi karşıtlarına göre yüklenir, meleke ve yoksunlukta ise böyle değildir: Kimse körlüğün görmesi, görmenin körlüğü demez. İlişkililer karşıtlarına göre yüklenir ve karşılıklı söylenir: Baba oğula karşıt olduğundan oğlun babası denir, yani karşıtına göre söylenir ve yeniden dönüp oğula babanın oğlu denir. Yoksunluk ve melekeye göre olanlarda ise böyle söylenmez: Görme körlüğe karşıt olsa da yoksunluk ve melekeye göre görmeye körlüğün görmesi denmez; yani bu karşıtlığa göre karşıtının hiçbir şeyi yüklenmez ve dönmez, görmenin körlüğü de denmez. Bu yüzden yoksunluk ve meleke, ilişkililerin türünde değil, başka bir türde haklı olarak sayılmıştır.
*Yoksunluk ve melekeye göre söylenenlerin zıtlar gibi de karşıt olmadığı şundan açıktır. Aralarında ara bulunmayan zıtlarda, meydana gelmeye yatkın oldukları ya da yüklendikleri şeylerde birinin her zaman bulunması zorunludur; çünkü birinin alabilen şeyde bulunması zorunlu olanların arasında ara yoktu: Hastalık ve sağlık, tek ve çift gibi. Aralarında bir ara bulunanlarda ise birinin her alabilen şeyde bulunması asla zorunlu değildir: Her alabilen şeyin beyaz ya da siyah, soğuk ya da sıcak olması zorunlu değildir, çünkü bunların arasında bir ara bulunmasına hiçbir şey engel değildir. Birinin alabilen şeyde bulunması zorunlu olmayanların arasında da bir ara vardı; ancak birinin tabiatça bulunduğu şeyler bunun dışındaydı: Ateşte sıcak olmak ve karda beyaz olmak gibi. Bunlarda belirli olarak biri bulunmak zorundadır, ikisinden herhangi biri değil; çünkü ateşin soğuk, karın siyah olması imkânsızdır. Demek ki her alabilen şeyde birinin bulunması zorunlu değildir; yalnız birinin tabiatça bulunduğu şeylerde, belirli olarak o biri bulunur, ikisinden herhangi biri değil.*
, duae sunt differentiae, quae junctae superioribus quinque perficiunt. Idcirco enim quid distaret habitus atque privatio, ea oppositione quae relativa est praetermisimus, quoniam prius monstravimus quid relativa oppositio ab habitu privationeque differret; non est enim dubium aequam esse in utrisque differentiam, cum una ab alia discrepaverit. Restat una sola differentia, quae est contrariorum ad affirmationem scilicet et negationem; praetermissa namque est contrariorum differentia, de relativa scilicet et secundum habitum privationemque oppositione, quid haec superius a contrarietate distaret, monstratum est. Quare quoniam quot sunt horum differentiae cognitum est, ad sequentis operis ordinem veniamus. Quod autem privatio et habitus non sic opponuntur ut ad aliquid, manifestum est; neque enim dicitur hoc ipsum quod est oppositi, visus enim non est caecitatis visus, nec alio ullo modo ad ipsum dicitur. Similiter autem neque caecitas, sed privatio quidem visus caecitas dicitur, caecitas vero visus non dicitur. Amplius ad aliquid omnia, reciproce dicuntur, quare et caecitas si esset eorum quae ad aliquid sunt, utique converteretur ad illud ad quod dicitur, sed non convertitur, neque enim visus dicitur caecitatis visus. Et caetera quidem quae sunt differentia perspicue superius in contrariorum differentia relativa oppositione ante praemissa sunt. Unam namque differentiam contrariorum relativorumque dixit esse, quod contraria non ita ut ea quae sunt ad aliquid converterentur. Neque enim quis pronuntiat malitiam bonitatis esse malitiam, neque bonitatem malitiae esse bonitatem, velut filium patris esse filium, rursusque patrem filii patrem. Eadem quoque et in his quae secundum privationem habitumque redduntur, dicitur differentia. Nam sicut ea quae sunt ad aliquid opposita, adversum semetipsa redduntur, et omnia ad opposita praedicantur, non eodem modo in habitu atque privatione est. Nullus enim dicit caecitatis esse visum, nec rursus visus esse caecitatem. Quocirca si ea quae sunt relativa ad opposita praedicantur, conversimque dicuntur( cum enim sit oppositus filio pater, pater filii dicitur, scilicet ad oppositum, rursusque convertitur ut patris filius appelletur) quoniam hoc in his quae sunt secundum privationem et habitum non dicitur. Neque enim cum sit visus oppositus caecitati, secundum privationem atque habitus dicitur visus caecitatis, id est nunquam secundum hanc oppositionem aliquid oppositi praedicatur neque convertitur, neque enim dicitur caecitas visus, recte privatio atque habitus non in eadem qua relativa, sed in alia specie numerata sunt. Quod autem neque ut contraria opponuntur ea, quae secundum privationem et habitum dicuntur, ex his manifestum est. Quorum enim contrariorum nihil est medium, necesse est in quibus nata sunt fieri, aut de quibus praedicantur, alterum ipsorum inesse semper, horum enim nihil erat medium, quorum alterum necessarium erat inesse susceptibili, ut languorem et sanitatem, et impar et par. Quorum vero aliquod est medium, nunquam necessitas est omni susceptibili inesse alterum, neque enim necesse est omne susceptibile candidum vel nigrum esse, neque frigidum, neque calidum, horum enim medium aliquid nihil prohibet esse, horum etiam erat aliquid medium, quorum non erat necessarium alterum inesse susceptibili, praeter illa quibus naturaliter unum inest, ut igni calidum esse, et nivi candidum. In his enim determinate necessarium est alterum inesse et non alterutrum, non enim possibile est ignem frigidum esse, neque nivem nigram. Quare omni quidem susceptibili non est necessarium alterum eorum inesse, sed solum quibus naturaliter unum inest, his determinate unum, non alterutrum inesse contingit.
PL64.273_2Metnin uzunluğunu şu sebeple bir arada tuttum: Söylenenler zaten yukarıda söylenmiştir ve metni bölmemizle daha uzun bir sıra bıkkınlık da yaratamaz. Önce zıtların aralarındaki bütün farkları göz önüne koyuyor; bunları elimden geldiğince kısaca anacağım. Arası olmayan zıtlardan biri, der, o zıtlıkları alabilen şeyde her zaman bulunur: Hastalık ve sağlık gibi; çünkü bunlar her zaman hayvanın bedeninde bulunur ve zıddıyla arasında ara yoktur. Bu yüzden her hayvan bedeni ya hasta ya sağlıklıdır, bu zıtlıkları alan şeyde sağlık ya da hastalıktan biri her zaman bulunur. Arası olan zıtlarda ise birinin, arız olduğu şeyde her zaman bulunması zorunlu değildir: Beyaz ve siyah zıttır, kırmızı gibi bir araları vardır ve her zaman cisimlere gelirler, ama her cismin beyaz ya da siyah olması zorunlu değildir, çünkü aralarındaki ara herhangi bir cisme gelebilir. Arası bulunan, yani aralı dediğimiz zıtlarda durum budur; yalnız tabiatça bir zıtlığın yerleşmiş olduğu şeyler bunun dışındadır: Kar beyazdır, ateş sıcaktır. Bunlarda her zaman biri gelmek zorundadır, öteki değil, ikisinden herhangi biri de değil, belirli olarak biri. Ateşe, bazen sıcak bazen soğuk, bazen de bunların arası olan ılık olmak gelmez, ateş her zaman tabiî sıcaklıkla yanar. Kar da bazen siyah, bazen kızıl olmaz, başka renklere de dönmez, yalnız ve her zaman beyazdır. Durum böyle olduğuna göre, meleke ve yoksunluğa göre karşıt olanların, arası olmayan zıtlardan, kendi aralarında bir keyfiyet arası barındıranlardan ve
Prolixitatem textus idcirco contraxi, quod et ea ipsa quae dicuntur supra jam dicta sunt, nec longior ordo possit aliquod creare fastidium, quod nos hac textus divisione sejunximus. Et prius quidem proponit ante oculos omnes inter se contrariorum differentias, quas ipse quantum potero brevissime commemorabo; ait enim contrariorum quae mediis carent semper alterum inesse ei quod illas contrarietates suscipere potest, ut aegritudo et sanitas, quoniam semper in animalis corpore reperitur, et ea sine ullo est adversus suum contrarium medio. Idcirco omne corpus animalis semper aut aegrotat, aut sanum est, et semper alterum aut sanitatis aut aegritudinis inest ei quod has suscipit contrarietates. Eorum vero contrariorum quae habent aliquam medietatem, non necesse est semper alterum inesse ei cui accidunt, ut album atque nigrum, cum sint utraque contraria, quoniam habent aliquam medietatem, ut rubrum, veniunt autem semper in corpora, non necesse est omne corpus fieri, aut album aut nigrum, quoniam potest aliquando contingere ut illa eorum medietas corpori cuilibet eveniat. Atque hoc ita est in iis quae medio non carent, quae ipsa mediata vocamus, exceptis his quibus una contrarietas est insita per naturam, ut nix alba est, ignis calidus. In his enim unam semper necesse est evenire non aliam, nec utrumlibet, sed diffinite unam. Id enim non venit in ignem, ut aliquando sit calidum, aliquando frigidum, aliquando vero quod horum medietatem est tepidum, sed semper naturali calore succenditur; nec nix aliquando fit nigra, nec rursus rubea, nec ullis aliis coloribus permutatur, sed solum semper alba est. Cum haec ita sint, ea quae secundum habitum privationemque opponuntur, si et ab his contrariis distare monstrata sint quae mediis carent, et ab his quae intra se quamdam medietatem qualitatis includunt, et ab his quoque quae, cum mediata
PL64.275aralı oldukları hâlde belirli olarak bir şeyde bulunanlardan ayrıldığı gösterilirse, meleke ve yoksunluğa göre olanların zıtlardan tamamen ayrıldığı gösterilmiş olur. Ne kadar ayrıldıklarını Aristoteles'in otoritesiyle kavrayalım.
Yoksunluk ve melekede ise söylenenlerin hiçbiri doğru değildir. Çünkü birinin alabilen şeyde bulunması her zaman zorunlu değildir: Henüz görme tabiatına sahip olmayana ne kör ne de görmeye sahip denir. Demek ki bunlar, aralarında ara bulunmayan zıtlardan olmayacaktır. Ama arası olan zıtlardan da değildir, çünkü her alabilen şeyde bunlardan birinin bulunması zorunludur: Bir şey görmeye sahip olmaya yatkın hâle gelince, ya kör ya görmeye sahip denecektir, üstelik belirli olarak biri değil, ikisinden herhangi biri olur; çünkü kör ya da görmeye sahip olması zorunlu değildir, hangisi rast gelirse o olur. Arası olan zıtlarda ise birinin her alabilen şeyde bulunması asla zorunlu değildi; yalnız bazılarında zorunluydu, onlarda da belirli olarak biri, rastgele biri değil. Buradan açıktır ki yoksunluk ve melekeye göre karşıt olanlar, iki tarzdan hiçbirine göre zıtlar gibi karşıt değildir.
Önce meleke ve yoksunluğa göre karşıt olanların arasız zıtlardan ayrıldığı farkları veriyor. Arası olmayanlarda, birinin kendilerine dayanak olanda her zaman bulunması zorunludur. Meleke ve yoksunlukta böyle değildir: Her şey her zaman ya melekeye ya yoksunluğa sahip değildir; ikisine de sahip olmadığı bir zaman vardır. Gözleri tabiatça henüz açılmamış köpek yavruları böyledir: Görmedikleri için melekeye sahip diyemeyiz; henüz küçük olup tabiatça görmeye sahip olamadıkları için görmeden yoksun da diyemeyiz. Demek ki yoksunluk ve melekeye göre birbirine karşıt olanların biri dayanakta her zaman bulunmaz; arasız, yani arası olmayan zıtların biri ise alabilen şeyde her zaman bulunur. Öyleyse meleke ve yoksunluğa göre olan karşıtlık, zıtlara göre karşıt sayılanlardan ayrılır. Ama bazı zıtlar bir şeyde tabiatça bulunduğundan (karda beyaz, ateşte sıcak, kargada siyah gibi) yoksunluk ve meleke karşıtlığı bunlardan da ayrılır. Tabiatça bulunanlar belirlidir ve hiçbir şekilde değişmez: Karda beyaz böyledir. Kar ya beyaz ya siyah değildir, yalnız beyazdır; karga da ya beyaz ya siyah değildir, yalnız siyahtır. Yoksunluk ve melekede ise belirli bir tek şey olamaz, her zaman ya yoksunluk ya meleke rast gelir. "Belirli olarak biri değil, bu ya da o" sözüyle bunu söylüyor. "Kör ya da görmeye sahip olması zorunlu değildir" derken "belirli olarak" kelimesini anlamak gerekir: Tabiatça henüz görmeyen köpek yavrusu ya melekeye, yani görmeye sahip olacaktır ya da onun yoksunluğuna, yani kör olacaktır; ama belirli olarak biri değil, belirsiz olarak bu ya da o rast gelir. Demek ki bu karşıtlık, bazı şeylere tabiatça değişmez biçimde arız olan zıtlardan ayrılır. Geriye bu karşıtlığın aralı zıtlardan ayrıldığını öğretmek kalır. Onlarda zıtların dayanakta her zaman bulunması zorunlu değildir, çünkü araları dayanak cevherlere gelebilir: Bir şeyde tabiatça değil, yalnız araz olarak bulunan beyaz ya da siyah böyledir. İkisi de cisimlerde bulunmayabilir, çünkü onlara araları olan kırmızı ya da sarı gelir. Yoksunluk ve melekede ise böyle değildir: Tabiatça melekeye sahip olabileceği zaman, bunları alan şeyler ikisinden de yoksun olamaz. Köpek yavrusu tabiatça görebilecek hâle gelince, ya melekeye sahip olur, görür ya da kör olup yoksunluğa sahip olur. Demek ki tabiatça ikisinden birine sahip olma imkânı verildiği zamandan itibaren, ikisinden birini, ya yoksunluğu ya melekeyi taşıyacaktır. Arası olan zıtlarda ikisinin de dayanakta bulunmaması mümkün, yoksunluk ve melekede ise birini taşıyabildiği zamandan itibaren ikisinden birine sahip olmaması imkânsız olduğundan, aralı zıtlar da yoksunluk ve meleke gücüyle karşıt olanlardan ayrılır. Daha önce de bu karşıtlığın, tabiatça olan ve arası bulunmayan zıtlara benzemediği gösterilmişti. Öyleyse yoksunluk ve meleke karşıtlığının zıtlar gibi karşıt olanlardan ayrıldığı doğru söylenmiştir.
Dahası, zıtlarda alabilen şey var oldukça ikisinden birine doğru değişme mümkündür; yeter ki birisi
sint, tamen diffinite alicui insunt, perfecte, monstratum est ea quae secundum habitum et privationem sunt a contrariis discrepare. Quare quid distent Aristotele teneamus auctore. In privatione vero et habitu neutrum horum quae dicta sunt, verum est, neque enim semper susceptibili necessarium est alterum inesse eorum. Quod enim nondum naturam habet ad videndum, neque caecum, neque visum habens dicitur. Ideoque non erunt haec talium contrariorum, quorum nihil est medium, sed neque quorum est medium, necessarium enim est omni susceptibili alterum istorum inesse. Quando enim jam natum fuerit ad habendum visum, tunc aut caecum, aut habens visum dicetur, et horum non determinate alterum, sed alterutrum contingit, non enim necessarium est, vel caecum, vel habens visum esse, sed quod contingit. In contrariis autem quibus medium est, nunquam necessarium fuit omni susceptibili alterum inesse, sed quibusdam, et his determinate unum, sed non quodcontingit, unde palam est quod secundum neutrum modum tanquam contraria, opposita sunt haec, quae secundum privationem et habitum opponuntur. Dat primo differentias quibus ea quae sunt secundum habitum et privationem opposita, ab iis quae sunt immediata contrariis distent. In his enim contingit quae medium non habent, semper necesse est ipsorum alterum inesse ei quod his ipsis subjectum est. In habitu vero et privatione non ita est. Non enim semper quaelibet res aut habitum habet aut privationem, sed est tempus quando utrumque non habeat, ut catuli quibus nondum per naturam oculi patent. Illos enim nec habere habitum dicimus, quoniam non vident, nec privatos visu, quoniam parvuli adhuc visum per naturam habere non possunt Igitur horum quae sibi secundum privationem habitumque sunt opposita, non semper alterum subjecto inest eorum. Sed eorum quae sunt contraria immediata, id est medio carentia, semper alterum susceptibili inest. Distat igitur ea quae secundum habitum et privationem est oppositio iis quae secundum contraria putantur opponi. Sed quoniam sunt quaedam contraria quae insunt alicui per naturam, ut nivi album, igni calidum, corvo nigrum, etiam ab his discrepat oppositio privationis et habitus. Ea enim quae per naturam insunt, diffinita sunt, et nullo modo permutantur, ut est album nivi. Non enim nix aut alba aut nigra est, sed tantum alba, et corvus non aut albus aut niger, sed solum niger. In privatione vero et habitu una res esse non potest diffinita, sed semper aut privatio contingit, aut habitus, et hoc est quod ait, et horum non diffinite alterum, sed aut hoc, aut illud. Neque enim necesse est aut caecum esse, aut habentem visum diffinite subaudiendum est, catulus enim qui per naturam nondum videt, aut habitum habiturus est, id est visum, aut ejus privationem habiturus est, ut sit caecus, sed non diffinite unum, sed aut hoc aut illud indiffinite contingit. Distat igitur haec oppositio his contrariis quae aliquibus per naturam immutabiliter accidunt. Restat igitur ut his contrariis quae mediata sunt hanc oppositionem differre doceamus. In illis enim non semper necesse erit contraria inesse subjecto, idcirco quod eorum medietates possint subjectis evenire substantiis, ut album vel nigrum quod non est alicui per naturam, sed tantum secundum accidens. Possunt enim utraque non esse in corporibus, quoniam his vel rubrum vel pallidum, quae sunt eorum medietates eveniunt. In privatione vero id et habitu non est. Quando enim poterit per naturam habere habitum, utrisque quae ea suscipiunt, carere non possunt. Catulus enim cum per naturam videre potuerit, aut habitum habere dicitur, et est videns, aut privationem, si fuerit caecus. Ita semper ab eo tempore quo illi per naturam utrumlibet habere concessum est, alterutrum retinebit, id est aut privationem retinebit, aut habitum. Quocirca si in his contrariis quae medio non carent, potest fieri ut utraque contraria in subjecto non sint, in privatione vero et habitu ab eo tempore quo per naturam potest utrumque retinere, fieri non potest nisi eorum habeat alterum, distant haec quoque mediata ab his quae secundum vim privationis atque habitus opponuntur. Sed ante monstratum est et his contrariis quae per naturam essent, et iis quae medio carerent, hanc oppositionem esse dissimilem. Recte igitur positum est privationem atque habitus oppositionem ab his quae opponuntur ut contraria, discrepare. Amplius in contrariis quidem existente susceptibili, possibile est in alterutrum. fieri mutationem, nisi alterum
PL64.275_2tabiatça bulunuyor olmasın, ateşte sıcaklık gibi. Sağlıklı olan hastalanabilir, beyaz olan siyah olabilir, faziletli olan kötü, kötü olan faziletli olabilir. Kötü kimse daha iyi alışkanlıklara ve öğretilere yönlendirilirse, az da olsa ilerleyip daha iyi olur. Bir kere az bir ilerleme kaydetse, tamamen değişeceği ya da pek çok ilerleme alacağı açıktır. Hangi ilerlemeyi başlangıçtan alırsa alsın, faziletle daha kolay hareket eder hâle gelir. Öyleyse daha fazla ilerlemesi akla yakındır; bu sürekli olursa, zaman engel olmadıkça, tamamen zıt melekeye geçer. Yoksunluk ve melekede ise birbirine değişme imkânsızdır: Melekeden yoksunluğa değişme olur, yoksunluktan melekeye imkânsızdır. Kör olan bir daha görmez, kel iken yeniden saçlanmaz, dişsizken yeniden dişleri çıkmaz.
Zıtlarla, meleke ve yoksunluğa göre söylenen bu karşıtlık arasında başka bir ayrılık koyuyor. Zıtlar birbirine dönüşebilir: Sıcak olan soğuk olabilir, soğuk olan da sıcaklık keyfiyetine dönebilir. Söylendiği gibi, yalnız zıtlardan birinin tabiatça yerleşmiş olduğu şeyler bunun dışındadır, çünkü yalnız bunlarda karşılıklı değişme olamaz. Araz olarak, tabiatça olmayarak dayanaklara gelenlerde ise
alicui naturaliter insit, ut igni calidum esse: namque possibile est quod sanum est, languere, et candidum, nigrum fieri, et ex studioso, pravum, et ex pravo, studiosum possibile est fieri. Pravus enim ad meliores consuetudines deductus, et ad doctrinas, et si modicum aliquid proficiat ut melior sit. Si vero semel vel modicum crementum sumpserit, palam est quod aut perfecte mutabitur, aut satis multum incrementum suscipiet. Semper enim bene mobilior ad virtutem fiet, vel quodcunque crementum sumpserit a principio. Quare verisimile est amplius eum sumere crementum, et hoc dum semper fit, perfecte in contrarium habitum restituetur, nisi forte tempore suspensum sit. Verum in privatione et habitu impossibile est mutationem in alterum fieri, sed ex habitu quidem in privationem fit mutatio, a privatione vero in habitum impossibile est neque enim qui caecus factus est, rursus vidit, neque cum esset calvus, rursus comatus est factus, nec cum esset sine dentibus, dentes iterum orti sunt. Aliam rursus contrariorum et hujus oppositionis quae secundum habitum privationemque dicitur, distantiam ponit. Ea enim quae contraria sunt, possunt in alterna variatis vicibus permutari. Quod enim calidum est potest effici frigidum, rursusque quod frigidum est potest in caloris verti qualitatem. His tamen (ut dictum est) solis exceptis, quibus una quaelibet res contrariorum naturaliter insita est, in his enim solis fieri non potest alterna mutatio: in his vero quae accidenter et non per naturam subjectis
PL64.277gelenlerde ise zıtlara değişme her zaman olur: Hayvanın bedeni sağlıklıyken hasta, hastayken yine sağlıklı olur. Şu da doğrudur: İyiden kötüye giden yol her zaman daha yokuş aşağı görünür, iyilikten kötülüğe geçiş çok kolaydır; Terentius'un örneği bunu öğretir: "Çalışmadan şehvete kolayca kayan." Kusurların çirkinliğinden faziletlere geçiş güç olsa da, Aristoteles bu geçişin mümkün olduğunu doğrular. Bu filozofun görüşü şudur: Faziletler, Sokrates'in dediği gibi ilim değildir, Stoacıların dediği gibi tabiatça da değildir; öğrenilebilir ve iyinin bir tür alışkanlığıyla insanların zihinlerine yerleşir. Bu yüzden biri önceki kusurlarına tutsak olsa bile, daha iyi bir söz onu kavrar, bilgelerle yakınlık ve sohbet onu süslerse, geçmiş kusurların cazibesinden bir ölçüde kurtulur, kendini biraz soyar ve biraz daha özgürce daha iyiye ilerler. Böylece önce daha az kötü, sonra kötü değil, ardından da gitgide biraz iyi olur. Bu çaba çok sık tekrarlanır, zamanın kısalığı ona engel olmaz, ölüm de sınır koymazsa, en kötü durumdan iyi alışkanlıklar ve bilgelerin sohbetleri yoluyla faziletin eksiksiz melekesine geçeceğinden şüphe yoktur. Demek ki iyiden kötüye ve kötüden yine iyiye değişme vardır ve bu zıtlarda olur. Meleke ve yoksunlukta ise böyle değildir: Değişme vardır, ama tek yönlüdür, hiçbir şekilde geri dönmez. "Melekeden yoksunluğa değişme olur, yoksunluktan melekeye imkânsızdır" der. Bunu örneklerle çok açık öğretir: Kim körken gören olmuştur? Kim biraz kelleştikten sonra saçlı olur? Kimin yaşlılıkta yitirdiği dişlerinin yerine yenileri çıkar? Demek ki zıtlarda karşılıklı değişme olur, yoksunluk ve melekede olmazsa, bu karşıtlık zıt keyfiyetlere göre olan karşıtlıktan ayrılır.
*Olumlama ve olumsuzlama gibi karşıt olanların ise söylenen tarzların hiçbirine göre karşıt olmadığı açıktır. Yalnız bunlarda birinin her zaman doğru, ötekinin yanlış olması zorunludur. Zıtlarda birinin her zaman doğru ötekinin yanlış olması zorunlu değildir, bir şeye göre olanlarda da, meleke ve yoksunlukta da. Sağlık ve hastalık zıttır, ikisi de ne doğru ne yanlıştır. İki kat ve yarım ilişkililer gibi karşıttır, bunlardan biri de ne doğru ne yanlıştır. Yoksunluk ve melekeye göre söylenenler, görme ve körlük de öyledir. Genel olarak, birleşime göre söylenmeyenlerin hiçbiri ne doğrudur ne yanlış; söylenenlerin hepsi ise birleşimsiz söylenir.*
eveniunt, fit semper in contraria permutatio, ut ex sano aegrum, ex aegro rursus sanum corpus efficitur animalis. Jam vero illud verum est, ex bono proclivior semper semita videtur ad malum, et facillima esse ex probitate ad malitiam permutatio, quod Terentiano docetur exemplo: A labore proclivem ad libidinem. Sed quanquam difficilis sit transitus ad virtutes a turpitudine vitiorum, Aristoteles tamen fieri posse hunc transitum confirmat. Hujus enim philosophi sententia est, virtutes non esse scientias, ut Socrates ait, neque ut Stoici naturaliter eas esse, sed discibiles, et per quamdam boni consuetudinem hominum mentibus inseriri. Atque ideo si quis sit quibuslibet prioribus vitiis obnoxius, si eum melior sermo susceperit, et sapientium consuetudine confabulationeque comatur, aliquid ex ante actis vitiorum illecebris emendabitur, et sese aliquantulum exuet, et paululum liberior ad meliora procedet. Ita ut sit primo quidem minus malus, post vero non malus, deinde jam jamque aliquantulum bonus. Cui si hujusmodi intensio frequentissime fiat, nec parvitate temporis praeveniatur, aut ei terminus mortis offecerit, non est dubium illum ex pessimo per probas consuetudines confabulationesque sapientum, in perfectam virtutis habitudinem permutari. Est igitur ex bono in malum, et ex malo in bonum rursus permutatio, atque hoc quidem fit in contrariis. In habitu vero et privatione non fit, est namque permutatio, sed haec una tantum, nulla ratione sese convertens; ait enim: Ab habitu ad privationem permutatio, a privatione vero ad habitum impossibile est. Et hoc planissime docet exemplis. Quis enim unquam ex caeco factus est videns? quis aliquantulum calvus crinitus efficitur? cui amissis aetate dentibus rursus alii procreantur? Quare si in contrariis fit alterna mutatio, in privatione vero atque habitu non fit, distat haec oppositio ab ea scilicet oppositione quae fit secundum contrarias qualitates. Quaecunque vero tanquam affirmatio et negatio opposita sunt, palam est quod nullo praedictorum modorum opposita sunt In solis enim istis necessarium est semper aliud quidem eorum verum, aliud autem falsum esse, neque enim in contrariis necessarium est semper, alterum verum esse, alterum falsum, neque in iis quae sunt ad aliquid, neque in habitu et privatione, ut sanitas et languor contraria sunt, et neutrum neque verum neque falsum est. Similiter duplum et dimidium tanquam; relativa opposita sunt, et non est eorum alterum, neque verum, neque falsum, sed neque ea quae secundum privationem et habitum dicuntur, sicut visus et caecitas. Omnino autem eorum quae secundum complexionem ullam dicuntur, nihil neque verum, neque falsum est; omnia autem quae dicta sunt, sine complexione dicuntur.
PL64.277_2Zıtlarla ilişkililerin, yoksunluk ve meleke ile ilişkililerin, yoksunluk ve meleke ile zıtların ayrıldığı farklar anlatıldı. Şimdi bütün bunların olumlama ve olumsuzlamaya göre karşıt olanlardan ne kadar ayrıldığı geliyor. Olumlama ve olumsuzlamanın kendine özgü işaretini veriyor ki onları her zaman tanımaya çalışalım, bu işarete uymayanların olumlama ve olumsuzlama karşıtlığından ayrıldığını söyleyelim. Olumlama ve olumsuzlamada, olumlama doğruysa olumsuzlamanın yanlış olmaması, olumsuzlama doğruysa olumlamanın yanlışlık damgasından kurtulması mümkün değildir: Biri "Sokrates yürüyor", biri "Sokrates yürümüyor" dese, Sokrates'in yürümesi doğruysa yürümemesi yanlıştır, yürümemesi doğruysa yürümesi yanlıştır. Doğru ve yanlışın bu bölünüşünü öteki karşıtlıklarda kimse bulamaz. Bir şeye göre olanlarda karşıtlığın kendini doğru ve yanlışa bölmesi zorunlu olmadığı gibi, bunlarda hiçbir şekilde hakikat da yanlışlık da bulunmaz: Biri yalnız "baba" ya da "oğul" derse, doğru ya da yanlış bir şey söylemiş olmaz. Zıtlarda da böyledir: İyi ile kötü zıttır; biri yalnız "iyi", yine biri yalnız "kötü" derse, bu yüklemede ne yanlışlık vardır ne hakikat. Meleke ve yoksunluğa göre söylenenlerde de durum aynıdır: Biri görme ya da körlük adını anarsa ne doğru ne yanlış bir şey söyler. Bunun sebebi şudur: Yanlışlık ya da hakikat bulunan her şey bir birleşime göre söylenir; basitçe dile getirilenlerde doğruyu ve yanlışı söyleme yoktur. Nitekim kendisi de başta kategorileri sayarken, söylenenlerden her birinin bir olumlamada söylenmediğini, bu kategorilerin birbiriyle birleşiminden ise doğrunun ve yanlışın doğduğunu demişti. Aristoteles orada, sözlerde bir birleşim olmadan hakikat ve yanlışlığın bulunamayacağını öğretti. Bu, örnekle de açıktır: "Sokrates insandır" dersem, ya doğrudur ya yanlış. Yalnız "Sokrates" ya da yalnız "insan" dersem, bunda ne hakikat vardır ne yanlışlık. Demek ki her olumlama birleşimle dile getirildiğinden, onda hakikat ya da yanlışlık bulunabilir. Bir şeye göre olanlar ise basitçe ve hiçbir birleşim olmadan söylenir; zıtlar ve meleke ve yoksunluğa göre birbirine karşıt olanlar da öyledir: Baba, oğul; iyi, kötü; görme, körlük. Bunlar birleşimsiz söylendiğinden (birleşimin olmadığı yerde ise ne yanlışlık vardır ne hakikat), birleşime göre söylenen olumlama ve olumsuzlamalarda ise yalnızca hakikat ya da yanlışlık bulunduğundan, olumlama ve olumsuzlamaya göre olan karşıtlık yukarıdaki bütün ötekilerden ayrılır.
Ama bu en çok, birleşime göre zıt söylenenlerde gerçekleşiyor görünecektir: "Sokrates sağlıklıdır", "Sokrates hastadır" sözüne zıttır. Ama bunlarda da birinin her zaman doğru, ötekinin yanlış olması zorunlu değildir. Sokrates
Expositis his differentiis quibus vel contrariis relativa, vel privatio et habitus relativis, vel rursus privatio et habitus contrariis discreparent, nunc sequitur quid his omnibus secundum affirmationem negationemque opposita distent, et dat signum proprium affirmationis et negationis, ut eas semper quaeramus agnoscere, ut si qua sint quae hoc signo minime teneantur, illa ab affirmationis negationisque oppositione differre dicamus. In affirmatione enim et negatione fieri non potest, ut si affirmatio vera sit, statim falsa negatio non sit; si negatio vera, affirmatio mendacii nota carere possit, ut si quis dicat, Socrates ambulat, Socrates non ambulat. Si verum est Socratem ambulare, falsum est non ambulare, et rursus siverum est non ambulare, falsum est ambulare. Hanc autem veri falsique divisionem nullus unquam in aliis oppositionibus poterit invenire. Nam in his quae sunt ad aliquid non solum non est necesse oppositionem ipsam sibi verum falsumque dividere, sed in his nulla omnino neque veritas, neque falsitas invenitur. Si quis enim dicat hoc tantum, pater, vel rursus, filius, neque verum aliquid neque falsum pronuntiat. Et in contrariis quoque idem est, nam cum bono malum sit contrarium, si quis nominet bonum, et si quis rursus simpliciter pronuntiet malum, nulla in hac praedicatione neque falsitas, neque veritas est. Eodem quoque se modo habet etiam in his quae secundum habitum privationemque dicuntur. Similiter enim nihil neque verum, neque falsum est, si quis visum nominet vel caecitatem, hoc autem idcirco evenit, quia omnia, quaecunque sunt, in quibus aut falsitas, aut veritas invenitur, secundum aliquam complexionem dicuntur. Ea vero quae simpliciter proferuntur, veri atque falsi prolatione carent, ut ipse ait, cum in principio omnia praedicamenta numeraret, dicens singula eorum quae essent dicta in nulla affirmatione dici, quadam vero complexione inter se horum praedicamentorum veri falsitatemque gigni, de quibus Aristoteles edocuit praeter complexionem aliquam in sermonibus veritatem falsitatemque inveniri non posse. Si quidem exemplo quoque hoc manifestum est. Si enim dixero, Socrates homo est, aut verum aut falsum est Quod si hoc tantum dicam Socrates, aut rursus, homo, nihil in eo neque veritatis neque falsitatis est. Quocirca quoniam omnis affirmatio cum complexione profertur, potest in ea, aut veritas, aut falsitas inveniri. Ea vero quae sunt ad aliquid simpliciter et sine ulla complexione dicuntur. Similiter autem et contraria, et ea quae sunt secundum habitum privationemque sibimet opposita, ut est pater filius, bonum malum, visus caecitas, quae quoniam; sine complexione dicuntur (ubi autem complexio non est, illic nec falsitas neque veritas est. In affirmationibus vero solis et negationibus quae secundum complexionem dicuntur, aut veritas, aut falsitas reperitur), secundum affirmationem et negationem oppositio a cunctis aliis superioribus distat. Sed maxime videbitur hoc tale contingere in his quae secundum complexionem contraria dicuntur. Sanum namque esse Socratem, ad languere Socratem contrarium est, sed neque in his necessarium est alterum semper verum, alterum autem falsum esse, cum enim
PL64.279varsa biri doğru, öteki yanlış olacaktır; yoksa ikisi de yanlıştır: Sokrates hiç yokken ne hasta olması ne sağlıklı olması doğrudur. Yoksunluk ve melekede ise, yokken ikisi de doğru değildir; varken de birinin doğru, ötekinin yanlış olması her zaman böyle değildir. "Sokrates görmeye sahiptir" sözü, "Sokrates kördür" sözüne yoksunluk ve meleke gibi karşıttır. Varken de birinin doğru ya da yanlış olması zorunlu değildir: Henüz görmeye sahip olmaya yatkın değilken ikisi de yanlıştır; Sokrates hiç yokken de ikisi yanlıştır: Hem görmeye sahip olması hem kör olması.
Bazı zıtlar birleşime göre söylendiğinden ve bunlarda yanlışlık ya da hakikat bulunduğu hâlde olumlama ya da olumsuzlama olmadıklarından, bunların olumlama ve olumsuzlamaya göre söylenen birleşimlerden ne kadar ayrıldığını da söylüyor. Hastalık sağlığa nasıl zıtsa, Sokrates'in hasta olması da sağlıklı olmasına öyle zıttır. "Sokrates sağlıklıdır" sözü de "Sokrates hastadır" sözüne zıttır. Bunlarda ise hakikat ve yanlışlık bulunur. Bunların olumlama ve olumsuzlama gücüyle karşıt olandan ayrılışı şudur: Hakkında ikisinin de söylendiği şey varken, zıtlar arası olmayanlardan yükleniyorsa, ikisinden biri doğrudur. Sokrates yaşarken ve varken, hastalık ve sağlık arasız zıtlar olduğundan, biri Sokrates için "Sokrates sağlıklıdır", başka biri "Sokrates hastadır" derse, birinin doğru birinin yanlış olması zorunludur. Yaşayan Sokrates ya hastadır ya sağlıklı; hasta olması doğruysa sağlıklı olması yanlış, hasta olması yanlışsa sağlıklı olması doğrudur. Ama Sokrates'in kendisi var değilse, onun için hasta ve sağlıklı demek de yanlıştır: Hiç olmayan, ne hasta olabilir ne sağlıklı. Demek ki zıtlarda, hakkında yüklenen şey varken bir yükleme her zaman doğru, öteki yanlıştır; yani birleşime göre söylenen ve arası olmayan zıtlarda. Şey var olmayınca ise iki zıtlık da yanlıştır. Yoksunluk ve melekeye göre söylenenler birleşimle yüklenirse, şey varken birinin doğru ötekinin yanlış olması zorunlu değildir, şey hiç yokken de ikisi yanlıştır. Sokrates annesinin karnındayken, henüz gün ışığına çıkmamışken, kendisi vardır ve yaşar; ama o sırada ne görendir ne kör. Gören değildir, çünkü henüz doğmamıştır; kör de denmez, çünkü henüz göremezdi. Demek ki hakkında meleke ve yoksunluk yüklenen şey var olup dururken, ikisi de ona yanlış olarak yüklenebilir. Hakkında söylenen şey yoksa ikisinin de yanlış olması tamamen zorunludur: Sokrates hiç yokken gören ya da kör demek yanlıştır, çünkü yaşayan ve var olan görür ya da kör olur; hakkında söylenen hiç yokken ikisi de yanlış söylenir. Köpek yavrularında da aynıdır: Doğdukları zaman vardırlar, ama ne kördürler ne görürler, çünkü henüz tabiatça görmeye sahip olamazlar. Hiç yoklarsa da, ikisini onlara yüklemek yine yanlıştır. Olumlama ve olumsuzlamada ise durum, kendisinin dediği gibi başkadır:
*Olumlama ve olumsuzlamada ise, şey olsun olmasın, biri her zaman doğru, öteki yanlış olacaktır. Sokrates varken "Sokrates hastadır" ve "Sokrates hasta değildir" sözlerinden birinin doğru, ötekinin yanlış olduğu açıktır; yokken de böyledir: Yokken hasta olması yanlış, hasta olmaması doğrudur. Demek ki olumlama ve olumsuzlama gibi karşıt olanlara yalnız kendine özgü olan şudur: Her zaman biri doğru, öteki yanlıştır.*
Socrates sit, erit illud quidem verum, illud vero falsum; cum vero non sit, ambo falsa sunt, neque enim languere, neque sanum esse, verum est, cum non sit ipse Socrates omnino. In privatione vero et habitu cum non sit, neutrum verum est; cum vero sit, non semper erit alterum verum, alterum autem falsum. Habere namque visum Socratem ad id quod est Socratem caecum esse oppositum est, sicut privatio et habitus. Et cum sit, necessarium non est alterum verum vel falsum esse, cum enim nondum natus est habere, utraque falsa sunt; et cum non sit omnino Sor. rates, sic quoque falsa sunt ulraque, et visum eum habere, et caecum esse. Quoniam videntur quaedam contraria secundum complexionem dici, in quibus aut falsitas reperitur aut veritas, sed neque ut affirmatio sit neque ut negatio, de his quoque dicit, quid distent ab his complexionibus, quae secundum affirmationem negationemque dicuntur. Nam sicut aegritudo est contraria sanitati, ita quoque aegrotum esse Socratem, ei quod est sanum esse contrarium est. Oratio quoque quae dicit Socrates sanus est, contraria est ei quae pronuntiat Socrates aegrotat. In his ergo et veritas invenitur et falsitas. Quod igitur haec distant ea oppositione quae secundum vim affirmationis aut negationis opponitur, hoc scilicet quod subsistente re, de qua utraque dicuntur, utrumlibet eorum verum est, si tamen ea contraria praedicantur, quae mediis carent, nam vivente et subsistente Socrate, quoniam aegritudo et sanitas immediata contraria sunt, si quis de Socrate dicat: Socrates sanus est, rursusque alius pronuntiet: Socrates aegrotat, unam veram, unam falsam esse necesse est. Socrates enim vivens aut aegrotat aut sanus est, et si verum est eum aegrotare, sanum esse falsum est, et si falsum est aegrotare, sanum esse verum est; si vero Socrates ipse non subsistat neque omnino sit, utrumque de eo falsum est dicere, quoniam aegrotat et sanus est. Qui enim omnino non est, neque omnino poterit aegrotus esse nec sanus. Ergo in contrariis subsistente re de qua praedicantur, semper una praedicatio vera est, alia falsa, in his scilicet contrariis quae secundum complexionem dicuntur et mediis carent. Non subsistente autem re, contrarietates utraeque sunt falsae. Illa vero quae secundum privationem habitumque dicuntur, si cum complexione praedicentur, et subsistat res, non necesse est aliam veram esse, aliam falsam, et cum res omnino non sit, utraeque sunt falsae. Socratem enim cum sit jam in suae matris alvo, et nondum sit genitus in lucem quidem editus non est, ipse tamen est atque vivit, sed tunc neque videns est neque caecus, et videns quidem non est; quoniam nondum in lucem est editus. Caecus vero idcirco non dicitur, quoniam adhuc videre non poterat. Ergo cum sit atque subsistat res de qua habitus et privatio praedicantur, potest fieri ut de ea falsa utraque praedicentur; si vero res de qua dicitur non sit, omnino utrasque falsas esse necesse est, ut cum Socrates omnino non est, falsum est eum dicere vel videntem esse vel caecum. Ille enim videt atque caecus est qui vivit atque subsistit, cum vero de quo dicitur non sit omnino, utraque de eo falso dicuntur. In catulis quoque idem est, nam cum jam sunt editi, subsistunt quidem; sed neque caeci sunt neque videntes, quia nondum per naturam visum habere potuerunt. Sin vero omnino non sint, rursus falsum est de his utrumque praedicari. In affirmatione vero et negatione non ita est, ut ipse pronuntiat. In affirmatione vero et negatione semper sive sit, sive non sit, aliud quidem verum erit, aliud vero falsum, languere namque Socratem et non languere Socratem, cum ipse sit palam est, quia alterum eorum verum, alterum vero falsum est, et cum non sit, similiter; languere enim cum non sit, falsum est, non languere autem verum. Quare in his solis proprium erit, semper alterum eorum verum, alterum falsum esse, quaecunque tanquam affirmatio et negatio opposita sunt.
PL64.279_2Olumlama ve olumsuzlamada, der, dayanak olan şey ister var olsun ister hiç olmasın, her zaman birinde hakikat, ötekinde yanlışlık bulunur. Birinin hasta olduğunu söylemenin sağlıklı olmadığını söylemekle, kör olmanın görmemekle aynı olmadığını son derece keskin bir bakışla öğretiyor. Hasta olan, var olmadıkça hasta olamaz; sağlıklı olmamak ise öyle değildir: Biri hiç var olmasa da, olmayan hakkında bu olumsuzlama yüklenebilir. Hiç olmayan sağlıklı olamaz, sağlıklı olamayan da elbette sağlıklı değildir. Körlük ve görme için de aynıdır: Birinin kör olduğunu söylemek görmediğini söylemekle aynı değildir. Kör olan, kör olmak için var olmalı ve yaşamalıdır; görmemek ise hiç var olmayan için de söylenebilir: Hiç var olmayan göremez, göremeyen de görmez. Demek ki olumlama ve olumsuzlamada, hakkında söylenen şey ister var olsun ister olmasın, biri her zaman doğru, öteki yanlıştır. Sokrates var ve yaşıyorsa, onun için görüyor demek doğruysa görmüyor demek yanlıştır; sağlıklıdır demek doğruysa sağlıklı değildir demek yanlıştır. Dayanak olan şey hiç yoksa, onun hakkında olumlama yanlış, olumsuzlama her zaman doğrudur. Bizim zamanımızda Sokrates yokken, var da olmazken, biri "Sokrates görüyor", biri "Sokrates görmüyor" dese, görüyor demek yanlış, görmüyor demek doğrudur: Hiç olmayan göremez, göremeyen de görmez. Böylece olumlama ve olumsuzlamalarda birinin her zaman doğru, ötekinin yanlış yüklenmesi sağlam ve değişmez olarak kalır. Demek ki zıtlarda ve yoksunluk ve melekeye göre olanlarda, ikisi birleşimle var olmayan bir şey hakkında söylenirse yüklenenlerin ikisi de yanlıştır; olumlama ve olumsuzlamalarda ise böyle olmadığından, öteki bütün karşıtlıklar olumlama ve olumsuzlamadan ayrılır. Böylece karşıtlıkların
In affirmatione, inquit, et negatione sive res subjecta subsistat, sive non sit omnino, semper in una veritas, in alia falsitas inveniuntur. Non esse enim idem dicere aegrotare aliquem quod non esse sanum, nec idem caecum esse quod non videre perspicacissime docet. Nam qui aegrotat nisi subsistat non potest aegrotare. Non esse autem sanum, non ita est, nam etiamsi non sit omnino aliquis, potest de eo qui non est haec negatio praedicari. Quod enim omnino non est, sanum esse non potest, quod sanum esse non potest non est utique sanum. Eodem quoque modo est et de caecitate et de visu, neque enim idem est dicere caecum esse aliquem quod non videre; qui enim caecus est, subsistit vivitque, ut sit caecus, non videntes vero etiam de omnino non subsistente dici potest. Qui enim non subsistit omnino videre non potest, et qui videre non potest non videt. Quocirca in affirmatione et negatione sive sit de quo dicitur, sive non sit, una semper vera est, altera falsa. Nam cum sit Socrates et vivat, si de eo verum est dicere, quoniam videt, falsum est dicere, quoniam non videt, et si de eo verum est dicere, quoniam sanus est, falsum est dicere de eo quoniam non. est sanus. Si vero res subjecta non subsistat omnino, de ea quidem affirmatio falsa est, negatio semper vera. Nostro enim tempore cum Socrates non est neque subsistit, si quis dicat Socrates videt, et alius dicat Socrates non videt, falsum quidem est de eo dicere, quoniam videt, verum autem quoniam non videt. Qui enim omnino non est, videre non potest, qui videre non potest, non videt. Ita firmum immutabileque semper manet in affirmationibus et negationibus alteram semper veram, alteram falsam in praedicatione constitui. Quocirca quoniam in contrariis et his quae secundum privationem habitumque sunt, si cum complexione utraque dicantur de re non subsistente, falsa sunt utraque quae praedicantur. Cum hoc idem in affirmationibus et negationibus non sit, omnes caeterae oppositiones ab affirmatione et negatione dissentiunt. Monstratae sunt igitur oppositionum
PL64.281dört türü ve altı farkı gösterilmiştir: Birincisi zıtlarla bir şeye göre olan arasında; ikincisi zıtlarla meleke ve yoksunluğa göre olanlar arasında; üçüncüsü zıtlarla olumlama ve olumsuzlamaya göre olan karşıtlık arasında; dördüncüsü ilişkililerle meleke ve yoksunluğa göre olan arasında; beşincisi ilişkililerle olumlama ve olumsuzlama arasında; altıncısı yoksunluk ve meleke ile olumsuzlama ve olumlama arasında. Karşıtlıkların bu farklarından sonra Aristoteles zıtlar hakkında birçok soruya yarayacak bazı şeyler aktarıyor.
İyinin zıddı zorunlu olarak kötüdür. Bu, tek tek şeylerin istikrasıyla açıktır: Sağlığa hastalık, adalete adaletsizlik, cesarete korkaklık zıttır; ötekilerde de böyledir. Kötünün zıddı ise bazen iyi, bazen kötüdür: Kıtlık kötü olduğu hâlde ona aşırılık zıttır ve bu da kötüdür. Ortalık da ikisine zıttır ve iyidir. Ama böyle bir şey azı için görülür; çoğunda her zaman kötünün zıddı iyidir.
Burada şu gösteriliyor: Her iyi her zaman kötüye zıttır, ama her kötü her zaman iyiye zıt değildir. Çünkü iyi ne olursa olsun, ona yalnız kötü zıttır; kötüye ise hem iyi hem kötü zıt olabilir. İyi olan sağlığa kötü olan hastalık zıttır. İyi olan mutluluğa, kendisi de kötü olan mutsuzluk zıttır. İki zıtlığı olan, yani bir iyiye ve başka bir kötüye zıt olan bir kötü de bulunur. Birbirinden en çok uzak olanlar zıt olduğundan, korkaklık ruhun en kötü melekesi olarak iki zıtlığa sahiptir: Atılganlık ve cesaret. Her şeyden korkan korkak ile hiçbir şeyden korkmayan atılgan birbirinden çok uzaktır ve ayrıdır; demek ki ikisi de kötü olduğu hâlde birbirine zıttır. Öte yandan iyi kötüye zıt olduğundan ve cesaret iyi olduğundan, korkaklık kötü olur, cesarete zıt ve karşıt olur. Demek ki korkaklığa iki zıtlık karşıttır: Atılganlık ve cesaret. Atılganlık, ayrılan melekenin en uzak mesafesine ve kemiyetine göre zıttır; korkaklık ise cesarete iyilik ve kötülük keyfiyetine göre karşıt görünür. Böylece iyilerin her zaman kötülere, kötülerin ise kötülere de zıt olduğu yeterince gösterilmiştir. İstikra ise tek tek örneklerin toplanması ve bunlar yoluyla küllî bilgiye ve sonuca götürülmesidir: Biri, musiki bilen musikicidir ve adını ondan alır, hekimliği bilen hekimdir, grameri bilen gramercidir der ve bu tek tek şeylerden genel olarak, bir sanatı bilen herkesin onun adıyla adlandırıldığı sonucunu çıkarırsa, musikiden musikici, hekimlikten hekim ve benzerleri gibi, bu istikradır. Aristoteles de zıtlar hakkında yukarıda söylediğimizi örneklerin apaçık istikrasıyla pekiştirdi. Kötülerin kötülere zıt olabilmesinin çok az yerde bulunduğunu, kötülerin ise her zaman iyilere zıt olduğunu ekledi. Kötülerin kötülere zıt olduğu bu şeylerde bile aynı anda iyilere de zıt görünmeleri söz konusudur: Korkaklık atılganlığa zıt olduğu gibi aynı anda cesarete de zıttır. Ama iyiye zıt olan her kötünün hemen bir kötüye de zıt olması zorunlu değildir: Hastalık, iyi olan sağlığa zıttır, başka bir kötüye ise zıt değildir. Demek ki kötünün kötüye zıt olmasının daha az yerde bulunduğu doğru söylenmiştir.
*Dahası, zıtlardan biri varsa ötekinin de olması zorunlu değildir. Herkes sağlıklıysa sağlık olur, hastalık olmaz. Benzer şekilde herkes beyazsa beyazlık olur, siyahlık olmaz. Dahası, Sokrates'in sağlıklı olması, Sokrates'in hasta olmasına zıtsa ve ikisinin aynı şeyde aynı anda bulunması mümkün değilse, zıtlardan biri varken ötekinin de olması mümkün olmaz: Sokrates'in sağlıklı olması varken Sokrates'in hasta olması olmaz.*
quatuor et sex differentiae: una quidem contrariorum et ejus quae est ad aliquid; secunda contrariorum et eorum quae sunt secundum habitum et privationem; tertia contrariorum et ejus oppositionis quae est secundum affirmationem et negationem; quarta relativorum et ejus quae est secundum habitum et privationem; quinta relativorum et ejus quae est affirmationis et negationis; sexta privationis et habitus ad negationem et affirmationem. Sed post has oppositionum differentias quaedam de contrariis ad multas proficientia quaestiones ab Aristotele traduntur. Contrarium autem est bono quidem ex necessitate malum, hoc autem palam est per singulorum inductionem, ut sanitati languor, et justitiae injustitia, et fortitudini timiditas, similiter autem et in aliis. Malo autem aliquando bonum quidem est contrarium, aliquando autem malum, egestati enim, cum sit malum superabundantia contraria est, cum etiam ipsa sit malum. Similiter autem et mediocritas contraria utrique cum sit, bonum est, sed in paucis hoc tale quispiam inspiciet, in pluribus vero semper malo bonum contrarium est. Hoc loco monstratur quod omne bonum semper malo contrarium est, non autem omni malo semper bonum, nam quodcunque fuerit bonum, solum illi malum contrarium est, malo autem et bonum potest esse contrarium et malum. Sanitati enim quae bona est, aegritudo quae est mala, contraria est. Rursus felicitati quae est bona, infelicitas quae ipsa quoque est mala, contraria est. Est autem invenire malum quod duas habet contrarietates, boni scilicet alterius mali. Nam cum ea sunt contraria quae a se plurimum distent, cum sit timiditas habitus animi pessimus, duas habet contrarietates, temeritatem scilicet et fortitudinem, nam qui omnia timet et est timidus, et qui nihil timet omnino in quo est temeritas, longe a sese distant et discrepant, quocirca sibi contraria sunt, cum utraque sint mala. Rursus quoniam bonum malo contrarium, et fortitudo bona est, timiditas mala erit, et erit fortitudini contraria oppositaque timiditas. Duae igitur contrarietates opponuntur timiditati, temeritas et fortitudo; sed temeritas contraria est secundum longissimam distantiam quantitatemque discrepantis habitus atque contrarii. Timiditas vero fortitudini videtur opposita, secundum qualitatem bonitatis atque malitiae. Quare sufficienter est demonstratum bona semper malis esse contraria, mala vero etiam malis. Inductio autem est singulorum exemplorum collectio, et ad universalem per ea cognitionem collectionemque reductio, ut si quis dicat qui musicam novit musicus est, et ab ea denominatur, et medicus qui medicinam, rursus qui grammaticam grammaticus, et ex his singulis rebus colligat universaliter, et quicunque aliquam artem novit ejusdem denominatione signatur. ut a grammatica grammaticus, a medicina medicus, et caetera hujusmodi. Quocirca hoc quod supra diximus de contrariis, Aristoteles exemplorum planissima inductione firmavit. Illud quoque addidit mala posse malis esse contraria, in paucissimis inveniri, semper autem mala bonis esse contraria. Nam et in his ipsis in quibus mala malis contraria sunt, inest tamen ut etiam simul bonis contraria esse videantur, ut timiditati, quoniam temeritati contraria est, simul est etiam fortitudini contraria. Sed non necesse est, ut quodcunquemalum bono est contrarium, mox etiam malo esse contrarium, ut aegritudo sanitati quidem, quod est bonum contraria est, alii vero malo contraria non est. Recte igitur dictum est, malum malo contrarium in paucioribus inveniri. Amplius contrarium non necessarium est, si alterum sit, et reliquum esse. Sanis namque omnibus, sanitas quidem erit, languor vero non erit. Similiter autem si omnes albi sint, albedo quidem erit, nigredo vero non erit. Amplius si Socratem esse sanum, ad id quod est Socratem languere contrarium est, cum non sit possibile utrumque eidem inesse simul, non erit possibile, cum alterum contrarium sit, et reliquum esse; cum enim hoc sit, Socratem sanum esse, non erit illud languere Socratem.
PL64.281_2İlişki bahsinde bazı ilişkililerin tabiatça bir arada olduğu söylenmişti: Oğul varsa baba vardır, baba da oğulsuz olamaz; onun için baba ve oğul her zaman bir aradadır. Zıtlarda ise bu yoktur. Zıtların her zaman bir arada olması zorunlu değildir der: Kimse hasta değil, herkes sağlıklıysa, sağlık varken hastalık olmaz; bir zıt kalırken öteki hiç olmaz. Biri aynı şeyi kuğular için söylese de böyledir: Bütün kuğular beyazsa kuğularda siyahlık olmaz. Bu küllîlere de uygulanmalıdır: Her şey beyazsa hiçbir şekilde siyahlık olmaz. Bunun parçalardan tek tek çıkarıldığı görülüyor: İki zıt aynı şeyde aynı zamanda bulunamaz: Sokrates sağlıklıyken hasta değildir, sağlık sürerken hastalık olamaz. Bir zıt konunca ötekinin hemen ardından gelmesi zorunlu olmayacaktır. Zorunlu olsaydı, aynı Sokrates aynı anda hem sağlıklı hem hasta olabilirdi; bu ise olamaz. Demek ki bir zıtlık varsa ötekinin hemen gelmesi zorunlu değildir; birinin var olup ötekinin olmaması mümkündür. Bu tek tek şeylerde de zorunludur: Sokrates'in sağlıklı olmasında, Sokrates'in sağlığına zıt olan hastalanması yoktur. Sokrates cevher olduğu için zıtları alabilse de, aynı anda iki zıddı birden almaz.
Zıtların tabiatça, türce ya da cinsçe aynı olan şeyler çevresinde meydana geldiği de açıktır: Hastalık ve sağlık tabiatça hayvanın bedeninde, beyazlık ve siyahlık basitçe cisimde, adalet ve adaletsizlik insanın ruhunda meydana gelir.
Zıtların her zaman neyin çevresinde bulunabileceğini öğretiyor. Der ki: Cinsçe aynı olan şeyler çevresinde,
Dictum est in relatione, quaedam relativa simul esse naturaliter, ut cum sit filius, pater est, cum vero sit pater, sine filio esse non posse. Quocirca simul semper sunt pater et filius, hoc vero in contrariis non est. Ait enim non necesse est simul semper esse contraria. Si enim nullus aegrotet et sint omnes sani, cum sit sanitas, non erit aegritudo, et una contraria manente, alia omnino non erit, ut si quis hoc idem dicat de cygnis, etenim omnes cygni sunt albi, in cygnis nigredo non erit. Atque hoc idem ad universalia referendum est. Nam si omnia quae sunt alba sunt, omnino nigredo non erit. Tractum autem hoc videtur esse sigillatim a partibus. Nam quod duo contraria in eodem uno eodemque tempore esse non possunt, ut Socrates cum sanus est, aegrotus non est, et cum sanus est, manente sanitate, non esse poterit aegritudo. Et non erit necessarium uno contrario posito, mox subsequi alterum. Nam si necesse esset uno contrario constituto, mox aliud sequi, posset idem Socrates uno eodemque tempore, et sanus esse et aeger, quod fieri non potest. Non est igitur necesse cum sit una contrarietas mox aliam sequi. Quocirca fieri potest ut cum unum contrarium sit, aliud non sit. Idque in singularibus etiam necesse est, ut in eo quod est Socratem esse sanum, non est Socratem aegrotare, quod Socratis sanitati est contraria. Socrates enim quanquam contrariorum susceptibilis sit, quoniam substantiaest, tamen uno eodemque tempore contraria utraque non suscipit. Palam vero est quod et circa idem aut specie aut genere natura habent fieri contraria: languor namque et sanitas in corpore animalis natura habent fieri, albede autem et nigredo simpliciter in corpore. justitia vero in anima hominis et injustitia. Docet circa quae semper possint esse contraria. Ait enim circa eas res quae aut genere eadem sint,
PL64.283yani ya cinsçe aynı olanlar çevresinde (hayvanın bedeni cinsçe birdir, çünkü bütün hayvanların cinsi birdir ve hastalık ya da sağlık onun çevresinde bulunur) ya da türce aynı olanlar çevresinde. Beyazlık ve siyahlık da, canlı ya da cansız, ayrım yapmadan her cisim çevresinde bulunur, çünkü her cisim cinsçe birdir; bunların cinsi cevherdir. Adalet ve adaletsizlik de ruhtadır. Adalet ve adaletsizliği alan her ruh akıllıdır, yani insanındır. Bütün insanlar türce aynıdır, demek ki bütün ruhlar türce aynıdır; öyleyse adalet ve adaletsizlik türce aynı şeyler çevresinde bulunur. Böylece bütün zıtların cinsçe ya da türce aynı şeyler çevresinde bulunduğu doğru sonuçlanmıştır.
Bütün zıtların ya aynı cinste ya zıt cinslerde olması ya da kendilerinin cins olması zorunludur. Beyaz ve siyah aynı cinstedir, çünkü cinsleri renktir; adalet ve adaletsizlik zıt cinslerdedir, çünkü birinin cinsi fazilet, ötekinin kötülüktür. İyi ve kötü ise bir cinste değildir, kendileri bazı şeylerin cinsleridir.
Geriye kalanı, yani zıtların her zaman nerede aranabileceğini gösteriyor. Bütün zıtlar ya aynı cinsin altındadır ya zıt cinslerin altında ya da kendileri cinstir. Aynı cinsin altındaki zıtlar: Beyaz ve siyah tek bir cinsin, rengin altındadır, çünkü renk beyazlık ve siyahlığın cinsidir. Başka zıtlar zıt cinslerde bulunur: Adalet ve adaletsizlik gibi. Adaletin cinsi iyi, adaletsizliğin cinsi kötüdür, kötü de iyiye zıttır; demek ki adalet ve adaletsizlik zıt cinslerin altındadır. Bazıları ise kendileri cinstir: İyi ve kötü, altlarına konan kötülerin ve iyilerin cinsleridir. Burada, iyilik ve kötülüğün başka hiçbir cinsin altına girmediği söylenmiyor, çünkü onlar keyfiyetin altına konur. Söylenen şudur: Tikel iyilerin ve kötülerin, genel olarak iyi ve kötünün kendisinden başka cinsi yoktur. Demek ki iyi ve kötü öteki tikel iyilerin ve kötülerin cinsleri sayılmakla doğru yapılmıştır. Bu yüzden bütün zıtların ya renk altındaki beyaz ve siyah gibi aynı cins altında, ya iyi ve kötü altındaki adalet ve adaletsizlik gibi zıt cinslerde ya da adalet ve adaletsizliğin cinsi sayılan iyi ve kötü gibi kendileri cins olduğu son derece doğru söylenmiştir.
Öncenin Tarzları Üzerine
Bir şeye bir başkasından önce denmesi dört şekilde olur. Birincisi ve en asıl anlamıyla zamana göre: Bu anlamda biri ötekinden daha eski, daha yaşlı denir; çünkü zamanı daha çok olana daha eski, daha yaşlı denir.
Karşıtlar hakkındaki tartışmayı şimdilik gereken ölçüde tamamladıktan sonra, şimdi önce ve sonra denebilecek şeyleri ele alıyor. Birinci ve asıl anlamda, kullanımda önce dediğimiz şudur: Bir şey başka bir şeyden zamanca öncedir ve onu geçer. Asıl konuşurken, zamanca öncelik bakımından birine daha eski, birine daha yaşlı deriz. Porphyrios'a göre "daha eski" cansızlar, "daha yaşlı" canlılar için söylenir: Biri Thebai savaşının Truva'nın yıkılışından daha eski olduğunu söyler, çünkü zamanca öncedir; Thebai savaşında ölen komutanların oğulları Truva savaşlarına katılmıştır, Tydeus'un oğlu Diomedes ve Kapaneus'un oğlu Sthenelos gibi. Cansız şeylerde bir şeye böyle daha eski denir: Roma Devleti'nde kralların yönetimi konsüllerin ve magistraların yönetiminden daha eskidir, deriz. Canlılarda ise daha yaşlı deriz: Pythagoras Sokrates'ten, Sokrates Aristoteles'ten yaşlıdır, deriz, çünkü zamanca birbirlerinden öncedirler. Demek ki bir şeye başkasından önce denmesi asıl anlamda zamana göredir. Aristoteles'in kendisinin dediği gibi öncenin dört ayrımı vardır: "Bir şeye bir başkasından önce denmesi dört şekilde olur." Bunları tek tek kısaca sayar; bunlara kendisi, eski filozofların bilmediği bir beşinci ekler. Öncenin birinci tarzından söz edildiğine göre, ikincisini anlatalım.
*İkincisi, var olma sırasında geri dönmeyen şeydir: Bir ikiden öncedir. İki varsa birin olması hemen gelir, bir varsa ikinin olması zorunlu değildir. Dolayısıyla birden yola çıkılınca ötekinin olması sonucu geri dönmez. Var olma sonucu kendisinden geri dönmeyen şeyin önce olduğu görülür.*
aut specie, ut est corpus quidem animalis unum secundum genus, omnium enim animalium unum genus est, et circa hoc aegritudo vel sanitas invenitur. Similiter et circa corpus omne indiscrete, vel animalis vel inanimati, albedo et nigredo est, quod scilicet omne corpus et ipsum secundum genus est unum, namque his genus est substantia. Justitia quoque et injustitia in anima est. Omnis autem anima quae justitiam injustitiamque suscipit, rationalis est, id est hominis; sed omnes homines idem sunt secundum speciem, omnes igitur animae eaedem secundum speciem sunt; justitia ergo et injustitia circa easdem res secundum speciem reperiuntur. Quocirca recte jam conclusum est, omnia contraria circa easdem res vel secundum genus, vel secundum speciem inveniri. Necessarium est autem omnia contraria vel in eodem genere esse, vel in contrariis generibus esse vel ipsa genera esse. Album enim et nigrum in eodem genere sunt, color enim genus eorum est; justitia vero et injustitia in contrariis generibus, illius enim virtus, hujus autem nequitia genus est. Bonum vero et malum non sunt in genere, sed ipsa sunt genera aliquorum existentia. Monstrat id quod reliquum est, id est ubi possunt semper contraria vestigari, omnia enim quae sunt contraria, aut sub eodem genere sunt aut sub contrariis generibus, aut ipsa sunt genera. Sub eodem genere sunt contraria, ut album et nigrum sub uno genere, id est colore, color enim albedinis et nigredinis est genus. Haec igitur sub uno sunt genere. Alia vero contraria in contrariis generibus inveniuntur, ut justitia et injustitia. Justitiae enim genus est bonum, injustitiae vero malum, malum vero bono contrarium est, justitia ergo et injustitia sub contrariis generibus sunt. Rursus alia ipsa sunt genera, ut bonum et malum, utraque sunt genera sub se malorum bonorumque positorum, et non hoc nunc dicitur quod bonitas et malitia nulli alii generi subduntur, ponuntur enim sub qualitate. Sed particularium bonorum et malorum non esse alia genera, nisi ipsum bonum et malum generaliter. Recte igitur bonum et malum aliorum particularium bonorum malorumque genera sunt numerata. Quare rectissime dictum est omnia contraria, aut sub eodem esse genere, ut album et nigrum sub colore, aut in contrariis generibus, ut justitia atque injustitia sub bono et malo, aut ipsa esse genera, ut est ipsum bonum et malum, quae genera justitiae atque injustitiae numerata sunt. Prius autem alterum altero dicitur quadrupliciter: primo quidem et maxime proprie secundum tempus, secundum quod antiquius alterum altero et senius dicitur, in eo enim quod tempus amplius est, et antiquius, et senius dicitur. Postquam vero de oppositis disputationem quantum ad praesens tempus attinebat explicavit, nunc. quae priora dici possint, quae posteriora disserit. Et ait, primo quidem et proprie, et quod in usu prius dicimus, hoc est quando aliquam rem alia res tempore praecedit, et superat, et dum proprie loquimur secundum temporis praecessionem, aliud antiquius dicimus, aliud senius. Antiquius quidem in iis quae inanimata sunt, ut Porphyrio placet,.senius vero in iis quae anima non carent: ut si quis dicat antiquius fuisse bellum Thebanorum atque Graecorum Trojae excidio, idcirco quod tempore praecedat, filii namque ducum qui Thebano periere praelio, Trojae praeliis interfuerunt, ut Diomedes Tydaei filius, et Stenelus filius Capanei. Atque hoc quidem ita, quoniam in rebus inanimatis quod antiquius dicitur, ut cum dicimus antiquiorem esse dominationem regum in civitate Romana, quam consulum et magistratuum. In rebus vero animatis senius vocamus. Seniorem namque dicimus Pythagoram Socrate, Socratem Aristotele, idcirco quod se temporibus antecedant. Ergo prius alterum altero dicitur proprie secundum tempus, prioris autem quatuor fuere distantiae, ut ipse Aristoteles dicit, cum ait: Prius alterum altero dicitur quadrupliciter. Easque sigillatim breviter enumerat, ad quas ipse addidit quintam, quae priscis philosophis esset incognita. Et quoniam de primo prioris modo dictum est, de secundo dicamus. Secundo autem quod non convertitur secundum subsistendi consequentiam, ut unum duobus prius est: duobus enim existentibus, mox consequens est unum esse, uno autem existente, non est necessarium duo esse. Idcirco non convertitur ab uno consequentia, ut sit reliquum, prius autem videtur illud esse a quo non convertitur essendi consequentia.
PL64.283_2Öncenin ikinci anlamı, der, zamanla değil tabiatla anlaşılandır ve var olma sonucunun kendisinden geri dönmediği şeydir. İki şey öyle karşılaştırılırsa ki biri varsa ötekinin olması zorunlu olur, öteki varsa berikinin olması zorunlu olmaz, konduğunda ötekinin olması zorunlu olmayan önceliklidir. Bu genel olarak söylendi; örneklerle daha açık olacaktır. İkili sayı ile birlik şu tabiattadır: Biri iki olduğunu ortaya koyarsa bir olduğunu da göstermiş olur, çünkü bir ikinin içinde kapsanır ve iki birlik olmadan ikili olamaz. Demek ki biri ikili sayının var olduğunu koyarsa, birin var olması da sonuç olarak gelir, çünkü ikili var olmak için birliğe muhtaçtır. Ama biri birliğin var olduğunu koyarsa, ikilinin var olması henüz zorunlu değildir. Demek ki var olma sonucu birlikten geri dönmez: Birlik konunca ikili sayının kemiyetinin gelmesi zorunlu olmadı, çünkü ikili nasıl birliğe muhtaçsa birlik de ikiliye muhtaç değildir. Öyleyse birlik ikiliden öncedir. Böyleyse, var olma sonucunun kendisinden geri dönmediği her şey Aristoteles'in otoritesiyle önce olarak ispatlanacaktır: İnsan ve hayvan bunun gibidir. İnsan deyince hayvanı da demiş olurum; hayvan deyince insan hakkında henüz bir şey demiş olmam. Çünkü her insan hayvandır, her hayvan insan değildir.
Üçüncüsü, bir sıraya göre önce denir: İlimlerde ve konuşmalarda olduğu gibi. İspata dayanan ilimlerde sırayla önce ve sonra vardır: Geometride temel öğeler, sırayla çizilen şekillerden öncedir; ilkeler teoremlerden sırayla öncedir. Gramerde harfler hecelerden önce gelir. Konuşmalarda da benzer şekilde önsöz anlatıdan sırayla öncedir.
Öncenin üçüncü anlamını koyuyor: Geometride temel öğeler, der, çizimlerden öncedir. Temel öğeler dediği, sınırlar dediğimiz şeylerdir, yani noktanın, çizginin, şeklin ne olduğunun önceden söylendiği yerlerdir. Bunlar bilinip zihne sadakatle yerleştikten sonra, problem ve teorem adı verilen geometri çizimlerinin hepsi yapılır. Temel öğeler önce öğrenildiğinden, sonra çizimlere geçildiğinden, temel öğeler çizimlerden, sırayla öncedir, çünkü çizim anlaşılabilsin diye önce temel öğeler aktarılır. Gramerde de önce tek tek harfler, sonra onlardan birleşen heceler aktarılır; demek ki harfler sırayla da hecelerden öncedir. Retorik hocaları da davalarını genellikle anlatıdan değil, girişten başlatır, çünkü girişler anlatılardan sırayla öncedir. Öncenin üçüncü tarzı, herhangi bir sanatta bir sıra bağıyla kurulmuş olandır.
Dahası, söylenenlerden başka, daha iyi ve daha şerefli olanın tabiatça önce olduğu görülür. Çoğu kimse daha çok şeref verdiklerine ve daha çok sevdiklerine kendi yanında "önde gelenler" der. Ama bu tarz neredeyse hepsinden uzaktır. Önce hakkında söylenen tarzlar hemen hemen bunlardır.
Ne zamana göre, ne var olma sonucuna göre, ne de sıraya göre olan, sadece daha değerli olan şey önce görünür der: Güneş aydan, ruh bedenden, zihin ruhtan önce gibi. Bunu şu delille ispatlar: Bazılarına saygı gösterenler, onları daha şerefli sayanlar, onlara kendi yanlarında "önde gelenler" der; devlet işlerinde çok güçlü olanlara da onları en çok saygı gösterenler "önde gelenler" der. Ama kendisinin dediği gibi, şimdi söylenen bu dördüncü tarz, öncenin anlamından çok uzaktır: Bunlara saygıdeğer ve şerefli demek daha iyidir; önce denmesi asıl anlamdan çok bir kötüye kullanmadır. Kendi eklediği beşinci tarz şöyledir:
*Bak, söylenenlerden başka öncenin bir başka tarzı daha var gibidir. Özün sonucuna göre karşılıklı dönenlerden, herhangi bir şekilde ötekinin sebebi olana haklı olarak tabiatça önce denir. Böyle bazı şeyler olduğu açıktır: İnsanın var olması, kendisi hakkındaki doğru sözle özün sonucuna göre karşılıklı döner. İnsan varsa, "insan vardır" diyen söz doğrudur; "insan vardır" diyen söz doğruysa, insanın var olması sonuç olarak gelir. Ama doğru söz, şeyin var olmasının hiçbir şekilde sebebi değildir; şey ise, sözün doğru olmasının bir bakıma sebebi görünür: Şeyin var olmasından ya da olmamasından ötürü sözün doğru ya da yanlış denmesi zorunludur. Böylece bir şeye başkasından önce denmesi beş tarza göre olur.*
Secunda, inquit, significatio prioris est, quae non tempore intelligitur, sed natura, et hoc ait a quo non convertitur subsistendi consequentia. Nam si duae res ita sint oppositae, ut si una sit, necesse sit esse aliam, et si alia sit, non necesse sit esse aliam, illa prior est qua posita ut sit, non est aliam esse necesse, et hoc quidem universaliter dictum est. Planius vero his fiet exemplis. Binarius enim numerus et unitas eam retinet naturam, ut si quis duo esse proponat, unum quoque esse monstraverit, unum enim in ipsis duobus concluditur, nec praeter duas unitates poterit esse binarius. Quocirca si quis binarium numerum esse posuerit, unum quoque esse consequitur, idcirco binarius ut sit indiget unitate. At vero si quis ponat esse unitatem, nondum necesse est esse binarium. Ergo ab unitate subsistendi consequentia non convertitur. Posita enim unitate necesse non fuit binarii numeri subsequi quantitatem, idcirco quod binario non indiget unitas, sicut indigens erat unitate binarius. Quare prior est unitas binario: quod si ita est, et quidquid ita fuerit, ut ab eo subsistendi consequentia non convertatur, prius Aristotele auctore probabitur, ut in eo quod est homo et animal. Cum dico hominem, mox dixi animal; cum animal dixero, nihil adhuc de homine dictum est. Omnis enim homo animal est, non omne animal homo. Tertio vero secundum ordinem quemdam prius dicitur, quemadmodum et in disciplinis et in orationibus, nam et in demonstrativis disciplinis est prius et posterius per ordinem, elementa enim in geometria priora sunt iis quae describuntur per ordinem. Principia enim priora sunt theorematibus ordine, et in grammatica elementa priora sunt syllabis, et in orationibus similiter proaemium prius est narratione, ordine. Ponit tertiam prioris significationem, ut in geometria priora sunt, inquit, elementa descriptionibus. Elementa vero ait quos terminos appellamus, id est ubi quid punctum sit, quid linea, quid figura praedicitur. His enim cognitis et fideliter animo apprehensis, postea omnes geometriae descriptiones fiunt, quae problemata et theoremata nuncupantur. Ergo quoniam prius discuntur elementa, post ad descriptiones est transitus, priora sunt elementa descriptionibus, ordine scilicet, quoniam ut descriptio possit intelligi, prius elementa traduntur, et in grammatica quoque prius singulae traduntur litterae quam quae ex his syllabae conjunguntur, quocirca ipso quoque ordine priores sunt syllabis. Rhetores vero non saepe a narratione, sed ab exordio agere causas incipiunt, ideo quod exordia narrationibus priora sunt ordine, quare tertius modus prioris iste est qui secundum nexum cujusdam ordinis in qualibet arte est constitutus. Amplius praeter ea quae dicta sunt, quod melius est et honorabilius prius naturaliter esse videtur, consueverunt enim et plurimi honorabiliores et magis a se dilectos, priores dicere apud se. Sed est pene alienissimus hic omnium modus, modi itaque qui dicti sunt de priore ferme isti sunt. Dicit prius videri, quod neque secundum tempus aliquoties, neque secundum subsistendi consequentiam, nec secundum ordinem sit, sed quodcunque pretiosius fuerit, prius esse videatur, ut sol, luna prior est, et anima corpore, et animus anima. Hoc vero tali argumento probat, quod hi qui aliquos venerantur, et honorabiliores existimant, dicant eos apud se esse priores, et hi qui in rebus publicis plurimum possunt, priores dicuntur ab his qui eos maxime venerantur. Sed ut ipse ait, alienissimus est a significatione prioris hic quartus qui nunc est dictus modus, etenim de his melius dici potest, ut dicantur venerabiliores et honorabiles, ut vero priores dicantur, abusio potius quam ulla proprietas est. Quintus modus quem ipse addidit hujusmodi est. Vide autem praeter eos qui dicti sunt, alter esse prioris modus. Eorum enim quae convertuntur secundum essentiae consequentiam, id quod alterius quolibet modo causa est, digne prius natura dicatur. Quod vero sunt quaedam hujusmodi palam est, esse namque hominem convertitur secundum essentiae consequentiam ad veram orationem de se. Nam si est homo, vera est oratio qua dicitur, homo est, et si vera est oratio qua dicitur, homo est, consequitur esse hominem. Est autem quidem vera oratio nequaquam causa ut sit res, verumtamen videtur quodammodo res causa ut sit oratio vera. Ex eo enim quod res est, vel non est, oratio vera aut falsa dicatur necesse est. Ideoque secundum quinque modos prius alterum altero dicitur.
PL64.283_3Bazı şeylerin yüklemede karşılıklı dönebildiğini biliyoruz. Dönenlerden biri ötekinin sebebiyse ve ona adeta tabiî bir varlık sağlıyorsa, ona tabiatça önce denir. Aristoteles bunu son derece uygun bir örnekle doğruladı. Bir şey varsa, onun için "vardır" demek doğrudur. Onun için "vardır" demek doğruysa, o şeyin var olması zorunludur: İnsan varsa "insan vardır" demek doğrudur; "insan vardır" demek doğruysa insanın var olduğundan şüphe yoktur. Bu ikisi birbirine döndüğüne göre, şimdi hangisinin ötekinin var olmasına, olabilmesine sebep olduğuna bakalım. Görüyorum ki şey doğru söze varlık ilkesi verir: İnsan var olduğu için onun için var demek doğrudur; yoksa onun için doğru olarak "vardır" denebildiği için insan var değildir. Hakikatin bulunması için ilke olan şeydir, doğru söz değildir; şeyin var olmasını doğru söz sağlamaz. Demek ki insanın var olması önce, onun hakkında doğru söylenmiş olması sonradır. Çünkü karşılıklı dönseler de biri ötekinin var olma sebebidir. Özün sonucuna göre dönenler arasında herhangi bir şekilde ötekinin sebebi olan şeye önce der. İnsan hakkındaki bu sözde ikisi de döner, ama sözün doğru olmasının sebebi ve ilkesi insandır. Aristoteles şöyle der: "Doğru söz, şeyin var olmasının hiçbir şekilde sebebi değildir; şey ise, sözün doğru olmasının bir bakıma sebebi görünür." Şey, söz olduğu için var değildir; söz, şeyin kendisi var olduğu için doğrudur. Demek ki önce'nin tarzları bu beştir; yukarıda dördünü söylemişti: Zamana göre, var olma sonucu dönmeyene göre, sıraya göre, saygıya göre; beşincisi dönüşe göre, bir şey ötekinin var olma sebebi olduğunda. Önce hakkında söylendiğine göre, şimdi bir arada olanlara başlıyor.
"Bir Arada"nın Tarzları Üzerine
Bir arada, basit ve asıl anlamda, oluşu aynı zamanda olan şeylere denir; çünkü hiçbiri ötekinden önce ya da sonra değildir. Bunlara zamana göre bir arada denir.
Önceler hakkında tartışırken asıl önce olanların, geçen zamanın gücüne göre söylenenler olduğunu savunmuştu; bir arada olanları tartışırken de aynı şeyi geri getiriyor ve doğru yapıyor. Öncenin en büyük tarzını yalnız zaman meydana getiriyorsa, bir arada doğan tabiatı neden yine zaman meydana getirmesin? Demek ki basit ve asıl anlamda, aynı zamanın doğuşuyla ortaya çıkanlara bir arada denir der: Eşit olmayan, önceki zamanda ortaya çıkanlar daha eski ve önceyse, zamanca birbirini geçmeyenler pek doğru olarak bir arada sayılır.
Novimus quasdam res in praedicatione posse converti. Quod si una earum quae convertuntur alteri causa est, et veluti naturalem subsistentiam subministrat, illa naturaliter prius esse perhibetur. Ipse autem aptissimo quod proposuit affirmavit exemplo. Nam si est aliqua res, verum est de ea dicere, quoniam est. Rursus si de ea verum est dicere quoniam est, illam ipsam rem esse necesse est: ut quoniam est homo, verum est dicere quoniam est homo. Quod si verum est dicere quoniam est homo, nulla est dubitatio quin homo sit. Ergo quoniam duo haec sibimet convertuntur, respiciamus nunc quae sit harum causa alteri, ut subsistere valeat, atque ut esse possit. Video autem rem dicto vero subsistentiae dare principium, nam quia homo est, idcirco verum est dicere de eo quoniam est, sed non idcirco homo est, quoniam de eo vere dici potest, quoniam est. Res enim ut veritas adsit, dicto principium est, sed non ut res subsistat, vero efficitur dicto. Quocirca prius est, esse hominem, posterius, verum de eo esse dictum. Idcirco quoniam quamvis convertantur, tamen una harum rerum alteri subsistendi causa est. Ait enim id esse prius inter ea quae convertuntur secundum essentiae consequentiam, quod alterius quomodolibet causa est. Ut in hoc ipso sermone de homine, convertuntur utraque quidem, sed homo ut sit sermo verus, causa est atque principium. Quod Aristoteles ita ait: Est autem verus sermo nullo modo causa subsistendi rem. Res autem videtur quodammodo causa esse ut sermo verus sit. Neque enim idcirco res est, quoniam sermo est, sed idcirco verus est sermo, quoniam res ipsa subsistit. Quocirca quinque hi prioris modi sunt, quorum superius quatuor dixit, secundum tempus, scilicet secundum id quod non convertitur ad subsistendi consequentiam, secundum ordinem, secundum reverentiam, et secundum conversionem, cum altera res alii subsistendi causa est. Sed quoniam de priori dictum est. Nunc de his quae simul sunt incipit. Simul autem dicuntur simpliciter et proprie quidem, _ quorum generatio est in eodem tempore, neutrum enim neque prius neque posterius est eorum. Simul itaque haec dicuntur secundum tempus. Cum de prioribus disputaret, illa propria priora esse contenderat, quae secundum vim praecedentis temporis dicerentur, quare cum de his quae simul sunt disputat, idem revocat, et recte. Nam si maximum modum prioris solum efficiet tempus, cur quoque non simul editam naturam tempus efficiet? Ait ergo, et simpliciter et proprie dici simul esse ea, quae unius temporis ortu prolata sint, ut si illa sint antiquiora atque priora, quaecunque non aequali, sed praecedenti tempore proferuntur, quae se temporibus non praecedunt, rectissime simul esse ponuntur.
PL64.287Aynı zamanda ortaya çıkan, yani doğal başlangıcı ve cevheri bir arada almış şeylere zamana göre bir arada denir. Tabiata göre bir arada denenler ise birbirine dönen, ama biri ötekinin var olmasının ne sebebi ne ilkesi olan şeylerdir: İki kat ve yarım böyledir. İki kat varsa yarım vardır, yarım varsa iki kat vardır. Köle ve efendi, oğul ve baba da aynı şekildedir. Bunlar birini koyunca ötekini de koyan, birini kaldırınca ötekini de kaldıran şeylerdir, her zaman birbirine döner: Baba desem oğulun anlaşılması zorunludur, oğul desem hemen baba anlaşılır. Birini kaldırırsam ikisini de ortadan kaldırırım: Oğlu kaldırırsam baba olmaz; babayı kaldırırsam oğulun da yok olması zorunludur. Bunlar birbirine döner, ama biri ötekinin hiç sebebi değildir: Baba ile oğulun yüklemede döndüğü açıktır, ama ne baba oğulun var olmasının sebebidir ne oğul babanın. Bu şu demektir: Aeneas'ın Ascanius adında bir oğlu olduysa, Aeneas Ascanius'un var olmasının sebebi olmadı demiyoruz; baba oğulun var olmasının sebebi olmadı diyoruz. Ascanius dediğimde kendine özgü bir cevher söylüyorum; oğul dediğimde ise bir şeye dayandırılmadan var olamaz. Aeneas'ı andığımda bir cevher söyledim; baba dersem, oğula dayandırılmadan hiçbir şekilde ayakta durmaz. Demek ki Aeneas Ascanius'un var olmasının sebebi oldu, ama baba oğulun var olmasının sebebi değildir: Baba, oğul olduğu anda olur. Bunlar zamanca önce değilse ve bir şeyin sebebi, sebebi olduğu şey doğmadan önce geliyorsa, zamanca eşit iki yüklem olan baba ve oğuldan hiçbirinin ötekinin sebebi olmadığına şüphe yoktur; yine de cevherler, kendilerinin yüklem olarak var olmalarına sebeptir. Bu, az önce insan hakkında, ondan doğru söz edilmesi hakkında söylenene hiçbir şekilde benzer görünmemelidir: Orada şey varken onun hakkında söz doğru olabiliyordu; bir şeyin var olması önce, onun hakkında doğru bir şey söylenmesi sonradır. Burada ise biri önce baba, sonra oğul olmaz: Baba olur olmaz oğulun olması zorunludur, oğul olur olmaz babanın yüklemesi şüphesiz gelir. Tabiata göre bir arada olan bu tarzın nasıl olduğunu Aristoteles şöyle anlatıyor:
Tabiatça bir arada olanlar, var olma sonucuna göre dönen, ama hiçbiri ötekinin var olmasının sebebi olmayan şeylerdir: İki kat ve yarımda olduğu gibi. Bunlar döner: İki kat varsa yarım vardır, yarım varsa iki kat vardır; ama hiçbiri ötekinin var olmasının sebebi değildir.
Önce denilen ve döndükleri söylenen şeylerde özlerinin sonucu var olsa da birisi ötekinin sebebi ve ilkesiydi; birinin önce görünmesi de buydu: Sebebi olanın. Bu, dönen ve birbirini ortadan kaldıran şeylerden ayrılır: Bunlarda hiçbiri ötekinin sebebi olmadığı hâlde dönerler; bunlara haklı olarak tabiatça bir arada denir.
*Aynı cinsten karşılıklı ayrılarak bölünenlere de tabiatça bir arada denir. Aynı bölmeye göre olanlar karşılıklı ayrılarak bölünür: Yürüyen, uçan ve suda yaşayan gibi. Bunlar aynı cinsten aynı bölmeye göre karşılıklı ayrılırlar: Hayvan bunlara, uçana, yürüyene ve suda yaşayana bölünür; hiçbiri önce ya da sonra değildir, tabiatça bir arada görünürler.*
Quae enim uno tempore edita atque prolata sunt, 4 illa secundum tempus simul esse dicuntur, id est simul naturale principium substantiamque sortita, atque haec quidem secundum tempus simul esse dicuntur. Secundum naturam vero simul esse perhibentur, quaecunque invicem ad se convertuntur, cum altera res alteri subsistendi, neque causa sit, neque principium, ut sunt hujusmodi, duplum et medium: nam cum sit duplum, medium est; cum rursus sit medium, duplum est. Servus quoque et dominus eodem modo sunt, filius quoque et pater. Haec enim quaecunque illata quidem inferunt alia. sublata vero auferunt simul sibimet semper invicem convertuntur: nam si dicam patrem, filium quoque intelligi necesse est: si dixero filium, pater mox sub intelligentiam cadit. Quod si alterum sustulero, utraque perimo:: nam si tollam filium, pater non est; si patrem abstulero, filium quoque perire necesse est. Atque haec ita sibimetipsa convertuntur, ut tamen altera res alteri causa penitus non sit: nam quoniam pater filio in praedicatione convertitur manifestum est, sed neque pater filio causa est ut sit, nec filius patri, hoc autem hujusmodi est. Si Aeneas habuit Ascanium filium, non dicimus, quoniam non fuit Aeneas causa ut esset Ascanius, sed non fuit pater causa ut esset filius. Nam quod dico Ascanius, quaedam propria substantia est, quod dico filius, esse non potest, nisi ad aliquid referatur, et cum Aeneam nomino, substantiam dixi, si patrem appello nulla ratione constat, nisi ad filium referatur. Igitur causa fuit Aeneas ut esset Ascanius, sed non est causa pater ut esset filius. Pater namque tunc fit cum filius fuerit. Quod si haec tempore ipso priora non sunt, causa autem cujuslibet rei prior est quam illa cujus causa est, ut oriatur, nulla dubitatio est, quin pater atque filius, quae utraeque praedicationes aequales sunt tempore, neutra neutri causa sit, cum tamen substantiae ipsae sibi ut sint, causa sint praedicationis. Nec ullo modo simile debet videri ei quod paulo ante dictum est de homine, esse verum de eo sermonem, scilicet quoniam est. Illic enim cum res esset, tunc poterat esse verus de ea sermo. Prius enim est ut sit aliquid, post vero ut de eo verum aliquid esse dicatur. Nunc vero non ita est. ut prius aliquis sit pater, post vero filius. Mox enim ut pater est, filium esse necesse est, mox ut est filius, patris sine dubio praedicatio consequitur, quemadmodum ergo iste modus fit, qui scilicet simul secundum naturam est, Aristoteles ita pronuntiat. Naturaliter autem simul sunt, quaecunque convertuntur quidem secundum quod est esse consequentiam. Sed nequaquam causa est alterum alteri ut sit, ut in duplo et dimidio. Convertuntur etenim haec: nam cum sit duplum, est dimidium, et cum sit dimidium, est duplum, sed neutrum alteri causa est ut sit. In his quae ita priora esse dicebatur, ut converterentur, quamvis secundum essentiam eorum consequentia. esset, tamen quia in his alia res alii causa atque principium est, hoc erat quod una prior esse videretur, ea quidem cujus causa erat. Quod distat ab iis quae convertuntur, et se invicem auferunt, quae cum neutra neutri causa sit, et tamen convertuntur, digne simul naturaliter esse perhibentur. Dicuntur etiam simul naturaliter et quae ex eodem genere e diverso dividuntur a se invicem. E diverso autem dividuntur, quae secundum eamdem divisionem sunt, ut gressibile, volatile et aquatile, haec enim e diverso dividuntur, quae sunt ex eodem genere secundum divisionem: animal namque dividitur in haec, in volatile, gressibile et aquatile, et nihil horum prius vel posterius est, sed simul per naturam haec esse videntur.
PL64.287_2Bir arada olanların üçüncü tarzı olarak bunu ekledi: Eşit bir bölmeyle cinsin altına konanlar da bir aradadır. Biri hayvanı insanın ve atın cinsi koyar, insanı ve atı cinsten, yani hayvandan ayırırsa, insan ve at aynı cinsin altında olduğundan tabiatça bir arada denir. Bütün cinslerde geçerli uygun bir kuraldır bu: Türlerin bölünmesi yapıldığında türler tabiatça bir aradadır; bu türlerin altına başka şeyler konursa, onların da kendi aralarında tabiatça bir arada olduğu söylenir. Cins örneğin uçan ve yürüyene bölünsün; aynı cinsin altında olduklarından tabiatça bir aradadırlar. Bunlardan biri alttaki parçalara ve türlere ayrılırsa, uçanın tohumla, etle ve otla beslenen kuşlara ayrılması gibi, uçanın altındaki bu üç türe de tabiatça bir arada denir. Aristoteles bunu şöyle söyler:
Bunların her biri yine türlere bölünür, yürüyen hayvan, uçan ve suda yaşayan gibi. Demek ki bunlar da tabiatça bir arada olacaktır: Aynı cinsten aynı bölmeye göre olanlar. Cinsler ise her zaman türlerden öncedir, çünkü var olma sonucuna göre dönmezler: Suda yaşayan bir şey varsa hayvan vardır; hayvan varsa suda yaşayan olması zorunlu değildir. Demek ki tabiatça bir arada denenler, var olma sonucuna göre dönen, ama hiçbiri ötekinin var olmasının sebebi olmayanlar ve aynı cinsten karşılıklı ayrılarak bölünenlerdir; basit anlamda bir arada olanlar ise oluşu aynı zamanda olanlardır.
Bu yüzden bir cinsin tek türü olması mümkün değildir. Cinsin altında olanlar bir aradaysa, bir arada olmak da ancak çok şey için söylenebiliyorsa, cinsin altında tek tür olamaz. Tek olursa bir arada denemez, çünkü aynı cinsin altında tabiatça bir arada bulunan bazı şeyler olmalıdır. Bu türler hakkında. Cinsler ise her zaman öncedir, çünkü var olma sonucuna göre dönmezler. Öncenin bir tarzı, varlığa göre hiçbir şekilde dönmeyenlere önce denmesiydi; aynı şey cinslerde geçerlidir. Cinsler var olma sonucuna göre şöyle dönmez: Hayvan cins, insan tür olsun. İnsan var dediğimde hayvanın da var olması
Tertium modum eorum quae simul sunt hunc addidit, illa quoque simul esse, quae aequali divisione sub genere ponantur, ut si ponat quis animal genus hominis et equi, hominem vero et equum a genere, id est ab animali dividat, homo vero et equus quoniam sub eodem genere sunt, simul esse natura dicuntur. Et conveniens regula est in omnibus quibuscunque generibus,; cum enim specierum divisiones fiunt, illic species natura simul sunt, et si sub his ipsis speciebus quaedam alia ponantur, inter se etiam ipsa simul esse natura dicuntur. Dividatur enim genus, idest in volatile atque gressibile, et quoniam sunt sub eodem genere, simul natura sunt. Et si quid horum in subjectas partes speciesque solvatur, ut volatile quidem in his avibus quae seminibus vescuntur, et in iis quae carnibus, et in his quae herbis, hae tres species rursus, quae sub volatili sunt, simul esse naturaliter appellantur, quod Aristoteles ita dicit. Dividitur autem et singulum horum in species rursus, ut gressibile animal, et volatile, et aquatile. Erunt ergo et illa simul naturaliter quaecunque ex eodem genere secundum eamdem divisionem sunt. Genera vero semper speciebus priora sunt, neque enim convertuntur secundum essendi consequentiam: ut cum sit aliquid aquatile quidem, est animal; cum vero sit animal, non est necesse ut sit aquatile. Simul ergo per naturam dicuntur quaecunque convertuntur quidem secundum essendi consequentiam, sed nequaquam quidem causa est alterum alteri ut sit, et ea quae ex eodem genere e diverso dividuntur ab invicem, et simpliciter simul sunt quorum generatio in eodem tempore est. Atque idcirco fieri non potest ut genus habeat unam speciem. Nam si quaecunque sub genere sunt, simul sunt. Simul autem nisi plura esse non possunt, genus igitur sub se unam speciem habere non potest. Si enim una fuerit, fieri non potest ut simul esse dicatur, quia illud est, quod sub eodem genere quaedam res solent quae simul sint naturaliter inveniri. Sed haec de speciebus. Genera autem semper priora sunt, non enim convertuntur secundum subsistentiae consequentiam. Prioris unus modus est secundum quem illa priora esse dicerentur quaecunque ad subsistendum nullo modo converterentur, quod hoc idem in generibus cadit. Genera enim non convertuntur ad subsistentiae consequentiam hoc modo. Sit enim animal genus, homo vero species. Cum vero dico hominem esse, animal quoque esse
PL64.289sonuç olarak gelir. Hayvan dersem, insanın var olması sonucuna dönmez: Hayvan olabilir, ama insan olmayabilir. Demek ki hayvandan insana var olma sonucu dönmez. İnsan konunca hayvan sabitse, hayvan anılınca insanın olması zorunlu değilse, hayvan insandan öncedir. Öncelerin şöyle bir tasviri de vardır: Önceler kaldırılınca öteki de kalkar, konunca öteki konmaz. Hayvan kaldırılınca insanı da götürür; hayvan var denince insanı hemen getirmez. Sonralar ise tersinedir: Konunca beraberinde koyarlar, kaldırılınca kaldırmazlar. İnsan denince hayvan da beraberinde gelir, çünkü her insan hayvandır. İnsan cevherce kaldırılırsa, hayvanın da kaldırılması zorunlu değildir, çünkü hayvan adı birçok türe uyar; böyle olursa insan kaldırılınca hayvan kalır. Bu yüzden, bir arada olanların üç türü olduğu sonucuna varıyor: Zamana göre; tabiata göre, ikisi hiçbiri ötekinin sebebi olmaksızın dönünce; üçüncü tür, aynı cinsin altında aynı bölmeye göre olanlar. Yapmak ve etkilenmekte bir tür hareket bulunduğundan ve yapmak ile etkilenmeyi kategorilere eklemiş olduğundan, şimdi hareketleri ele alıyor ve sayıca altı olduğunu söylüyor.
Hareketin Türleri Üzerine
Hareketin altı türü vardır: Oluş, bozulma, artma, azalma, başkalaşma ve yere göre değişme. Bunların, başkalaşma dışında, birbirinden farklı oldukları açıktır: Oluş bozulma değildir, artma azalma değildir, yere göre değişme de değildir; ötekilerde de benzer şekildedir.
Aristoteles Fizik'te hareketin türlerini başka bir yolla böldü: Değişme bir şey, hareket başka bir şeydir der; değişmenin iki türü oluş ve bozulmadır; hareketin üç türü kemiyete, keyfiyete ve yere göredir. Bu kitap bir bakıma giriş için yazıldığından, başlayanların zihnini daha ince bir bölmeyle karıştırmamak için bölmenin aklını fazla inceltmek istemedi. Hareketin bölmesini şöyle yapıyor: Hareketin bir türü cevhere, biri kemiyete, biri keyfiyete, biri yere göredir. Cevhere göre olan oluş ve bozulmadır, ikisi de cevherde gerçekleşir: Bir şey cevhere göre oluşur ve cevhere göre bozulur. Kemiyete göre olan artma ve azalmadır: Şeylere, eklenince artmış, çıkarılınca azalmış denir. Keyfiyete göre olan başkalaşma denen hareket, bazı etkilenmelere göredir; bunların keyfiyet olduğu açıktır. Yere göre olan ise uzunlamasına ya da eğri bir kıvrımla gidiştir: Uzunlamasına olan yukarıdan aşağıya, önden arkaya, sağdan sola gibidir; bunları ters çevirip dosdoğru ilerlersen aynı hareketler olur. Şu da doğrudur: Bunların hepsi hareketin türleridir; çünkü yalnız hareket denmelerinde, cinsin adında birbirlerine katılırlar. Oluş bozulmayla aynı değildir: Oluş cevhere giriş, bozulma cevherden çıkıştır. Azalma artmayla aynı değildir, yere göre taşınma da yukarıdakilerin hiçbirine benzemez. Başkalaşma ise belki bir şüphe taşır, yukarıdakilerden ayrılmıyor görünebilir; bu soruyu şöyle koyuyor:
*Başkalaşmada bir soru vardır: Belki başkalaşan şeyin öteki hareketlerden biri yoluyla başkalaşması zorunludur. Ama bu doğru değildir: Neredeyse bütün etkilenmelere ya da çoğuna göre, öteki hareketlerden hiçbiri katılmadan başkalaşma meydana gelir. Etkilenmeyle hareket edenin artması da azalması da zorunlu değildir; ötekilerde de benzer şekildedir. Demek ki başkalaşma öteki hareketlerden başka olacaktır. Aynı olsaydı, başkalaşan şeyin hemen artması ya da azalması ya da öteki hareketlerden birinin gelmesi gerekirdi; ama bu zorunlu değildir. Benzer şekilde, artan ya da başka bir hareketle hareket eden şeyin de başkalaşması gerekirdi.*
consequitur. Si animal dixero, ad hominem subsistentiae, consequentia non convertitur. Potest enim esse animal, non tamen homo. Quocirca ab animali ad hominem non convertitur subsistentiae consequentia. Quod si posito homine animal constat, animali vero nominato non est necesse hominem esse, animal est prius homine. Illa quoque priorum descriptio est, quod ea quae sunt priora sublata quidem auferunt, illata non inferunt. Animal enim sublatum secum quoque hominem tollet, illatum vero ut dicatur esse animal, non secum statim hominem infert. Posteriora vero e diverso sunt. Illata enim simul inferunt, sublata non auferunt. Dictus quidem homo, simul secum animal infert, omnis namque homo animal est. Quod si homo substantialiter auferatur, non est necesse animal quoque auferri, quod hoc nomen animalis in pluribus speciebus valet aptari.' Quod si ita contingit, sublato homine permanebit animal. Quocirca concludit tres esse species eorum quae simul sunt secundum tempus, secundum naturam cum utraque ita convertuntur, ut neutra neutri causa sit. Tertium genus est secundum eamdem sub eodem genere divisionem. Quoniam in faciendo atque patiendo inerat quidam motus, facere autem et pati praedicamentis adjunxerat, idcirco nunc de motibus tractat, et sex numero esse pronuntiat. Motus autem species sunt sex: generatio, corruptio, augmentum, diminutio, alteratio, et secundum locum mutatio. Alii itaque motus palam est quia alii ab invicem sunt. Non est enim generatio corruptio, neque augmentum diminutio, neque secundum locum mutatio. Similiter autem et in aliis. In physicis Aristoteles motus species alia ratione partitus est. Ait enim aliud esse permutationem, aliud motum, et permutationis quidem duas esse species ait generationem et corruptionem. Motus vero tres secundum quantitatem, secundum qualitatem, secundum locum. Igitur, quoniam hic liber ad introductionem quodam modo factus est, noluit nimis divisionis attenuare rationem, ne ingredientium animos subtiliori divisione confunderet: facit igitur divisionem motus hoc modo. Est enim una species motus secundum substantiam, alia secundum quantitatem, alia secundum qualitatem, alia secundum locum. Et secundum substantiam quidem est generatio et corruptio, haec enim utraque in substantia fiunt. Nam et secundum substantiam generatur aliquid, et secundum substantiam corrumpitur. Secundum quantitatem vero, ut crementum et diminutio. Etenim secundum quantitatem vel aucta crevisse, vel detracta diminuta esse dicuntur. Secundum qualitatem vero quae dicitur commutatio, secundum aliquas scilicet passiones, quas qualitates esse manifestum est. Secundum locum vero, ut in longitudinem, vel in curvaturam flexus; et in longitudinem quidem est ut a sursum in deorsum, a prioribus retrorsum, a dextra in sinistram; et rursus si haec convertas et in directum pergas, idem motus erunt. Illud quoque verum est has esse omnes species motus, nullo namque sibi participant, nisi solo generis nomine, quod motus dicuntur: nam neque generatio idem est quod corruptio, namque generatio est in substantia ingressus, corruptio vero ex substantia egressus. Nec diminutio idem quod crementum, nec secundum locum translatio alicui superiorum consimilis est. Commutatio autem habet forte aliquam dubitationem, quod non videatur a superioribus discrepare, quam quaestionem ita proposuit. In alteratione vero habet quamdam quaestionem, ne forte necessarium sit id quod alteratur, per aliquam reliquarum motionum alterari; hoc autem non est verum. Nam pene secundum omnes passiones aut plures, alterari accidit, nulla aliarum motionum communicante. Neque enim augeri necessarium est, quod per passionem movetur, neque minui. Similiter autem in aliis. Ideoque erit alia praeter illos motus alteratio. Nam si eadem esset, oporteret id quod alteratur mox vel augeri, vel minui, vel aliquem aliorum motuum consequi; sed non est necesse. Similiter autem et quod augetur, aut alia aliqua motione movetur, alterari oportebat.
PL64.289_2Başkalaşmada bir şüphe vardır: Belki başkalaşan şeyin öteki hareketlerden birine göre başkalaşması zorunludur. Başkalaşan her şeyin ya oluşması ya bozulması ya azalması ya artması ya da yere göre taşınması zorunluysa, başkalaşmaya göre söylenen bu türün yukarıdakilerden hiç ayrılmadığına şüphe yoktur. Aristoteles bunu "ama bu doğru değildir" diyerek reddeder. Çünkü başkalaşan şey ne oluşur ne bozulur: Güneşte uzun süre duran biri beyazken siyah olursa, renge göre başkalaşmış denir, ama oluşmuş ya da bozulmuş değildir; ona bir artma ya da azalma da olmamıştır, yer değiştirme de yoktur. Çünkü biri aynı yerde durarak dışarıdan gelen etkilenmelerle değişebilir, keyfiyet başkalaşması olmaksızın da artıp azalabilir; Aristoteles bunu şöyle söyler:
Ama artıp da başkalaşmayan şeyler vardır: Kare, çevresine gnomon eklenince artar, ama başkalaşmaz. Bu tür öteki şeylerde de böyledir. Demek ki hareketler birbirinden başkadır.
Söylediği şudur: Kareye gnomon eklenirse kare büyür, ama başkalaşmaz. Bu yüzden gnomon çıkarılınca kare küçülür, ama başkalaşmaz. a b c d karesi olsun, ona b c köşegeni çekilsin, a c, a b, b d, c d dört kenarı g, e, h, f noktalarında eşit parçalara bölünsün, g h ve f e çizgileri çekilsin. a d karesi böylece e g, f g, e h, h f dört kareye bölünür. Aynı köşegen çevresindeki üçü alınırsa, o şekle gnomon denir. Biri e g, g f, f h üçünü alırsa, m n gnomonu bulunur;
In commutatione vero est aliqua dubitatio, ne forte necesse sit quod commutatur secundum aliquem reliquorum motuum commutari. Nam si omne quod commutatur, aut generatur, aut corrumpitur, aut minuitur, aut crescit, aut id secundum locum transferri necesse est, dubium non est nihil a superioribus caeteris hanc differre speciem, quae secundum commutationem dicitur; quod Aristoteles respuit, dicens, Hoc autem non est verum. Sed quoniam quod commutatur non omnino neque generatur, neque corrumpitur: ut qui in sole diutius stetit, si ex candido niger est factus, commutatus quidem secundum colorem dicitur, non tamen generatus est aut corruptus, nec vero illi aliquod vel crementum factum est vel diminutio, sed nec loci translatio ulla est, potest enim aliquis uno eodemque loco consistens, aliquibus extrinsecus venientibus passionibus permutari, potest quoque et crescere et decrescere, praeter qualitatis commutationem quod ipse Aristoteles ita pronuntiat. Sed sunt quaedam crescentia quae non alterantur, ut quadratum, circumposito gnomone, crevit quidem, alteratum vero nihil factum est: sic et in aliis hujusmodi. Quare alii sunt motus a se invicem. Quod dicit tale est Si quadrato, inquit, addatur gnomo, crescit quidem quadratus, non tamen commutatur. Ideoque sublato gnomone quadratus diminuitur, sed non commutatur. Sit enim quadratus a b c d, et ducatur ei angularis b c, et dividantur quatuor latera a c, a b, b d, a c, in aequalia g e h f punctis, et ducantur g h, f, e lineae. Divisus igitur quadratus a d in quatuor quadratos qui sunt e g, f g, e h, h f, quorumlibet tres qui circa eamdem angularem sunt si demantur, figura ipsa gnomo vocatur. ut si quis tollat hos tres, e g, g f, f h, invenitur m n
PL64.291bu gnomon a b e h karesinden ayrılır. Bütün a d karesi küçülmüştür, o kadar büyükken küçük olmuştur, ama dörtgen suretini değiştirmemiştir. e h dörtgeni tek başına olup çevresine m n gnomonu eklenirse, dörtgen büyür, daha büyük olur, ama başkalaşmaz. Çünkü bütün dörtgenler kendilerine özgü keyfiyetçe birbirine benzer. Başkalaşma, yukarıdakilerden tamamen ayrılmayacak türden bir hareket olsaydı, başkalaşan her şeyin önceki hareket tarzlarından birine göre başkalaşması gerektiğine şüphe olmazdı: Ya oluşur, ya bozulur, ya azalır, ya artar ya da yere göre değişirdi. Böyle olmadığından, hareketin bu türü bütün yukarıdakilerden ayrılır. Yukarıda hareketin diğer beş türünün cevherce tamamen ayrıldığı gösterilmişti. Demek ki bu altı hareket birbirinden aynı şekilde ayrılır ve başkadır.
Basit anlamda harekete sükûnet zıttır. Tek tek olanlara da tek tek olanlar zıttır: Oluşa bozulma, artmaya azalma, yere göre değişmeye yere göre sükûnet; en çok da zıt yere değişme karşıt görünür: Aşağıdan yukarıya gidişe yukarıdan aşağıya gidiş ve tersi.
Şimdi hareketlerin zıtlıklarını ele alıyor. Cinsin kendisine, yani harekete sükûnetin zıt olduğunu söylüyor. Hareketin türlerine tek tek ise başka hareketler zıttır: Oluşa bozulma; oluş da bozulma da hareket olduğu hâlde birbirine zıttır; artmaya da azalma zıttır. Demek ki hareketin bu türlerinin zıddı, cinsin zıddından farklıdır: Hareketin kendisinin zıddı sükûnettir; türlere ise yalnız sükûnet değil, başka hareketler de zıttır: Oluşa bozulma, artmaya azalma. Yere göre taşınmanın zıtlığı ise cinse benzer: Onun da zıddı yere göre sükûnettir; çünkü yerden yere hareket etmek ile hareket etmemek zıttır, yere göre hareket etmemek sükûnet, yere göre hareket etmek taşınmadır. Yere göre değişmeye en çok, der, zıt yere değişme zıttır. Bir şey yukarıda olup orada kalsa, sükûnet hâlinde olsa, sonra aşağı doğru hareket etse, o yukarı doğru harekete sükûnet zıt olsa da, zıt yöne olan bu hareket ona çok daha zıttır. Öteki hareketlerde de bu olur: Bir şey sağda iken sola hareket ederse, zıt yere hareket etmiş denir. Aynı şeyi öteki hareketlerde de görmek mümkündür. Aristoteles şüphe ediyor: Kalan harekete, yani başkalaşmaya zıt bir şey olabilir mi? Bu soruyu şöyle koyuyor:
*Sayılan hareketlerden kalanın zıddının ne olduğunu belirlemek kolay değildir. Ona zıt bir şey yok görünür; yeter ki biri burada da keyfiyete göre sükûneti ya da zıt keyfiyete değişmeyi karşıt koymasın, tıpkı yere göre değişmede yere göre sükûneti ya da zıt yere değişmeyi koyduğu gibi. Çünkü başkalaşma keyfiyete göre değişmedir.*
gnomo, qui m n gnomo separatur a b e h quadrato. Totus quidem a d quadratus imminutus est, qui ex tam magno factus est parvus, non tamen formam tetragoni commutavit. Quod si e h tetragonus solus sit, et ei circumponatur gnomo, qui est m n, crevit quidem tetragonus, et major factus est, sed non commutatus est. Omnes enim tetragoni sibi sunt propria qualitate consimiles. Quod si commutatio hujusmodi motus esset, ut non omnino a superioribus separaretur, nulla esset dubitatio quin semper oporteret quidquid commutatur secundum aliquem priorum motuum modum commutari. Ita ut aut nasceretur, aut corrumperetur, aut minueretur, aut cresceret, aut secundum locum fieret aliqua permutatio. Quod quoniam non est, ab omnibus superioribus motibus haec motus species distat. Sed monstratum superius est quinque superiores motus species a se omni ratione substantiae discrepare. Quocirca distant, se similiter hi sex motus, atque diversi sunt. Est autem simpliciter quidem motui quies contrarium. Singulis vero singuli, generationi quidem corruptio, augmentationi autem diminutio; secundum locum vero mutationi, secundum locum quies, maxime autem videtur oppositum esse in contrarium locum mutatio, ut quae est inferius ei quae est superius, et ea quae est superius ei quae est inferius. Nunc jam motuum contrarietates exsequitur, et ipsi quidem generi, id est motui, dicit quietem esse contrariam, habet enim motus quietem contrariam. Singulis vero speciebus motuum motus ipsi contrarii sunt, ut generationi corruptio, et cum generatio sit motus atque corruptio, utraque tamen sibimet contraria sunt, cremento quoque diminutio contraria est. Quare diverso modo hae species motus contrarium habent, quam genus dudum habere monstravimus: motus enim ipse habet quietem contrarium. Specierum vero motibus non quies tantum, sed alii motus contrarii sunt, ut generationi corruptio et cremento diminutio, secundum vero locum translationis contrarietas similis est generi. Nam et ipsa habet contrariam secundum locum quietem, contrarium namque est moveri de loco in locum, et non moveri, et est non moveri quidem secundum locum quies, moveri vero secundum locum translatio. Maxime autem, inquit, secundum locum mutationi, contraria est in contrarium locum permutatio. Ut si qua res sursum sit atque ibi maneat, et sit quieta, postea sit ei motus talis, ut deorsum moveatur, quanquam ipsi superiori motui quies contraria sit, multo magis quidem hujusmodi motus, qui in contraria, illi superiori motui contrarius est. Atque hoc quidem et in aliis motibus accidit: ut si quis sit ad dexteram, si ei in sinistram motus sit, in contrarium locum factus dicitur motus. Atque hoc idem in aliis motibus licet videre; sed Aristoteles dubitat si reliquo motui, id est commutationi, aliquid possit esse contrarium, quam quaestionem ita proponit: Reliquo vero assignatorum motuum non facile est assignare quid sit contrarium, videtur autem nihil ei contrarium esse, nisi quis et in hoc secundum qualitatem quietem opponat, aut in contrariam qualitatis mutationem, sicut et in mutatione secundum locum, quietem secundum locum, aut in contrarium locum mutationem. Est enim alteratio secundum qualitatem mutatio.
PL64.291_2Zıtlıkları da hareketlerin benzerliğinden çıkarıyoruz. Yukarıda yere göre harekete zıt olarak yere göre sükûneti bulduğundan, bir etkilenmeye göre olan her başkalaşma keyfiyete göre değişme olduğundan, onun hareketinin zıddı olarak keyfiyete göre sükûneti koymuştur: Taş soğukken öyle kalırsa, o keyfiyet kalmış, sükûnet hâlinde olmuştur; ısınırsa keyfiyet değişmiştir ve başkalaşmanın kendisi zıttır; hareket olmuştur, taşın ılıklığında keyfiyete göre değişme olmuştur, soğuklukta ise aynı keyfiyete göre sükûnet vardı. Demek ki bu hareketin hiç zıddı yokmuş gibi görünse de, yukarıda yere göre taşınmaya yere göre sükûnetin zıt olduğu söylendiği gibi, keyfiyete göre başkalaşmaya da neden keyfiyete göre sükûnet zıt denmesin? Başkalaşmanın tarifi keyfiyete göre taşınmadır: Bir şeyin keyfiyeti hareket edince taşınma olur, yani keyfiyete göre. Yere göre taşınmaya en çok zıt görünen yalnız yere göre sükûnet değil, zıt yere taşınma da ise, keyfiyete göre başkalaşmaya da yalnız keyfiyete göre sükûnet değil, en çok zıt keyfiyete başkalaşma zıt olacaktır: Bir şey beyazken kırmızı olursa, beyaz renkte kalabileceği sükûnete bu keyfiyet değişmesi zıt olmuştur, çünkü beyazdan kırmızıya değişmiştir; beyazdan siyaha dönerse en çok değişmiş olur ve bu önceki değişmeye de zıttır, çünkü zıt keyfiyete bir değişmedir.
Ex similitudine motuum contrarietates quoque colligimus. Nam quoniam superius motui secundum locum contrarium reperit secundum locum quietem, et quoniam omnis commutatio quae secundum aliquam passionem fit secundum qualitatem commutatio, motus ejus contrarietatem posuit secundum qualitatem quietem: ut si lapis cum frigidus est, si ita permaneat, qualitas illa mansit et quievit, quod si tepeat, qualitas illa commutata est, et est ipsa commutatio contraria, et factus est quidem motus, et in tepore lapidis secundum qualitatem facta est permutatio, fuit autem in frigore quies secundum eamdem qualitatem. Quocirca licet videatur hic motus quidem omnino contrarium non habere, tamen, sicut superius dictum est secundum locum translationi contrariam esse secundum locum quietem, cur non quoque secundum qualitatem commutationi dicatur quies secundum qualitatem esse contraria? Definitio namque commutationis est translatio secundum qualitatem; cum enim qualitas cujuslibet rei movetur, fit translatio, scilicet secundum qualitatem, Quod si maxime videatur secundum locum translationi esse contraria, non solum secundum locum quies, sed etiam in contrarium locum translatio, secundum qualitatem quoque mutationi non solum erit contraria secundum qualitatem quies, sed maxime in contrariam qualitatem commutatio: ut si quid cum est album, si rubrum fiat, quieti quidem ei quae in albo colore poterat permanere contraria fuit qualitatis ipsa mutatio, ut ex albo in rubrum mutaretur; si quid enim ex albo vertatur in nigrum, illud maxime permutatur, et illud superiori mutationi contrarium est, quoniam permutatio est. Atque hoc est in contrariam qualitatem:
PL64.293Demek ki keyfiyete göre başkalaşmaya keyfiyete göre sükûnet ya da keyfiyetin zıddına değişme karşıt olacaktır: Beyaz olmak siyah olmaya karşıttır gibi; çünkü keyfiyetin zıddına değişme olunca başkalaşma olur.
Bu da apaçık bir örnekle ortaya konuyor. Hareketler tamamlandığına göre, sıradaki "sahip olmak"ın eş adlılığını açıklayalım.
Sahip Olmanın Tarzları Üzerine
Sahip olmak birçok şekilde söylenir: Ya meleke, yatkınlık ya da başka bir keyfiyet gibi: Bir bilgiye ve fazilete sahibiz deriz. Ya kemiyet gibi, boyu olan birine denildiği gibi: Üç ya da dört arşınlık boya sahip denir. Ya beden üzerindekiler gibi, giysi ya da tunik. Ya bir parçada olan gibi, elde yüzük. Ya parça gibi, el ya da ayak. Ya kap içindeki gibi, ölçekte buğday taneleri ya da testide şarap: Testi şaraba, ölçek buğday tanelerine sahip denir; bunların hepsine kaptaki gibi sahip olunur denir. Ya mülk gibi: Eve ya da tarlaya sahibiz deriz. Kocanın karıya, karının kocaya sahip olduğu da söylenir. Ama şimdi söylenen tarz, sahip olmanın anlamına en uzak görünür: Karıya sahip olmakla birlikte yaşamaktan başka bir şey kastetmeyiz. Belki sahip olmanın başka bazı tarzları da görülür; ama alışılmış olanların hemen hepsi sayılmıştır.
Sahip olmanın eş adlı olduğu açıktır: Sahip olmak birçok şekilde söylenir ve eş adlı olarak yüklenir. Bir keyfiyete, meleke ya da yatkınlığa sahibiz deriz; ilme ya da fazilete sahip olduğumuz söylenir; kemiyete de sahip denir: Ölçüde beş ya da dört ayağa sahibiz deriz. Bedenin parçalarında bir şeye de, parçaların kendisine de sahip denir: Parmaklara ve parmakta yüzüklere sahibiz deriz. Beden çevresinde bir şeye de sahip denir: Tunik ya da başka bir giysi gibi. Kapta bir şeye sahip olunduğu da söylenir: Ölçekte buğday, fıçıda şarap gibi; bunlara kapta gibi sahip olunur denir. Birinin karıya sahip olduğu da söylenir; bu anlam yukarıdakilerin hiçbirine ortak değildir, Aristoteles'e göre sahip olmanın kategorisinden çok farklıdır. Çünkü karılara asıl anlamda sahip değiliz; birinin karıya sahip olduğu sözü karısının onunla oturduğunu anlatır: Sahip olmayı oturmak yerine de kullanırız: "Sokrates'i ağırlıyorlar", yani Sokrates ile oturuyor ve onu ağırlıyorlar. Bu yüzden Aristoteles de söylenenlerden başka sahip olma tarzları belki vardır diyor ve bizi daha ileri bir araştırmaya çağırıyor ki önce söylenen tarzlardan başka hangi tarzlarla sahip olma yüklenebilir, araştıralım. Sahip olmanın eş adlılığı hakkında bu kadarı yeter. Ama belki biri şüphe eder: Yukarıda sahip olmayı bir cins arasında saymışken şimdi neden eş adlı koyuyor? Bu soru şöyle çözülür: Aynı kategorinin bazen eş anlamlı, bazen eş adlı yüklenmesi saçma değildir. Eş anlamlı olarak, yukarıda türlerinin örneklerini, ayakkabılı olmak ya da silahlı olmak gibi, verdiğinde: Bu tür şeylerin cinsidir. Eş adlı olarak, yukarıda açıkladığımız tarzlarda. Sahip olma kategorisinin kendine özgü türleri varsa, adı da çok anlamlı söyleniyorsa, cins arasında sayılmasında uygunsuz bir şey yoktur. Sahip olma kategorisinin cins olduğunu göstermek için altında bazı parçalar ve türler içermesi yeter.
Quapropter opposita erit secundum qualitatem mutationi secundum qualitatem quies, aut in contrarium mutatio qualitatis, ut album fieri ad id quod est nigrum fieri, alteratur enim in contrarium qualitatis mutatione facta. Id quoque apertissimo vulgatur exemplo. Quare quoniam de motibus expeditum est, habendi aequivocationem quae sequitur explicemus. Habere autem multis modis dicitur, aut enim tanquam habitum et affectum, aut aliam quamlibet qualitatem, dicimur enim disciplinam aliquam habere atque virtutem. Aut tanquam quantitatem, ut contingit ei qui habet magnitudinem, dicitur enim tricubitam magnitudinem habere vel quadricubitam. Aut tanquam ea quae circa corpus sunt, ut vestimentum vel tunicam. Aut tanquam in parte, ut in manu annulum. Aut tanquam partem, ut manum vel pedem. Aut tanquam in vase, ut in modio grana tritici, vel in lagena vinum, vinum enim habere lagena dicitur, et modius grana tritici, haec ergo omnia haberi dicuntur, ut in vase. Aut tanquam possessionem, habere enim domum aut agrum dicimur. Dicitur eliam vir uxorem habere, et uxor virum. Sed videtur alienissimus qui nunc dictus est modus esse in eo quod est habere, nihil enim aliud per uxorem habere significamus, nisi quia cohabitant, forte tamen et alii quidam apparebunt modi de eo quod est habere. Sed qui consueverunt dici, pene omnes enumerati sunt. Aequivocum esse habendi modum manifestum est, habere enim ita multis dicitur modis, ut tamen aequivoce praedicetur. Dicimur enim habere aliquam qualitatem, ut habitum vel dispositionem. Dicimur quoque habere scientiam vel virtutem; quantitatem quoque habere perhibemur, dicimur enim in mensura habere quinque vel quatuor pedes. Nec non etiam in ipsis partibus corporis aliquid, et ipsas partes habere praedicamur, dicimur enim et habere digitos, et in digito annulos Circa corpus quoque aliquid habere dicimur, ut tunicam, vel quodlibet aliud vestimentum. Necnon etiam in vase haberi aliquid dicitur, ut triticum in modio, et vinum in dolio; haec, scilicet, ita haberi dicuntur, ut in vase. Dicitur etiam quis habere uxorem, quae, scilicet significatio nulli supradictae communis est, sed (ut ipsi Aristoteli videtur) longe diversa est haec significatio ab habendi praedicamento; non enim proprie habemus uxores, sed quod habere quis dicatur uxorem, hoc significat habitare cum eo uxorem, habere enim habitare dicimus, ut est Socratem habent, id est cum Socrate habitant atque eum colunt. Quare ipse quoqueAristoteles inquit esse aliquos fortasse praeter eos qui dicantur habendi modos, hortaturque nos ad ulteriorem aliquam inquisitionem, ut nos quoque quaeramus per quos, praeter priores dictos modos, alios possit habere praedicari. Et de hac aequivocatione quidem habendi sufficienter dictum est. Sed forte quis dubitet cur cum habere superius in genere nominaverit, nunc idipsum aequivocum ponat, sed haec quaestio ita solvitur. Non absurdum est idem praedicamentum nunc univoce, nunc aequivoce praedicari. Univoce quidem ut superius cum ejusdem specierum exempla proposuit, ut est calceatum esse vel armatum, horum enim talium genus est. Aequivoce vero ut in his modis quos superius exposuimus. Quod si et habet aliquas proprias species habendi praedicatio, dicitur autem et ipsum nomen multipliciter, nihil est incongruum in genere numerari, sufficit enim ad demonstrandum genus esse et habendi praedicationem quod sub se aliquas partes speciesque contineat.