Augustinus · Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine
II. Kitap: Maniheistlerin Ahlâkı
361. Bölüm
İyiler ve kötüler üzerine soru sorulduğunda, sanırım kimse bu tür bir sorunun ahlâk ilmine ait olduğundan şüphe etmez; bu konuşmada biz de o ilmin içinde bulunuyoruz. Bu yüzden isterdim ki insanlar bunları araştırmaya zihnin öyle berrak bir bakışıyla gelsinler ki, kendisinden daha iyi ve daha yüce hiçbir şey olmayan, akıllı ruhun saf ve kusursuz hâle gelince kendisine bağlandığı o en yüksek iyiyi görebilsinler. Onu kavrayıp tam olarak görselerdi, aynı zamanda onun, en yüksek derecede ve ilk olarak "var" denmesi en doğru olan şey olduğunu da görürlerdi. Çünkü en çok "var" denmesi gereken şey, hep aynı şekilde duran, her bakımdan kendine benzeyen, hiçbir yanından bozulamayan ve değişemeyen, zamana tabi olmayan, şimdi eskiden olduğundan başka türlü olması mümkün olmayan şeydir. Gerçek anlamıyla "var" denen odur. Çünkü bu kelimenin altında, kendinde kalan ve değişmeden duran bir tabiatın anlamı yatar. Buna Tanrı'dan başka bir ad veremeyiz; O'na zıt bir şey arasan, hiçbir şey yoktur. Çünkü var olmanın, var olmamaktan başka zıttı yoktur. Demek ki Tanrı'ya zıt hiçbir tabiat yoktur. Ama bunları seyretmeye, boş kanaatlerle ve iradenin bozukluğuyla yaralanmış, körelmiş bir zihin gözüyle geldiğimiz için, bu kadar büyük bir şeyin bilgisine elimizden geldiğince ve bir ölçüde, adım adım ve ihtiyatla varmaya çalışalım; görenler gibi değil, el yordamıyla arayanlar gibi.
- Nulli esse dubium arbitror, cum de bonis et malis quaeritur, hoc genus quaestionis ad moralem pertinere disciplinam, in qua isto sermone versamur. Quamobrem vellem quidem, ut tam serenam mentis aciem homines ad haec investiganda deferrent, ut possent videre illud summum bonum, quo non est quidquam melius aut superius, cui rationalis anima pura et perfecta subjungitur. Hoc enim intellecto atque perfecto, simul viderent id esse quod summe ac primitus esse rectissime dicitur. Hoc enim maxime esse dicendum est, quod semper eodem modo sese habet, quod omnimodo sui simile est, quod nulla ex parte corrumpi ac mutari potest, quod non subjacet tempori, quod aliter nunc se habere quam habebat antea, non potest. Id enim est quod esse verissime dicitur. Subest enim huic verbo manentis in se atque incommutabiliter sese habentis naturae significatio. Hanc nihil aliud quam Deum possumus dicere, cui si contrarium recte quaeras, nihil omnino est. Esse enim contrarium non habet, nisi non esse. Nulla est ergo Deo natura contraria. Sed quoniam ad haec contemplanda sauciam et hebetem nugatoriis opinionibus et pravitate voluntatis aciem mentis afferimus; conemur, quantum possumus, ad qualemcumque tantae rei notitiam pervenire pedetentim atque caute, non ut videntes, sed ut palpantes solent quaerere.
372. Bölüm
Ey Maniheistler, mezhebinizi kabul ettirmeye uğraştığınız kimselere sık sık, hatta neredeyse her zaman kötülüğün nereden geldiğini sorarsınız. Diyelim ki size şimdi ilk kez rastladım. İzin verirseniz sizden bir şey rica edeyim: Bunları bildiğinizi sandığınız o kanaati bir süre bir kenara bırakın ve bu kadar büyük bir meseleyi benimle birlikte, acemiler gibi araştırmayı deneyin. Bana kötülüğün nereden geldiğini soruyorsunuz; ben de karşılık olarak size kötülüğün ne olduğunu soruyorum. Hangisinin sorusu daha yerindedir: Ne olduğunu bilmedikleri şeyin nereden geldiğini soranların mı, yoksa bilinmeyen bir şeyin kökeni aranmasın diye —ki bu son derece saçmadır— önce onun ne olduğunun sorulması gerektiğini düşünenin mi? [Kötülük tabiata aykırı olandır, diyorsunuz.] Çok doğru söylüyorsunuz. Zihnen o kadar kör kim vardır ki her türe kötü gelenin, o türün tabiatına aykırı olan şey olduğunu görmesin? Ama bu kabul edilince mezhebiniz yıkılır: Tabiata aykırı olan kötülükse, hiçbir tabiat kötülük değildir. Oysa siz bir tabiatın, bir cevherin kötülük olduğunu ileri sürüyorsunuz. Buna şu da eklenir: Tabiata aykırı olan her şey elbette tabiata karşı koyar ve onu yok etmeye çalışır. Demek ki var olanı var olmaz hâle getirmeye yönelir. Çünkü tabiat da, kendi türünde bir şey olduğu anlaşılan şeyden başka bir şey değildir. Nasıl ki biz artık "olmak" (esse) fiilinden yeni bir ad türetip ona öz (essentia) diyoruz, çoğu zaman cevher (substantia) de diyoruz; bu adlara sahip olmayan eskiler de öz ve cevher yerine tabiat derlerdi. Öyleyse, inadı bırakıp dikkat etmek isterseniz, kötülük tam da şudur: özden düşmek ve var olmamaya yönelmek.
Bu yüzden Katolik Kilisesinde Tanrı'nın bütün tabiatların ve cevherlerin yaratıcısı olduğu söylendiğinde, bunu anlayabilenler aynı zamanda Tanrı'nın kötülüğün yaratıcısı olmadığını da anlarlar. Çünkü var olan her şeyin var olmasının sebebi olan, nasıl olur da yine onların var olmamasının, yani özden düşmelerinin ve yokluğa yönelmelerinin sebebi olabilir? En doğru akıl, genel kötülüğün bu olduğunu yüksek sesle söyler. Peki en yüksek kötülük olmasını istediğiniz o kötülük soyunuz, madem onun bir tabiat ve cevher olduğunu söylüyorsunuz, nasıl tabiata, yani cevhere aykırı olacak? Kendine karşı iş görürse, kendi varlığını kendinden alır; bunu sonuna kadar götürürse ancak o zaman en yüksek kötülüğe ulaşır. Ama sonuna kadar götüremeyecektir; çünkü siz onun yalnız var olmasını değil, ebediyen var olmasını da istiyorsunuz. Demek ki cevher olduğu söylenen şey en yüksek kötülük olamaz.
Ama ne yapayım? Biliyorum ki aranızda bunları hiç anlayamayacak birçok kişi var. Yine biliyorum ki bazılarınız, iyi bir zekâyla bunları bir ölçüde görseler de, o zekâyı bile kaybetmelerine yol açacak kötü bir iradeyle inatla direnirler; bunların doğru olduğuna razı olmaktansa, ağır kavrayışlılara ve zayıflara kolayca kabul ettirilebilecek bir karşı söz ararlar. Yine de bunları yazdığıma pişman olmayacağım; çünkü ya aranızdan biri nihayet haksız olmayan bir yargıyla bunları düşünür ve yanılgınızı bırakır ya da zeki, Tanrı'ya boyun eğmiş ve henüz sizin gayretinize kapılmamış kimseler bunları okuyunca sizin sözlerinizle aldatılamazlar.
- Saepe atque adeo paene semper, Manichaei, ab iis quibus haeresim vestram persuadere molimini, requiritis unde sit malum. Putate me nunc primitus in vos incidisse; impetrem aliquid a vobis, si placet, ut etiam vos deposita paulisper opinione, qua vos ista scire opinamini, rem tantam mecum tanquam rudes indagare tentetis. Percunctamini me unde sit malum; at ego vicissim percunctor vos quid sit malum. Cujus est justior inquisitio? eorumne qui quaerunt unde sit, quod quid sit ignorant; an ejus qui prius putat esse quaerendum quid sit, ut non ignotae rei (quod absurdissimum est) origo quaeratur? Verissime dicitis. Quis enim ita est mente caecus, qui non videat id cuique generi malum esse, quod contra ejus naturam est? Sed hoc constituto, evertitur haeresis vestra: nulla enim natura malum, si quod contra naturam est, id erit malum. Vos autem asseritis quamdam naturam atque substantiam malum esse. Accedit etiam illud, quod contra naturam quidquid est, utique naturae adversatur, et eam perimere nititur. Tendit ergo id quod est, facere ut non sit. Nam et ipsa natura nihil est aliud, quam id quod intelligitur in suo genere aliquid esse. Itaque ut nos jam novo nomine ab eo quod est esse, vocamus essentiam, quam plerumque substantiam etiam nominamus: ita veteres qui haec nomina non habebant, pro essentia et substantia naturam vocabant. Idipsum ergo malum est, si praeter pertinaciam velitis attendere, deficere ab essentia et ad id tendere ut non sit. 3. Quocirca cum in Catholica dicitur, omnium naturarum atque substantiarum esse auctorem Deum, simul intelligitur ab eis qui hoc possunt intelligere, non esse Deum auctorem mali. Quomodo enim potest ille, qui omnium quae sunt, causa est ut sint, causa esse rursus ut non sint, id est, ut ab essentia deficiant et ad non esse tendant? quod malum generale esse clamat verissima ratio. At vero illa vestra gens mali, quam vultis esse summum malum, quomodo erit contra naturam, id est contra substantiam, cum eam naturam atque substantiam esse dicatis? Si enim contra se facit, ipsum esse sibi adimit: quod si perfecerit, tunc demum perveniet ad summum malum. Non autem perficiet, quia eam non modo esse, verum etiam sempiternam esse vultis. Non potest igitur esse summum malum, quod perhibetur esse substantia. 4. Sed quid faciam? Scio plures esse in vobis, qui haec intelligere omnino nequeant. Scio rursus esse quosdam, qui quanquam bono ingenio utcumque ista videant, mala tamen voluntate, qua ipsum quoque ingenium sunt amissuri, pertinaciter agant, et quaerant potius quid adversus ista dicant, quod tardis et imbecillis facile persuadeatur, quam vera esse consentiant. Non me tamen scripsisse poenitebit, quod aut quisquam in vobis tandem non iniquo judicio consideret, vestrumque relinquat errorem; aut quod ingeniosi et Deo subditi, atque adhuc ab studio vestro integri cum legerint, non possint vestris sermonibus decipi.
383. Bölüm
Öyleyse bunları daha dikkatle ve mümkün olduğunca daha açık araştıralım. Size yeniden soruyorum: Kötülük nedir? "Zarar veren şeydir" derseniz, burada da yalan söylemiş olmazsınız. Ama rica ederim, dikkat edin; rica ederim, uyanık olun; rica ederim, taraf tutmayı bırakın ve doğruyu yenmek için değil, bulmak için arayın. Zarar veren her şey, zarar verdiği şeyi bir iyiden yoksun bırakır; çünkü hiçbir iyiyi elinden almıyorsa, hiç zarar vermiyor demektir. Size soruyorum, bundan daha açık, daha anlaşılır ne olabilir? İnat etmediği sürece, orta halli herhangi bir anlayışa bundan daha açık ne vardır? Bu kabul edilince, sanırım, ardından ne geleceği artık görülüyor. En yüksek kötülük olduğunu sandığınız o soyda hiçbir şeye zarar verilemez, çünkü orada hiçbir iyi yoktur. İleri sürdüğünüz gibi iki tabiat varsa, ışık ülkesi ve karanlık ülkesi; ışık ülkesinin Tanrı olduğunu söylüyor ve ona öyle yalın bir tabiat tanıyorsunuz ki orada hiçbir şey bir başkasından aşağı değildir. O hâlde şunu kabul etmeniz gerekir —size şiddetle karşı olsa da yine kabul etmeniz gerekir—: En yüksek iyi olduğunu inkâr etmek şöyle dursun, şiddetle kabul ettirmeye çalıştığınız o tabiat değişmez, nüfuz edilmez, bozulmaz ve dokunulmazdır; yoksa en yüksek iyi olmaz, çünkü en yüksek iyi, kendisinden daha iyi hiçbir şey olmayandır. Böyle bir tabiata ise hiçbir surette zarar verilemez. Gösterdiğim gibi zarar vermek bir iyiden yoksun bırakmaksa, karanlık ülkesine zarar verilemez, çünkü orada hiçbir iyi yoktur; ışık ülkesine zarar verilemez, çünkü o dokunulmazdır. Öyleyse kötülük dediğiniz şey kime zarar verecek?
- Quaeramus ergo ista diligentius, et quantum fieri potest, planius. Percunctor vos iterum quid sit malum? Si dixeritis, Id quod nocet; neque hic mentiemini. Sed, quaeso, animadvertite; quaeso, vigilate; quaeso, deponite studia partium, et verum, non vincendi, sed inveniendi gratia quaerite. Quidquid enim nocet, bono aliquo privat eam rem cui nocet: nam si nullum bonum adimit, nihil prorsus nocet. Quid hoc apertius, obsecro vos? quid planius? quid tam expositum cuivis mediocri intellectori, modo non pertinaci? Hoc autem posito, videtur jam, ut opinor, quid sequatur. In illa quippe gente quam summum malum esse suspicamini, noceri cuiquam rei non potest, ubi nihil est boni. Quod si duae naturae sunt, ut affirmatis, regnum lucis, et regnum tenebrarum; quoniam regnum lucis, Deum esse fatemini, cui simplicem quamdam naturam conceditis, ita ut ibi non sit aliud alio deterius: confiteamini necesse est, quod vehementer quidem est adversum vos, sed tamen necesse est confiteamini, istam naturam, quam summum bonum non modo non negatis, sed etiam vehementer persuadere conamini, esse incommutabilem, et impenetrabilem, et incorruptibilem, et inviolabilem: non enim erit aliter summum bonum; id est enim quo nihil est melius: tali autem natura noceri nullo pacto potest. At si nocere, bono privare est, sicut ostendi; noceri non potest regno tenebrarum, quia nihil ibi boni est; noceri non potest regno lucis, quia inviolabile est: cui igitur nocebit quod dicitis malum?
394. Bölüm
Siz işin içinden çıkamazken, Katolik öğretisinin görüşünün ne kadar kolay çıkış bulduğuna bakın. O iki ayrı iyiden söz eder. Biri en yüksek derecede ve kendiliğinden iyi olandır; bir başka iyiye katılarak değil, kendi tabiatı ve özüyle iyidir. Öbürü, katılarak ve sahip olarak iyi olandır; iyi olmayı o en yüksek iyiden alır, ama o en yüksek iyi kendinde kalır ve hiçbir şey kaybetmez. Sonra andığımız bu iyiye bu öğreti "yaratık" der; ona eksilme yoluyla zarar verilebilir. Bu eksilmenin yaratıcısı Tanrı değildir, çünkü O var oluşun ve, deyim yerindeyse, olmanın yaratıcısıdır. Böylece kötülüğün de hangi anlamda söylendiği ortaya çıkar: Kötülük, en doğru şekilde, öze göre değil yoksunluğa göre söylenir. Zarar görebilecek tabiat da ortaya çıkar: O, zarar gördüğünde iyisi elinden alındığına göre en yüksek kötülük değildir; iyiden düşebildiğine göre de en yüksek iyi değildir, çünkü ona iyi denmesi, iyinin kendisi olmasından değil, iyiye sahip olmasındandır. Yaratılmış olduğu söylenen bir şey de kendi tabiatından iyi değildir; çünkü iyi olmayı elbette almıştır. Böylece Tanrı en yüksek iyidir; yaptığı şeylerin hepsi de iyidir, ama onları yapan kadar iyi değildir. Eserlerin sanatkâra, yaratılanların yaratana eşit olmasını isteyecek kadar deli kim vardır? Daha ne istiyorsunuz? Yoksa bundan da açık bir şey mi istiyorsunuz?
- Quamobrem, cum vos expedire nequeatis, videte quam expedita sit sententia catholicae disciplinae, quae aliud dicit bonum quod summe ac per se bonum est, et non participatione alicujus boni, sed propria natura et essentia; aliud quod participando bonum et habendo; habet autem de illo summo bono ut bonum sit, in se tamen manente illo, nihilque amittente. Hoc autem bonum quod postea diximus, creaturam vocat, cui noceri per defectum potest: cujus defectus Deus auctor non est, quia existendi, et ut ita dicam essendi, auctor est. Ita et malum ostenditur quomodo dicatur; non enim secundum essentiam, sed secundum privationem verissime dicitur: et natura cui noceri possit apparet. Non enim ipsa est summum malum, cui bonum adimitur cum nocetur; neque summum bonum, quae propterea deficere a bono potest, quia non existendo bonum, sed bonum habendo dicitur bona. Neque naturaliter bona res est, quae cum facta dicitur, utique ut bona esset accepit. Ita et Deus summum bonum est, et ea quae fecit, bona sunt omnia, quamvis non sint tam bona quam est ille ipse qui fecit. Quis enim hoc tam insanus audet exigere, ut aequalia sint artifici opera, et condita conditori? Quid amplius desideratis? An etiam vultis aliquid planius?
405. Bölüm
Öyleyse üçüncü kez sorayım: Kötülük nedir? Belki "bozulma" diye cevap vereceksiniz. Bunun genel kötülük olduğunu da kim inkâr eder? Çünkü tabiata aykırı olan da budur, zarar veren de budur. Ama bozulma kendi başına değil, bozduğu bir cevherde bulunur; çünkü bozulmanın kendisi bir cevher değildir. Demek ki bozulmanın bozduğu şey, bozulma değildir, kötülük değildir. Çünkü bozulan şey bütünlüğünden ve saflığından yoksun kalır. Öyleyse yoksun kalabileceği hiçbir saflığı olmayan şey bozulamaz; saflığı olan ise saflığa katıldığı için elbette iyidir. Yine, bozulan şey elbette altüst olur; altüst olan şey düzeninden yoksun kalır; düzen ise bir iyidir. Demek ki bozulan şey iyiden yoksun değildir; çünkü bozulurken, yoksun olmadığı o şeyden mahrum kalabilir. O hâlde o karanlık soyu, dediğiniz gibi her iyiden yoksun idiyse, bozulamazdı; çünkü bozulmanın ondan alabileceği hiçbir şeyi yoktu; bozulma ise hiçbir şey almıyorsa bozmuş olmaz. Anlattığınız şekliyle şeytanın ülkesinin nasıl bozulabileceğini bulamıyorsanız, haydi cesaretiniz varsa Tanrı'nın ve Tanrı'nın ülkesinin bozulabildiğini söyleyin!
- Quaeram ergo tertio quid sit malum. Respondebitis fortasse, Corruptio. Quis et hoc negaverit, generale malum esse? Nam hoc est contra naturam, hoc est quod nocet. Sed corruptio non est in seipsa, sed in aliqua substantia quam corrumpit: non enim substantia est ipsa corruptio. Ea igitur res quam corrumpit, corruptio non est, malum non est. Quod enim corrumpitur, integritate et sinceritate privatur. Quod ergo non habet ullam sinceritatem qua privetur, corrumpi non potest; quod autem habet, profecto bonum est participatione sinceritatis. Item quod corrumpitur, profecto pervertitur; quod autem pervertitur, ordine privatur: ordo autem bonum est. Non igitur quod corrumpitur, bono caret: eo namque ipso quo non caret, viduari dum corrumpitur potest. Gens ergo illa tenebrarum, si omni bono carebat, ut dicitis, corrumpi non poterat: non enim habebat quod ei posset auferre corruptio, quae si nihil auferat, non corrumpit. Audete jam dicere, si potestis, Deum et Dei regnum potuisse corrumpi, si diaboli regnum quale describitis, quomodo corrumpi posset non invenitis.
416. Bölüm
Peki Katolik ışığı buna ne diyor? Hakikatin söylediğinden başka ne diyeceğini sanıyorsunuz? Yaratılmış cevher bozulabilir; yaratılmamış olan, yani en yüksek iyi bozulmazdır; en yüksek kötülük olan bozulmanın kendisi de bozulamaz ve o bir cevher değildir. Onun ne olduğunu soruyorsanız, bozduğu şeyleri nereye götürmeye çalıştığına bakın; çünkü bozulan şeyleri kendi tabiatına göre etkiler. Bozulma yoluyla her şey olduğu şeyden düşer; kalıcı olmamaya, yani var olmamaya zorlanır. Çünkü var olmak kalıcılığa bağlıdır. Bu yüzden en yüksek derecede ve en çok var olduğu söylenen şey, kendinde kalıcı olduğu için böyle anılır. Daha iyiye doğru değişen şey ise kalıcı olduğu için değil, daha kötüye doğru altüst olduğu, yani özden düştüğü için değişir; bu düşüşün yaratıcısı, özün yaratıcısı değildir. Demek ki bazı şeyler daha iyiye doğru değişir ve bu yüzden var olmaya yönelir; bu değişime altüst olma denmez, geri dönme ve yönelme denir. Çünkü altüst oluş düzenlenmenin zıttıdır. Var olmaya yönelen şeyler ise düzene yönelir; düzene eriştiklerinde de, bir yaratığın erişebileceği ölçüde, varlığın kendisine erişirler. Çünkü düzen, düzenlediği şeyi bir uyuma getirir. Var olmak ise bir olmaktan başka bir şey değildir. Bu yüzden her şey birliğe eriştiği ölçüde vardır. Bileşik şeyleri var oldukları ölçüde var kılan uyum ve ahenk, birliğin işidir. Çünkü yalın şeyler bir oldukları için kendiliklerinden vardır; yalın olmayanlar ise parçalarının ahengiyle birliği taklit eder ve birliğe eriştikleri ölçüde vardır. Bu yüzden düzenlilik var olmaya zorlar, düzensizlik ise var olmamaya; düzensizliğe altüst oluş ve bozulma da denir. Demek ki bozulan her şey var olmamaya yönelir. En yüksek kötülüğü bulabilmeniz için bozulmanın neye zorladığını düşünmek artık size düşer; çünkü en yüksek kötülük, bozulmanın götürmeye çalıştığı yerdir.
- Quid ergo hinc lux catholica dicit? Quid putatis, nisi id quod habet veritas, corrumpi posse factam substantiam: nam et illam non factam, quae summum bonum est, esse incorruptibilem, et ipsam corruptionem, quae summum malum est, non posse corrumpi, sed hanc non esse substantiam? Si autem quaeritis quid sit, videte quo conetur perducere quae corrumpit; ex seipsa enim afficit ea quae corrumpuntur. Deficiunt autem omnia per corruptionem ab eo quod erant, et non permanere coguntur, non esse coguntur. Esse enim ad manendum refertur. Itaque quod summe et maxime esse dicitur, permanendo in se dicitur. Nam quod mutatur in melius, non quia manebat mutatur, sed quia pervertebatur in pejus, id est ab essentia deficiebat: cujus defectionis auctor non est qui est auctor essentiae. Mutantur ergo quaedam in meliora, et propterea tendunt esse: nec dicuntur ista mutatione perverti, sed reverti atque converti. Perversio enim contraria est ordinationi. Haec vero quae tendunt esse, ad ordinem tendunt: quem cum fuerint consecuta, ipsum esse consequuntur, quantum id creatura consequi potest. Ordo enim ad convenientiam quamdam quod ordinat redigit. Nihil est autem esse, quam unum esse. Itaque in quantum quidque unitatem adipiscitur, in tantum est. Unitatis est enim operatio, convenientia et concordia, qua sunt in quantum sunt, ea quae composita sunt: nam simplicia per se sunt, quia una sunt; quae autem non sunt simplicia, concordia partium imitantur unitatem, et in tantum sunt in quantum assequuntur. Quare ordinatio esse cogit, inordinatio vero non esse; quae perversio etiam nominatur atque corruptio. Quidquid igitur corrumpitur, eo tendit ut non sit. Jam vestrum est considerare quo cogat corruptio, ut possitis invenire summum malum: nam id est quo corruptio perducere nititur.
427. Bölüm
Ama Tanrı'nın iyiliği hiçbir şeyin oraya götürülmesine izin vermez; eksilen her şeyi öyle düzenler ki, düzenli hareketlerle düştükleri yere geri dönünceye kadar, bulunmaları en uygun olan yerde bulunurlar. Bu yüzden içlerinde hür iradenin en güçlü olduğu akıllı ruhları da, kendilerinden düştüklerinde, yaratılışın daha aşağı basamaklarına, böylelerinin bulunması gereken yere yerleştirir. Böylece, liyakatlerine uygun şekilde yerleştirildikleri için ilahî yargıyla bedbaht olurlar. Sizin en çok saldırmaya alıştığınız şu söz de bundan dolayı çok yerinde söylenmiştir: "İyiyi ben yaparım, kötüyü ben yaratırım" (Yeşaya 45:7). Çünkü "yaratmak" (creare) burada kurmak ve düzenlemek anlamında söylenmiştir. Nitekim nüshaların çoğunda şöyle yazılıdır: "İyiyi ben yaparım, kötüyü ben kurarım." Çünkü yapmak (facere), hiç olmayanı var etmektir; kurmak (condere) ise bir şekilde zaten var olanı, daha iyi ve daha çok olsun diye düzenlemektir. Tanrı "kötüyü kurarım" derken, eksilen, yani var olmamaya yönelen şeyleri kurar, yani düzenler; yöneldikleri yere varmış olanları değil. Çünkü dedik ki ilahî takdir hiçbir şeyin var olmamaya varmasına izin vermez.
Bunlar başka yerde daha geniş ve daha ayrıntılı ele alınır; ama sizinle tartışırken bu kadarı yeter. Size, umudunu kestiğiniz ve cahillere de umudunu kestirdiğiniz o kapıyı göstermek gerekiyordu. Çünkü sizi oradan içeri iyi iradeden başkası sokamaz; onu da, Müjde'de terennüm edildiği gibi, ilahî merhamet huzura kavuşturur: "En yücelerde Tanrı'ya yücelik, yeryüzünde iyi iradeli insanlara esenlik" (Luka 2:14). Şunu görmeniz yeter, diyorum: İyi ve kötü üzerine dine yakışır bir tartışmanın varacağı tek sonuç şudur: Var olan her şey, var olduğu ölçüde Tanrı'dandır; özden düştüğü ölçüde ise Tanrı'dan değildir, ama yine de ilahî takdirle her zaman bütüne uygun düşecek şekilde düzenlenir. Bunu hâlâ görmüyorsanız şimdi daha ne yapayım bilmiyorum; ancak söylenenleri daha da ayrıntılı ele alabilirim. Çünkü zihni daha büyük şeylere ancak dindarlık ve saflık götürür.
- Sed Dei bonitas eo rem perduci non sinit, et omnia deficientia sic ordinat, ut ibi sint ubi congruentissime possint esse, donec ordinatis motibus ad id recurrant unde defecerunt. Itaque etiam animas rationales, in quibus est potentissimum liberum arbitrium, deficientes a se, in inferioribus creaturae gradibus ordinat, ubi tales esse decet. Fiunt ergo miserae divino judicio, dum convenienter pro meritis ordinantur. Ex quo illud optime dictum est, quod insectari maxime soletis: Ego facio bona, et creo mala (Isai. XLV, 7). Creare namque dicitur condere et ordinare. Itaque in plerisque exemplaribus sic scriptum est, Ego facio bona et condo mala. Facere enim est, quod omnino non erat; condere autem, ordinare quod utcumque jam erat, ut melius magisque sit. Ea namque condit Deus, id est ordinat, cum dicit, Condo mala, quae deficiunt, id est non esse tendunt; non ea quae ad id quo tendunt, pervenerunt. Dictum est enim: Nihil per divinam providentiam ad id ut non sit pervenire permittitur. 10. Tractantur haec latius et uberius, sed dum vobiscum agitur, satis est. Ostendenda enim vobis janua fuit, quam desperatis, et desperandam facitis imperitis. Nam vos introducit nemo nisi voluntas bona; quam pacatam efficit divina clementia, sicut in Evangelio canitur: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14). Satis est, inquam, ut videatis nullum esse de bono et malo religiosae disputationis exitum, nisi quidquid est, in quantum est, ex Deo sit: in quantum autem ab essentia deficit, non sit ex Deo, sed tamen divina providentia semper, sicut universitati congruit, ordinetur. Quod si nondum videtis, quid amplius nunc faciam nescio, nisi ut minutius etiam tractem ista quae dicta sunt. Non enim ad majora mentem nisi pietas puritasque perducit.
438. Bölüm
Kötülüğün ne olduğunu sorduğumda başka ne cevap vereceksiniz: ya tabiata aykırı olan, ya zarar veren, ya bozulma ya da bu türden bir şey? Ama bunların hepsinde batışınızı gösterdim; meğer ki, çocuklarla çocukça konuşmaya alışık olduğunuz gibi, kötülüğün ateş, zehir, yırtıcı hayvan ve bu türden şeyler olduğunu söyleyesiniz. Nitekim bu sapkınlığın önde gelenlerinden, daha yakından ve daha sık dinlediğimiz biri, hiçbir cevherin kötülük olmadığını söyleyen bir adam için şöyle derdi: "O adamın eline bir akrep koymak ve elini çekip çekmeyeceğini görmek isterdim. Çekerse, sözlerle değil işin kendisiyle, bir cevherin kötülük olduğu ona kabul ettirilmiş olurdu"; çünkü o hayvanın bir cevher olduğunu inkâr etmezdi. Bunu o adamın yüzüne değil, onun söylediğini tedirgin olup kendisine aktardığımızda söylerdi; demek ki, dediğim gibi, çocuklara çocukça cevap veriyordu. Az buçuk eğitim ve bilgi görmüş kim görmez ki bu şeyler bedenin mizacına uymadıklarında zarar verir, uyduklarında ise zarar vermez, hatta çoğu zaman küçümsenmeyecek faydalar sağlar? Çünkü o zehir kendiliğinden kötü olsaydı, akrebin kendisini daha önce ve daha çok öldürürdü. Oysa tersine, bir yolla ondan tamamen çekilip alınsa, akrep şüphesiz ölürdü. Demek ki zehri kaybetmek onun bedeni için kötüdür, almak bizim bedenimiz için; yine ona sahip olmak onun için iyidir, ondan yoksun olmak bizim için. O hâlde aynı şey hem iyi hem kötü mü olacak? Asla; kötü olan, tabiata aykırı olandır. Hem o hayvan için hem bizim için kötü olan budur, yani uyumsuzluğun kendisi; bu ise şüphesiz bir cevher değildir, tersine cevherin düşmanıdır. Peki nereden gelir? Neye zorladığına dikkat et, öğrenirsin; tabii içinde iç ışıktan bir şey hâlâ yaşıyorsa. Çünkü yok ettiği her şeyi var olmamaya zorlar. Tanrı ise özün yaratıcısıdır; içinde bulunduğu şeyi var olmamaya zorlayan bir şeyin bir öz olduğu da düşünülemez. Demek ki uyumsuzluğun nereden gelmediğine dair bir şey söylenebilir; nereden geldiğine dair ise hiçbir şey söylenemez.
Tarihin anlattığına göre Atinalı cani bir kadın, ölüme mahkûm edilenlerin belli bir ölçüde içtiği zehri azar azar içerek, sağlığına en küçük bir zarar gelmeden içebilir hâle gelmişti. Bu yüzden bir gün mahkûm edildiğinde, alışkanlıkla yendiği o kanunî zehir miktarını öbürleri gibi aldı, ama öbürleri gibi ölmedi. Bu büyük bir mucize sayıldığı için sürgüne gönderildi. Zehir kötülükse, bu kadının onu kendisi için kötü olmaktan çıkardığını mı düşüneceğiz? Bundan daha saçma ne olabilir? Kötülük uyumsuzluk olduğu için, kadının yaptığı daha çok, ölçülü bir alışkanlıkla o maddenin kendi bedenine uymasını sağlamaktı. Yoksa hangi kurnazlıkla uyumsuzluğun kendisine zarar vermemesini sağlayabilirdi? Neden mi? Çünkü gerçekten ve genel olarak kötü olan şey, her zaman ve herkese zarar verir. Zeytinyağı bizim bedenlerimize yararlıdır, ama altı ayaklı birçok hayvana son derece zararlıdır. Çöpleme otu (helleborus) bir hayvana yiyecek, bir başkasına ilaç, bir başkasına zehir değil midir? Aşırı alınan tuzun zehir olduğunu kim yüksek sesle söylemez? Ama bedene ondan ne kadar çok ve ne büyük faydalar gelir, kim sayabilir? Deniz suyu kara hayvanları tarafından içildiğinde zararlıdır; ama birçoklarının bedenine, onunla ıslatıldıklarında, son derece uygun ve yararlıdır; balıklara ise her iki bakımdan da sağlık ve haz verir. Ekmek insanı besler, şahini öldürür. İçilince de koklanınca da ağır şekilde rahatsız eden ve zarar veren çamurun kendisi, yazın dokunulunca serinletmez mi, ateşten gelen yaralara ilaç olmaz mı? Gübreden daha iğrenç ne vardır? Külden daha değersiz ne vardır? Ama bunlar tarlalara öyle büyük faydalar sağlar ki Romalılar, gübreye (stercus) adını da veren mucidi Stercutius'a ilahî onurlar verilmesi gerektiğini düşündüler.
- Quid enim aliud, cum quaero quid sit malum, responsuri estis, nisi aut quod contra naturam est, aut quod noceat, aut corruptionem, aut aliquid hujusmodi? At in his ostendi vestra naufragia, nisi forte, ut soletis cum pueris pueriliter agere, respondebitis malum esse ignem, venenum, feram, et caetera hujusmodi. Nam etiam de quodam dicente, nullam substantiam malum esse, unus de primatibus hujus haeresis, quem familiarius crebriusque audiebamus, dicebat: Vellem scorpionem in manu hominis ponere, ac videre utrum non subtraheret manum; quod si faceret, non verbis, sed re ipsa convinceretur aliquam substantiam malum esse, quandoquidem illud animal esse substantiam non negaret. Et dicebat hoc non coram illo, sed cum ad eum nos commoti referremus quod ille dixisset: respondebat ergo, ut dixi, pueriliter pueris. Quis enim meliuscule imbutus et eruditus, non videat per inconvenientiam corporalis temperationis haec laedere, ac rursus per convenientiam non laedere, saepe etiam commoda non parva conferre? Nam si illud venenum per seipsum malum esset, eumdem scorpionem magis priusque perimeret. At contra, si ei penitus aliquo pacto detrahatur, sine dubitatione interiret. Ergo illius corpori malum est amittere quod nostro recipere: item illi bonum est habere id quo nobis bonum est carere. Erit ergo eadem res et bonum et malum? Nullo modo; sed malum est quod contra naturam est: hoc enim et bestiae illi et nobis malum est, id est ipsa inconvenientia, quae sine dubio non est substantia, imo est inimica substantiae. Unde est igitur? Attende quo cogat, et disces; si tamen in te aliquid interioris luminis vivit. Non esse enim cogit omne quod perimit. Deus vero auctor essentiae est: nec aliqua essentia potest videri esse, quod in qua fuerit cogit non esse. Dicitur ergo aliquid unde non sit inconvenientia; nam unde sit nihil dici potest. 12. Quaedam facinorosa mulier Atheniensis, ut prodit historia, venenum quod certo modulo damnati ut morerentur hauriebant, paulatim bibendo sine ullo vel levi incommodo valetudinis effecit ut biberet. Itaque cum esset aliquando damnata, legitimam illam quantitatem veneni, quam consuetudine vicerat, accepit ut caeteri, nec ut caeteri exstincta est. Quod cum esset magno miraculo, missa est in exsilium. Quid putamus, si venenum malum est, istam fecisse ut sibi malum non esset? Quid hoc absurdius? Sed quia inconvenientia malum est, fecit potius ut per moderatam consuetudinem illud corpus suo corpori conveniret. Nam quando illa qualibet calliditate posset efficere, ut sibi inconvenientia non noceret? Quid ita? Quia quod vere et generaliter malum est, et semper et omnibus nocet. Oleum nostris corporibus commodum est, animalium autem multis, quae sex pedes habent, vehementer adversum. Elleborum, nonne alio modo cibus est, alio medicamentum, alio venenum? Salem immoderatius acceptum, quis non venenum esse clamaverit? quot autem et quantae corporis commoditates ex eo sint, quis potest numerare? Aqua maris terrenis animalibus cum bibitur, noxia est: multorum autem corporibus, dum illa humectantur, accommodatissima et utilis: in utroque autem piscibus saluti et voluptati est. Panis hominem alit, accipitrem necat. Coenum ipsum, quod et haustum et olfactum graviter offendit et laedit, nonne et aestate tactum refrigerat, et vulneribus quae ab igne acciderunt, medicamentum est? Quid stercore aspernabilius? quid cinere abjectius? At haec tantas agris utilitates afferunt, ut eorum inventori, a quo etiam stercus nomen accepit, Stercutio divinos honores Romani deferendos putarent.
43_2Ama sayısız olan küçük şeyleri neden toplayayım? Elimizin altındaki dört unsurun kendilerinin, uyum içinde yararlı olduklarından, uyumsuzca kullanıldıklarında ise tabiatlara son derece zararlı olduklarından kim şüphe eder? Havada yaşayan bizleri toprak ve su altında kalınca öldürür; sayısız canlı ise bizim için yabancı olan gevşek toprakta canlı canlı sürünür; balıklar ise bu havada ölür. Ateş bedenlerimizi bozar; ama uygun şekilde kullanılınca hem soğuktan kendimize getirir hem sayısız hastalığı kovar. Önünde diz çöktüğünüz, görünür şeyler arasında gerçekten kendisinden güzel hiçbir şey bulunmayan bu güneş, kartalların gözlerini canlandırır, bizimkileri ise bakınca yaralar ve karartır; ama alışkanlıkla biz de bakışımızı ona zarar görmeden dikebiliriz. O hâlde onu, alışkanlığın Atinalı kadın için zararsız hâle getirdiği o zehirle karşılaştırmamıza izin verir misiniz? Bir kere dönüp dikkat edin: Bir cevher birine zarar verdiği için kötülükse, taptığınız ışık da bu suçlamadan kurtarılamaz. Daha çok şunu düşünün: Genel kötülük bu uyumsuzluktur; güneşin ışını, gözler için ışıktan daha hoş bir şey yokken, onları bu uyumsuzluk yüzünden karartır.
- Sed quid parva colligam, quae sunt innumerabilia? Quatuor ipsa quae in promptu sunt elementa, quis dubitet prodesse per convenientiam, inconvenienter autem adhibita, vehementer adversa esse naturae? Nos qui aere vivimus, et terra et aqua obrutos necant: innumerabilia vero animantia per alienam laxioremque terram repunt vitaliter: pisces autem in hoc aere moriuntur. Ignis corpora nostra corrumpit, sed convenienter adhibitus, et resumit a frigore, et morbos innumerabiles pellit. Sol iste cui genu flectitis, quo vere nihil inter visibilia pulchrius invenitur, aquilarum oculos vegetat, nostros sauciat inspectus et tenebrat: sed fit per consuetudinem ut nos quoque in eo sine incommodo aciem figamus. Num ergo sinitis ut illi veneno eum comparemus, quod mulieri Atheniensi consuetudo fecit innoxium? Respicite ergo aliquando et advertite, si substantia ulla malum est, ideo quod laedit aliquem, lucem quam colitis ab hoc crimine non posse defendi. Considerate potius hanc inconvenientiam universale malum esse, per quam solis radius tenebrescere oculos facit, cum eis nihil sit luce jucundius.
449. Bölüm
Bunları söyledim ki, mümkünse, şunları söylemekten nihayet vazgeçesiniz: Kötülük, ölçüsüz derinlikte ve uzunlukta bir topraktır; kötülük, bu toprakta dolaşan bir zihindir; kötülük, biri karanlıkla, biri sularla, biri rüzgârlarla, biri ateşle, biri dumanla dolu beş unsur mağarasıdır; kötülük, bu unsurların her birinde doğan hayvanlardır: karanlıkta sürüngenler, sularda yüzenler, rüzgârlarda uçanlar, ateşte dört ayaklılar, dumanda iki ayaklılar. Çünkü bunlar sizin anlattığınız gibi hiçbir şekilde var olamaz; böyle olan her şey, var olduğu ölçüde, zorunlu olarak en yüce Tanrı'dandır, çünkü var olduğu ölçüde elbette iyidir. Acı ve zayıflık kötülükse, orada öyle güçlü bedenli hayvanlar vardı ki, sizin mezhebinize göre dünya onlardan yapıldıktan sonra, düşük yavrularının gökten yere düştüğünü ve ölemediğini söylüyorsunuz. Körlük kötülükse, onlar görüyordu; sağırlık kötülükse, işitiyorlardı. Dilsizlik ya da konuşamamak kötülükse, orada sesler o kadar belirgin ve seçikti ki, ileri sürdüğünüz gibi, bir mecliste birinin ikna etmesiyle Tanrı'ya karşı savaş açmaya karar verdiler. Kısırlık kötülükse, orada çocuk doğurmada büyük bir verimlilik vardı. Sürgün kötülükse, onlar kendi topraklarındaydı, kendi diyarlarında oturuyorlardı. Kölelik kötülükse, orada hüküm sürenler de vardı. Ölüm kötülükse, yaşıyorlardı; hem de öyle yaşıyorlardı ki, o zihnin, ışığın zaferinden sonra bile, hiçbir şekilde ölemeyeceğini öğretiyorsunuz.
Söyleyin lütfen, andığım bu kötülüklerin zıttı olan bu kadar iyiliği neden en yüksek kötülükte buluyorum? Yoksa bunlar kötülük değilse, bir cevher, cevher olduğu ölçüde, nasıl kötülük olabilir? Zayıflık kötülük değilse, zayıf beden kötülük mü olacak? Körlük kötülük değilse, karanlık kötülük mü olacak? Sağırlık kötülük değilse, sağır kötülük mü olacak? Dilsiz olmak kötülük değilse, balık kötülük mü olacak? Kısırlık kötülük değilse, kısır hayvan nasıl kötülük olur? Sürgün kötülük değilse, sürgündeki hayvan ya da birini sürgüne gönderen hayvan nasıl kötülük olur? Kölelik kötülük değilse, köle olan hayvan ya da birini köleliğe zorlayan hayvan nasıl kötülük olur? Ölüm kötülük değilse, ölümlü hayvan ya da ölüm getiren hayvan nasıl kötülük olur? Yok, bunlar kötülükse, bedenin gücü, görme, işitme, ikna eden konuşma, verimlilik, doğulan toprak, özgürlük ve hayat nasıl iyi olmaz? Siz ise bunların hepsinin o kötülük ülkesinde bulunduğunu söylüyor, yine de o ülkeye en yüksek kötülük demeye cüret ediyorsunuz.
Son olarak, uyumsuzluk kötülükse —ki bunu hiç kimse hiçbir zaman inkâr etmedi—, o unsurların her birinin kendi hayvanlarına uyumundan daha uyumlu ne olabilir: karanlık sürüngenlere, sular yüzenlere, rüzgârlar uçanlara, ateş daha obur olanlara, duman başını daha yukarı kaldıranlara? Çünkü siz ihtilaf soyunda bu kadar bir ahenk, bozukluğun yurdunda bu kadar bir düzen anlatıyorsunuz. Zarar veren şey kötülükse, yukarıda söylenen o çok güçlü kanıtı, yani hiçbir iyinin bulunmadığı yerde zarar verilemeyeceğini bir yana bırakıyorum. Ama bu kapalı geliyorsa, şu herkesin gözü önündedir ve açıktır: Dediğim gibi ve herkesin kabul ettiği gibi, zarar veren şey kötüdür. O soyda duman iki ayaklı hayvanlara zarar vermiyordu; onları doğurdu, besledi ve doğarken, büyürken, hüküm sürerken hiçbir zarar görmeden ayakta tuttu. Şimdi ise, iyi kötüyle karıştıktan sonra, duman daha zararlı hâle geldi; öyle ki elbette iki ayaklı olan bizler ona dayanamıyoruz: kör ediyor, boğuyor, öldürüyor. İyinin karışmasıyla kötü unsurlara bu kadar mı vahşet eklendi? Tanrı hüküm sürerken bu kadar mı bozukluk?
- Haec dixi, ut, si fieri potest, tandem dicere desinatis malum esse terram per immensum profundam et longam; malum esse mentem per terram vagantem; malum esse quinque antra elementorum, aliud tenebris, aliud aquis, aliud ventis, aliud igni, aliud fumo plenum; malum esse animalia in illis singulis nata elementis, serpentia in tenebris, natantia in aquis, volatilia in ventis, quadrupedia in igne, bipedia in fumo. Haec enim sicut a vobis describuntur, nullo modo esse poterunt; quoniam quidquid tale est, in quantum est, a summo Deo sit necesse est, quoniam in quantum est, utique bonum est. Si enim dolor et imbecillitas malum est, erant ibi animalia in tanta corporis firmitate, ut eorum abortivos fetus, postquam de his secundum vestram sectam fabricatus est mundus, de coelo in terram cecidisse et mori non potuisse dicatis. Si caecitas malum est, videbant: si surditas, audiebant. Si obmutescere aut mutum esse malum est, usque adeo signatae atque distinctae ibi voces erant, ut adversus Deum bellum gerere, sicut asseritis, eis in concione uno persuadente placuerit. Si sterilitas malum est, erat ibi filios procreandi magna fecunditas. Si exsilium malum est, in sua terra erant, suasque regiones incolebant. Si servitus malum est, erant ibi etiam qui regnabant. Si mors malum est, vivebant, et ita vivebant, ut mentem ipsam prorsus, nec post victoriam lucis, ullo modo unquam mori posse praedicetis. 15. Cur, quaeso, in summo malo invenio tanta bona iis malis, quae commemoravi, contraria? Aut si haec non sunt mala, ullane tandem substantia, in quantum substantia est, malum erit? Si malum imbecillitas non est, malumne erit corpus infirmum? Si malum caecitas non est, malumne erunt tenebrae? Si malum surditas non est, malumne erit surdus? Si malum non est mutum esse, malumne erit piscis? Si sterilitas malum non est, quomodo malum est animal sterile? Si exsilium malum non est, quomodo malum est animal exsulans, vel animal in exsilium aliquem mittens? Si servitus malum non est, quomodo malum est animal serviens, vel servire quempiam cogens? Si mors malum non est, quomodo malum est animal mortale, vel inferens mortem? Si vero haec mala sunt, quomodo non erunt bona firmitas corporis, visus, auditus, locutio persuadens, fecunditas, solum genitale, libertas, vita, quae omnia in illo mali regno fuisse perhibetis, et summum malum audetis asserere? 16. Postremo si (quod omnino nemo unquam negavit) inconvenientia malum est, quid convenientius quam illa suis quibusque animalibus elementa; tenebrae serpentibus, aquae natantibus, venti volantibus, ignis edacioribus, fumus elatioribus? Tanta enim a vobis in discordiae gente concordia, et tantus in perversitatis sede ordo describitur. Si quod nocet, malum est, omitto illud valentissimum quod supra dictum est, noceri non potuisse, ubi nullum erat bonum: sed si hoc obscurum est, illud certe omnibus eminet et apparet, quia, sicut dixi, et ut omnes consentiunt, quod nocet est malum: fumus in illa gente bipedibus animalibus non nocebat; genuit ea, et aluit atque sustinuit sine labe nascentia, crescentia, regnantia. Nunc vero postquam mixtum est malo bonum, nocentior fumus effectus est; ita ut a nobis qui certe bipedes sumus, sustineri non possit, excaecat, opprimit, necat. Tantane malis elementis commixtione boni accessit immanitas? tanta Deo regnante perversitas?
44_2Peki öbürlerinde, yazarınızı aldatan ve yalanlar uydurmaya sürükleyen bu uygunluğu neden görüyoruz? Neden, diyorum, karanlık sürüngenlere, sular yüzenlere, rüzgârlar uçanlara uygun düşüyor da dört ayaklıyı ateş yakıyor, bizi de duman boğuyor? Üstelik yılanlar çok keskin görür, güneşin varlığıyla coşar ve havanın daha berrak olduğu, daha güç ve daha seyrek bulut topladığı yerlerde daha bol bulunur; buna ne diyeceksiniz? Karanlığın sakinlerinin ve sevenlerinin, ışığın aydınlığına sevinilen yerde daha rahat ve daha yerinde yaşamasından daha saçma ne olabilir? Onların ışıktan çok sıcaktan hoşlandığını söylerseniz, ateşte canlı doğanların ağır kanlı eşek değil de yılanlar olduğunu söylemeniz çok daha tutarlı olurdu; yine de gözleri kartalın gözleriyle karşılaştırılan engereğin bu ışığın dostu olduğunu kim inkâr edebilir? Ama hayvanları bir yana bırakayım. Rica ederim, inat etmeden kendimize bakalım ve nihayet ruhumuzu boş ve zararlı masallardan soyalım. Şu kadar büyük bir saçmalığa kim katlanabilir: Hiç ışık karışmamış karanlık soyunda iki ayaklı hayvanların gözlerinin bakışında o kadar sağlam, o kadar canlı, kısacası o kadar inanılmaz bir güç bulunuyormuş ki, kendi karanlıkları içinden sizin övdüğünüz Tanrı ülkelerinin en saf ışığını görmüşler —madem onun böylelerine de görünür olduğunu istiyorsunuz—, ona bakmışlar, onu seyretmişler, ondan hoşlanmışlar ve onu arzulamışlar; bizim gözlerimiz ise ışıkla, en yüksek iyiyle, kısacası Tanrı'yla karışmış olduğu için o kadar güçsüz, o kadar zayıf düşmüş ki, karanlıkta hiçbir şey göremiyoruz, güneşe bakmaya hiç dayanamıyoruz ve ondan yüz çevirince daha önce gördüğümüz şeyleri bile arıyoruz!
Bozulmanın kötülük olduğu kabul edilse bile bunlar söylenebilir, ki bundan da kimse şüphe etmez; çünkü duman o zaman hayvanların cinslerini, şimdi bozduğu gibi bozmuyordu. Uzun ve gereksiz olacağı için tek tek ele almayayım: Orada var olduğunu uydurduğunuz canlılar bozulmaya o kadar az maruz idiler ki, henüz doğmaya hazır olmayan düşük yavruları gökten yere atıldıklarında hem yaşayabildiler hem doğurabildiler hem de yeniden ittifak kurabildiler; çünkü iyiyle kötü karışmadan önce ana rahmine düşmüş oldukları için eski güçlerini elbette koruyorlardı. Bu karışmadan sonra onlardan doğanlar ise, söylediğinize göre, bugün son derece güçsüz ve bozulmaya kolayca yenik düşen gördüğümüz hayvanlardır. Bunları görmeyen ya da sizinle nasıl kurulduğu anlaşılmaz bir alışkanlık ve yakınlık yüzünden aklın bütün ağırlığına karşı katılaşmış olan biri dışında, bu yanılgıya kim daha fazla katlanabilir?
- Certe cur in caeteris videmus istam congruentiam, quae auctorem vestrum decepit atque illexit ad componenda mendacia? Cur, inquam, tenebrae serpentibus, aquae natantibus, venti volantibus congruunt; quadrupedem vero ignis incendit, et nos fumus offocat? Quid quod etiam serpentes acutissime vident, et praesentia solis exsultant, ibique sunt abundantiores, ubi aer serenior difficilius et rarius nubem contrahit? Quid absurdius, quam ibi esse accommodatius et aptius incolas amatoresque tenebrarum, ubi lucis perspicuitate gaudetur? Quod si eos dicitis delectari potius calore quam lumine, multo congruentius in igne serpentes alacres natos, quam tardum asinum diceretis: et tamen luci huic amicam aspidem quis neget, cum ejus oculi aquilae oculis comparentur? Sed de bestiis videro. Nos ipsos, obsecro, consideremus sine pertinacia, et tandem fabulis vanis et perniciosis animum exuamus. Quis enim tantam perversitatem ferat, qua dicitur in tenebrarum gente, cui nihil admixtum erat luminis, animalia bipedia tam firmam, tam vegetam, tam denique incredibilem vim habuisse in oculorum acie, ut et in tenebris suis viderent purissimam, quae a vobis commendatur, regnorum Dei lucem (siquidem illam etiam talibus visibilem fuisse vultis), et aspicerent, et considerarent, et delectarentur, et appeterent: nostros autem oculos commixtione lucis, commixtione summi boni, commixtione denique Dei tam infirmos, tam imbecillos esse redditos, ut neque quidquam videamus in tenebris, et solis aspectum nullo modo ferre possimus, atque inde conversi, etiam quae a nobis videbantur, quaeramus? 18. Haec dici possunt, etiam si corruptio malum est, quod aeque nemo ambigit: non enim tunc fumus corrumpebat genera animalium, quod modo corrumpit. Et ne pergam per singula, quod longum est et non necessarium, usque adeo minus erant corruptioni obnoxia, quae ibi animantia fuisse confingitis, ut abortivi eorum fetus nondum ad nascendum idonei de coelo in terram praecipitati, et vivere, et gignere, et rursus conjurare potuerint, habentes utique pristinam firmitatem, quia jam erant concepti ante commixtionem boni et mali: nam post istam concretionem, quae de iis nata sunt, ea dicitis esse animalia, quae nunc infirmissima et facile corruptioni cedentia videmus: quis hunc diutius tolerare possit errorem, nisi qui aut ista non videt, aut nescio qua incredibili consuetudine ac familiaritate vobiscum contra omnes moles rationis obduruit?
4510. Bölüm
Genel iyiler ve kötüler konusunda ne büyük bir karanlık ve ne büyük bir yanlışlık içinde bulunduğunuzu, sanırım, gösterdim; şimdi ahlâkınızda büyük bir övgü ve gürültüyle öne çıkardığınız o üç mühüre bakalım. Nedir bu mühürler? Ağzın, ellerin ve göğsün mühürleri, elbette. Bu ne demek? Diyorlar ki: İnsan ağzıyla, elleriyle ve göğsüyle iffetli ve suçsuz olsun. Peki gözleriyle, kulaklarıyla, burnuyla günah işlerse ne olacak? Birini tekmeleyip yaralarsa, hatta öldürürse ne olacak? Ne ağzıyla ne elleriyle ne göğsüyle günah işlemiş olan bu adamı nasıl suçlu tutacağız? Şöyle cevap veriyor: "Ağız dediğimde başta bulunan bütün duyuların, el dediğimde her türlü işin, göğüs dediğimde bütün tohum şehvetinin anlaşılmasını istiyorum." Peki küfürleri nereye bağlamak istiyorsunuz: ağza mı, ele mi? Çünkü bu, dil aracılığıyla yapılan bir iştir. Madem her türlü işi tek bir başlık altında topluyorsunuz, neden ayakların işini ellerinkine ekliyor da dilinkinden ayırıyorsunuz? Yoksa dil kelimelerle bir şey ifade ettiği için onu, bir şey ifade etmek için yapılmayan işlerden ayırmak mı istiyorsunuz; öyle ki ellerin mührü, bir şey ifade etmek için yapılmayan kötü işlerden uzak durmak diye tanımlansın? Ama biri, yazarken olduğu gibi ya da anlaşılacak bir şeyi bir jestle gösterdiğimizde olduğu gibi, elleriyle bir şey ifade ederek günah işlerse ne yapacaksınız? Bunu ağza ve dile yükleyemezsiniz, çünkü ellerle yapılmaktadır. Ağzın, ellerin ve göğsün olmak üzere üç mühürden söz edilirken, ellerde yakalanan bazı günahların ağza yüklenmesinden daha saçma ne olabilir? Yok, iş genel olarak ellere veriliyorsa, ayakların işini buna ekleyip dilinkini eklememenin gerekçesi nedir? Yenilik arzusunun, yanılgıyı yoldaş edinince nasıl büyük çıkmazlara sürüklendiğini görüyor musunuz? Yeni bir bölmeyle ilan ettiğiniz bu üç mühüre bütün günahlardan arınmayı nasıl sığdıracağınızı bulamıyorsunuz.
- Sed quoniam ostendi, ut arbitror, de bonis et malis generalibus, in quantis tenebris et in quanta falsitate versemini; nunc videamus tria illa signacula, quae in vestris moribus magna laude ac praedicatione jactatis. Quae sunt tandem ista signacula? Oris certe, et manuum, et sinus. Quid est hoc? Ut ore, inquit, et manibus, et sinu castus et innocens sit homo. Quid, si oculis, auribus, naribus peccet? quid, si calcibus hominem affligat, vel etiam necet? Quomodo istum tenebimus reum, qui nec ore, nec manibus, nec sinu peccavit? Sed cum os, inquit, nomino, omnes sensus qui sunt in capite, intelligi volo; cum autem manum, omnem operationem; cum sinum, omnem libidinem seminalem. Quo ergo vultis pertinere blasphemias? ad os, an ad manum? Est enim operatio ista per linguam. Itaque si uno genere operationem omnem concluditis, cur operationem pedum conjungitis manibus, linguae separatis? An, quia lingua verbis significat aliquid, eam vultis sejungere ab ea operatione quae non significandi gratia fit; ita ut definiatur signaculum manuum, ab operatione mala, quae non significandi causa est, continentia? Sed quid facturi estis, si quis peccet significando aliquid manibus, ut fit cum scribimus, vel gestu aliquid quod intelligatur ostendimus? hoc enim ori atque linguae tribuere non potestis, quia manibus fit. Quid enim absurdius, quam ut cum tria dicantur signacula, oris, manuum, et sinus, quaedam peccata deprehensa in manibus tribuantur ori? Si autem operatio generalis manibus datur, quae tandem ratio est pedum operationem huic addere, linguae non addere? Videtisne quomodo novitatis appetitio comite errore in magnas deducatur angustias? Tribus namque istis signaculis, quae nova quadam divisione praedicatis, quomodo includatis omnium peccatorum purgationem non invenitis.
4611. Bölüm
Ama istediğiniz gibi bölün, istediğinizi atlayın; en çok övmeye alışık olduğunuz şeyleri ele alalım. Ağız mührünün her türlü küfürden uzak durmak olduğunu söylüyorsunuz. Küfür ise iyiler hakkında kötü şeyler söylenmesidir. Bu yüzden halk dilinde artık küfür, ancak Tanrı hakkında kötü sözler söylemek diye anlaşılır; çünkü insanlar hakkında şüphe edilebilir, Tanrı ise tartışmasız iyidir. Öyleyse akıl, Tanrı hakkında sizden daha kötü şeyler söyleyen kimse olmadığını ispat ederse, o dillere destan ağız mührü nerede kalır? Çünkü akıl —gizli bir akıl değil, herkesin anlayışının önünde açıkça duran, ama yenilmez, hatta kimsenin onu bilmemesine izin verilmediği için daha da yenilmez bir akıl— Tanrı'nın bozulmaz, değişmez, zedelenmez olduğunu, O'na hiçbir yoksulluğun, hiçbir zayıflığın, hiçbir bedbahtlığın gelemeyeceğini öğretir. Her akıllı ruh bunu öylesine ortaklaşa hisseder ki, bunlar söylendiğinde siz de başınızla onaylarsınız.
Ama masallarınızı anlatmaya başladığınızda, şaşılacak bir körlüğe kapılmış olarak Tanrı'nın bozulabilir, değişebilir, zedelenebilir, yoksulluğa maruz, zayıflığa açık ve bedbahtlıktan korunmasız olduğunu öğütlersiniz; şaşılacak bir körlüğe kapılmış olanlara da bunu kabul ettirirsiniz. Bu da az gelir: Tanrı'ya yalnız bozulabilir değil bozulmuş, yalnız değişebilir değil değişmiş, yalnız zedelenebilir değil zedelenmiş, yalnız yoksulluğa uğrayabilecek değil yoksul, yalnız zayıf düşebilecek değil zayıf düşmüş, yalnız bedbaht olabilecek değil bedbaht diyorsunuz. Çünkü ruhun Tanrı ya da Tanrı'nın bir parçası olduğunu söylüyorsunuz. Tanrı'nın parçası denen şeyin nasıl Tanrı olmadığını göremiyorum: Altının parçası altın, gümüşün parçası gümüş, taşın parçası taştır; daha büyük şeylere gelirsek, toprağın parçası toprak, suyun parçası su, havanın parçası havadır; ateşten bir şey koparırsan onun ateş olduğunu inkâr etmezsin; ışığın herhangi bir parçası da ışıktan başka bir şey olamaz. Öyleyse Tanrı'nın parçası neden Tanrı olmasın? Yoksa Tanrı'nın da insanınki ve öteki canlılarınki gibi uzuvlara ayrılmış bir şekli mi var? Çünkü insanın parçası insan değildir.
Ama bu iki görüşten hangisine inerseniz inin, ikisini de tek tek ele alıyorum. Tanrı'nın ışık gibi olmasını istiyorsanız, Tanrı'nın parçasının Tanrı olduğunu reddedemezsiniz. Bu yüzden ruhun Tanrı'nın parçası olduğunu söylerken, ruhun akılsız olduğu için bozulmuş, bir zamanlar bilge olduğu için değişmiş, kendine özgü yetkinliği olmadığı için zedelenmiş, yardım istediği için yoksul, ilaca muhtaç olduğu için zayıf, mesut olmayı arzuladığı için bedbaht olduğunu da inkâr etmiyorsunuz; böylece bütün bunları kutsala saygısız bir kanaatle Tanrı'ya yüklüyorsunuz. Yok, bunları ruh için kabul etmezseniz, ruhu hakikate götürecek Ruh'a gerek yoktur, çünkü ruh akılsız değildir; ruh gerçek dinle yenilenmez, çünkü eskimemiştir; mühürlerinizle yetkinleşmez, çünkü zaten yetkindir; Tanrı ona yardım etmez, çünkü muhtaç değildir; Mesih onun hekimi değildir, çünkü sağlamdır; ona mutlu hayat vaat etmek de yerinde olmaz. Peki İsa'ya "özgür kılan" denmesine ne diyeceksiniz? Kendisi de Müjde'de şöyle haykırır: "Oğul sizi özgür kılarsa, gerçekten özgür olursunuz" (Yuhanna 8:36). Havari Pavlus da der: "Siz özgürlüğe çağrıldınız" (Galatyalılar 5:13). Demek ki henüz bu özgürlüğe erişmemiş ruh köledir. Öyleyse sizin öğretinize göre, Tanrı'nın parçası Tanrı ise, Tanrı akılsızlıkla bozulmuş, düşerek değişmiş, yetkinliğini kaybederek zedelenmiş, yardıma muhtaç kalmış, hastalıkla zayıf düşmüş, bedbahtlıkla ezilmiş ve kölelikle lekelenmiştir.
Tanrı'nın parçası Tanrı değilse de, bir parçasında bozulma bulunan bozulmamış olamaz; bir yanıyla değişmiş olan değişmemiş olamaz; her yanıyla yetkin olmayan zedelenmemiş olamaz; parçasını kendisine geri kazandırmak için çabalayan muhtaç olmayan olamaz; bir parçasında zayıf olan tamamen sağlam olamaz; bir parçası bedbahtlığa tabi olan en mesut olamaz; bir parçası kölelik altında ezilen tamamen özgür olamaz. Bu kadar felakete gömülmüş gördüğünüz ruhun Tanrı'nın parçası olduğunu söylediğinizde bunların hepsini söylemek zorunda kalırsınız. Bunları ve buna benzer birçok şeyi mezhebinizden atabilirseniz, ancak o zaman ağzınızın küfürden uzak olduğunu söyleyin. Hayır, o mezhebi terk edin; çünkü o adamın yazdığına inanmayı ve onu söylemeyi bırakırsanız, artık Maniheist olmazsınız.
- Sed dividite ut vultis, praetermittite quidquid vultis: ea quae maxime soletis commendare, tractemus. Ad oris enim signaculum dicitis pertinere, ab omni continere blasphemia. Est autem blasphemia, cum aliqua mala dicuntur de bonis. Itaque jam vulgo blasphemia non accipitur, nisi mala verba de Deo dicere: de hominibus namque dubitari potest; Deus vero sine controversia bonus est. Si ergo ratio convicerit, neminem de Deo pejora quam vos dicere, ubi erit memorabile oris signaculum? Docet enim ratio, nec sane recondita, sed in promptu sita et exposita omnium intellectui, sed invicta et eo invictior quod eam nemo ignorare permittitur, Deum esse incorruptibilem, incommutabilem, inviolabilem, in quem nulla indigentia, nulla imbecillitas, nulla miseria cadere possit. Usque adeo autem ista omnis anima rationalis communiter sentit, ut etiam vos cum dicuntur, annuatis. 21. Sed cum fabulas vestras narrare coeperitis, et corruptibilem, et commutabilem, et violabilem, et indigentiae obnoxium, et imbecillitatem admittentem, et a miseria non tutum Deum mira caecitate possessi suadetis, et mira caecitate possessis etiam persuadetis. Atque hoc parum est: non enim corruptibilem tantum Deum dicitis, sed corruptum, nec commutabilem, sed commutatum; nec violabilem, sed violatum; nec qui possit indigentiam pati, sed indigentem; nec in quem casura sit, sed in quem ceciderit imbecillitas; nec qui miser esse possit, sed miserum. Animam quippe Deum esse dicitis vel partem Dei. Nec video quomodo Deus non sit, quae pars Dei dicitur: nam et auri pars aurum, et argenti argentum, et lapidis lapis; et, ut ad haec majora veniamus, pars terrae terra est, et aquae pars aqua, et aeris aer, et si quid de igne detraxeris, ignem esse non negabis, et quaelibet pars lucis nihil potest esse aliud quam lux. Cur ergo pars Dei non erit Deus? An articulata Dei forma est, sicut hominis, reliquorumque animantium? nam pars hominis non est homo. 22. Sed ad quamlibet istarum opinionum descendo et singillatim utramque considero. Nam si Deum ita esse vultis ut lucem, recusare non potestis Deum esse aliquam partem Dei. Quamobrem, cum partem Dei esse animam dicitis, quam non negatis et corruptam esse, quae stulta est; et commutatam, quae sapiens fuit; et violatam, quae propriam perfectionem non habet; et indigentem, quae poscit auxilium; et imbecillam, quae medicina eget; et miseram, quae beata esse desiderat: haec omnia in Deum sacrilega opinione confertis. Aut si non conceditis haec de anima, nec Spiritus est necessarius, qui animam in veritatem inducat, quia stulta non est; nec renovatur anima per veram religionem, quia inveterata non est; nec signaculis vestris perficitur, quia perfecta est; nec ei Deus opem fert, quia non indiget; nec medicus est Christus, quia sana est; nec beata ei vita recte promittitur. Quid quod liberator dicitur Jesus, quod et ipse in Evangelio clamat: Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis? (Joan. VIII, 36.) Et apostolus Paulus ait: Vos in libertatem vocati estis (Galat. V, 13). Servit ergo anima quae istam libertatem nondum est assecuta. Deus igitur vobis auctoribus, siquidem pars Dei est Deus, et stultitia corrumpitur, et cadendo mutatus est, et amissa perfectione violatus, et opis indiget, et debilis morbo, et oppressus miseria, et servitute turpatus est. 23. Quod si Dei pars Deus non est; nec incorruptus potest esse, in cujus parte corruptio est; nec incommutatus, qui ex aliqua parte mutatus est; nec inviolatus, qui non ex omni parte perfectus; neque non indigens, qui sedulo agit ut sibi restituat partem suam; nec omnino sanus, qui aliqua parte imbecillus est; nec beatissimus, qui habet aliquam partem subjectam miseriae; nec omnino liber, cujus pars aliqua premitur servitute. Haec omnia cogimini dicere, cum animam, quam tantis obrutam calamitatibus cernitis, partem Dei esse perhibetis. Haec et multa hujuscemodi de secta vestra si potestis auferre, tunc demum dicite os vestrum carere blasphemiis. Imo sectam illam deserite: nam si hoc quod ille scripsit destiteritis credere ac dicere, manichaei utique non eritis.
46_2Küfürden uzak durmayı düşünüyorsak, Tanrı'nın, kendisinden daha iyi bir şeyin ne var olabileceği ne de düşünülebileceği en yüksek iyi olduğunu ya anlamalı ya da buna inanmalıyız. Sayıların herhangi bir oranı hiçbir surette zedelenemez ve değiştirilemez; hiçbir tabiat, hangi zorlamayla olursa olsun, birden sonra gelen sayının ona iki kat oranında karşılık vermemesini sağlayamaz. Bu hiçbir surette değiştirilemez; siz ise Tanrı'ya değişebilir diyorsunuz! Bu oran zedelenmez bütünlüğünü koruyor; siz ise Tanrı'nın hiç değilse ona eşit olmasını istemiyorsunuz! Hangi karanlık soyu olursa olsun, haydi şunu yapsın: Akılla kavranan üç sayısı —ki onda bir, parçası olmayacak kadar birdir—, evet, bu karanlık soyu, bu üç sayısının iki eşit parçaya bölünmesini sağlasın. Zihniniz elbette görür ki bu hiçbir kötü niyetle gerçekleşemez. Öyleyse sayının oranını zedeleyemeyen o soy, Tanrı'yı mı zedeleyebiliyordu? Zedeleyemiyorsa, rica ederim, O'nun parçasının kötülükle karışması ve bu kadar bedbahtlığa itilmesi için ne zorunluluk vardı?
- Summum bonum omnino, et quo esse aut cogitari melius nihil possit, aut intelligendus, aut credendus Deus est, si blasphemiis carere cogitamus. Ratio aliqua numerorum violari et commutari nullo pacto potest, nec ulla natura qualibet violentia effecerit ut post unum qui sequitur numerus, non duplo ei concinat. Hoc commutari nullo pacto potest, et Deus a vobis commutabilis dicitur! Tenet ista ratio inviolabilem integritatem suam, et ei saltem parem Deum esse non vultis! Faciat quaelibet gens tenebrarum, ut ternarius intelligibilis numerus, in quo ita unum est, quod unum est, ut partibus careat; faciat ergo gens ista tenebrarum, ut numerus iste ternarius in duas partes aequales dividatur. Videt certe mens vestra nullius id malevolentia posse contingere. Quae ergo rationem numeri violare non poterat, poterat Deum! Si autem non poterat, quae, obsecro, necessitas fuit ut pars ejus misceretur malo, et in tantas miserias truderetur?
4712. Bölüm
Şimdi, sizi hevesle dinlediğimiz zamanlarda da bizi büyük çıkmazlara sokan o mesele ortaya çıktı. Hiçbir çıkış yolu bulamıyorduk; şunu soruyorduk: Tanrı kendi parçasının bu kadar büyük felaketi pahasına onunla savaşmak istemeseydi, karanlık soyu Tanrı'ya ne yapacaktı? Eğer sakin duran Tanrı'ya zarar vermeyecek idiyse, bu sıkıntılara gönderilen bize zalimce davranıldığından yakınıyorduk; zarar verecek idiyse, Tanrı'nın tabiatının, olması gerektiği gibi bozulmaz bir tabiat olmadığından. Bu meselede şunu söyleyen de çıktı: Tanrı kötülükten kurtulmak istemiş ya da kendisine zarar verilmesinden sakınmış değildir; tabiî iyiliğinden ötürü huzursuz ve bozuk bir tabiata, düzene girsin diye, yararlı olmak istemiştir. Maniheist kitapları böyle söylemez; orada Tanrı'nın düşmanlarca istila edilmekten sakındığı pek sık ima edilir, pek sık söylenir. Ama kabul edelim ki Mani, söyleyecek başka bir şey bulamayan o adamın dediği gibi düşünmüş olsun; Tanrı bu gerekçeyle zalimlikten ya da güçsüzlükten aklanmış olur mu? Çünkü O'nun düşman soya karşı bu iyiliği, kendi parçası için büyük bir yıkım olmuştur. Buna şu da eklenir: O'nun tabiatı bozulamaz ve değiştirilemez olsaydı, hiçbir afet bizi de değiştiremez ve bozamazdı; yabancı tabiata sağlanması gereken o düzen de bizim altüst olmamız olmadan sağlanabilirdi.
Ama Kartaca'da yakın zamanda duyduğum şey henüz söylenmemişti. Bu yanılgıdan kurtulmasını çok istediğim biri, bu soruyla aynı çıkmaza sıkıştırılınca, şunu söylemeye cüret etti: Ülkenin, zıt soyun istila edebileceği bazı sınırları varmış; Tanrı'nın kendisi ise hiçbir şekilde zedelenemezmiş. Ama o, sizin o kurucunuzun bile hiçbir surette söylemek zorunda kalmayacağı bir şey söyledi; çünkü kurucunuz, belki de mezhebinin bu görüşle ötekinden çok daha kolay yıkılacağını görürdü. Gerçekten de durum şudur: Orta halli bir anlayışa sahip biri, o tabiatta bir şeyin zedelenebilir, bir şeyin zedelenmez olduğunu duyarsa, artık iki değil üç tabiat bulunduğunu kolayca anlar: biri zedelenmez, biri zedelenebilir, üçüncüsü de zedeleyen.
- Nunc enim illud exortum est, quod etiam cum studiose vos audiremus, nos magnis premebat angustiis; nec ullum exitum reperiebamus, quaerentes quid factura erat Deo gens tenebrarum, si cum ea nollet cum tanta partis suae calamitate pugnare. Si enim non erat nocitura quiescenti, crudeliter nobiscum actum querebamur, qui ad istas aerumnas missi sumus: si autem nocitura erat, non esse illam naturam incorruptibilem, qualis natura Dei esse debebat. In hac quaestione non defuit qui diceret, non Deum malo carere voluisse, aut ne sibi noceretur cavisse, sed propter naturalem bonitatem suam inquietae perversaeque naturae, ut ordinata esset prodesse voluisse. Non hoc sonant libri manichaei; cavisse Deum ne invaderetur ab hostibus, saepissime ibi significatur, saepissime dicitur. Sed concedamus ista Manichaeum sensisse, ut ille dicebat, qui non inveniebat aliud quod diceret; num ista ratione Deus a crudelitate aut infirmitate defenditur? Haec enim ejus in adversam gentem bonitas, in suos exstitit magna pernicies. Huc accedit, quia si natura illius corrumpi commutarique non posset, nec nos ulla pestis commutaret atque corrumperet; et ille ordo qui naturae alienae praestandus fuit, posset sine nostra perversitate praestari. 26. Illud vero nondum dictum erat, quod nuper apud Carthaginem audivi. Cum enim quidam, quem maxime illo errore cupio liberari, hac quaestione in easdem compingeretur angustias, ausus est dicere, scilicet regnum habuisse quosdam fines suos, qui possent invadi a gente contraria; nam ipsum Deum nullo modo potuisse violari. Sed dixit quod neque auctor ille vester ullo modo dicere cogeretur: videret enim fortasse consequentes ruinas suae sectae multo per hanc sententiam, quam per aliam faciliores. Et revera ita se hoc habet, ut si quisquam mediocris cordis audierit in natura illa fuisse aliud violabile, aliud inviolabile, facile intelligat non jam duas, sed tres esse naturas, unam inviolabilem, alteram violabilem, tertiam violatricem.
4813. Bölüm
Madem gönülden çıkan bu küfürler her gün ağzınızda barınıyor, cahilleri ayartmak için ağız mührünüzü büyük bir şeymiş gibi ilan etmeyi artık bırakın. Meğer ki et yememenizi ve şarap içmemenizi hayran olunacak ve övülecek bir ağız mührü sayıyor olasınız. Size soruyorum: Bunu hangi gayeyle yapıyorsunuz? Çünkü yaptığımız şeylerin bağlandığı gaye, yani her ne yapıyorsak uğruna yaptığımız şey, yalnız kınanmaz değil, övgüye de değer olursa, ancak o zaman yaptıklarımız da bir övgüyü hak eder. Ama bir vazifeyle uğraşırken göz önünde tuttuğumuz ve baktığımız gaye haklı olarak kınanıyorsa, o vazifenin de reddedilmesi ve kınanması gerektiğinden kimse şüphe etmez.
Catilina'nın soğuğa, susuzluğa ve açlığa dayanabildiği tarihe geçmiştir (Sallustius, Catilina 5). Bu nitelikler o pis ve kutsala saygısız adamla bizim havarilerimiz arasında ortaktı. Öyleyse bu vatan haini bizim havarilerimizden, izlediği o bambaşka gayeden başka neyle ayrılır? Çünkü o bunlara son derece ölçüsüz ve vahşi arzularını doyurmak için katlanıyordu; havariler ise tersine, o arzuları bastırmak ve hükmeden akla hizmet etmeye zorlamak için. Siz de Katolik bakirelerin çokluğundan söz edildiğinde "Katır da bakiredir" demeye alışkınsınız. Bunu Katolik öğretisini bilmediğiniz için düşüncesizce söylüyorsunuz; ama yine de bununla, belli bir akılla en doğru bir gayeye bağlanmadıkça bu perhizkârlığın boş olduğunu belirtmiş oluyorsunuz. Katolik Hristiyanlar da sizin şaraptan ve etten uzak durmanızı yük hayvanlarıyla, birçok serçeyle, nihayet sayısız solucan türüyle karşılaştırabilirler. Ama sizin düşüncesizliğinize düşmeyeyim diye bunu aceleyle yapmayacağım; önce bunu hangi gayeyle yaptığınızı inceleyeceğim. Çünkü sanırım aramızda, bu tür davranışlarda gayeden başka bir şey aranmaması gerektiği artık kabul edilmiştir. Bunu tutumluluk için ve bu tür yiyecek ve içeceklerin bizi hoşnut edip esir aldığı şehveti dizginlemek için yapıyorsanız, dinliyor ve onaylıyorum; ama durum öyle değil.
Size soruyorum: Diyelim ki —ki olabilir— öyle tutumlu ve kanaatkâr bir adam var ki, midesinin ve boğazının isteğini ölçülü tutarak günde iki kez sofraya oturmuyor; akşam yemeğinde önüne, açlığı bastırmaya yetecek kadar, biraz domuz yağıyla yağlanıp tatlandırılmış birkaç sebze konuyor; susuzluğunu da sağlığını gözettiği için iki üç kadeh saf şarapla gideriyor; her günkü yiyeceği de bu. Öbür yanda bir başkası hiç et tatmıyor, hiç şarap içmiyor; ama seçkin ve uzak memleketlerden gelme ürünleri, birçok tabakta çeşitlendirilmiş ve üstüne bol biber serpilmiş olarak dokuzuncu saatte keyifle yiyor, gece başında da böyle bir akşam yemeği yemeye hazırlanıyor; bal şarabı, kaynatılmış şıra, kuru üzüm şarabı ve görünüşüyle şaraba yeterince benzeyen, hatta tatlılıkta onu geçen bazı meyvelerin sıkılmış sularını içiyor; hem de susadığı kadar değil, canının istediği kadar içiyor; bunu her gün kendisine hazırlatıyor ve hiçbir zorunluluk olmadan, büyük bir hazla böyle bir yiyeceğin ve böyle lezzetlerin tadını çıkarıyor. Yeme içme bakımından bu ikisinden hangisinin daha perhizkâr bir hayat sürdüğüne hükmedersiniz? Sanmam ki biraz domuz yağıyla ve şarapla yetineni bu oburdan üstün tutmayacak kadar kör olasınız.
Hakikat bunu böyle zorunlu kılar; ama sizin yanılgınız bambaşka bir şarkı söyler. Üç mühürle övülen seçilmişiniz her gün sonra anlattığımız adam gibi yaşasa, bir ya da belki iki ağırbaşlı kişi onu kınayabilir, ama mührü bozan biri olarak asla mahkûm edilemez. Oysa bir kez o ilk adamla akşam yemeği yese, dudaklarını bir parça jambonla, hem de ekşimiş bir parçayla yağlasa ve bozulmuş şarapla ıslatsa, kurucunuzun hükmüne göre mührü çözen ve hemen cehenneme mahkûm biri sayılır; siz de şaşırsanız bile buna razı olursunuz. Rica ederim, yanılgıyı bırakın; rica ederim, akla kulak verin; rica ederim, alışkanlığa biraz direnin. Bu çarpıklıktan daha sapkın ne olabilir? Daha çılgınca ne olabilir? Mantarları, pirinci, yer mantarlarını, çörekleri, kaynatılmış şırayı, biberi, silphion reçinesini tıka basa yiyip memnuniyetle geğiren ve her gün böyle şeyler isteyen bir adamın üç mühürden, yani kutsallık kuralından düşmüş sayılması için bir yol bulunamaması; öteki adamın ise en değersiz ürünleri tütsülenmiş bir katıkla tatlandırıp ancak bedenini toparlamaya yetecek kadarını alması, sağlığını korumak için üç kadeh şarap yudumlaması, ama o yiyecekten bu yiyeceğe geçtiği için kesin bir cezaya hazırlanması: Bundan daha delice ne söylenebilir, ne düşünülebilir?
- Hae igitur blasphemiae, cum a corde profectae, quotidie in ore vestro habitent, desinite aliquando signaculum oris vestri, ad imperitorum illecebram, quasi magnum aliquid praedicare. Nisi forte quod non vescimini carnibus, et vinum non bibitis, signaculum oris mirandum et laudandum putatis. Quod quaero a vobis quo fine faciatis. Finis enim quo referuntur ea quae facimus, id est propter quem facimus quidquid facimus, si non solum inculpabilis, sed etiam laudabilis fuerit, tunc demum etiam facta nostra laude aliqua digna sunt: sin ille jure meritoque culpatur, quem spectamus et intuemur, cum in aliquo versamur officio, id quoque officium nemo improbandum vituperandumque dubitaverit. 28. De Catilina memoriae proditum est quod frigus, sitim, famem ferre poterat (Sallustius, in prolog. Catilin. cap. 5). Haec erant illi spurco sacrilegoque etiam cum Apostolis nostris communia. Unde ergo discernitur parricida iste ab Apostolis nostris, nisi fine illo quem diversissimum sequebatur? Namque ille ista tolerabat, ut immoderatissimas et immanissimas expleret cupiditates: illi contra, ut eas premerent, et dominanti rationi servire cogerent. Soletis et vos, cum catholicarum vobis virginum multitudo praedicatur, dicere: Etiam mula virgo est. Temere id quidem, propter imperitiam catholicae disciplinae; sed tamen significantes vanam esse continentiam istam, nisi ad aliquem rectissimum finem certa ratione referatur. Possunt et catholici christiani vestram a vino et carnibus abstinentiam, jumentis et multis passeribus, postremo etiam innumerabilibus generibus vermium comparare. Sed ne in vestram incidam temeritatem, non ita praepropere faciam, sed discutiam primo quo ista fine faciatis. Jam enim constat inter nos, ut opinor, hujuscemodi moribus nihil aliud esse quaerendum. Si ergo parcimoniae gratia et coercendae libidinis, qua escis talibus et potu delectamur et capimur, audio et probo: sed non ita est. 29. Nam quaero a vobis, si quis existat, quod fieri potest, ita homo parcus et frugi, ut appetitum ventris et gutturis moderans, non epuletur bis per unum diem; et huic coenanti oluscula cum exiguo lardo apponantur, eodem lardo uncta atque condita, quantum comprimendae fami sat est; sitimque irriget propter diligentiam valetudinis, duabus aut tribus vini meraci potionibus, isque illi victus sit quotidianus: alius vero ex alia parte nihil gustans carnium, nihil vini, exquisitas et peregrinas fruges multis ferculis variatas et largo pipere aspersas nona hora libenter assumat, noctis etiam principio talia coenaturus; bibat autem mulsum, caroenum, passum, et nonnullorum pomorum expressos succos, vini speciem satis imitantes, atque id etiam suavitate vincentes; et bibat non quantum sitit, sed quantum libet; idque sibi exhibendum curet quotidie, talique victu deliciisque perfruatur, nulla necessitate, magna voluptate: quem tandem horum duorum, quod ad cibandum potandumque attinet, abstinentius vitam ducere judicatis? Non opinor usque adeo vos esse caecos, quin illum de parco lardo et vino, huic gurgiti praeferatis. 30. Ita quidem veritas cogit; sed vester error longe aliter canit. Electus enim vester tribus signaculis praedicatus, si quotidie ita vivat, ut hic quem posterius descripsimus, ab uno, et fortasse duobus gravioribus reprehendi potest, damnari autem tanquam signaculi dissignator omnino non potest. Si autem semel cum illo priore coenaverit, frustoque pernae vel rancido labra unxerit, et vappa udaverit, solutor signaculi et gehennae illico destinatus, vestri auctoris sententia, mirantibus vobis, sed tamen consentientibus, judicabitur. Quaeso, relinquite errorem; quaeso, advertite rationem; quaeso, aliquantulum consuetudini obsistite. Quid enim est ista pravitate perversius? quid magis delirum? Quid porro insanius dici aut cogitari potest, hominem boletos, oryzam, tubera, placentas, caroenum, piper, laser, distento ventre cum gratulatione ructantem, et quotidie talia requirentem, non inveniri quemadmodum a tribus signaculis, id est a regula sanctitatis excidisse videatur; alium vero fruges vilissimas fumoso obsonio condientem, tantumque hinc assumentem, quantum refectioni corporis sufficit, et tres cyathos vini sustentandae valetudinis gratia sorbentem, et ab illo victu ad istum transeuntem, certo supplicio praeparari?
4914. Bölüm
Ama Havari, "Kardeşler, et yememek ve şarap içmemek iyidir" der (Romalılar 14:21). Sanki aramızdan biri bunun iyi olduğunu inkâr ediyor! Ama ya yukarıda andığım gaye için iyidir —"Bedeninizi, arzularını doyuracak şekilde gözetmeyin" (Romalılar 13:14) sözü buna göre söylenir— ya da yine Pavlus'un gösterdiği gayeler için; yani ya bu şeylere karşı daha azgın ve daha ölçüsüz kapılmaya yatkın olan oburluğu dizginlemek için, ya kardeş incinmesin diye ya da zayıflar putlarla ortaklığa düşmesin diye. Çünkü Havari'nin bunları yazdığı zamanda, kurban edilmiş birçok et çarşıda satılıyordu. Şarapla da putperestlerin tanrılarına sunu dökülüyordu; bu yüzden satılık şeyleri de kullanan birçok zayıf kardeş, bilmeden de olsa putlarla ortaklık saydıkları şeye düşmektense etten ve şaraptan tamamen uzak durmayı yeğledi. Daha güçlü olan ve daha büyük bir imanla bunları önemsenmeyecek şeyler sayanlar da —kötü bir vicdan dışında hiçbir şeyin murdar olmadığını biliyor ve Rab'bin "Sizi ağzınıza giren değil, ağzınızdan çıkan murdar eder" (Matta 15:11) sözüne tutunuyorlardı— bu zayıflar incinmesin diye bunlardan uzak durmak zorundaydılar. Bu bir tahminle çıkarılmıyor, Havari'nin mektuplarında açıkça bulunuyor. Çünkü siz bize yalnız "Kardeşler, et yememek ve şarap içmemek iyidir" demeye alışkınsınız; ardından gelen "kardeşinin incinmesine, sendelemesine ya da zayıf düşmesine yol açacak bir şeyi yapmamak" sözünü eklemezsiniz. Havari'nin bunları hangi gayeyle buyurduğu buradan açıkça anlaşılır.
Önceki ve sonraki sözler bunu daha açık gösterir. Bunları anmak uzun sürer, ama Kutsal Yazıları okumaya ve incelemeye üşenenler yüzünden bu bölümün tamamını baştan sona aktarmak zorundayız. Diyor ki: "İmanı zayıf olanı aranıza alın, ama düşünceleri hakkında tartışmaya girmeyin. Biri her şeyi yiyebileceğine inanır; zayıf olan ise sebze yesin. Yiyen, yemeyeni hor görmesin; yemeyen de yiyeni yargılamasın; çünkü Tanrı onu kabul etmiştir. Sen kimsin ki başkasının kölesini yargılıyorsun? Ayakta durması da düşmesi de kendi efendisini ilgilendirir; ama ayakta duracaktır, çünkü Tanrı onu ayakta tutmaya güçlüdür. Biri bir günü öbüründen ayırır, bir başkası her günü bir sayar; herkes kendi kanaatinde tam emin olsun. Bir günü gözeten, Rab için gözetir; yiyen Rab için yer, çünkü Tanrı'ya şükreder. Yemeyen de Rab için yemez ve Tanrı'ya şükreder. Çünkü hiçbirimiz kendisi için yaşamaz, hiçbirimiz kendisi için ölmez. Yaşıyorsak Rab için yaşarız; ölüyorsak Rab için ölürüz. Öyleyse yaşasak da ölsek de Rab'beniz. Çünkü Mesih hem dirilerin hem ölülerin Rabbi olmak için yaşadı, öldü ve dirildi. Sen ise kardeşini neden yargılıyorsun? Ya da sen kardeşini neden hor görüyorsun? Hepimiz Tanrı'nın yargı kürsüsünün önünde duracağız. Çünkü şöyle yazılmıştır: Rab diyor ki: Varlığım hakkı için, her diz önümde çökecek ve her dil Tanrı'yı tanıyacak (Yeşaya 45:23). Öyleyse her birimiz kendi hesabını Tanrı'ya verecek. Bu yüzden artık birbirimizi yargılamayalım; daha çok şuna karar verin: Kardeşin önüne sürçme taşı ya da tuzak koymayın. Rab İsa'da biliyorum ve eminim ki hiçbir şey kendiliğinden bayağı değildir; ama bir şeyin bayağı olduğunu düşünen için o şey bayağıdır. Kardeşin yediğin bir yiyecek yüzünden üzülüyorsa, artık sevgiye göre yürümüyorsun. Mesih'in uğruna öldüğü kişiyi yiyeceğinle mahvetme. Öyleyse iyiliğimiz kötülenmesin. Çünkü Tanrı'nın Egemenliği yeme içme değil, Kutsal Ruh'ta adalet, esenlik ve sevinçtir. Mesih'e bu yolla hizmet eden Tanrı'yı hoşnut eder ve insanlarca da beğenilir. Öyleyse esenliğe ve birbirimizi geliştirmeye yarayan şeylerin peşinden gidelim. Yiyecek uğruna Tanrı'nın işini yıkma. Her şey temizdir, ama başkasını sendeleterek yiyen insan için kötüdür. Et yememek, şarap içmemek ve kardeşinin incinmesine, sendelemesine ya da zayıf düşmesine yol açacak hiçbir şey yapmamak iyidir. Sendeki imanı Tanrı'nın önünde kendine sakla. Onayladığı şeyde kendini yargılamayan kişi mesuttur. Ama kuşkuyla ayırım yapan kişi yerse mahkûm olur, çünkü imanla yemiyor. İmandan olmayan her şey günahtır. Biz güçlü olanlar, zayıfların zaaflarını taşımalı ve kendimizi hoşnut etmeye bakmamalıyız. Her birimiz, iyilik ve gelişme için komşusunu hoşnut etsin. Çünkü Mesih de kendini hoşnut etmedi" (Romalılar 14:1–15:3).
- At enim ait Apostolus, Bonum est, fratres, non manducare carnem, neque bibere vinum (Rom. XIV, 21). Quasi vero quisquam nostrum id bonum neget: sed aut eo fine quem superius commemoravi, secundum quem dicitur, Et carnis curam ne feceritis in concupiscentiis (Ib., XIII, 14): aut eis quos rursus idem Paulus ostendit; id est, aut refrenandae gulae causa, quae his rebus solet rabidius immoderatiusque raptari; aut ne frater offendatur, aut ne ab infirmis idolio communicetur. Eo enim tempore, quo haec scribebat Apostolus, multa immolatitia caro in macello vendebatur. Et quia vino etiam libabatur diis Gentium, multi fratres infirmiores, qui etiam rebus his venalibus utebantur, penitus a carnibus se et vino cohibere maluerunt, quam vel nescientes incidere in eam quam putabant cum idolis communicationem. Propter hos autem etiam ii qui firmiores erant, et haec majori fide contemnenda judicarant, scientes nihil immundum esse nisi per malam conscientiam, tenentesque illam Domini sententiam, Non quod intrat in os vestrum, vos coinquinat, sed quod exit (Matth. XV, 11); tamen propter hos infirmiores, ne offenderentur, ab his rebus abstinere debebant. Neque hoc suspicione colligitur, sed in ipsis Apostoli Epistolis manifeste invenitur. Vos enim hoc solum nobis dicere soletis, Bonum est, fratres, non manducare carnem, neque bibere vinum; non autem subjungere illud quod sequitur, neque in quo frater tuus offenditur, aut scandalizatur, aut infirmatur. Hinc enim elucet quo fine Apostolus haec praecipiebat. 32. Planius hoc indicant superiora et sequentia, quae commemorare longum est quidem, sed propter eos, qui ad divinas Scripturas legendas et pertractandas pigri sunt, totum istum locum retexere cogimur. Infirmum autem in fide assumite, inquit, non in disceptationibus cogitationum. Alius enim credit manducare omnia: qui autem infirmus est, olus manducet. Is qui manducat, non manducantem non spernat: et qui non manducat, manducantem non judicet; Deus enim illum assumpsit. Tu quis es, qui judicas alienum servum? Suo Domino stat, aut cadit: stabit autem; potens est enim Deus statuere illum. Nam alius judicat diem inter diem, alius judicat omnem diem: unusquisque in suo sensu abundet. Qui sapit diem, Domino sapit: et qui manducat, Domino manducat; gratias enim agit Deo. Et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo. Nemo enim nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur. Sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive ergo vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Christus et vixit, et mortuus est, et resurrexit, ut et vivorum et mortuorum dominetur. Tu autem quid judicas fratrem tuum? aut tu quare spernis fratrem tuum? Omnes enim stabimus ante tribunal Dei. Scriptum est enim (Isa. XLV, 23, 24): Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectetur omne genu, et confitebitur omnis lingua Deo. Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo amplius invicem dijudicemus, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum. Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune esse, illi commune est. Si enim propter cibum frater tuus contristatur, non jam secundum charitatem ambulas. Noli cibo tuo perdere illum, pro quo Christus mortuus est. Non ergo blasphemetur bonum nostrum. Non est regnum Dei esca et potus, sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto. Qui enim in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus. Itaque quae pacis sunt sectemur, et quae aedificationis sunt in invicem. Noli propter escam destruere opus Dei. Omnia quidem munda sunt, sed malum est homini qui per offensionem manducat. Bonum est non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur, aut scandalizatur, aut infirmatur. Tu fidem habes penes temetipsum, habe coram Deo. Beatus qui non judicat semetipsum in eo quod probat. Qui autem discernit, si manducaverit damnatus est, quia non ex fide. Omne autem quod non est ex fide, peccatum est. Debemus autem nos firmiores imbecillitates infirmorum sustinere, et non nobis placere. Unusquisque nostrum proximo suo placeat in bonum, ad aedificationem. Etenim Christus non sibi placuit (Rom. XIV, et XV, 1-3).
49_2Havari'nin, daha güçlü olanlara et yememelerini ve şarap içmemelerini buyurduğu yeterince açık değil mi? Çünkü güçlüler zayıflara uymayarak onları incitiyor ve imanla her şeyi temiz sayan bu kimselerin, putlara saygıdan ötürü böyle yiyecek ve içeceklerden uzak durmak istemediklerini düşünmelerine yol açıyorlardı. Korintlilere şöyle yazarken de bunu belirtir: "Putlara kurban edilen yiyeceklere gelince, biliyoruz ki dünyada put bir hiçtir ve tek Tanrı'dan başka Tanrı yoktur. Gökte ya da yerde tanrı denen varlıklar olsa bile, bizim için her şeyin kendisinden olduğu ve bizim de O'nda olduğumuz tek bir Tanrı, Baba vardır; her şeyin O'nun aracılığıyla var olduğu ve bizim de O'nun aracılığıyla var olduğumuz tek bir Rab, İsa Mesih vardır. Ama bu bilgi herkeste yoktur. Bazıları vicdanlarında hâlâ put tapınağındaymış gibi, yediklerini putlara sunulmuş şey diye yer; vicdanları da zayıf olduğu için kirlenir. Oysa yiyecek bizi Tanrı'ya yaklaştırmaz. Yersek bir şey kazanmayız, yemezsek bir şey kaybetmeyiz. Ama dikkat edin, bu serbestliğiniz zayıflar için bir sürçme taşı olmasın. Çünkü bilgi sahibi olan seni put tapınağında sofraya uzanmış gören biri, vicdanı zayıf olduğu için putlara sunulmuş şeyleri yemeye cesaretlenmez mi? Böylece Mesih'in uğruna öldüğü zayıf kardeş senin vicdanın yüzünden mahvolur. Kardeşlere karşı böyle günah işleyerek ve onların zayıf vicdanını yaralayarak Mesih'e karşı günah işlemiş olursunuz. Bu yüzden, yiyecek kardeşimi sendeletiyorsa, kardeşimi sendeletmemek için asla et yemeyeceğim" (1 Korintliler 8:4–13).
Başka bir yerde de der ki: "Öyleyse ne demek istiyorum? Putlara kurban edilen şeyin bir değeri olduğunu mu, yoksa putun bir şey olduğunu mu? Hayır; putperestler kurbanlarını Tanrı'ya değil, cinlere sunarlar. Sizin cinlerle ortak olmanızı istemem. Hem Rab'bin kâsesinden hem cinlerin kâsesinden içemezsiniz; hem Rab'bin sofrasına hem cinlerin sofrasına katılamazsınız. Yoksa Rab'bi kıskandırmak mı istiyoruz? Biz O'ndan daha mı güçlüyüz? Her şey bana serbesttir, ama her şey yararlı değildir; her şey bana serbesttir, ama her şey geliştirmez. Kimse kendi çıkarını değil, başkasınınkini arasın. Çarşıda satılan her şeyi, vicdan yüzünden hiçbir şey sormadan yiyin. Ama biri size 'Bu putlara kurban edildi' derse, bunu size söyleyen yüzünden ve vicdan yüzünden yemeyin. Vicdan derken senin değil, ötekinin vicdanını söylüyorum. Benim özgürlüğüm neden başkasının vicdanınca yargılansın? Ben şükranla katılıyorsam, şükrettiğim şey yüzünden neden kötüleneyim? Öyleyse yesiniz de içseniz de, başka ne yaparsanız yapın, her şeyi Tanrı'nın yüceliği için yapın. Yahudileri, Grekleri ve Tanrı'nın Kilisesini sendeletmeyin; ben de kendi yararımı değil, kurtulsunlar diye birçoklarının yararını gözeterek her şeyde herkesi hoşnut ediyorum. Ben Mesih'i örnek aldığım gibi, siz de beni örnek alın" (1 Korintliler 10:19–11:1).
Demek ki, sanırım, etten ve şaraptan hangi gayeyle uzak durulması gerektiği açıktır. Bu gaye üç yönlüdür. Birincisi, en çok bu yiyeceklerde bulunmaya alışık olan ve böyle bir içkide sarhoşluğa kadar varan hazzı bastırmak. İkincisi, kurban edilen ve sunu olarak dökülen şeyler yüzünden zayıfları korumak. Üçüncüsü ve en çok övülmesi gerekeni, sevgi yüzünden, yani bunlardan uzak duran daha zayıf kimselerin zaafı incinmesin diye. Siz ise, Havari her şeyin temiz olduğunu, ama başkasını sendeleterek yiyen için kötü olduğunu söylerken, katıkların murdar olduğunu söylüyorsunuz. Hatta inanıyorum ki siz bu yemeklerle, tam da onları murdar saydığınız için kirleniyorsunuz. Çünkü Havari der ki: "Rab İsa'da inanıyorum ve eminim ki hiçbir şey kendiliğinden bayağı değildir; ama bir şeyin bayağı olduğunu düşünen için o şey bayağıdır." Onun "bayağı" derken murdar ve kirli olanı kastettiğinden kim şüphe eder? Ama sizinle Kutsal Yazılara dayanarak tartışmak aptallıktır; çünkü hem akıl vaat ederek aldatıyorsunuz hem de dinin büyük otoritesine sahip o kitapların, sonradan sokulmuş sahte bölümlerle bozulduğunu söylüyorsunuz. Öyleyse bana akılla kabul ettirin: Etler, hiç kimseyi sendeletmeden, hiçbir zayıf kanaat olmadan, hiçbir şehvet olmadan yenirse, yiyeni nasıl kirletir?
- Satisne apparet Apostolum eis praecepisse ut carnes non manducarent, neque vinum biberent quicumque firmiores essent, quia infirmos offendebant non eis congruendo, et faciebant ut putarent eos qui fide omnia munda judicabant, in obsequium idolorum a talibus epulis et potu nolle abstinere? Hoc significat et ad Corinthios hoc modo scribens: De escis autem sacrificiorum quae idolis immolantur, scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus Deus nisi unus. Nam etsi sunt qui dicuntur dii, sive in coelo, sive in terra; nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illo, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Sed non in omnibus est scientia. Quidam autem in conscientia sua usque adhuc in idolio quasi idolothytum manducant, et conscientia eorum cum sit infirma, inquinatur. Esca autem nos non commendat Deo. Neque enim si manducaverimus, abundabimus; neque si non manducaverimus, deficiemus. Videte autem ne forte haec licentia vestra offendiculum fiat infirmis. Si enim quis viderit eum qui habet scientiam, in idolio recumbentem, nonne conscientia ejus cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum idolothyta, et peribit infirmus in tua conscientia frater, propter quem Christus mortuus est? Sic autem peccantes in fratres, et percutientes conscientiam ipsorum infirmam, in Christum peccatis. Quapropter si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnem in aeternum ne fratrem scandalizem (I Cor. VIII, 4 etc.). 34. Item alio loco: Quid ergo? dico quod idolis immolatum sit aliquid? aut quod idolum sit aliquid? Sed quae immolant Gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Nolo autem vos socios fieri daemoniorum. Non potestis calicem Domini bibere, et calicem daemoniorum: non potestis mensae Domini participes esse, et mensae daemoniorum. An aemulamur Dominum? Numquid illo fortiores sumus? Omnia mihi licita sunt, sed non omnia expediunt: omnia mihi licita sunt, sed non omnia aedificant. Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius. Omne quod in macello venit, manducate; nihil interrogantes propter conscientiam. Si quis autem dixerit, Hoc immolatum est idolis; nolite manducare, propter illum qui indicavit, et propter conscientiam: conscientiam autem dico, non tuam, sed alterius. Utquid enim libertas mea judicatur ab alia conscientia? Si ego cum gratia participo, quid blasphemor pro quo gratias ago? Sive ergo manducatis, sive bibitis, vel aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite. Sine offensione estote Judaeis et Graecis et Ecclesiae Dei, sicut et ego omnibus per omnia placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant. Imitatores mei estote, sicut et ego Christi (I Cor. X, 19-33, et XI, 1). 35. Apparet igitur, ut opinor, quo fine a carnibus et a vino sit abstinendum. Is finis est triplex. Ad comprimendam delectationem, quae in his maxime cibis haberi solet, atque in tali potu usque ad ebrietatem pervenire. Ad tuendam infirmitatem, propter illa quae sacrificantur atque libantur. Et quod maxime commendandum est, propter charitatem, ne imbecilliorum ab his continentium offendatur infirmitas. Vos autem immunda esse obsonia dicitis, cum dicat Apostolus omnia munda esse, sed ei malum esse qui per offensionem manducat. Et prorsus credo vos istis epulis inquinari, eo ipso quo immunda esse arbitramini. Ait enim: Credo et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum; sed ei qui existimat aliquid commune esse, illi commune est. Cui autem dubium est, commune illum immundum et inquinatum vocasse? Sed stultum est vobiscum agere Scripturis, cum et rationem pollicendo decipiatis, et eos Libros, in quibus magna est religionis auctoritas, falsis capitibus immissis corruptos esse dicatis. Ratione igitur mihi persuadete quomodo vescentem carnes coinquinent, si sine ulla offensione, sine ulla infirma opinione, sine ulla libidine sumuntur?
5015. Bölüm
Bu batıl perhizin bütün gerekçesini öğrenmeye değer. Gerekçe şöyle verilir: Tanrı'nın bir uzvu kötülerin cevheriyle karışmıştır —onu dizginlemek ve en büyük öfkesinden alıkoymak için; siz böyle söylüyorsunuz—; dünya da her iki tabiatın, yani iyinin ve kötünün karışımından yapılmıştır. O ilahî parça dünyanın her yanından her gün arındırılır ve kendi ülkelerine geri alınır. Ama bu parça topraktan buhar olup göğe doğru yükselirken bitkilere rastlar, çünkü bitkiler kökleriyle toprağa bağlıdır; böylece bütün otları ve bütün ağaçları verimli kılar ve canlandırır. Hayvanlar besinlerini buradan alır; bunlar çiftleşirse o ilahî uzvu ete bağlar, onu kendi belli yolundan saptırıp engelleyerek yanılgılara ve sıkıntılara dolarlar. Bu yüzden, ürünlerden ve meyvelerden hazırlanan yiyecekler azizlere, yani Maniheistlere gelirse, onların iffeti, duaları ve mezmurları sayesinde içlerindeki bütün ışıklı ve ilahî şey arınır, yani her yönden yetkinleşir; böylece hiçbir pislik engeline takılmadan kendi ülkelerine geri götürülür. Maniheist olmayan bir dilenciye ekmek ya da herhangi bir ürün, hatta herkes için değersiz olan suyu bile vermeyi bu yüzden yasaklıyorsunuz: Bu şeylere karışmış olan Tanrı uzvu, o adamın günahlarıyla kirlenip dönüşünden alıkonmasın diye.
Etlerin ise artık bu pisliklerin kendisinden oluştuğunu söylüyorsunuz. Çünkü ileri sürdüğünüze göre, ürünler ve meyveler koparılırken o ilahî parçadan bir şey kaçar; ezilerek, öğütülerek, pişirilerek, hatta ısırılıp çiğnenerek eziyet gördüklerinde kaçar. Hayvanların bütün hareketlerinde de kaçar: coşarken, idman yaparken, çalışırken ya da herhangi bir iş görürken. Bizim dinlenmemizde bile, bedende sindirim denen şey iç ısıyla gerçekleşirken kaçar. İlahî tabiat bu kadar fırsatla kaçınca geriye son derece pis bir şey kalır ve çiftleşme yoluyla et bundan oluşur. Yine de bu ete iyi soydan bir ruh da eşlik eder, çünkü iyi, anılan hareketlerle çoğunlukla ama tamamen değil uçup gider. Bu yüzden, ruh eti terk ettiğinde geride çok fazla pislik kalır ve et yiyenlerin ruhu bundan kirlenir, diyorsunuz.
- Operae pretium est totam superstitiosae hujus abstinentiae rationem cognoscere, quae ita redditur: Quoniam, inquit, membrum Dei malorum substantiae commixtum est, ut eam refrenaret, atque a summo furore comprimeret (sic enim dicitis), de commixta utraque natura, id est boni et mali, mundus est fabricatus. Pars autem illa divina ex omni parte mundi quotidie purgatur, et in sua regna resumitur: sed haec per terram exhalans, et ad coelum tendens, incurrit in stirpes, quoniam radicibus terrae affiguntur, atque ita omnes herbas, et arbusta omnia fecundat et vegetat. Hinc animalia cibum capiunt, quae si concumbunt, ligant in carne divinum illud membrum, et a certo suo itinere aversum atque impeditum, erroribus aerumnisque implicant. Itaque cibi qui de frugibus et pomis parantur, si ad sanctos, id est ad Manichaeos veniant, per eorum castitatem, et orationes, et psalmos, quidquid in eis est luculentum et divinum purgatur, id est ex omni parte perficitur, ut ad regna propria sine ulla sordium difficultate referatur. Hinc est quod mendicanti homini, qui manichaeus non sit, panem vel aliquid frugum, vel aquam ipsam, quae omnibus vilis est, dari prohibetis; ne membrum Dei, quod his rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a reditu impediat. 37. Carnes autem jam de ipsis sordibus dicitis esse concretas. Fugit enim aliquid partis illius divinae, ut perhibetis, dum fruges et poma carpuntur; fugit cum affliguntur vel terendo vel molendo vel coquendo, vel etiam mordendo atque mandendo. Fugit etiam in omnibus motibus animalium, vel cum gestiunt, vel cum exercentur, vel cum laborant, vel cum omnino aliquid operantur. Fugit etiam in ipsa quiete nostra, dum in corpore, illa quae appellatur digestio, interiore calore conficitur. Atque ita tot occasionibus divina fugiente natura, quiddam sordidissimum remanet, unde per concubitum caro formetur; cum anima tamen boni generis, quoniam quamvis plurimum, non tamen totum bonum, memoratis illis motibus evolat. Quocirca, cum anima etiam carnem deseruerit, nimias sordes reliquas fieri, et ideo eorum qui vescuntur carnibus, animam coinquinari.
5116. Bölüm
Ey şeylerin tabiatının karanlığı, yanlışlık için ne büyük bir örtüsün! Şeylerin sebeplerini öğrenmemiş, hakikatin en küçük bir ışığından henüz nasibini almamış ve cisimsel hayallerle aldanan hangi kimse bunları duyunca doğru olduklarını sanmaz? Hem de tam bunlar hiç görünmediği, görünen şeylerin birtakım hayalleriyle düşünüldüğü ve ustaca anlatılabildiği için. Böyle insanlar büyük kalabalıklar, sürüler hâlinde çağrılır; içlerinden bu yanıltmacalardan korunanları da akıldan çok dinî bir korku korur. Bu yüzden, Tanrı bana yardım etmeye tenezzül ettiği ölçüde, bunları öyle çürütmeye çalışacağım ki, ne kadar yanlış ve saçma oldukları, söylenir söylenmez onları reddeden basiretlilerin yargısı kadar halkın anlayışı için de yeterince açık olsun.
Önce şunu soruyorum: Buğdayda, baklagillerde, sebzelerde, çiçeklerde ve meyvelerde Tanrı'nın şu bilmem ne parçasının bulunduğunu nereden öğretiyorsunuz? "Rengin parlaklığından, kokunun hoşluğundan, tadın tatlılığından bellidir" diyorlar; "bunlar çürüyünce bu niteliklere sahip olmadıkları için aynı iyinin onları terk ettiğini gösterirler." Tanrı'nın burunla ve damakla bulunduğunu düşünmekten utanmıyor musunuz? Ama bunu bir yana bırakıyorum. Bunu size açık Latinceyle söylerdim; ama, sık denildiği gibi, bu sizin için fazla olur. Daha çok şunu, şöyle böyle bir zihinle de olsa, anlamanız gerekirdi: İyinin bedenlerde bulunduğu renkle anlaşılıyorsa, etlerin de artığı olan hayvan gübresi çeşitli renklerle parlar: bazen beyaz, çoğunlukla altın sarısı ve bu türden başka renklerle; siz ise bu renkleri meyvelerde ve çiçeklerde, Tanrı'nın orada bulunduğuna ve onlara içkin olduğuna tanık sayıyorsunuz. Gülde kırmızılığın bol iyinin göstergesi olduğunu söyleyip de aynı rengi kanda kınamanızın sebebi nedir? Menekşede benimsediğiniz rengi safrada, sarılıklıların hastalığında, hatta bebeğin dışkısında neden hor görüyorsunuz? Zeytinyağının parlaklığını ve ışıltısını içine karışmış iyinin bolluğunun açık işareti sayıp onu arındırmak için boğazınızı ve midenizi hazırlıyorsunuz da yağlı etten damlayan, tıpkı aynı parlaklıktaki damlalara dudaklarınızla dokunmaktan neden korkuyorsunuz? Neden altın sarısı kavunu Tanrı'nın hazinelerinden sayıyor da jambonun ekşimiş yağını ya da yumurtanın sarısını saymıyorsunuz? Neden marullardaki beyazlık size Tanrı'yı müjdeliyor da sütteki müjdelemiyor? Hâlâ renklerden söz ediyorum: Bu konuda, ötekileri bir yana bırakırsak, elbette çiftleşmeden ve etten doğan tek bir tavus kuşunun kanatlarına ve tüylerine, çiçeklerle örtülü hiçbir çayırı denk tutamazsınız.
Bu iyi kokuyla da bulunuyorsa, bazı hayvanların etlerinden şaşılacak kokulu merhemler yapılır. Nihayet biraz iyi cins etle birlikte pişirilen yiyeceklerin kendisi de, et olmasaydı kokacağından çok daha hoş kokar. Son olarak, daha hoş kokanı daha temiz sayıyorsanız, sarnıç suyu içmektense belli bir çamuru daha iştahla yemeniz gerekirdi; çünkü yağmurla ıslanan kuru toprak burnu şaşılacak bir kokuyla okşar ve böyle bir çamur, daha saf bir yağmur suyu toplandığında kokacağından daha güzel kokar. Bedende Tanrı'dan bir şeyin barındığını anlamamız için tadın tanıklık etmesi gerekiyorsa, Tanrı hurmada ve balda domuz etinden çok, ama domuz etinde bakladan çok barınır; incirde, incirle beslenmiş kazın ciğerinden çok barınır, işte bunu kabul ediyorum; ama siz de kabul edin ki o ciğerde pancardan çok barınır. Üstelik, karışmış olan Tanrı tatla anlaşılıyorsa, bu gerekçeyle bazı bitkilerin —ki siz bütün bitkileri etten daha temiz saymak istersiniz— Tanrı'yı etin kendisinden aldığını kabul etmek zorunda kalırsınız. Çünkü sebzeler de etle pişirilince daha lezzetli olur; hayvanların otladığı otları tadamayız, ama bunlar süte dönüşünce rengini de daha üstün, tadını da son derece hoş buluruz.
- O rerum naturae obscuritas, quantum tegmen es falsitatis! Quis non, haec audiens, qui rerum causas non didicit, qui nondum veritatis quantulocumque lumine aspersus corporeis imaginibus fallitur, eo ipso quo haec minime apparent, et per quaedam simulacra rerum visibilium cogitantur, et diserte dici possunt, vera esse arbitretur? Talium autem hominum magnae turbae atque greges vocantur, quos religiosus timor ab his fallaciis potius quam ratio tutos facit. Quamobrem ita ego ista conabor refellere, quantum me Deus adjuvare dignabitur, ut non solum prudentium judicio, quo simul ac dicta fuerint improbentur, sed ipsi etiam vulgari intelligentiae, quam sint falsa et absurda satis eluceat. 39. Primo enim quaero, unde doceatis in frumentis, ac legumine, et oleribus, et floribus, et pomis inesse istam nescio quam partem Dei. Ex ipso coloris nitore, inquiunt, et odoris jucunditate, et saporis suavitate manifestum est: quae dum non habent putria, eodem bono sese deserta esse significant. Non pudet Deum naso et palato inventum putare? sed haec omitto. Latine enim vobis dicam, et, ut dici assolet, ⟦multum est ad vos?⟧. Illud potius qualicumque mente intelligendum fuit, si colore apparet in corporibus boni praesentia, fimum animalium, quod ipsarum etiam carnium purgamentum est, diversis nitere coloribus, alias candido, plerumque aureolo, et aliis hujusmodi, quos in pomis et floribus velut testes Dei praesentis atque inhaerentis accipitis. Quid tandem causae est, quod ruborem in rosa indicem abundantis boni esse perhibetis, et eumdem damnatis in sanguine? Cur in viola eumdem colorem amplectimini, quem in cholericis, in morbo ictericorum, in infantis denique fimo aspernamini? Cur nitorem atque fulgorem olei, clarum copiam coadmixti boni arbitramini, et ad id purgandum, fauces et ventrem paratis; de pingui autem carne simillimi fulgoris destillantibus guttis labra contingere formidatis? Cur de thesauris Dei melonem putatis aureum esse; et pernae adipem rancidam, vel ovi medium non putatis? Cur vobis candor in lactucis praedicat Deum, in lacte non praedicat? De coloribus enim adhuc loquor, in quibus (ut omittam caetera), unius pavonis pennis et plumis, quae certe de concubitu et carne nascuntur, nulla potestis vestita floribus prata conferre. 40. Nam si et odore invenitur hoc bonum, nonnullorum animalium carnibus miri odoris conficiuntur unguenta. Cibi denique ipsi, qui cum carnibus meliusculis concoqui solent, multo jucundius olent quam si eis caro defuisset. Postremo si suavius olentia mundiora judicatis, quodam luto vesci avidius, quam cisterninam aquam bibere debuistis; quia perfusa imbri terra siccior, nares miro odore permulcet, meliusque olet tale lutum, quam si exciperetur pluvia purior. Quod si saporem opus est attestari, ut cognoscamus habitare in corpore aliquid Dei, magis habitat in dactylis et melle quam in carne porcina, sed magis in carne porcina quam in faba; magis in fico quam in ficato, ecce concedo; sed et vos concedite, magis in ficato quam in beta. Quid quod ista ratione cogimini confiteri, quasdam stirpes, quas certe omnes mundiores vultis quam carnem, ex ipsa carne accipere Deum, si sapore Deus immixtus agnoscitur? Nam et olera sapidiora fiunt cocta cum carnibus: et herbas quibus pecora pascuntur, gustare non possumus; conversas autem in succum lactis, et colore praestantiores, et sapore commodissimas judicamus.
51_2Yoksa üç iyinin, yani güzel rengin, güzel kokunun ve güzel tadın bir arada bulunduğu yerde iyinin daha büyük bir parçası bulunduğunu mu düşünüyorsunuz? Öyleyse yargılanmak üzere damağın kürsüsüne çıkaramadığınız çiçeklere bu kadar hayran olmayın, onları bu kadar övmeyin. Hiç değilse semizotunu etten üstün tutmayın; pişmiş et onu renkte de tatta da kokuda da geçer. Kızarmış domuz yavrusu —çünkü bizi iyi ve kötü hakkında sizinle, yazarlara ve kâtiplere değil de aşçılara ve tatlıcılara başvurarak tartışmaya zorluyorsunuz—, evet, kızarmış domuz yavrusu hem renkçe parlak hem kokuca okşayıcı hem tatça hoştur: İçinde ilahî cevherin barındığına dair kusursuz bir gösterge elinizde; üç tanıkla sizi davet ediyor ve sizin kutsallığınızla arınmayı arzuluyor. Saldırın, ne duraksıyorsunuz? Neye itiraz etmeye hazırlanıyorsunuz? Yalnız renkte bebeğin dışkısı mercimeği yener, yalnız kokuda kızarmış bir et parçası olgun ve taze inciri geçer, yalnız tatta kesilmiş oğlak, diriyken otladığı otu yener; üç tanığın birden desteklediği bir et de bulundu. Daha ne istiyorsunuz? Ya da ne diyeceksiniz? Siz ziyafet çekerken et parçaları sizi murdar ediyor da bu canavarca şeyleri tartışırken neden etmiyor? Hele ki elbette bütün etlerden ve ürünlerden üstün tuttuğunuz şu güneşin ışını ne kokar ne tat verir, öteki cisimler arasında yalnız son derece parlak renginin üstünlüğüyle öne çıkar; o da sizi, karışmış iyinin kanıtları arasında rengin parlaklığından üstün hiçbir şey tutmamaya güçlü bir şekilde teşvik eder, hatta istemeseniz de zorlar.
Böylece şu çıkmaza düşüyorsunuz: Tanrı'nın parçasının zeytinin solgun yapraklarından çok kanda ve hayvanların etlerinden çıkıp sokaklara atılan, son derece pis ama parlak renkli şeylerde barındığını kabul etmek zorunda kalıyorsunuz. Eğer —ki bunu da söylüyorsunuz— zeytin yaprakları yakılınca ışığın varlığının göründüğü bir ateş çıkardığını, etlerin ise yakılınca aynı şeyi yapmadığını söylerseniz, neredeyse bütün İtalya kandillerini aydınlatan hayvan yağı için ne cevap vereceksiniz? Elbette öküzün etinden daha pis olan sığır tezeğine ne diyeceksiniz? Köylüler onu kurutup ocakta öyle kullanırlar ki onun ateşinden daha kolay tutuşan ve dumandan daha arınmış bir şey yoktur. Üstelik parlaklık ve ışıltı ilahî parçanın daha büyük bir varlığını gösteriyorsa, onu neden arındırmıyor, mühürlemiyor, kurtarmıyorsunuz? Çünkü bu ilahî parça en çok çiçeklerde vardır —kanı ve etteki ya da etten gelen ona çok benzeyen sayısız şeyi bir yana bırakıyorum—; çiçekleri ise elbette sofranızda bulunduramazsınız. Et de yeseydiniz, balık pullarını, bazı küçük kurtları ve sinekleri —ki bunların hepsi karanlıkta bile kendi ışığıyla parlar— yemeklerinize kesinlikle katmazdınız.
Öyleyse cisimlerde ilahî parçanın varlığını onaylayacak yeterli yargıçlar olarak gözlere, burna, damağa sahip olduğunuzu söylemeyi bırakmaktan başka ne kalıyor? Bunlar bir yana bırakılınca, Tanrı'nın daha büyük bir parçasının bitkilerde etten çok bulunduğunu şöyle dursun, bitkilerde O'ndan bir şey bulunduğunu bile nereden öğreteceksiniz? Yoksa sizi rengin hoşluğundaki değil, parçaların uyumundaki güzellik mi etkiliyor? Keşke öyle olsa! O zaman, biçimlerinde eşit uzuvların eşit uzuvlara karşılık geldiği canlıların bedenleriyle eğri büğrü ağaçları karşılaştırmaya nasıl cüret edebilirdiniz? Ama bedensel duyuların tanıklığından hoşlanıyorsanız —ki özü zihinle göremeyenler için bu zorunludur—, zamanın geçmesiyle ve bazı ezilmelerle iyinin cevherinin cisimlerden kaçtığını nasıl ispat ediyorsunuz? Meğer ki, ileri sürdüğünüz gibi, Tanrı oradan ayrılıp bir yerden bir yere göçüyor olsun. Bu baştan sona delilik. Yine de, tahmin edebildiğim kadarıyla, sizi bu görüşe hiçbir işaret, hiçbir belirti götürmüş değildir. Çünkü ağaçlardan koparılan ya da topraktan sökülen birçok şey, yiyeceğimiz olmadan önce bir süre bekletilince daha iyi hâle gelir; pırasa, hindiba, marul, üzüm, elma, incir ve bazı armutlar gibi. Bunlardan başka daha birçok şey vardır ki koparılır koparılmaz tüketilmeyince hem daha güzel renk alır hem bedene daha sağlıklı gelir hem de ağızda daha lezzetli olur. Oysa sizin görüşünüze göre bunlar topraktan, sanki analarından ayrıldıktan sonra ne kadar uzun saklanırlarsa iyiden o kadar yoksun kalıyorsa, bu şeylerde bu kadar büyük bir fayda ve tat hiç bulunmamalıydı. Bir gün önce kesilmiş hayvanların eti de kesinlikle daha hoş ve daha yararlıdır; oysa ileri sürdüğünüz gibi et, hayvanın taze kesildiği gün, ilahî cevherin daha büyük bir kısmının kaçmış olacağı ertesi günden daha çok iyiye sahip olsaydı, böyle olmaması gerekirdi.
- An bona tria simul ubi fuerint, id est color bonus et odor et sapor, ibi esse majorem boni partem putatis? Nolite ergo flores tantopere mirari atque laudare, quos judicandos ad tribunal palati non potestis admittere. Nolite portulacam saltem carnibus anteponere, quae ab his coctis et colore et sapore et odore superatur. Porcellus assus (hoc enim cogitis, ut de bono et de malo, non scriptoribus et librariis, sed coquis et dulciariis ministris vobiscum potius disseramus): porcellus ergo assus et colore nitidus, et odore blandus, et sapore jucundus est: habetis perfectum divinae substantiae inhabitantis indicium; trino testimonio vos invitat, et purgari vestra sanctitate desiderat. Invadite, quid cunctamini? quid contradicere paratis? Colore solo lenticulam fimus vincit infantis, odore solo assa offella superat mitem ac viridem ficum, sapore solo haedus occisus herbam, quam vivus pascitur, vincit: inventa est etiam caro, cujus causa his simul tribus testibus adjuvetur. Quid quaeritis amplius? aut quid dicturi estis? Cur vos epulantes immundos faciant pulpamenta, et disputantes haec portenta non faciant: praesertim cum solis istius radius, quem vos certe et carnibus omnibus et frugibus anteponitis, nec oleat, nec sapiat, sed tantummodo inter caetera corpora, praestantia fulgentissimi coloris, emineat; qui vos magnopere hortatur, atque adeo cogit invitos, ut inter documenta commixti boni, nihil coloris nitori praeferatis? 42. Ad illas ergo reducimini angustias, ut magis in sanguine, et in iis quae animalium carnibus foetidissima, sed nitide colorata in vicos egeruntur, quam in olivae foliis pallentibus partem Dei habitare fateamini. Quod si dicitis, nam etiam hoc dicitis, olivae folia, cum incenduntur, ignem emittere, in quo praesentia lucis apparet; carnes autem, cum incenduntur, non idem facere: quid de adipe respondebitis, qui prope omnes Italas lucernas illuminat? Quid de fimo bubulo, qui est certe bovis carne sordidior, quo siccato rustici sic utuntur ad focum, ut ejus igne facilius nihil sit fumoque purgatius? Quid quod, si nitor et fulgor majorem praesentiam divinae partis ostendit, eam vos non purgatis, non consignatis, non liberatis? Siquidem est maxime in floribus, ut omittam sanguinem, et innumerabilia in carne, vel ex carne simillima, quos certe flores habere in epulis non potestis: qui si etiam carnibus vesceremini, squamas certe piscium, et quosdam vermiculos atque muscas, quae omnia etiam in tenebris luce propria coruscant, pulmentis vestris non adhiberetis. 43. Quid igitur restat, nisi ut dicere desinatis, habere vos idoneos judices oculos, nares, palatum, quibus divinae partis praesentiam in corporibus approbetis? His autem remotis, unde docebitis non modo majorem partem Dei in stirpibus esse quam in carnibus, sed omnino esse aliquid ejus in stirpibus? An pulchritudo vos movet, non quae in suavitate coloris est, sed quae in partium congruentia? Utinam hoc esset. Quando enim corporibus animantium, in quorum forma paribus paria membra respondeant, auderetis distorta ligna conferre? Sed si corporalium sensuum testimoniis delectamini, quod necesse est iis qui vim essentiae mente videre non possunt, quomodo probatis per moram temporis, et per obtritiones quasdam, fugere de corporibus substantiam boni, nisi quia inde discedit Deus, ut asseritis, et de loco in locum migrat? Plenum est dementiae. Verumtamen signa vos ad istam sententiam et indicia, quantum existimare possum, nulla duxerunt. Multa enim carpta de arboribus vel evulsa de terra, antequam ad cibum nostrum veniant, interpositione aliqua temporis meliora redduntur; ut porri et intiba, lactucae, uvae, mala, ficus, et quaedam pira: et multa praeterea quae et colorantur melius, dum non statim ut decerpta fuerint, absumuntur, et corpore capiuntur salubrius, et sapiunt in ore conditius: quae tanta commoditas et suavitas inesse his rebus minime deberet, si secundum vestram sententiam, tanto desertiora bono fierent, quanto diuturnius reponuntur, postquam a terra quasi a matre separata sunt. Caro ipsa pridie occisorum animalium profecto est jucundior atque commodior: non autem ita esse oportebat, si, ut asseritis, plus haberet boni, eo die recens animante interempto, quam postridie cum divinae substantiae major fuga facta esset.
51_3Şarabın yıllanarak daha saf ve daha iyi hâle geldiğini kim bilmez? Sizin sandığınız gibi duyuları altüst edecek kadar keskinleşmez, bedeni canlandırmak için daha yararlı olur; yeter ki her şeyde hüküm sürmesi gereken ölçü bulunsun. Çünkü duyuların altüst olması daha çok yeni şırayla olur; öyle ki şıra bazen teknede kalıp bir süre kaynarsa, yukarıdan bakanların başına vurarak onları baş aşağı düşürür ve bir yolla yardım edilmezse öldürür. Sağlığa gelince, yeni şırayla bedenlerin şişip tehlikeli şekilde gerildiğini kim inkâr eder? Bu kadar zarar şırada, içinde daha çok iyi bulunduğu için mi vardır; eski şarapta da bunlar ilahî cevherin büyük bir kısmı oradan ayrıldığı için mi yoktur? Bunu söylemek saçmadır; hele Tanrı'nın parçasının varlığını, bu duyular hoşça etkilendiğinde gözlerle, burunla, damakla yargılayan sizler için. Ayrıca şarabın karanlık önderlerinin ödü olduğunu düşünüp de üzüm yemekten geri durmamak ne büyük bir çarpıklıktır! O öd, tanelerdeyken mi daha çok bulunur, fıçıdayken mi? Eğer iyi ayrılınca kötü sanki daha saf kalıyorsa ve bu zamanın geçmesiyle oluyorsa, aynı üzümlerin asılıp saklanınca daha yumuşak, daha tatlı ve daha sağlıklı hâle gelmemesi gerekirdi; yukarıda söylenen şarabın da ışığını kaybedince daha berrak ve daha parlak, sağlık veren cevheri ayrılınca daha sağlıklı olmaması gerekirdi.
Zamanla kuruyan ve bu yüzden sizin daha kötü hâle geldiğini söyleyemeyeceğiniz odunlar ve yapraklar hakkında ne diyeyim? Çünkü dumanın doğduğu şeyi kaybederler, parlak alevin yükseldiği şeyi ise korurlar; çok sevdiğiniz o aydınlıkla da kuru olanlarda yeşil olanlardakinden daha saf bir iyinin bulunduğuna tanıklık ederler. Bundan şu çıkar: Ya Tanrı'nın parçasının saf ışıkta dumanlı ışıktakinden daha büyük olduğunu inkâr eder ve böylece bütün kanıtlarınızı birbirine karıştırırsınız; ya da kesilen ya da sökülen bitkilerden, daha uzun süre saklanırlarsa, iyinin tabiatından çok kötünün tabiatının kaçabileceğini kabul edersiniz. Bu kabul edilirse, koparılmış ürünlerden daha büyük bir kötülüğün ayrılabileceğini ve böylece etlerde daha büyük bir iyinin kalabileceğini savunacağız. Zaman hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Eğer o ilahî tabiat bu şeylerin karıştırılması, yoğrulması ve ezilmesiyle kaçma fırsatı buluyorsa, hareket ettirilince daha iyi hâle gelen buna benzer birçok şey sizi çürütür. Bazıları arpa suyuyla şarabı taklit eder; bu da karıştırılarak en iyi hâlini alır. Hiç atlanmaması gereken bir nokta: Bu tür içki çok çabuk sarhoş eder; yine de arpa suyunun önderlerin ödü olduğunu hiç söylemediniz. Un, biraz az suyla ustaca biraz sertçe yoğrulur ki yoğruldukça daha iyi olsun ve —bundan daha ters bir şey söylenemez— ışık kaçarken daha beyaz olsun. Pastilci balı uzun süre yoğurur ki o beyazlığa ve daha az zararlı, daha yumuşak bir tatlılığa ulaşsın: Bunun iyi ayrılırken nasıl olduğunu anlatın bakalım. Tanrı'nın varlığını yalnız görmeyle, koklamayla ve tatmayla değil, hoşnut olan işitmeyle de ispat etmek isterseniz, et kitharalara tellerini, flütlere kemiklerini verir; bunlar kurutulup ezilip bükülerek ses verir hâle gelir. Böylece ilahî ülkelerden geldiğini ileri sürdüğünüz musikinin tatlılığı bize ölü etlerin pisliklerinden sunulur; hem de zamanla kurutulmuş, ezilerek inceltilmiş ve bükülerek gerilmiş pisliklerinden. Oysa siz ilahî cevherin canlı şeylerden bile bu eziyetlerle kaçtığını söylüyor, pişirilmeleriyle de bunun olduğunu ileri sürüyorsunuz. Öyleyse haşlanmış enginarlar neden sağlığa hiç zarar vermez? Böyle pişirilirken onlardan ayrılanın Tanrı mı, yoksa Tanrı'nın bir parçası mı olduğunu mu düşünmeliyiz?
Söylenmesi ne kolay ne gerekli olan öbür şeyleri neden tek tek sayayım? Pişirilince ne kadar çok şeyin daha lezzetli ve daha sağlıklı olduğu kimin aklına gelmez? Sizin sandığınız gibi bu tür hareketlerle iyiden yoksun kalıyorlarsa böyle olmamalıydı. Sanırım koparılmış ürünler birçok hareketten sonra ete dönüştüğü için etlerin murdar olduğunu ve yiyenlerin ruhunu kirlettiğini bu bedensel duyularla ispat edebileceğiniz hiçbir şey bulamazsınız. Hele ki sirkenin yıllanmışlığını ve bozulmuşluğunu şaraptan daha temiz sayıyorsunuz; içtiğiniz kaynatılmış şıranın da pişirilmiş şaraptan başka bir şey olmadığını görüyoruz; ilahî uzuvlar cisimsel şeylerden hareketler ve pişirmelerle ayrılıyorsa, o şıranın şaraptan daha pis olması gerekirdi. Böyle değilse, ürünlerin koparılırken, saklanırken, işlenirken, pişirilirken, sindirilirken kaçan iyiden yoksun kaldığını ve bu yüzden bedenlerin yaratılmasına son derece pis bir madde sağladığını düşünmeniz için bir sebep yoktur.
Eğer bu şeylerde iyinin bulunduğuna rengin, biçimin, kokunun ve tadın etkisiyle hükmetmiyorsanız, başka neyi öne sürebilirsiniz?
- Vinum vero vetustate purius meliusque fieri quis ignoret? nec ad pervertendos sensus redolentius, ut putatis, sed ad vegetandum corpus utilius: tantum adsit modus, quem in omni re dominari decet. Nam musto recentiore perversitas sensuum citius solet accidere: ita ut si aliquando in lacu remanserit, aliquantumque ferbuerit, intuentes desuper percusso cerebro praecipites agat, et nisi aliquo modo subveniatur, exstinguat. Jam quod ad valetudinem attinet, inflari eo corpora pernicioseque distendi, quis abnuat? Num ideo tanta incommoda insunt, quia plus habet boni; propterea ista in vini vetustate non sunt, quia divinae substantiae pars magna discessit? Absurdum est dicere; vobis praesertim qui praesentiam partis Dei, oculis, naribus, palato, cum hi sensus bene afficiuntur, judicatis. Jam vero quae tanta perversio est, vinum putare fel principum tenebrarum, et uvis comedendis non parcere? Magisne inerit illud fel cum in cupa, quam cum in acinis fuerit? Quod si bono discedente quasi meracius remanet malum, et id temporis mora contingit; non oportebat easdem uvas suspensas atque servatas fieri mitiores, dulciores, salubriores: neque ipsum vinum quod supra dictum est, et amissa luce liquidius atque luculentius, et salutifera substantia discedente salubrius. 45. Quid dicam de lignis et frondibus, quae tempore arescunt, nec ex eo a vobis dici possunt deteriora fieri? Id enim amittunt quo fumus gignitur, id autem retinent unde lucida flamma consurgit, et ea claritate quam multum diligitis, purius bonum in aridioribus, quam in viridioribus esse testatur. Ex quo fit ut aut negetis Dei partem in luce pura quam in fumosa esse majorem, et ita omnia documenta vestra turbetis; aut fateamini fieri posse ut de stirpibus amputatis vel evulsis, si diuturniore tempore reponantur, copiosius fugiat mali natura quam boni. Quo concesso, tenebimus de frugibus carptis majus malum posse abire, atque ita in carnibus majus bonum posse remanere. Et hoc quidem de tempore dictum sit. 46. Nam si commotione et subactione et attritione harum rerum, fugae occasionem invenit divina illa natura, multa vos similia redarguunt, quae fiunt movendo meliora. Hordei quidam succo vinum imitantur, quod movendo fit optimum. Sane, quod minime praetereundum est, hoc genus potus citissime inebriat: nec tamen unquam succum hordei, fel principum esse dixistis. Farina parciore aqua perite contrahitur paulo durius, ut subigendo fiat melior, et quo dici perversius nihil potest, luce fugiente candidior. Pastillarius mella diu subigit, ut ad illum candorem perveniant, et minus noxiam mitioremque dulcedinem: hoc quomodo eveniat bono discedente, disserite. Quod si non visu et odoratu et gustu, sed auditu etiam delectato praesentiam Dei placet probare, caro citharis nervos, et tibiis ossa largitur; quae siccata et attrita et torta sonora redduntur. Ita dulcedo musica, quam de divinis regnis venisse contenditis, nobis mortuarum carnium sordibus exhibetur, et tempore arefactis, et attritione tenuatis, et tortione distentis: quibus afflictationibus etiam de rebus viventibus divinam substantiam fugere praedicatis; quod etiam decoctione earum accidere dicitis. Cur ergo elixati cardui minime obsunt valetudini? Utrum ab eis dum ita coquuntur, Deum an partem Dei discedere existimandum est? 47. Quid caetera persequar, quae omnia dici nec facile est, nec necessarium? Cui enim non occurrit, quam multa cocta suaviora et salubriora sint? Quod non deberent, si, ut opinamini, hujuscemodi commotionibus deseruntur bono. Nihil vos prorsus invenire arbitror, unde istis corporis sensibus approbetis, ideo carnes immundas esse, atque animas inquinare vescentium, quod carptae fruges post multas commotiones vertantur in carnem; praesertim cum et vetustatem corruptionemque aceti, putetis vino esse mundiorem, et caroenum quod bibitis, nihil aliud quam coctum vinum esse videamus, quod vino deberet esse sordidius, si motibus et coctionibus de rebus corporeis membra divina discedunt. Si autem non ita est, non est cur arbitremini fruges, cum carpuntur, reponuntur, tractantur, coquuntur, digeruntur, fugiente bono deseri, et propterea sordidissimam creandis corporibus praebere materiam. 48. Quod si non colore et forma et odore et sapore ducimini, ut bonum his rebus inesse judicetis, quid aliud potestis afferre? An argumento vobis est firmitas
51_4Yoksa size kanıt olan, bu şeyler topraktan ayrılıp işlenirken onlardan çekilip alınıyor gibi görünen bir sağlamlık ve güç müdür? Ama bu sizi etkileseydi —gerçi bunun yanlış olduğu çabucak fark edilebilir, çünkü bazı şeylerin topraktan ayrıldıktan sonra sağlamlığı artar; şarap hakkında anıldığı gibi, şarap yıllandıkça daha güçlü olur—, yine de, dediğim gibi, bu sağlamlık sizi etkileseydi, Tanrı'nın daha bol bir parçasının hiçbir yiyecekte etten daha çok bulunmadığını ispat etmiş olurdunuz. Çünkü o kuvvetin ve gücün en çok gerektiği atletler sebze ve meyveyle değil, etle beslenir.
Yoksa etler ağaçlarla beslendiği, ağaçlar ise etle beslenmediği için mi ağaçların bizim bedenlerimizden daha iyi olduğunu düşünüyorsunuz? Şu kadar göz önünde duran şeyi düşünmüyorsunuz: Ağaçlar gübreyle beslenince daha gür ve daha verimli, ekinler daha bereketli olur; oysa siz eti suçlarken ona gübre evi demekten daha ağır bir söz söyleyemeyeceğinizi sanıyorsunuz. Demek ki size temiz görünen şeyler, size murdar gelen etin içinde çok daha murdar olduğunu ilan ettiğiniz şeyle beslenir. Eti çiftleşmeden sonra doğduğu için hor görüyorsanız, meyvelerde, odunlarda, hatta toprağın kendisinde hiçbir çiftleşme olmadan bu kadar çok ve bu kadar büyük doğan kurtların eti hoşunuza gitsin. Ama bu nasıl bir riyakârlıktır, bilmiyorum. Çünkü et size baba ile ananın birleşmesinden oluştuğu için hoş gelmeseydi, tatmak istemediğiniz etlerden elbette daha çok hor gördüğünüz o karanlık önderlerinin kendi ağaçlarının meyvelerinden doğduğunu söylemezdiniz.
Bütün hayvanların ruhlarının ana babanın yiyeceklerinden geldiğini düşünmeniz de —besinlerinizde tutulan ilahî cevheri bu zindanlardan kurtarmakla övünüyorsunuz— size karşı çok güçlü bir kanıttır ve sizi et yemeye pek ısrarla iter. Çünkü et yiyenlerin bedene bağlayacağı ruhları neden onlardan önce davranıp yiyerek kurtarmıyorsunuz? "Ama" diyor, "iyi parçadan onların bağladığı şey etlerden değil, etle birlikte yedikleri ürünlerden gelir." Öyleyse yiyeceği yalnız et olan aslanların ruhları hakkında ne cevap vermeli? "İçerler" diyor; "o ruh da sudan çekilip ete dolanmıştır." Peki sayısız kuş hakkında, yalnız etle beslenen ve hiç içmeye ihtiyaç duymayan kartallar hakkında ne söylenebilir? Burada elbette tıkanılıyor ve verilebilecek bir cevap bulunamıyor. Çünkü ruh yiyeceklerden geliyorsa ve hiç içmeyen, yiyeceği yalnız et olan, yavru doğuran hayvanlar varsa, ruh ettedir; sizin usulünüze göre onu arındırmak için et yiyerek yardımına koşmanız gerekirdi. Meğer ki ürünlerle de beslenen ve su da içen domuzun ışık ruhuna sahip olduğunu, güneşe en çok yakışan kartalın içinde ise yalnız etle yaşadığı için karanlık ruhu bulunduğunu savunasınız.
Ey sıkışıklık, ey inanılmaz saçmalıklar! En boş masallardan uzak durup yiyeceklerden perhizde hakikatin onayladığı şeyi izleseydiniz bunlara düşmezdiniz; yani lezzetli yiyecekleri, aslında olmayan bir murdarlıktan kaçınmak için değil, arzuyu dizginlemek için reddetmeniz gerektiğine hükmederdiniz. Çünkü biri, şeylerin tabiatına ve ruhla bedenin gücüne pek az bakarak, ruhun yiyecekle kirlendiğini size kabul etse bile, siz de ruhun arzuyla çok daha fazla murdar olduğunu kabul edersiniz. Öyleyse belki sağlığı için, hiçbir arzu duymadan et tatmış birini seçilmişler arasından kovmak; biberli yer mantarlarını açgözlülükle yemeyi arzulayanı ise belki yalnız ölçüsüzlükle kınayıp mührü bozan biri olarak mahkûm etmemek nasıl bir akıldır, daha doğrusu nasıl bir akılsızlıktır? Böylece, arzu duyarak değil tedavi olmak için bir tavuğun bir parçasını yediği ortaya çıkan biri seçilmişleriniz arasında bulunamaz; ama "cumiphae" denen yiyecekleri ve etsiz başka çörekleri şiddetle arzuladığını kendisi itiraf eden biri bulunabilir. Demek ki kirlenmenin arzudan, yiyecekten olduğundan çok daha fazla geldiğini kabul ettiğiniz hâlde, arzunun pisliklere batırdığı kişiyi aranızda tutuyor, sizin sandığınıza göre yiyeceğin kendisinin lekelediği kişiyi tutmuyorsunuz. Son derece lezzetli hazırlanmış ürünlere ağzı açık saldıran ve kendini tutamayanı bağrınıza basıyor; insanların herhangi bir yemeğini, açlığını bastırmak için, hiçbir arzu duymadan, almaya da bırakmaya da hazır olarak kayıtsızca yiyeni ise dışlıyorsunuz. İşte şaşılacak bir ahlâk, işte seçkin bir terbiye, işte dillere destan bir itidal!
quaedam atque valentia, quae istis rebus detrahi videtur, dum a terra separantur atque tractantur? Sed si hoc vos moveret (quanquam falsum id esse cito animadverti potest, propter nonnullorum auctam postquam terrae detracta sunt, firmitatem, ut jam de vino commemoratum est, quod fit robustius vetustate): tamen si haec firmitas vos moveret, ut dixi, in nullo magis cibo quam in carnibus, copiosiorem partem Dei probaretis esse. Non enim athletae, quibus illud robur et valentia maxime necessaria est, olere ac pomis, et non carne vescuntur. 49. An quia carnes aluntur arboribus, arbores autem carnibus non aluntur, idcirco arbitramini illarum quam nostra corpora esse meliora? Non consideratis rem tam in promptu sitam, arbusta laetiora et fecundiora, segetesque pinguiores alimento stercorum fieri, cum vos in accusatione carnis nihil gravius vobis dicere videamini, quam cum dicitis esse stercorum domum. Hinc ergo aluntur ea quae vobis munda sunt, quod in ea re quae vobis immunda est, multo esse immundius praedicatis. Quod si carnem ob hoc aspernamini, quod post concubitum nascitur, vermium vos caro delectet, qui in pomis, lignis, in terra ipsa denique sine ullo concubitu tam multi magnique nascuntur. Sed nescio quae ista simulatio est. Nam si vobis propterea displiceret caro, quod patris atque matris commixtione formatur, non illos principes tenebrarum de fructibus arborum suarum natos fuisse diceretis, quos certe amplius aspernamini quam carnes, quas gustare non vultis. 50. Nam quod opinamini omnes quidem animas animalium de parentum cibis venire, a quibus carceribus vos liberare gloriamini divinam substantiam, quae in vestris tenetur alimentis, nimium contra vos, et ad carnes edendas vos instantissime impellit. Cur enim animas, quas illigaturi sunt corpori qui carnibus epulantur, non praeoccupando et vescendo liberatis? Sed, inquit, non de carnibus aliquid ab eis bonae partis illigatur, sed de frugibus quas cum carnibus sumunt. Quid ergo de animis leonum, quorum cibus sola caro est, respondendum videtur? Bibunt, inquit, et ideo anima illa de aqua tracta carnique implicata est. Quid de innumerabilibus avibus? quid de ipsis aquilis dici potest, quae non nisi carne pascuntur, nec ullo potu indigent? Certe hic deficitur, et quid responderi possit non invenitur. Si enim anima de cibis venit, et sunt animalia fetum gignentia, quorum et nullus potus, et cibus sola sit caro, est in carne anima, cui purgandae more vestro subvenire deberetis vescendo carnem. Nisi forte porcum, quod et frugibus alitur, et aquam bibit, animam lucis habere arbitramini; aquilae vero, cui sol maxime congruit, tenebrarum animam, quia sola carne vivit, inesse defenditis. 51. O rerum angustias, o incredibiles absurditates! in quas profecto non incidissetis, si a vanissimis fabulis alieni, hoc ad continentiam ciborum sequeremini quod veritas probat; ut concupiscentiae coercendae gratia, non vitandae immunditiae quae nulla est, deliciosas escas respuendas judicaretis. Nam si quis etiam rerum naturam vimque animae et corporis minus intuens, vobis concedat animam coinquinari de obsonio, multo magis eam tamen immundam fieri cupiditate conceditis. Quae ergo ratio est, vel potius amentia, de numero electorum hominem pellere, qui forte carnem valetudinis causa, nulla cupiditate gustaverit: si autem piperata tubera voraciter edere concupierit, immodestiae tantum forte possitis reprehendere, non autem ut corruptorem damnare signaculi? Ita fit ut in electis vestris esse non possit, qui proditus fuerit, non concupiscendo, sed medendo partem aliquam cenasse gallinae: esse autem in iis possit qui vehementer ⟦cumiphas?⟧, et alias placentas carne carentes desiderasse se ipse prodiderit. Tenetis ergo eum quem cupiditas sordibus mergit, quem vero ipse cibus, ut arbitramini, maculat, non tenetis, cum inquinationem de concupiscentia quam de obsonio longe majorem fieri fateamini, complectentes tamen eum qui conditis suavissime frugibus imminet inhians, seseque non tenet: excludentes eum qui quaslibet epulas hominum comprimendae famis causa sine ulla cupiditate paratus sumere, et paratus amittere, indifferenter capit. En miri mores, en egregia disciplina, en memorabilis temperantia!
51_5Size arınsın diye sofraya sunulan şeylere, seçilmişlerden başka birinin yemek için dokunmasını dinî bir suç sayıyorsunuz; bu ne büyük bir rezalet, hatta bazen ne büyük bir cinayetle doludur! Çünkü çoğu zaman o kadar çok şey verilir ki birkaç kişi tarafından kolayca tüketilemez. Artanı başkalarına vermek ya da en azından atmak kutsala saygısızlık sayıldığından, verilen her şeyi arındırmak isteyerek büyük hazımsızlıklara sürükleniyorsunuz. Sonra şişip neredeyse patlayacak hâle gelince, terbiyeniz altında bulunan çocukları kalanları yutmaya zalimce bir zorbalıkla zorluyorsunuz; öyle ki Roma'da biri, zavallı küçükleri böyle bir batıl inanç yüzünden yemeye zorlayarak öldürmekle suçlandı. Bunları seçilmiş olmayan başkalarına vermeyi ya da atılmasını sağlamayı ne kadar büyük bir günah saydığınızı bilmeseydim buna inanmazdım. Böylece geriye o yeme zorunluluğu kalır; bu zorunluluk neredeyse her gün en çirkin hazımsızlığa, bazen de cinayete kadar varabilir.
Durum böyleyken dilenciye ekmek vermeyi bile yasaklıyorsunuz; ama merhametten, daha doğrusu kınanmamak için, para verilmesini uygun buluyorsunuz. Burada önce neyi kınayayım, zalimliği mi, akılsızlığı mı? Ya iş satılık yiyecek bulunamayan bir yerde geçiyorsa? O muhtaç adam açlıktan ölecek; bu arada sen, bilge ve iyiliksever adam, insana değil salatalığa acıyorsun. Bu kesinlikle —daha uygun ve daha açık ne diyeyim?— sahte merhamet ve gerçek zalimliktir. Şimdi akılsızlığa bakalım. Ya verdiğin parayla kendine ekmek alırsa? Sizin o ilahî parçanız, ekmeği satıcıdan alan o adamın içinde, sen verseydin başına gelecek olanı yine yaşamayacak mı? Demek ki o günahkâr dilenci, uçup dönmek isteyen Tanrı parçasını pisliklere sarıyor; hem de bu büyük cinayette senin paranın yardımıyla. Yine de siz, son derece basiretli insanlar, cinayet işleyecek birine öldüreceği insanı vermemekle, ama öldüreceği insanı satın alsın diye bile bile para vermek arasında fark olduğunu düşünüyorsunuz. Bu deliliğe ne eklenebilir? Çünkü böylece, satılık yiyecek bulamazsa ya insan ölür ya da bulursa yiyeceğin kendisi; bunlardan biri gerçek bir cinayettir, öbürü sizin cinayetinizdir; ama size göre ikisi de gerçekmiş gibi size yüklenmelidir. Dinleyicilerinizi et yemekten alıkoymadığınız hâlde hayvanları öldürmekten alıkoymanızdan daha aptalca ve daha çarpık ne olabilir? Böyle bir yiyecek kirletmiyorsa siz de yiyin; kirletiyorsa, bir domuz ruhunu bedeninden ayırmayı, bir insan ruhunu domuz bedeniyle lekelemekten daha büyük bir günah saymak nasıl bir deliliktir?
- Jam quod ea quae vobis quasi purganda offeruntur ad epulas, nefas putatis si quis alius praeter electos ad cibandum tetigerit, quantae turpitudinis et aliquando sceleris plenum est? Siquidem saepe tam multa dantur, ut consumi facile a paucis non possint. Et quoniam sacrilegium putatur, vel aliis dare quod redundat, vel certe abjicere, in magnas contrudimini cruditates, totum quod datum est quasi purgare cupientes. Jam vero distenti, et prope crepantes, eos qui sub vestra disciplina sunt, pueros ad devoranda reliqua crudeli dominatione compellitis: ita ut cuidam sit Romae objectum, quod miseros parvulos cogendo ad vescendum tali superstitione necaverit. Quod non crederem, nisi scirem quantum nefas esse arbitremini, vel aliis haec dare qui electi non sunt, vel certe projicienda curare. Unde illa vescendi necessitas restat, quae ad turpissimam cruditatem paene quotidie, aliquando tamen potest et usque ad homicidium pervenire. 53. Quae cum ita sint, etiam panem mendicanti dare prohibetis: censetis tamen propter misericordiam, vel potius propter invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem, an vecordiam? Quid enim si eo loco res agatur, ubi venalis cibus inveniri non potest? Homo egens ille fame moriturus est, dum tu vir sapiens et benignus magis cucumerem quam hominem miseraris. Haec est profecto (quid enim dicam congruentius et planius?) falsa misericordia et vera crudelitas. Nunc vecordiam videamus. Quid enim si nummis illis, quos dederis, sibi panem emat? Nonne hoc in illo pars illa vestra divina, qui hunc sumit a venditore, passura est, quod passura erat, si te dante sumpsisset? Involvit igitur sordibus peccator ille mendicus partem Dei revolare cupientem, tuis nummis ad tantum scelus adjutus: et tamen vos homines prudentissimi interesse arbitramini, si homicidium facturo non detis hominem quem occidat, sed scientes pecuniam unde occidendum comparet, detis. Quid ad hanc insaniam addi potest? Ita enim fit ut aut homo moriatur, si venalem non invenerit cibum, aut cibus ipse, si invenerit: quorum alterum est verum homicidium; alterum vestrum, vobis tamen ita tribuendum, tanquam utrumque sit verum. Nam quod auditores vestros non prohibetis carnibus vesci, sed occidere animalia prohibetis, quid stultius et perversius fieri potest? Nam si talis non contaminat cibus, vos quoque sumite: si contaminat, quae tandem dementia est majus nefas putare, animam porcinam de corpore solvere, quam humanam porcino corpore maculare?
5217. Bölüm
Şimdi ellerin mührünü incelemeye ve ele almaya geçelim. Önce, hayvanları öldürmekten ve bitkileri parçalamaktan kendinizi alıkoymanızın son derece batıl bir şey olduğunu Mesih göstermiştir: O, yırtıcı hayvanlarla ve ağaçlarla aramızda hiçbir hukuk ortaklığı bulunmadığına hükmederek hem cinleri bir domuz sürüsüne göndermiş (Matta 8:32) hem de meyve bulamadığı ağacı lanetleyerek kurutmuştur (Matta 21:19). Elbette ne domuzlar ne o ağaç bir günah işlemişti. Çünkü bir ağacın kendi isteğiyle meyveli ya da kısır olduğunu düşünecek kadar deli değiliz. Burada, Rabbimizin bu işlerle başka şeylere işaret etmek istediğini de söylememelisiniz; bunu kim bilmez? Ama sizin dediğiniz gibi bir ağacı ya da hayvanları öldürmek adam öldürmekse, Tanrı'nın Oğlu'nun bir adam öldürme yoluyla işaret vermemesi gerekirdi. Çünkü hukuk ortaklığıyla elbette bağlı olduğumuz insanlar üzerinde de bazı işaretler verdi; ama insanları öldürerek değil, iyileştirerek. Sizin sandığınız ortaklıkla yırtıcı hayvanlara ve ağaçlara bağlı olduğumuza hükmetseydi, onlar için de aynısını yapardı.
Burada otoriteyi araya sokmak bana uygun göründü; çünkü hayvanların ruhu ve ağaçların yaşadığı söylenen bir tür hayat hakkında sizinle ince bir tartışma yapılamaz. Ama Kutsal Yazıların tahrif edildiğini söyleyerek, onlarla alt edilemeyeceğiniz bir ayrıcalıkla kendinizi koruyorsunuz. Gerçi ağaç ve domuz sürüsü hakkında andıklarımın bozanlar tarafından eklendiğini hiç söylemediniz; yine de, bunların size ne kadar karşı olduğunu görünce bir gün bunlar için de aynı şeyi söylemek isteyebilirsiniz diye kendi yolumu sürdüreyim ve akıl ile hakikat vaat etmekte pek cömert olan sizlere önce şunu sorayım: Bir ağaca ne zarar verilir? Ondan bir meyve ya da yaprak koparmanı söylemiyorum —gerçi sizde biri bunu düşüncesizlikten değil de bilerek yaparsa hiç şüphesiz mührü bozan biri olarak mahkûm edilir—; onu kökünden söksen bile ona ne zarar verilir, diyorum. Çünkü ağaçlarda bulunduğunu düşündüğünüz o akıllı ruh, ağaç kesilince bağından kurtulur; bunu siz söylüyorsunuz; hem de büyük bir bedbahtlık içinde, hiçbir fayda olmadan tutulduğu bir bağdan. Bilindiği gibi siz, yani bizzat kurucunuz, insanın ağaca dönüşmesiyle, büyük ama en büyük olmayan bir ceza diye tehdit edersiniz. Peki ruh ağaçta, insanda olabileceği gibi, daha bilge olabilir mi? İnsanı öldürmemenin elbette çok sağlam bir gerekçesi vardır: Ya bilgeliği ve fazileti başkalarına çok yarayan birini öldürmüş olursun ya da belki dışarıdan birinin uyarısıyla ya da iç düşüncelerinde Tanrı tarafından aydınlatılarak bilgeliğe ulaşabilecek birini. Hakikat ise, hem çok ince bir akılla hem de çok geniş yayılmış bir otoriteyle, insan ruhunun bedenden ne kadar bilge çıkarsa o kadar yararlı çıktığını öğretir. Bu yüzden ağacı deviren, bilgelikte hiç ilerlemeyen bir ruhu o bedenden kurtarır. Öyleyse siz, kutsal insanlar, evet en çok siz ağaçları kesmeli ve ruhlarını o bağdan soyup dualarla ve mezmurlarla daha iyi şeylere götürmeliydiniz. Yoksa bu, zihninizle yardım ettiğiniz ruhlar için değil de yalnız midenize aldığınız ruhlar için mi mümkündür?
Gerçi ağaçların ruhlarının ağaçta bulundukları sürece bilgelikte ilerlemediğini kabul etmek zorunda kalışınız da, sanırım, sizi büyük bir çıkmaza sokar. Ağaçlara neden bir havari öğretmen gönderilmediği ya da insanlara gönderilmiş olanın neden ağaçlara da hakikati vaaz etmediği sorulunca, o ruhların böyle bedenlerde ilahî buyrukları alamadığını cevap vermek zorunda kalıyorsunuz. Ama öbür yandan daha şiddetli sıkıştırılıyorsunuz; çünkü onların hem seslerimizi işittiğini hem kelimeleri anladığını hem cisimleri ve cisimlerin hareketlerini gördüğünü, hatta düşünceleri bile sezdiğini ileri sürüyorsunuz. Bunlar doğruysa, ışığın havarisinden neden hiçbir şey öğrenemezler? Zihnin iç yüzünü de gördüklerine göre neden bizden çok daha kolay öğrenemezler? Çünkü dediğiniz gibi sizi konuşarak zar zor öğretebilen o öğretmen, onun görüşlerini daha söze dökülmeden ruhunda gören bu ruhları düşünmekle eğitebilirdi. Bunlar yanlışsa, nihayet ne yanılgı içinde yattığınızı görün.
- Sed jam ad manuum signaculum considerandum tractandumque veniamus. Ac primum quidem quod ab animalium nece, et ab stirpium laceratione vos temperatis, superstitiosissimum Christus ostendit: qui nullam nobis cum belluis et arboribus societatem juris esse judicans et in gregem porcorum daemones misit (Matth. VIII, 32), et arborem in qua fructum non invenerat, maledicto aridam fecit (Id. XXI, 19). Nihil certe porci, nihil arbor illa peccaverat. Neque enim usque eo dementes sumus, ut arbitremur sua sponte arborem vel frugiferam esse vel sterilem. Neque illud hic vobis dicendum est, his factis Dominum nostrum alia quaedam significare voluisse: quis enim nesciat? Sed certe Filio Dei non per homicidium signum dandum fuit, si arborem necare, ut vos dicitis, homicidium est, aut necare animalia. Nam et de hominibus, cum quibus utique sumus juris societate conjuncti, signa quaedam dedit; sed sanando homines, non necando. Quod et de belluis et de arboribus faceret, si eadem nos cum illis societate, qua vos opinamini, conjunctos esse judicaret. 55. Quo loco mihi auctoritas interponenda visa est, propterea quia de pecorum anima, et de quadam vita qua dicuntur arbores vivere, non potest vobiscum subtiliter disputari. Sed quoniam privilegio quodam vos tuemini, ut de Scripturis opprimi nequeatis, dicendo eas esse falsatas; quanquam ea quae commemoravi de arbore, et de grege porcorum, nunquam a corruptoribus immissa esse dixistis; tamen, ne considerantes quantum vobis adversentur, hoc idem etiam de his aliquando dicere velitis; teneam propositum meum, ut a vobis, magnis omnino pollicitatoribus rationis atque veritatis, quaeram primum quid obsit arbori, non dico si pomum inde foliumve decerpas, quod quidem apud vos, si quis non imprudentia, sed sciens fecerit, signaculi corruptor sine ulla dubitatione damnabitur, sed omnino si eam radicitus eruas. Anima namque illa quam rationalem inesse arboribus arbitramini, arbore excisa vinculo solvitur, vos enim hoc dicitis, et eo quidem vinculo, in quo magna miseria, nulla utilitate tenebatur. Nam et revolutionem hominis in arborem, notum est vos, id est auctorem ipsum vestrum, pro ingenti poena, non tamen pro summa, solere minitari: et num potest in arbore anima fieri, ut in homine, sapientior? Non necandi hominis quippe certissima ratio est, ne aut eum neces cujus sapientia et virtus aliis plurimum prodest, aut eum qui forte poterat ad sapientiam pervenire, sive extrinsecus ab aliquo admonitus, sive interioribus cogitationibus divinitus illustratus. Animam autem hominis, quanto sapientior corpore excesserit, tanto utilius excedere veritas docet, et ratione subtilissima, et auctoritate latissime pervagata. Quamobrem qui arborem dejicit, animam nihil in sapientia proficientem de illo corpore liberat. Itaque vos, homines sancti, vos, inquam, potissimum excidere arbores deberetis, et earum animas ab illo vinculo exutas orationibus et psalmis ad meliora perducere. An de his animis hoc fieri potest, non quas mente adjuveritis, sed quas ventre receperitis? 56. Quamvis idipsum animas arborum, quamdiu sunt in arboribus, ad sapientiam non proficere, summae angustiae, quantum arbitror, vos compellunt fateri, cum a vobis quaeritur cur et arboribus non mittatur praeceptor apostolus, aut cur ille qui hominibus mittitur, non et arboribus praedicet veritatem. Hic cogimini respondere, illas animas percipere in talibus corporibus praecepta divina non posse. Sed vehementius ab alio latere urgemini; quandoquidem illas perhibetis et audire voces nostras, et verba intelligere, et corpora motusque corporum intueri, cogitationes denique ipsas perspicere. Quae si vera sunt, cur nihil possunt a lucis apostolo discere? vel cur etiam multo facilius non possunt quam nos, cum interiora etiam mentis aspiciant? Ita enim magister ille, qui vos loquendo vix docet, ut dicitis, cogitando eas posset erudire, quae sententias ejus ante sermonem in animo cernerent. Si vero haec falsa sunt, videte tandem in quo errore jaceatis.
52_2Meyveleri kendiniz koparmıyor, otu kendiniz yolmuyorsunuz; ama yalnız getirenlere değil getirilen şeylere de yararlı olabilmek için, dinleyicilerinize onları koparmalarını, yolmalarını ve size getirmelerini buyuruyorsunuz. İyice düşünen kim buna katlanabilir? Önce şu yüzden: Suçu kendin işlemenle senin için başkasının işlemesini istemen arasında hiçbir fark yoktur. İstemediğini söylüyorsun. O hâlde, kimse bunları yolup arınsın diye azizlere götürmezse, marulda ve pırasada yatan o ilahî parçaya nasıl yardım edilecek? Sonra, dostluk hakkıyla istediğini koparma izni verilen bir tarladan geçerken bir karganın bir incire saldırmak üzere olduğunu görürsen ne yaparsın? Senin kanaatine göre incirin kendisi seninle konuşuyor ve acınacak şekilde yalvarıyor gibi görünmez mi: Karga onu yutup ölümcül bedenine karıştırsın, başka şekillere bağlanıp işkence görsün diye göndersin; bunun yerine sen onu kendin koparıp arınması ve dirilmesi için kutsal midene göm! Bu doğruysa senden daha zalim kim olabilir? Yanlışsa senden daha budala kim olabilir? Mührü çözersen, sizin terbiyenize bundan daha aykırı ne olabilir? Korursan, Tanrı'nın uzvuna senden daha düşman kim olabilir?
Ama bu sizin yanlış ve saçma kanaatinizden çıkıyor; oysa aynı yanılgıdan kaynaklanan kesin ve açık bir zalimliğin de sizde bulunduğu ispat edilir. Biri hastalıktan bedeni çökmüş, yoldan yorgun düşmüş, salgından yarı ölü hâlde yolda yatsa; ancak birkaç kelime söyleyebilecek gücü kalsa; bedenini toparlamak için ona bir armut verilmesi işine yarayacak olsa; yoldan geçen sana yardım etmen için yalvarsa ve hiçbir insan hukukunun, hatta hiçbir gerçek hukukun seni engellemediği yakındaki bir ağaçtan, sen getirmezsen biraz sonra ölecek olan adama bir meyve getirmen için yakarsa; sen, Hristiyan ve aziz adam, meyvesi koparılırken ağaç ağlamasın ve sen de mührü çözen biri olarak Maniheist cezalarına mahkûm olmayasın diye bu hâldeki ve yalvaran adamı bırakıp geçip gidersin. Ey eşsiz ahlâk, ey eşsiz suçsuzluk!
Şimdi hayvanları öldürme konusunda beni rahatsız eden şeyi sorayım; bu konuda da buna benzer çok şey söylenebilir. Bir kurdu öldüren, kurdun ruhuna ne zarar verir? O kurt yaşadığı sürece kurt olarak kalacak, koyunların kanından biraz uzak dursun diye hiçbir vaize kulak vermeyecek; hayvan öldürülünce de, size göre akıllı olan ruhu o beden bağından kurtulacak. Siz bu öldürmeyi dinleyicilerinize bile yasaklıyorsunuz; çünkü ağaçlardakinden daha büyük bir suç gibi görünüyor. Burada sizin duyularınızı, yani bedensel duyularınızı pek kınamıyorum. Çünkü canlıların acıyla öldüğünü görüyor ve seslerinden hissediyoruz; insan bunu hayvanda önemsemez, çünkü akıllı ruhu olmayan hayvanla hiçbir kanun ortaklığıyla bağlı değildir. Ama aynı duyularınızı ağaçlara bakarken arıyorum ve sizi tamamen kör buluyorum. Ağaçta hiçbir hareketle acı duyusunun görünmediğini bir yana bırakırsak, ağacın, canlandığı, yapraklandığı, çiçeklerle neşelendiği, meyvelerle zenginleştiği zaman en iyi durumda olduğundan daha açık ne vardır? Bu ise ona çoğunlukla ve en çok budamayla sağlanır. Demiri sizin istediğiniz gibi hissetseydi, ağaç bu kadar çok ve büyük yarayla eriyip giderdi; o yaralı yerlerden filizlenip böyle kesin bir sevinçle yeniden yeşermezdi.
Yine de bitkiler size etlerden daha saf bir ruha sahipmiş gibi göründüğü hâlde, hayvanları kesmeyi bitkileri kesmekten neden daha büyük bir günah sayıyorsunuz? "Bir tür telafi yapılıyor" diyor; "tarlalardan alınan şeylerin bir kısmı arındırılmak üzere seçilmişlere ve azizlere veriliyor." Bu gerekçe yukarıda boşa çıkarıldı ve sanırım, ürünlerde o iyi parçadan etlerden daha çok bulunduğunun hiçbir gerekçeyle söylenemeyeceği yeterince gösterildi. Ama biri geçimini et satarak sağlasa, bu işin bütün kazancını seçilmişlerinizin yiyeceklerini satın almaya harcasa ve bu azizlere çiftçiden ve köylüden daha çok yiyecek getirse, aynı telafiyle hayvan öldürmenin kendisine serbest olduğunu bağırıp durmaz mı? "Başka, çok gizli bir gerekçe var" diyor. Çünkü kurnaz bir adam için cahillere karşı tabiatın karanlığında bir sığınak hiç eksik olmaz. Diyor ki: "Karanlık soyundan yakalanıp bağlanan ve dünyanın Kurucusu tarafından o yerlere yerleştirilen göksel önderlerin her birinin yeryüzünde kendi hayvanları, yani kendi soyundan ve neslinden gelen hayvanları vardır. Bu önderler onları öldürenleri suçlu tutar, bu dünyadan çıkmalarına izin vermez ve onları ellerinden gelen cezalarla ve işkencelerle ezerler." Cahillerden kim bundan korkmaz; bu kadar karanlıkta hiçbir şey görmeyen kim bunun söylendiği gibi olduğunu sanmaz? Ama ben kendi yolumu bırakmayacağım; Tanrı yardım edecek ki karanlık yalanlar apaçık hakikatle çürütülsün.
- Jam quod poma ipsi non decerpitis, herbamque non vellitis, sed tamen ab auditoribus vestris decerpi et evelli atque afferri vobis jubetis, non ut iis qui afferunt tantum, sed ut iis etiam quae afferuntur, prodesse possitis, quis bene considerans ullo modo toleraverit? Primo, quia nihil interest utrum ipse scelus admittas, an propter te ab alio admitti velis. Nolle te dicis. Quomodo ergo subvenitur illi divinae parti, quae in lactucis et in porris jacet, si nemo haec evellat, et ad sanctos purganda deferat? Deinde, tu ipse transiens per eum agrum, in quo tibi jure amicitiae decerpendi quod libet potestas datur, si fico videris corvum imminentem, quid facies? Nonne ex opinione tua, ficus ipsa tecum loqui et deprecari miserabiliter videtur, ut eam ipse decerpas, et sancto ventre purificandam resuscitandamque sepelias potius, quam corvus ille devoratam funesto corpori misceat, atque in alias formas illigandam cruciandamque transmittat? Quid te crudelius, si verum est? quid ineptius, si falsum est? quid magis contrarium disciplinae vestrae, si signaculum solveris? quid te inimicius Dei membro, si custodieris? 58. Sed hoc ex vestra opinione falsa et nugatoria: nam certa et manifesta crudelitas in vobis esse convincitur, ex eodem ipso errore manans. Si quis enim per morbum corpore dissoluto, fessus ab itinere, ac peste seminanimis in via jaceat, nihil valens amplius quam utcumque verba proferre, cui prosit ad stringendum corpus pirum dari, teque transeuntem ut subvenias oret, atque obsecret ut de arbore proxima, a qua nullo humano, nullo denique vero jure prohiberis, pomum afferas homini, post paululum nisi feceris morituro; tu vir christianus et sanctus transibis potius, et hominem sic affectum precantemque deseres, ne arbor ploret dum fructus demitur, et tu signaculi dissolutor ad poenas manichaeas destineris. O mores et innocentiam singularem! 59. Sed jam de nece animalium requiram quod movet, et multa quidem hujusmodi etiam in hoc genere dici possunt. Nam quid oberit animae lupi, qui lupum interfecerit: cum et lupus ille, quamdiu vivit, lupus futurus sit, nec ulli obtemperet praedicatori, ut aliquantum ab ovium sanguine temperet; et ex illo vinculo corporis, anima secundum vos rationalis, interfecta bellua liberetur? Et ab hac quidem caede auditores etiam vestros prohibetis: major enim videtur quam in arboribus. Hic vestros sensus, corporeos videlicet, non multum improbo. Videmus enim et vocibus sentimus, cum dolore mori animantia, quod quidem homo contemnit in bestia, cum qua scilicet rationalem animam non habente, nulla legis societate copulatur. Sed eosdem vestros sensus in intuendis arboribus quaero, et vos caecos prorsus invenio. Ut enim omittam quod nullis motibus in ligno sensus doloris apparet, quid manifestius quam tunc se optime habere arborem cum viget, cum frondet, cum floribus laeta, fructibus opulenta est? At hoc ei plerumque ac maxime putatione praestatur. Quod si ferrum sic sentiret, ut vultis, contabesceret potius tot tantisque affecta vulneribus, quam ex illis pullulans locis, tam certa exsultatione reviresceret. 60. Verumtamen cur majus nefas putatis animalia quam stirpes caedere, cum illae vobis puriorem animam quam carnes habere videantur? Fit, inquit, compensatio quaedam, cum eorum, quae de agris auferuntur, pars aliqua datur electis sanctisque purganda. Jam superius ista frustrata sunt, satisque demonstratum est, quantum existimo, nulla ratione dici plus esse in frugibus partis illius bonae quam in carnibus. Sed si vendendis carnibus victum quisque sustentet, atque omne talis negotii lucrum in emendis electorum vestrorum cibis consumat, pluresque istis afferat sanctis escas quam agricola et rusticus; nonne eadem compensatione sibi animantia licere perimere clamitabit? Est, inquit, alia quaedam secretissima ratio. Non enim deest homini callido adversus indoctos in naturae obscuritate perfugium. Coelestes enim, ait, principes qui de gente tenebrarum capti atque vincti, a Conditore mundi in illis ordinati sunt locis, sua quisque possidet in terra animalia, de suo scilicet genere ac stirpe venientia: qui peremptores eorum reos tenent, nec de hoc mundo exire permittunt, poenisque illos quibus possunt, et cruciatibus atterunt. Quis imperitorum haec non formidet, et qui in tanta obscuritate nihil videt, hoc ita ut dicitur esse non arbitretur? Sed ego institutum non relinquam meum, cui Deus aderit, ut apertissima veritate obscura mendacia refellantur.
52_3Soruyorum: Doğanların kökeni o düşük yavrulara götürüldüğüne göre, karada ve suda bulunan hayvanlar o önderler soyundan nesil ardıllığıyla ve çiftleşme yoluyla geliyorsa —soruyorum, diyorum, durum böyleyse—, arıları, kurbağaları ve çiftleşmeden doğan başka birçok canlıyı öldürmek günah değil midir? Günah olduğunu söylüyorsunuz. Demek ki dinleyicilerinizi hayvanları öldürmekten, bilmem hangi önderlerle akrabalıkları yüzünden alıkoymuyorsunuz. Yok, bütün cisimlerin genel bir akrabalığı olduğunu söylerseniz, ağaçlar da şüphesiz önderleri aynı şekilde gücendirecektir; oysa dinleyicilere ağaçları esirgemeleri buyrulmamıştır. Demek ki şu zayıf gerekçeye geri dönülüyor: Dinleyicilerin bitkilere verdiği zarar, kilisenize getirdikleri meyvelerle kefaret bulur. Bu şekilde, çarşıda hayvanları kesip et satanlar sizin dinleyicilerinizse ve kazançlarıyla ürün alıp size getirirlerse, o her günkü kesimi umursamamalarının onlara serbest olduğu ve onda ne günah varsa sizin sofralarınızda silindiği söylenmiş oluyor.
Eğer meyveler ve sebzeler için olduğu gibi, o öldürmenin bağışlanmayı hak etmesi için ondan da size bir şey getirilmesi gerektiğini; bu yapılamadığı için de —çünkü seçilmişler et yemez— dinleyicilerin hayvan öldürmekten uzak durması gerektiğini söylerseniz, çiftçilerin tarlaları temizlerken yolarak öldürdükleri ve size onlardan hiçbir yiyecek sunamadıkları dikenler ve işe yaramaz otlar hakkında ne cevap vereceksiniz? Azizlere hiçbir yiyecek çıkmayan bu kadar büyük bir kırım nasıl bağışlanacak? Yoksa ürünler ve meyveler gelişsin diye işlenen her günahı, o ürünlerden ve meyvelerden bir şey yiyerek mi siliyorsunuz? Peki tarlaları çekirgeler ya da fareler ve sıçanlar harap ederse —ki bunun sık olduğu bilinir—, dinleyiciniz olan çiftçi onları meyveler gelişsin diye günah işlediği için cezasızca mı öldürecek? Burada elbette sıkışıyorsunuz. Ya kurucunuzun izin vermek istemediği hayvan öldürmeye dinleyicilerinize izin vereceksiniz ya da onun izin verdiği çiftçiliği bile yasaklayacaksınız. Gerçi tefecinin köylüden daha suçsuz olduğunu söylemeye de sık sık cüret ediyorsunuz; kavunlara insanlardan o kadar çok dostsunuz. Çünkü kavunlara zarar verilmesindense bir insanın faizle mahvolmasını daha iyi sayıyorsunuz. Bu, arzulanacak ve övülecek bir adalet midir, yoksa lanetlenecek ve kınanacak bir aldatmaca mı? Bu, dillere destan bir merhamet midir, yoksa daha çok lanetlenecek bir vahşet mi?
Üstelik siz bile bitleri, pireleri ve tahtakurularını öldürmekten geri durmuyorsunuz; buna ne demeli? Bunların bedenlerimizin pislikleri olduğunu söyleyerek bu konuda büyük bir savunmaya sahip olduğunuzu sanıyorsunuz. Bu, her şeyden önce pire ve tahtakurusu hakkında açıkça yanlıştır. Bu hayvanların bizim bedenimizden çıkmadığı kime açık değildir? Sonra, görünmek istediğiniz gibi çiftleşmeden şiddetle tiksiniyorsanız, bizim etimizden çiftleşmeden doğan hayvanlar size neden daha temiz görünmüyor? Gerçi bunlar sonradan çiftleşerek doğururlar, ama ilk başta bizim bedenimizden, biz çiftleşerek doğmazlar. Ayrıca canlı bedenlerden doğanların hepsi son derece pis sayılacaksa, ölülerden doğanların hepsi çok daha pis sayılmalıdır. Öyleyse sıçanı, yılanı ya da akrebi öldürmek daha da cezasızdır; çünkü bunların insan cesetlerinden doğduğunu en çok sizden duyardık. Ama karanlık ve belirsiz şeyleri bir yana bırakıyorum. Arıların öküz leşlerinden çıktığı söylentisi elbette daha yaygındır; demek ki onlar cezasızca öldürülür. Bu da şüpheliyse, bok böceklerinin, kendilerinin top yapıp gömdükleri gübreden çıktığından hemen hemen kimse şüphe etmez. Demek ki bu canlıları ve sayması uzun sürecek başkalarını sizin bitlerinizden elbette daha pis saymanız gerekir; yine de onları öldürmek size günah, bitleri esirgemek ise aptallık görünüyor; meğer ki bu hayvanları küçük oldukları için önemsemiyor olasınız. Bir hayvan ne kadar küçükse o kadar önemsiz sayılmalıysa, deveyi insandan üstün tutmanız gerekir.
Buna, sizi dinlediğim zamanlarda bizi sık sık şaşırtan o basamaklanma da eklenir. Çünkü bedeni küçük diye pirenin öldürülüp de baklada doğan sineğin öldürülmemesi için hiçbir sebep yoktur. Bu da öldürülebiliyorsa, yavrusu kesinlikle o sinekten küçük olan biraz daha iri şu sinek neden öldürülmesin? Bundan, yavrusu bu sineğe eşit olan arının da suçsuzca öldürülebileceği çıkar. Oradan çekirge yavrusuna ve çekirgeye, oradan fare yavrusuna ve fareye geçilir. Uzatmayayım: Bu basamaklarla file varıldığını görmüyor musunuz? Öyle ki, bedeni küçük diye pireyi öldürmenin günah olmadığını düşünen herkes, o devasa hayvanı da suçsuzca öldürebileceğini hiçbir şekilde reddedemez. Ama sanırım bu tür saçmalıklar hakkında da artık yeterince söylendi.
- Quaero enim, si animalia quae in terris sunt et in aquis, de illo genere principum per successionem prolis et operationem concubitus veniunt, cum ad illos abortivos fetus revocatur origo nascentium; quaero, inquam, si ita est, utrum apes, et ranas, et alia multa, quae sine concubitu gignuntur, non sit nefas occidere? Nefas esse dicitis. Non ergo propter cognationem principum nescio quorum, ab animantium nece auditores vestros prohibetis. Aut si generalem cognationem omnium esse corporum dicitis, arbores quoque ad eamdem principum offensionem procul dubio pertinebunt, quibus parcere non est mandatum auditoribus. Reditur ergo ad illud invalidum, ea quae in stirpibus auditores laedunt, expiari per fructus quos ad ecclesiam vestram ferunt. Dictum est enim hoc modo, eos qui in macello laniant animalia carnesque venditant, si vestri auditores sint, suaque lucra comparatis frugibus vobis conferant, caedem illam quotidianam sibi licere contemnere, et quidquid in ea peccati est, vestris epulis aboleri. 62. Quod si dicatis, quemadmodum de pomis et de oleribus, conferendum fuisse ut illa interfectio veniam mereretur; quod quia fieri non potest (electi enim non edunt carnem), temperandum esse auditoribus a nece animalium: quid respondebitis de spinis herbisque inutilibus, quas evellendo in agris purgandis agricolae necant, nec ex his vobis possunt cibos aliquos exhibere? Quomodo ad veniam pertinebit tanta vastatio, unde nulla est esca sanctorum? An forte quidquid peccatum fuerit ut fruges et poma proficiant, et de ipsis frugibus et pomis aliquid comedendo dissolvitis? Quid si ergo agros locustae aut mures et sorices vastant, quod saepe accidere manifestum est? impune ab agricola vestro auditore necabuntur, quia ideo peccat ut fructus proficiant? Hic certe coarctamini. Aut enim conceditis auditoribus interfectionem animalium, quam vester auctor concedere noluit, aut eos ab agricultura etiam prohibebitis, quam ille concessit. Quanquam saepe etiam dicere audeatis feneratorem innocentiorem esse quam rusticum; usque adeo melonibus quam hominibus estis amiciores. Siquidem illi ne laedantur, melius judicatis hominem fenore trucidari. Haeccine est appetenda, et praedicanda justitia, an potius exsecranda et damnanda fallacia? Haeccine est misericordia memorabilis, an exsecranda potius immanitas? 63. Quid quod a nece animalium nec vos ipsi in pediculis et pulicibus et cimicibus temperatis? Magnamque hujus rei defensionem putatis, quod has esse sordes nostrorum corporum dicitis. Quod primo aperte falsum de pulice et cimice dicitur. Cui enim non manifestum est haec animalia non de nostro corpore existere? Deinde si concubitum vehementius exsecramini, quod nimium videri vultis, cur non vobis mundiora videntur animalia, quae sine concubitu de nostra carne nascuntur? quanquam enim postea coeundo pariant, non tamen nobis coeuntibus de nostro corpore primo nascuntur. Jam vero, si quaecumque de viventibus gignuntur corporibus, sordidissima sunt putanda, multo magis quaecumque de mortuis. Impunius ergo occiditur vel sorex, vel anguis, vel scorpio, quos de humanis cadaveribus nasci, a vobis potissimum solemus audire. Sed obscura omitto et incerta. De apibus certe fama est celebrior, quod de boum cadaveribus oriantur. Ergo occiduntur impune. At si hoc quoque dubium est, nemo fere de scarabaeis dubitat, quin de fimo in pilam rotundato ab his atque obruto existant. Haec igitur animantia et alia quae persequi longum est, sordidiora certe debetis opinari, quam pediculos vestros; et tamen illa occidere nefas vobis videtur, his autem parcere stultum: nisi forte quod sunt haec animalia parva contemnitis. Sane si ita est, ut animal quo brevius est, eo contemptius esse debeat, necesse est camelum homini praeferatis. 64. Huc accedit illa gradatio, quae cum vos audirem, nos saepe turbavit. Nulla enim causa est cur propter parvum corporis modulum, pulex necandus sit, non etiam musca quae in faba gignitur. Et si haec, cur non etiam ista paulo amplior, cujus certe fetus minor est quam illa. Hoc etiam sequitur, ut apis quoque sine culpa perimatur, cujus pullus huic muscae coaequatur. Inde ad locustae pullum et locustam, inde ad pullum muris et murem. Et ne longum faciam, nonne videtis his gradibus ad elephantum perveniri, ut omnino recusari non possit ingentem illam belluam sine culpa se occidere, quisquis propter parvulum corpus interfectionem pulicis peccatum esse non putat? Sed jam etiam de hujusmodi nugis satis dictum arbitror.
5318. Bölüm
Geriye göğüs mührü kalıyor; bu konuda iffetiniz pek belirsizdir. Çünkü çiftleşmeyi değil, Havari'nin çok önceden söylediği gibi gerçekten evliliği yasaklıyorsunuz (1 Timoteos 4:3); oysa böyle bir işin tek onurlu savunması evliliktir. Hiç şüphem yok ki burada bağırıp beni kötüleyecek ve kusursuz iffeti şiddetle övüp tavsiye ettiğinizi, ama evliliği yasaklamadığınızı söyleyeceksiniz; çünkü sizde ikinci derecede bulunan dinleyicilerinizin kadın almaları ve karılarıyla yaşamaları yasak değildir. Siz bunu yüksek sesle ve büyük bir öfkeyle söyleyince, ben de size daha yumuşak bir şekilde şöyle soracağım: Ruhlar ete bağlandığı için çocuk doğurmayı çiftleşmenin kendisinden daha ağır bir günah sayan siz değil misiniz? Kadının, ay halinden temizlendikten sonra gebe kalmaya elverişli olduğu zamanı mümkün olduğunca gözetmemizi ve ruh ete dolanmasın diye o zaman çiftleşmekten uzak durmamızı bize öğütleyen siz değil miydiniz? Bundan, eş edinmeyi çocuk doğurmak için değil, şehveti doyurmak için uygun bulduğunuz sonucu çıkar. Oysa evlilik, evlilik sözleşmelerinin kendisinin de yüksek sesle söylediği gibi, erkeği ve kadını çocuk doğurmak için birleştirir. Öyleyse çocuk doğurmanın çiftleşmekten daha ağır bir günah olduğunu söyleyen, elbette evliliği yasaklamış olur; kadını da artık eş değil, kendisine birtakım şeyler verilince erkeğin şehvetini doyurmak için onunla birleşen bir fahişe yapar. Çünkü kadın eşse, evlilik vardır. Oysa kadının anne olmaması için çaba gösterilen yerde evlilik (matrimonium) yoktur; demek ki eş de yoktur. Bu yüzden evliliği yasaklıyorsunuz ve bir zamanlar Kutsal Ruh tarafından sizin hakkınızda önceden söylenmiş olan bu suçlamadan kendinizi hiçbir gerekçeyle savunamıyorsunuz.
Ayrıca ruh çiftleşmeyle ete bağlanmasın diye büyük bir çaba gösterirken ve ruhun azizlerin yemesi yoluyla tohumlardan kurtulduğunu şiddetle ileri sürerken, ey zavallılar, insanların sizin hakkınızdaki şüphesini doğrulamış olmuyor musunuz? Buğdayı, baklayı, mercimeği ve başka tohumları yerken ruhu onlardan kurtarmak istediğinize inanılıyorsa, hayvanların tohumlarından da kurtarmak istediğinize neden inanılmasın? Çünkü ölü hayvanın etini ruhu olmadığı için murdar saydığınız gibi, hayvanın tohumu için aynısını söyleyemezsiniz; çünkü onda, yavruda görünecek olan ruhun bağlı olduğunu düşünüyorsunuz ve bizzat Mani'nin ruhunun da bir zamanlar ona dolanmış olduğunu kabul ediyorsunuz. Böyle tohumlar arındırılmak üzere dinleyicilerinizce size getirilemeyeceğine göre, sizin aranızda kendi kendinize gizlice böyle bir arındırma yapıldığından ve sizi bırakmasınlar diye bunun dinleyicilerden gizlendiğinden kim şüphelenmez? Bunu yapmıyorsanız —keşke öyle olsa—, yine de batıl inancınızın ne büyük bir şüpheye açık olduğunu görüyorsunuz; yiyecek ve içecekle ruhları bedenlerden ve duyulardan kurtardığınızı ilan ettiğinize göre, sizin inancınızdan çıkan bu sonucu düşünen insanlara kızılmaması gerektiğini de görüyorsunuz. Burada daha fazla oyalanmak istemiyorum; saldırı için ne geniş bir konu olduğunu görüyorsunuz. Ama hem konu, sözün ona saldırmaktan çok ondan ürküp çekineceği türdendir, hem de bütün konuşma boyunca hiçbir şeyi abartmamaya, adeta çıplak olgularla ve gerekçelerle iş görmeye karar verdiğim görülebilir; öyleyse başka bir şeye geçelim.
- Restat signaculum sinus, in quo multum incerta est castitas vestra. Non enim concubitum, sed ut longe ante ab Apostolo dictum est, vere nuptias prohibetis (I Tim. IV, 3), quae talis operis una est honesta defensio. Hic non dubito vos esse clamaturos invidiamque facturos, dicendo, castitatem perfectam vos vehementer commendare atque laudare, non tamen nuptias prohibere; quandoquidem auditores vestri, quorum apud vos secundus est gradus, ducere atque habere non prohibeantur uxores. Quae cum magna voce et magna indignatione dixeritis, ego vos lenius interrogabo ad hunc modum: nonne vos estis qui filios gignere, eo quod animae ligentur in carne, gravius putatis esse peccatum, quam ipsum concubitum? Nonne vos estis qui nos solebatis monere, ut quantum fieri posset, observaremus tempus, quo ad conceptum mulier post genitalium viscerum purgationem apta esset, eoque tempore a concubitu temperaremus, ne carni anima implicaretur? Ex quo illud sequitur, ut non liberorum procreandorum causa, sed satiandae libidinis habere conjugem censeatis. Nuptiae autem, ut ipsae nuptiales tabulae clamant, liberorum procreandorum causa, marem feminamque conjungunt: quisquis ergo procreare liberos quam concumbere gravius dicit esse peccatum, prohibet utique nuptias; et non jam uxorem, sed meretricem feminam facit, quae donatis sibi certis rebus, viro ad explendam ejus libidinem jungitur. Si enim uxor est, matrimonium est. Non autem matrimonium est ubi datur opera ne sit mater: non igitur uxor. Quocirca nuptias prohibetis, nec ab hoc crimine, quod olim a Spiritu sancto de vobis praedictum est, ulla vos ratione defenditis. 66. Jam vero, cum vehementer satagitis ne per concubitum anima ligetur in carne, et vehementer asseritis, per sanctorum cibum animam de seminibus liberari, nonne confirmatis, o miseri, quod de vobis homines suspicantur? Cur enim de tritico, et de faba, et de lenticula aliisque seminibus, cum his vescimini, liberare vos velle animam creditur, de animalium seminibus non credatur? Non enim, ut ipsam carnem mortui animantis immundam esse dicitis, quod animam non habet; hoc ita potestis et de animantis semine dicere, in quo animam, quae apparebit in prole, colligatam esse censetis, et in quo ipsius Manichaei animam implicatam fuisse fatemini. Et quia non possunt ab auditoribus vestris purganda vobis talia semina afferri, quis non suspicetur secreto de vobis ipsis inter vos fieri talem purgationem, et ideo illis, ne vos deserant, occultari? Quae si non facitis, quod utinam ita sit, videtis tamen quantae suspicioni vestra superstitio pateat, et quam non sit hominibus succensendum id opinantibus, quod de vestra professione colligitur, cum vos animas per escam et potum, de corporibus et seminibus liberare praedicatis. Nolo hic diutius immorari; et videtis quantus sit invectionis locus. Sed quia et res talis est, ut eam potius reformidet quam insectetur oratio, et propositum illud meum per totum sermonem animadverti potest, quo statui nihil exaggerare, sed nudis quodammodo rebus et rationibus agere, transeamus ad aliud.
5419. Bölüm
Üç mührünüzün ne olduğu artık yeterince açıktır. İşte ahlâkınız, işte o hayranlık uyandıran buyrukların gayesi: Onlarda kesin hiçbir şey, sağlam hiçbir şey, akla uygun hiçbir şey, kusursuz hiçbir şey yoktur; her şey şüpheli, hatta şüphesiz son derece yanlış; her şey birbiriyle çelişen, iğrenç, saçma şeylerdir. Kısacası bu ahlâkta o kadar çok ve o kadar ağır günah bulunur ki, biraz yetenekli bir adam hepsini suçlamak istese, her birini en az birer ciltte suçlayabilir. Bunları gerçekten korusaydınız ve inancınızın gereğini yerine getirseydiniz, sizden daha budala, daha aptal, daha cahil kimse olmazdı; ama bunları övüp öğretirken yapmadığınıza göre, sizden daha aldatıcı, daha sinsi, daha kötü niyetli ne söylenebilir ya da bulunabilir?
Dokuz yıl boyunca sizi büyük bir özen ve dikkatle dinledim; seçilmişlerden, bu buyruklara aykırı bir günahta yakalanmamış ya da en azından şüphe altında kalmamış tek birini bile tanıyamadım. Birçoğu şarap içerken ve et yerken, birçoğu hamamlarda yıkanırken görüldü. Ama bunları duyuyorduk. Bazılarının başkalarının karılarını baştan çıkardığı kanıtlandı; öyle ki bundan hiç şüphe edemem. Ama bu da gerçekten çok bir söylenti olsun. Kendim gördüm, hem de yalnız değil; kimisi o batıl inançtan artık kurtulmuş, kimisinin de hâlâ kurtulmasını dilediğim kimselerle birlikte gördük: Kartaca'da bir kavşakta, en işlek caddede, bir değil üçten fazla seçilmiş, birlikte, yanlarından geçen birtakım kadınların ardından öyle hayasız bir tavırla kişneyip duruyorlardı ki, sokak serserilerinin bütün hayasızlığını ve arsızlığını geride bırakıyorlardı. Bunun büyük bir alışkanlıktan geldiği ve aralarında böyle yaşadıkları yeterince belliydi; çünkü hiçbiri arkadaşının yanında bulunmasından çekinmiyordu; bu da hepsinin ya da en azından neredeyse hepsinin aynı hastalığa tutulduğunu gösteriyordu. Bunlar aynı evden de değildi; tamamen ayrı yerlerde oturuyorlardı; hepsinin toplandığı yerden belki birlikte inmişlerdi. Biz ise çok sarsıldık ve şiddetle yakındık da. Ama kim bunun cezalandırılması gerektiğini düşündü? Kiliseden ayrılmayı demiyorum; günahın büyüklüğüne göre hiç değilse sert bir azarı?
Onların cezasız kalmasının bütün özrü şuydu: Toplantılarının kamu kanunuyla yasaklandığı o zamanda, incinen biri onları ele verir diye korkuluyordu. Öyleyse ne oldu şu iddialarına: Bu dünyada kendilerine sürekli bir zulüm olacağını ilan ediyor, bundan ötürü daha çok saygı görmek istiyor, bunu bu dünyanın onlardan nefret edeceği (Yuhanna 15:18) diye yorumluyorlar; teselli edici Kutsal Ruh'un vaadinde bu dünyanın onu kabul edemeyeceği söylendiği (Yuhanna 14:17) için hakikatin kendi yanlarında aranması gerektiğini ileri sürüyorlar. Bunu tartışmanın yeri burası değil. Ama size dünyanın sonuna kadar sürekli bir zulüm olacaksa, böylelerini incitmekten korktuğunuz sürece bu gevşeklik ve bu kadar büyük bir rezaletin cezasız kalan bulaşıcılığı da sürekli olacaktır.
Önderlerin kendilerine şunu bildirdiğimizde de bize aynı cevap verildi: Bir kadın bize yakınmıştı; başka kadınlarla birlikte, elbette onların kutsallığına güvenerek kaygısızca bulunduğu bir odaya birçok seçilmiş girmiş, biri kandili söndürmüş ve karanlıkta hangisi olduğu belirsiz biri ona sarılmaya saldırmış ve onu rezalete zorlamış; çığlık atıp yardım bulmasaydı kurtulamayacakmış. Bizim de çok iyi bildiğimiz bu günahın ne büyük bir alışkanlıktan geldiğini düşünmeli? Hem de bu, sizde bayram nöbetinin kutlandığı o gecede oldu. Ama gerçekten, ele verilme korkusu olmasaydı bile, tanınmamak için böyle önlem almış birini kim mahkûm edilmek üzere piskoposa götürebilirdi? Sanki birlikte içeri girmiş olanların hepsi aynı suça bulaşmış değilmiş gibi! Çünkü hepsi hayasızca şakalaşırken kandilin söndürülmesi hepsinin hoşuna gitmişti.
- Jam enim satis apparet qualia sint tria vestra signacula. Hi sunt vestri mores, hic finis admirabilium praeceptorum, ubi nihil certum, nihil constans, nihil rationabile, nihil inculpabile: sed omnia dubia, imo vero sine dubitatione falsissima, omnia repugnantia, abominabilia, absurda. Denique tam multa et tam gravia peccata in his moribus deprehenduntur, ut si quis accusare velit omnia, homo alicujus facultatis, singula ut minimum, singulis voluminibus possit. Haec igitur si custodiretis, vestramque impleretis professionem, nihil vobis esset ineptius, nihil stultius, nihil imperitius: cum autem laudatis et docetis ista, nec facitis, quid vobis fallacius, quid insidiosius, quid malitiosius dici aut inveniri potest? 68. Novem annos totos magna cura et diligentia vos audivi, nullus mihi electorum innotescere potuit, qui secundum haec praecepta non aut deprehensus in peccato, aut certe suspicioni subditus fuerit. Multi in vino et carnibus, multi lavantes in balneis inventi sunt. Sed haec audiebamus. Nonnulli alienas feminas seduxisse approbati sunt, ita ut hinc plane dubitare non possim. Sed sit et haec magis fama quam verum. Vidi ipse non solus, sed cum iis qui partim jam illa superstitione liberati sunt, partim adhuc opto ut liberentur; vidimus ergo in quadrivio Carthaginis, in platea celeberrima, non unum, sed plures quam tres electos simul post transeuntes nescio quas feminas tam petulanti gestu adhinnire, ut omnium trivialium impudicitiam impudentiamque superarent. Quod de magna venire consuetudine, atque illos inter se ita vivere satis eminebat, quandoquidem nullus socii praesentiam veritus, omnes, aut certe paene omnes eadem teneri peste indicabat. Non enim erant hi ex una domo, sed diverse prorsus habitantes, ex eo loco ubi conventus omnium factus erat, pariter forte descenderant. Nos autem graviter commoti, graviter etiam questi sumus. Quis tandem hoc vindicandum, non dicam separatione ab ecclesia, sed pro magnitudine flagitii vehementi saltem objurgatione arbitratus est? 69. Et haec erat omnis excusatio impunitatis illorum, quod eo tempore quo conventicula eorum lege publica prohiberentur, ne quid laesi proderent, metuebatur. Ubi est ergo quod perpetuam sibi persecutionem in hoc mundo futuram praedicant, eoque se commendatiores haberi volunt, hinc interpretantes quod hic mundus eos oderit (Joan. XV, 18); et propterea penes se quaerendam veritatem affirmantes, quia in promissione Spiritus sancti paracleti dictum est quod eum mundus iste accipere non possit (Id. XIV, 17). De qua re non iste locus disserendi est. Sed certe si perpetua vobis persecutio futura est, usque in saeculi finem, perpetua erit et haec dissolutio tantaeque turpitudinis impunita contagio, dum tales laedere formidatis. 70. Id etiam nobis responsum est, cum ad ipsos primates detulissemus conquestam nobis esse mulierem quod in conclavi, ubi cum aliis feminis erat, de illarum scilicet sanctitate secura, ingressis electis pluribus, et ab uno lucerna exstincta, incertum cujus eorum in tenebris appetita esset amplexu, et coacta in flagitium, nisi subsidio clamoris evasisset. Hoc nobis quoque notissimum nefas, de quanta consuetudine venisse arbitrandum est? Et hoc factum est ea nocte qua festae apud vos vigiliae celebrantur. Sed revera etiamsi nullus esset proditionis metus, quis posset damnandum offerre episcopo, qui sic praecaverat ne agnosceretur? Quasi vero non omnes idem crimen involutos tenebat, qui simul ingressi erant. Nam omnibus petulanter jocantibus lucerna exstincta placuerat.
54_2Onları kıskanç, açgözlü, seçkin yemeklere son derece düşkün, pek sık kavga eden, küçük şeyler için pek çabuk kızan bulduğumuzda şüphelere ne büyük kapılar açılıyordu! Gizlenecek yer ve karanlık bulduklarında, uzak durduklarını söyledikleri şeylerden kendilerini alıkoyabileceklerine elbette inanmıyorduk. Oldukça iyi bir ünü olan, kolay kavrayışlı, o tartışmalarında önde gelen ve bizimle ötekilerden daha çok ve daha yakın ilişkisi olan iki kişi vardı. Biri, özgür sanatlara olan ilgisinden ötürü de bize daha sıkı bağlıydı; şimdi orada presbiter olduğu söyleniyor. Bunlar birbirlerini şiddetle kıskanıyordu. Biri öbürünü, açık bir suçlamayla değil, kime yapabilirse ona konuşarak ve fısıltılarla, bir dinleyicinin karısına zorla saldırmakla suçluyordu. Öbürü ise kendini temize çıkarırken bizim yanımızda aynı suçla başka bir seçilmişi suçluyordu; o seçilmiş aynı dinleyicinin evinde en sadık dost gibi kalıyordu. Ansızın içeri girip onu kadınla yakaladığını; o düşman ve kıskanç adamın da, kendisi bir şey ele verirse inanılmasın diye bu iftirayı kendisine karşı uydurmalarını kadına ve zina edene öğütlediğini söylüyordu. Üzülüyor ve buna çok zor katlanıyorduk; çünkü kadına saldırıldığı belirsiz olsa bile, orada kendilerinden daha iyisini bulamadığımız o iki adamda çok keskin bir kıskançlık görünüyordu ve bizi başka şeyleri de tahmin etmeye zorluyordu.
Son olarak, hem yaşça hem, göründükleri kadarıyla, ahlâkça ağırbaşlı seçilmişleri yaşlı bir presbiterle birlikte tiyatrolarda pek sık bulduk. Sahne oyuncuları ve arabacılar yüzünden kavga ederken de sık sık yakaladığımız gençleri bir yana bırakıyorum. Bu da, onları kendi dinleyicilerinin gözleri önünde teşhir eden, kızarıp kaçarken ele veren bu arzuyu yenemezken gizli şeylerden kendilerini nasıl tutabileceklerine dair küçümsenmeyecek bir kanıttır. Ya incircilerin sokağındaki tartışmalarına sık sık gittiğimiz o azizin büyük rezaleti, kutsal bir bakireyi yalnız kadın yapmakla kalmayıp gebe bırakmasaydı, ele verilir miydi? Ama büyüyen karın o gizli ve inanılmaz kötülüğün gizli kalmasına izin vermedi. Annesi bunu kızın genç kardeşine bildirince, kardeşi çok acı duydu, ama dinin adı yüzünden açık bir suçlamadan vazgeçirildi. Yine de o adamın —çünkü buna kimse katlanamazdı— o kiliseden kovulmasını sağladı; iş tamamen cezasız kalmasın diye de, dostlarını yanına alıp adamı yumruklarla ve tekmelerle dövmeye karar verdi. Adam ise ağır şekilde dövülürken, Mani'nin otoritesi adına kendisine acınmasını haykırıyor, ilk kahraman Âdem'in de günah işlediğini ve günahtan sonra daha kutsal olduğunu söylüyordu.
Çünkü Âdem ile Havva hakkında sizin kanaatiniz şöyledir; uzun bir masaldır, ama ondan şimdilik yeterli olanı ele alacağım. Âdem'in, ana babası olan o düşük karanlık önderleri tarafından, ruhunda ışığın en büyük kısmına ve düşman soyun pek küçük bir kısmına sahip olacak şekilde doğurulduğunu söylüyorsunuz. Âdem iyinin bolluğu sayesinde kutsal bir hayat yaşarken içindeki o düşman kısım harekete geçmiş, böylece çiftleşmeye yönelmiş; böylece düşmüş ve günah işlemiş, ama sonra daha kutsal yaşamış. Burada, seçilmiş ve aziz bir adam kılığında, iğrenç bir zinayla başkasının ailesini bu kadar büyük bir utanca ve rezalete sürükleyen o alçak adamdan yakınmıyorum. Bunu size yüklemiyorum. Bu, sizin âdetinizden çok son derece ahlâkı bozuk bir adamın işi olsun. Bu büyük rezaleti sizde değil, onda suçluyorum. Ama hepinizde şuna nasıl katlanılabilir bilmiyorum: Ruhun Tanrı'nın parçası olduğunu söylediğiniz hâlde, ona azıcık bir kötülük karışınca onun çok daha büyük bolluğunun ve zenginliğinin yenik düştüğünü ileri sürüyorsunuz. Buna inanan kim, şehvet kapısını çaldığında, şehvetini dizginlemeye ve bastırmaya değil de böyle bir savunmaya sığınmaz?
- Suspicionibus vero januae quantae aperiebantur, cum eos invidos inveniebamus, cum avaros, cum epularum exquisitarum avidissimos, cum in jurgiis frequentissimos, cum de rebus exiguis mobilissimos? Non utique arbitrabamur eos temperare posse, a quibus se temperare profitebantur, quando latibula et tenebras invenirent. Duo quidam erant existimationis satis bonae, facili ingenio, atque in illis suis disputationibus principes, nobis amplius quam caeteri familiariusque conjuncti. Quorum unus qui propter studia etiam liberalia nobis arctius adhaerebat, hic nunc ibi esse presbyter dicitur. Hi sibi graviter invidebant, et objiciebat alter alteri, non accusatione manifesta, sed sermone apud quos poterat et susurris, ab eo violenter attentatam cujusdam auditoris uxorem. Ille autem se purgans, interim apud nos alium ejusdem sceleris electum criminabatur, qui apud eumdem auditorem, quasi amicus fidissimus habitabat: quem quoniam subito ingrediens cum muliere deprehenderat, dicebat mulieri et adultero ab illo inimico atque invido consilium datum, ut illa sibi conflaretur calumnia, ne si quid proderet, crederetur. Angebamur nos, et molestissime ferebamus, quod etiamsi de appetita muliere incertum erat, livor tamen in illis duobus, quibus meliores ibi non inveniebamus, apparebat acerrimus, et alia conjicere cogebat. 72. Postremo in theatris electos, et aetate, et, ut videbantur, moribus graves, cum sene presbytero saepissime invenimus. Omitto juvenes, quos etiam rixantes pro scenicis et aurigis deprehendere solebamus, quae res non mediocri argumento est quomodo se possint continere ab occultis, cum eam cupiditatem superare non possint, quae illos auditorum suorum oculis ostentat, et prodit erubescentes atque fugitantes. An vero illius etiam sancti, ad cujus disputationes in ficariorum vicum ventitabamus, tantum illud flagitium proderetur, si virginem sanctimonialem mulierem tantum, non et praegnantem facere potuisset? Sed occultum et incredibile malum crescens uterus latere non passus est. Quod cum mater fratri juveni prodidisset, acerrime dolens, religionis tamen nomine ab accusatione publica revocatus est; perfecitque ut ille (non enim hoc ferre quisquam posset) de illa ecclesia pelleretur: et ne impunita res omnino esset, cepit consilium, ut adjunctis sibi amicis, hominem pugnis calcibusque concideret. At ille cum graviter caederetur, clamabat, ut sibi ex auctoritate Manichaei parceretur, Adam primum heroem peccavisse, et post peccatum fuisse sanctiorem. 73. Talis est namque apud vos opinio de Adam et Eva: longa fabula est, sed ex ea id attingam quod in praesentia satis est. Adam dicitis sic a parentibus suis genitum, abortivis illis principibus tenebrarum, ut maximam partem lucis haberet in anima, et perexiguam gentis adversae. Qui cum sancte viveret propter exsuperantem copiam boni, commotam tamen in eo fuisse adversam illam partem, ut ad concubitum declinaretur: ita eum lapsum esse atque peccasse, sed vixisse postea sanctiorem. Hic ego non tam de nequam homine conqueror, qui stupro nefario alienam familiam, sub habitu electi et sancti viri ad tantum dedecus infamiamque perduxit. Non hoc vobis objicio. Fuerit hoc hominis perditissimi potius quam consuetudinis vestrae. Non enim tantum flagitium in vobis, sed in illo arguo. Illud tamen in omnibus vobis quemadmodum ferri et tolerari possit ignoro, quod cum animam partem Dei esse dicatis, asseritis tamen etiam exiguo admixto malo, majorem ejus copiam ubertatemque superari. Quis enim cum hoc crediderit, et cum libido pulsaverit, non ad talem defensionem potius, quam ejus libidinis refrenationem compressionemque confugiat?
5520. Bölüm
Ahlâkınız hakkında daha ne diyeyim? Bunların işlendiği şehirdeyken kendi öğrendiklerimi söyledim. Ben yokken Roma'da olanları ise bütünüyle anlatmak uzun sürer; yine de kısaca söyleyeyim. Çünkü iş öyle patlak verdi ki orada olmayanlardan bile gizli kalamadı. Ben de sonra Roma'dayken bütün duyduklarımın doğru olduğunu doğruladım; gerçi olay yerinde bulunan ve bana olayı aktaran kişi o kadar yakın bir dostum ve güvendiğim biriydi ki hiç şüphe edemezdim. Sizin dinleyicilerinizden biri vardı; o dillere destan perhizde seçilmişlerden hiç geri kalmazdı, iyi bir eğitim görmüştü, mezhebinizi geniş bir şekilde savunmak ister ve bunu yapmaya alışıktı. Tartışırken, başıboş, kötü barınan ve rastgele yaşayan seçilmişlerin son derece bozuk ahlâkının sık sık önüne sürülmesine çok kızıyordu. Bu yüzden, mümkünse o buyruklara göre yaşamaya hazır olan herkesi evinde toplamak ve masraflarını kendisi karşılamak istiyordu. Çünkü hem parayı hiç de az olmayan bir ölçüde küçümseyen hem de hiç de az olmayan bir ölçüde zengin biriydi. Ama bu büyük çabasının, yardımıyla onu gerçekleştirmesi gereken piskoposların gevşekliği yüzünden engellendiğinden yakınıyordu. Bu arada sizin bir piskoposunuz vardı; kendim de tanıdığım gibi düpedüz köylü ve kaba bir adamdı, ama bilmem nasıl, tam bu kabalığıyla iyi ahlâkı korumada daha sert görünüyordu. Dinleyici, çok uzun zamandır beklediği bu adam nihayet gelince onu yakaladı ve niyetini anlattı; piskopos övüp onayladı ve evine önce kendisinin yerleşmesine karar verildi. Bu olunca, Roma'da bulunabilen bütün seçilmişler oraya toplandı. Mani'nin bir mektubundan bir hayat kuralı önlerine kondu; birçoğuna katlanılmaz göründü ve ayrıldılar; yine de az olmayan bir kısmı utançtan kaldı. Kararlaştırıldığı ve bu kadar büyük bir otoritenin buyurduğu gibi yaşanmaya başlandı. Bu arada o dinleyici herkesi her şeye şiddetle zorluyor, ama kendisinin önce üstlenmediği hiçbir şeye kimseyi zorlamıyordu. Bu arada seçilmişler arasında pek sık kavgalar çıkıyor, birbirlerine suçlar yöneltiyorlardı; o da bütün bunları inleyerek dinliyor ve kavga ederken kendilerini en dikkatsiz şekilde ele vermelerini sağlamaya çalışıyordu; onlar da iğrenç ve korkunç şeyler ele veriyorlardı. Orada, başkalarına kıyasla o buyrukların ağırlığına katlanmaları gerektiğini düşünen kimselerin bile ne mal oldukları anlaşıldı. Artık ötekiler hakkında ne şüphelenmeli, daha doğrusu ne hükmetmeli? Uzatmayayım: Sonunda sıkışınca o buyruklara katlanılamayacağını mırıldandılar; oradan da isyana geçtiler. Dinleyici davasını çok kısa bir ikilemle savunuyordu: Ya bütün bunlara uyulmalıydı ya da hiç kimsenin yerine getiremeyeceği böyle şeyleri böyle bir koşulla buyurmuş olan o adam son derece aptal sayılmalıydı. Yine de çoğunluğun en dizginsiz gürültüsü —başka türlü olamazdı— tek bir kişinin görüşünü yendi. Sonra piskoposun kendisi de çekildi ve büyük bir rezaletle kaçtı. Söylendiğine göre kurala aykırı olarak gizlice yediği yiyecekler sık sık bulunmuştu; çünkü özenle gizlediği kendi kesesinden bol para elinin altındaydı.
Bunların yanlış olduğunu söylerseniz, son derece açık ve herkesçe bilinen şeylere karşı koymuş olursunuz. Ama keşke bunu söyleseniz! Çünkü bunlar apaçık olduğuna ve bilmek isteyenler için öğrenilmesi çok kolay olduğuna göre, bunların doğru olduğunu inkâr edenlerin ne kadar doğru söylemeye alışık olduğu anlaşılır. Ama siz başka savunmalara başvuruyorsunuz; ben de onları reddetmiyorum. Ya buyruklarınızı koruyan bazı kimseler bulunduğunu ve onların başkalarının suçlarıyla lekelenmemesi gerektiğini söylüyorsunuz ya da mezhebinizi benimseyen insanların ne mal olduğunun değil, o inancın kendisinin nasıl olduğunun araştırılması gerektiğini. Ben bunların ikisini de kabul edeyim —gerçi ne o sadık buyruk gözetenlerini gösterebilirsiniz ne de sapkınlığın kendisini bu kadar çok ve büyük saçmalıktan ve cinayetten arındırabilirsiniz—; yine de sizden şunu ısrarla soracağım: Bazılarının bozuk hayatına bakarak Katolik adını taşıyan Hristiyanlara neden sövgülerle saldırıyorsunuz? Kendi adamlarınız hakkında bir soruşturma yapılmasını ya utanmazca reddediyor ya da daha da utanmazca reddetmiyorsunuz; bu kadar azlığınız içinde kendi buyruklarını koruyan bilmem kimlerin gizlendiğinin anlaşılmasını istiyor da Katolik Kilisesinin bu kadar büyük kalabalığı içinde bunun anlaşılmasını istemiyorsunuz!
- Quid amplius dicam de moribus vestris? Dixi quae ipse compererim, cum in ea essem civitate ubi ista commissa sunt. Romae autem me absente quid gestum sit, totum longum est explicare. Dicam tamen breviter. Eo enim res erupit, ut occulta esse non posset absentibus: et ego quidem postea Romae cum essem, omnia vera me audisse firmavi; quamvis tam familiaris et mihi probatus, qui praesens erat, ad me rem pertulerat, ut omnino dubitare non possem. Nam quidam vester auditor, in illa memorabili abstinentia nihilo electis cedens, qui et liberaliter institutus esset, et vestram sectam copiose vellet et soleret defendere, molestissime ferebat quod ei vage pessimeque habitantium passimque viventium electorum mores perditissimi saepe disputanti objiciebantur. Cupiebat itaque, si fieri posset, omnes qui secundum illa praecepta vitam degere parati essent, congregare in domum suam, et suis sumptibus sustinere. Erat enim et non mediocris pecuniae contemptor, et non mediocriter pecuniosus. Querebatur autem impediri tantos conatus suos episcoporum dissolutione, quibus adjuvantibus implere debebat. Interea, vester episcopus quidam, homo plane, ut ipse expertus sum, rusticanus atque impolitus, sed nescio quomodo ea ipsa duritia severior in custodiendis bonis moribus videbatur. Hunc diutissime desideratum et aliquando praesentem arripit iste, exponit homini voluntatem suam: laudat ille atque consentit, placet ut in domo ejus prior ipse incipiat habitare. Quod ubi factum est, eo congregati sunt electi omnes, qui Romae esse potuerunt. Proposita est vivendi regula de Manichaei epistola: multis intolerabile visum est; abscesserunt: remanserunt tamen pudore non pauci. Coepit ita vivi ut placuerat, et ut tanta praescribebat auctoritas: cum interim auditor ille vehementer omnes ad omnia cogeret, neminem tamen ad id quod non prior ipse susciperet. Interea rixae inter electos oriebantur creberrimae, objiciebantur ab invicem crimina, quae ille omnia gemens audiebat, dabatque operam ut seipsos in jurgando incautissime proderent: prodebant nefanda et immania. Ibi cognitum est quales essent, qui tamen inter caeteros vim praeceptorum illorum subeundam sibi esse putaverunt. Jam de caeteris quid suspicandum erat, aut quid potius judicandum? Quid plura? Coacti aliquando murmuraverunt sustineri illa mandata non posse: inde in seditionem. Agebat auditor causam suam complexione brevissima, aut illa omnia esse servanda, aut illum qui talia sub tali conditione praecepisset, quae nullus posset implere, stultissimum existimandum. Vicit tamen, non enim aliter poterat, unius sententiam effrenatissimus plurium strepitus. Postea etiam ipse cessit episcopus, et cum magno dedecore aufugit: cujus sane cibi praeter regulam clanculo accepti, et saepe inventi ferebantur, cum ei de proprio sacculo diligenter occultato pecunia copiosa suppeteret. 75. Haec si falsa esse dicitis, nimis apertis et pervulgatis rebus obsistitis. Sed utinam hoc dicatis. Cum enim sint ista manifesta, et iis qui scire voluerint cognitu facillima, intelligitur quam vera dicere soleant qui haec vera esse negaverint. Sed aliis defensionibus utimini, quas ego non improbo. Aut enim dicitis aliquos qui vestra praecepta custodiant, nec eos aliorum criminibus debere perfundi; aut non oportere omnino quaeri quales sint homines, qui vestram sectam profitentur, sed qualis sit ipsa professio. Quorum ego utrumque cum admisero (quanquam nec illos fidos mandatorum observatores demonstrare, nec ipsam haeresim a tot et tantis nugis atque sceleribus purgare possitis), illud tamen a vobis magnopere requiram, cur maledictis insectemini Christianos catholici nominis, quorumdam intuentes perditam vitam; cum de vestris hominibus haberi quaestionem, aut impudenter recusetis, aut impudentius non recusetis, velitisque intelligi in tanta vestra paucitate latere nescio quos, qui sua praecepta custodiunt, et in tanta Catholicae multitudine non velitis?