Augustinus · Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine
I. Kitap: Katolik Kilisesinin Ahlâkı
11. Bölüm
Başka kitaplarda, sanırım, Maniheistlerin hücumlarına nasıl karşı koyabileceğimizi yeterince ele aldık: Kanun'a, yani Eski Ahit denen kitaba cahilce ve dinsizce saldırıyor, cahillerin alkışları arasında boş bir gösterişle kabarıyorlar. Bunu burada da kısaca anabilirim. Azıcık aklı başında olan kim kolayca anlamaz ki, Kutsal Yazıların açıklaması onların öğretmeni olduğunu söyleyenlerden istenmelidir? Ayrıca birçok şeyin cahillere saçma görünmesi mümkündür, hatta hep böyle olur; ama daha bilgili olanlar bunları açıkladığında övgüye değer görünürler, kapalıyken ne kadar güç açıldılarsa açıldıklarında da o kadar tatlı kabul edilirler. Eski Ahit'in kutsal kitaplarında da hemen hemen böyle olur; yeter ki onlara takılan kişi, onları dinsizce parçalayan birini değil, dindar bir yorumcusunu arasın ve kınayanın pervasızlığıyla değil, önce arayanın gayretiyle dolsun. Bunları öğrenmek isterken, gizemleri her yerde açığa vurmaktan sakınan ya da sade bir imanla yetinip daha yüksek şeyleri bilmeyi önemsemeyen birtakım piskoposlara, presbiterlere ya da Katolik Kilisesinin herhangi bir önderine ve hizmetkârına rastlarsa, orada hakikatin ilminin bulunmadığına hükmedip ümidini kesmesin; çünkü kendisine sorulanların hepsi öğretebilecek durumda değildir, arayanların hepsi de öğrenmeye layık değildir. Demek ki hem titizlik hem dindarlık gerekir: Birincisi bilenleri bulmamızı, ikincisi bilmeyi hak etmemizi sağlar.
Ama Maniheistlerin, dikkatsizleri aldatıp onları kendilerine öğretmen edinmeye isteklendiren başlıca iki tuzağı vardır. Biri, Kutsal Yazıları kınamalarıdır; ya kötü anladıkları ya da kötü anlaşılmasını istedikleri yerleri kınarlar. Öbürü, iffetli bir hayatın ve dillere destan bir perhizkârlığın görüntüsünü takınmalarıdır. Bu kitap, hayat ve ahlâk üzerine, Katolik öğretisine uygun düşen görüşümüzü içerecek; belki onda faziletin taklit edilmesinin ne kadar kolay, ona sahip olmanın ne kadar zor olduğu da anlaşılacaktır. Elimden gelirse öyle bir ölçü tutacağım ki, çok iyi bildiğim hastalıklarına, onların bilmedikleri şeylere saldırdıkları kadar ağır saldırmayayım; çünkü mümkünse onlarla savaşmaktan çok iyileşmelerini isterim. Kutsal Yazılardan da inanmak zorunda oldukları tanıklıkları, yani Yeni Ahit'ten olanları alacağım; üstelik ondan da, sıkıştıklarında sonradan araya sokulmuş olduğunu söylemeye alışık oldukları yerlerin hiçbirini getirmeyeceğim, yalnız onaylamak ve övmek zorunda kaldıkları yerleri söyleyeceğim. Havarilerin öğretisinden tanık olarak getirdiğim hiçbir sözü de Eski Ahit'ten benzerini karşısına koymadan bırakmayacağım. Öyle ki, nihayet uyanabilir, kendi düşlerine inatla bağlılıklarını bırakıp Hristiyan imanının ışığına doğru uzanabilirlerse, hem gösterişini yaptıkları hayatın ne kadar Hristiyanca olmadığını, hem de parçaladıkları Yazının ne kadar Mesih'in Yazısı olduğunu fark etsinler.
- In aliis libris satis opinor egisse nos quemadmodum Manichaeorum invectionibus, quibus in Legem, quod Vetus Testamentum vocatur, imperite atque impie feruntur, seseque inter imperitorum plausus inani jactatione ventilant, possimus occurrere: quod breviter etiam hic commemorari a me potest. Quis enim mediocriter sanus non facile intelligat, Scripturarum expositionem ab iis petendam esse, qui earum doctores se esse profitentur; fierique posse, imo id semper accidere, ut multa indoctis videantur absurda, quae cum a doctioribus exponuntur, eo laudanda videantur, et eo accipiantur aperta dulcius, quo clausa difficilius aperiebantur? Hoc fere in sanctis Veteris Testamenti libris evenit, si modo ille qui eis offenditur, doctorem potius eorum pium, quam impium laceratorem requirat, priusque studio quaerentis, quam temeritate reprehendentis imbuatur. Nec, si ea discere cupiens, in aliquos forte inciderit vel episcopos vel presbyteros, vel cujuscemodi Ecclesiae catholicae antistites et ministros, qui aut passim caveant nudare mysteria, aut contenti simplici fide, altiora cognoscere non curarint, desperet ibi scientiam esse veritatis, ubi neque omnes a quibus quaeritur docere possunt, neque omnes qui quaerunt discere digni sunt. Et diligentia igitur et pietas adhibenda est: altero fiet ut scientes inveniamus; altero, ut scire mereamur. 2. Sed quoniam duae maxime sunt illecebrae Manichaeorum, quibus decipiuntur incauti, ut eos velint habere doctores; una, cum Scripturas reprehendunt, vel quas male intelligunt vel quas male intelligi volunt; altera, cum vitae castae et memorabilis continentiae imaginem praeferunt: hic liber congruentem catholicae disciplinae sententiam nostram de vita et moribus continebit, in quo fortasse intelligetur et quam sit facile simulare, et quam difficile habere virtutem. Eum sane modum tenebo, si potero, ut neque in illorum morbos, qui mihi sunt notissimi, tam graviter invehar, quam illi in ea quae ignorant; sanari enim eos potius, si fieri potest, quam oppugnari volo. Et ea de Scripturis assumam testimonia, quibus eos necesse sit credere, de Novo scilicet Testamento, de quo tamen nihil proferam eorum quae solent immissa esse dicere, cum magnis angustiis coarctantur; sed ea dicam, quae et approbare et laudare coguntur. Nec omnino ullam relinquam testem sententiam productam de apostolica disciplina, cui non de Veteri Testamento similem comparem; ut si evigilare tandem, deposita pertinacia somniorum suorum, et in christianae fidei lucem aspirare valuerint, animadvertant et quam non sit christiana vita quam ostentant, et quam sit Christi Scriptura quam lacerant.
22. Bölüm
Öyleyse nereden başlayayım? Otoriteden mi, akıldan mı? Tabiatın düzeni şöyledir: Bir şey öğrenirken otorite aklın önünde gelir. Çünkü verildikten sonra kendisini sağlamlaştırmak için otoriteye başvuran bir gerekçe zayıf görünebilir. Ama insanların zihinleri, günahların ve kusurların gecesinde örtüldükleri karanlığa alışmaktan bulanmış olduğu için aklın açıklığına ve saflığına uygun bir bakış yöneltemez. Bu yüzden en şifalı yol şu olmuştur: Kamaşan gözü, sanki insanlığın dallarıyla gölgelenmiş olarak, hakikatin ışığına otorite götürsün. Ama işimiz her şeyi düzenin tersine düşünen, söyleyen ve yapan, en çok da önce gerekçe verilmesi gerektiğinden başka bir şey söylemeyen kimselerle olduğu için, onların istediği gibi davranacağım ve tartışmada kusurlu olduğunu itiraf ettiğim bu yolu üstleneceğim. Çünkü gücüm yettiğince Rabbim İsa Mesih'in yumuşaklığını taklit etmek hoşuma gidiyor: O, bizi soymak istediği ölümün kötülüğünü bile kendisi giyindi.
- Unde igitur exordiar? ab auctoritate, an a ratione? Naturae quidem ordo ita se habet, ut cum aliquid discimus, rationem praecedat auctoritas. Nam infirma ratio videri potest, quae cum reddita fuerit, auctoritatem postea, per quam firmetur, assumit. Sed quia caligantes hominum mentes consuetudine tenebrarum, quibus in nocte peccatorum vitiorumque velantur, perspicuitati sinceritatique rationis aspectum idoneum intendere nequeunt; saluberrime comparatum est, ut in lucem veritatis aciem titubantem veluti ramis humanitatis opacata inducat auctoritas. Sed quoniam cum iis nobis res est, qui omnia contra ordinem et sentiunt, et loquuntur, et gerunt, nihilque aliud maxime dicunt, nisi rationem prius esse reddendam, morem illis geram; quod fateor in disputando vitiosum esse, suscipiam. Delectat enim me imitari, quantum valeo, mansuetudinem Domini mei Jesu Christi, qui etiam ipsius mortis malo, quo nos exuere vellet, indutus est.
33. Bölüm
Öyleyse insanın nasıl yaşaması gerektiğini akılla araştıralım. Elbette hepimiz mutlu yaşamak isteriz; insan soyunda bu söze, daha tam söylenmeden onay vermeyecek kimse yoktur. Ama kanaatimce, ne olursa olsun sevdiği şeye sahip olmayana da, sevdiği şeye sahip olduğu hâlde o şey zararlıysa ona da, sahip olduğu şeyi sevmeyene de — o şey en iyisi bile olsa — mesut denemez. Çünkü elde edemeyeceği şeyi isteyen azap çeker; istenmemesi gereken şeyi elde eden aldanır; elde edilmesi gereken şeyi istemeyen ise hastadır. Bunların hiçbiri sefalet olmadan ruhun başına gelmez; sefaletle saadet ise bir insanda bir arada barınmaya alışık değildir. Öyleyse bunların hiçbiri mesut değildir. Gördüğüm kadarıyla mutlu hayatın bulunabileceği dördüncü bir durum kalıyor: İnsanın en iyisi olan şeyin hem sevildiği hem de ona sahip olunduğu durum. Çünkü bir şeyin "tadına varmak" (frui) dediğimiz şey, sevdiğin şeye yanı başında sahip olmaktan başka nedir? İnsanın en iyisi olan şeyin tadına varmayan hiç kimse mesut değildir; onun tadına varan da mesut olmadan kalmaz. Demek ki mutlu yaşamayı düşünüyorsak, en iyimiz yanı başımızda olmalıdır.
Sırada insanın en iyisinin ne olduğunu araştırmak var; bu da elbette insanın kendisinden aşağı olamaz. Çünkü kendisinden aşağı olan bir şeyin peşinden giden herkes kendisi de aşağılaşır. Oysa her insanın en iyi olanın peşinden gitmesi gerekir. Öyleyse insanın en iyisi insandan aşağı değildir. Belki insanın kendisi gibi bir şey olacaktır? Gerçekten de öyle olsun, eğer insandan daha iyi ve tadına varabileceği bir şey yoksa. Ama hem insandan daha üstün olan hem de kendisini seven insanın yanı başında olabilen bir şey bulursak, insanın mesut olmak için, ona uzanan kişiden açıkça daha üstün olan bu şeye uzanması gerektiğinden kim şüphe eder? Çünkü mesut olmak, ötesine geçilemeyecek böyle bir iyiye ulaşmış olmaksa — en iyi dediğimiz de budur —, en yüksek iyisine henüz ulaşmamış olan biri bu tarifin içine nasıl alınabilir? Ya da ulaşabileceğimiz daha iyi bir şey varsa bu nasıl en yüksek olur? Öyleyse bu iyi varsa, istemeden kaybedilmeyecek türden olmalıdır. Çünkü elinde tutmak ve ona sarılmak istese bile kendisinden koparılabileceğini hissettiği bir iyiye hiç kimse güvenemez. Tadına vardığı iyiye güvenmeyen biri, onu kaybetme korkusu bu kadar büyükken nasıl mesut olabilir?
- Ratione igitur quaeramus quemadmodum sit homini vivendum. Beate certe omnes vivere volumus; neque quisquam est in hominum genere, qui non huic sententiae, antequam plene sit emissa, consentiat. Beatus autem, quantum existimo, neque ille dici potest, qui non habet quod amat, qualecumque sit; neque qui habet quod amat, si noxium sit; neque qui non amat quod habet, etiamsi optimum sit. Nam et qui appetit quod adipisci non potest, cruciatur; et qui adeptus est quod appetendum non est, fallitur; et qui non appetit quod adipiscendum esset, aegrotat. Nihil autem istorum animo contingit sine miseria; nec miseria et beatitudo in homine uno simul habitare consueverunt: nullus igitur illorum beatus est. Quartum restat, ut video, ubi beata vita inveniri queat; cum id quod est hominis optimum, et amatur, et habetur. Quid enim est aliud quod dicimus frui, nisi praesto habere quod diligis? Neque quisquam beatus est, qui non fruitur eo quod est hominis optimum; nec quisquam, qui eo fruitur, non est beatus. Praesto ergo esse nobis debet optimum nostrum, si beate vivere cogitamus. 5. Sequitur ut quaeramus quid sit hominis optimum, quod profecto deterius esse quam ipse homo non potest. Quisquis enim quod seipso est deterius, sequitur, fit et ipse deterior. Oportet autem omnem hominem id quod optimum est sequi. Non est igitur homine deterius hominis optimum. Fortasse tale aliquid erit, quale ipse homo est? Ita sit sane, si nihil est homine melius, quo perfrui possit. Si autem invenimus aliquid quod et homine sit excellentius, et praesto esse amanti sese homini possit; quis dubitaverit homini ad id nitendum esse ut beatus sit, quod eo ipso qui nititur, manifestum est esse praestantius? Nam si id est beatum esse, ad tale bonum pervenisse quo amplius non potest, id est autem quod dicimus optimum; quo tandem pacto potest in ea definitione includi, qui ad summum bonum suum nondum pervenerit? aut quomodo summum est, si est aliquid melius quo pervenire possimus? Hoc igitur si est, tale esse debet quod non amittat invitus. Quippe nemo potest confidere de tali bono, quod sibi eripi posse sentit, etiamsi retinere id amplectique voluerit. Quisquis autem de bono quo fruitur non confidit, in tanto timore amittendi beatus esse qui potest?
44. Bölüm
Öyleyse insandan daha iyi olanın ne olduğunu araştıralım. Önce insanın kendisinin ne olduğu düşünülüp incelenmedikçe bunu bulmak elbette güçtür. Ama şimdi benden insanın tarifinin istenmesi gerektiğini sanmıyorum. Burada araştırmam gereken daha çok şu görünüyor: Ruh ve bedenden meydana geldiğimiz hemen herkesçe kabul edildiğine, ya da hiç değilse — ki bu yeter — şu an tartıştığım kimselerle benim aramda bu konuda anlaşma olduğuna göre, insanın kendisi nedir? Andığım bu ikisi birden mi, yalnız beden mi, yoksa yalnız ruh mu? Çünkü ruh ve beden iki şeydir ve öbürü olmasa hiçbiri insan diye adlandırılmazdı (ruh olmasa beden insan olmazdı; ruhun canlandırdığı bir beden olmasa ruh da insan olmazdı); yine de bunlardan birinin hem insan sayılması hem de öyle adlandırılması mümkündür. Peki, insan dediğimiz nedir? İki atlı bir araba ya da bir kentauros gibi ruh ve beden mi? Yoksa kendisini yöneten ruhun kullanımındaki yalnız beden mi? Nitekim kandili de ateşle çömleği birlikte değil, yalnız çömleği kastederek, ama ateşten ötürü bu adla anarız. Yoksa insan derken, yönettiği bedenden ötürü yalnız ruhu mu kastediyoruz? Nitekim atlı derken de at ile insanı birlikte değil, yalnız insanı kastederiz; ama ona bu adı atı yönetmeye elverişli olduğu için veririz. Bu tartışmayı karara bağlamak güçtür; ya da akılla kolaysa bile söze dökmek uzun sürer; bu zahmete ve gecikmeye girişip katlanmaya gerek yok. Çünkü insan adını ister ikisi birden, ister yalnız ruh taşısın, insanın en iyisi bedenin en iyisi olan şey değildir; ya beden ve ruh için birlikte ya da yalnız ruh için en iyi olan şey, insanın en iyisidir.
- Quaeramus igitur quid sit homine melius. Quod profecto invenire difficile est, nisi prius considerato atque discusso quid sit ipse homo. Nec nunc definitionem hominis a me postulandam puto. Illud est magis quod mihi hoc loco quaerendum videtur, cum inter omnes pene constet, aut certe, id quod satis est, inter me atque illos cum quibus nunc agitur hoc conveniat, ex anima et corpore nos esse compositos, quid est ipse homo, utrumque horum quae nominavi, an corpus tantummodo, an tantummodo anima. Quanquam enim duo sint, anima et corpus, et neutrum vocaretur homo, si non esset alterum (nam neque corpus homo esset, si anima non esset; nec rursus anima homo, si ea corpus non animaretur); fieri tamen potest ut unum horum et habeatur homo et vocetur. Quid ergo hominem dicimus? animam et corpus, tanquam bigas vel centaurum? an corpus tantum, quod sit in usu animae se regentis; tanquam lucernam, non ignem simul et testam, sed testam solam, tamen propter ignem appellamus? an nihil aliud hominem quam animam dicimus, sed propter corpus quod regit, veluti equitem non simul equum et hominem, sed hominem solum, ex eo tamen quod regendo equo sit accommodatus, vocamus? Difficile est istam controversiam dijudicare; aut si ratione facile, oratione longum est: quem laborem ac moram suscipere ac subire non opus est. Sive enim utrumque, sive anima sola nomen hominis teneat, non est hominis optimum quod optimum est corporis; sed quod aut corpori simul et animae, aut soli animae optimum est, id est optimum hominis.
55. Bölüm
Bedenin en iyisinin ne olduğunu sorarsak, kesin bir akıl yürütme bizi şunu kabule zorlar: O, bedenin en iyi durumda olmasını sağlayan şeydir. Bedene canlılık veren şeylerin hiçbiri de ruhtan daha iyi ve daha üstün değildir. Öyleyse bedenin en yüksek iyisi onun hazzı, acısızlığı, gücü, güzelliği, çevikliği ya da beden iyileri arasında sayılagelen başka herhangi bir şey değil, düpedüz ruhtur. Çünkü sayılan bu şeyleri ve hepsinden üstün olan hayatı ruh, bedende hazır bulunarak ona sağlar. Bu yüzden, ister ruhla bedeni birlikte, ister yalnız ruhu insan diye adlandıralım, ruh bana insanın en yüksek iyisi gibi görünmüyor. Çünkü akıl, bedenin en yüksek iyisi olarak bedenden daha iyi olanı, ona dinçlik ve hayat vereni bulduğu gibi, insan ister beden ve ruh, ister kendi başına yalnız ruh olsun, ruhun kendisinden önce gelen bir şey var mı, onu bulmalıyız: Ruh onun peşinden gittiğinde kendi türünde olabildiğince iyi hâle gelmelidir. Bunu bulabilirsek, bütün dolambaçlar bir yana, haklı olarak ve hak ettiği üzere insanın en yüksek iyisi diye adlandırılması gereken şey o olacaktır.
Ya da insan bedense, insanın en iyisinin ruh olduğunu reddedemem. Ama elbette ahlâk söz konusu olduğunda, saadete ulaşabilmek için hangi hayat tarzını tutmamız gerektiğini araştırdığımızda, öğütler bedene verilmez, bedenin terbiyesi araştırılmaz. Kısacası iyi ahlâkı bizim araştıran ve öğrenen yanımız edinecektir; bunlar da ruha özgüdür. Öyleyse fazileti elde etmeye uğraşırken söz konusu olan beden değildir. Ama bedenin kendisi de, fazilete sahip bir ruh tarafından yönetildiğinde çok daha iyi ve çok daha güzel yönetiliyor, kendine adil bir kanunla hâkim olan o ruh ne kadar iyiyse beden de o kadar iyi durumda oluyorsa — ki bu, gerçekten de, bir sonuçtur —, insana beden desek bile ruhu en iyi hâle getiren şey insanın en iyisi olacaktır. Bana boyun eğen bir arabacı, başında bulunduğu atları en elverişli şekilde besleyip yönetiyorsa ve bana ne kadar itaatkârsa benim cömertliğimden o kadar yararlanıyorsa, yalnız arabacının değil, atların da iyi durumda olmasının bana borçlu olunduğunu inkâr edebilecek kimse var mıdır? Bu yüzden insanın yalnız beden mi, yalnız ruh mu, yoksa ikisi birden mi olduğunu araştırmam pek gerekmiyor gibi görünüyor; araştırmam gereken yalnızca ruhu neyin en iyi hâle getirdiğidir. Çünkü bu kavranınca insan, ya en iyi durumda ya da hiç değilse bu tek şey eksik olsaydı olacağından çok daha iyi durumda olmaktan geri kalamaz.
- Corporis autem si quaerimus quid optimum sit, id certa ratio cogit fateri, per quod fit ut sese corpus quam optime habeat. Nihil est autem omnium quae vegetant corpus, anima melius atque praestantius. Est ergo summum corporis bonum, non voluptas ejus, non indolentia, non vires, non pulchritudo, non velocitas, et si quid aliud in bonis corporis numerari solet, sed omnino anima. Nam et ista quae commemorata sunt, praesentia sui exhibet corpori, et quod antecellit omnibus, vitam. Quamobrem non videtur mihi anima esse summum hominis bonum, sive animam simul et corpus, sive animam solam hominem dicimus. Ut enim corporis summum bonum id invenit ratio, quod est corpore melius, et quo ei vigor et vita praebetur: ita sive corpus et anima, sive anima ipsa per se homo sit, inveniendum est, si quid animam praecedit ipsam, quod cum anima sequitur, fit in suo genere quam potest optima. Quod si reperire potuerimus, id erit profecto quod ambagibus remotis omnibus, summum hominis bonum jure meritoque nominandum est. 8. Aut si corpus est homo, quin hominis optimum anima ipsa sit, recusare non possum. Sed certe cum de moribus agitur, cum quaerimus quinam vitae modus tenendus sit ut beatitudinem possimus adipisci, non corpori praecepta dantur, non corporis investiganda est disciplina. Postremo bonos mores ea nostra pars actura est, quae inquirit, et discit; et haec animae sunt propria: non igitur de corpore, cum de virtute obtinenda satagimus, quaestio est. Quod si est consequens, sicuti est, ut ipsum corpus cum ab anima regitur, quae virtutis compos est, multo et melius regatur et honestius, eoque optime sese habeat, quo est optima illa, quae sibi justa lege dominatur: id erit hominis optimum quod animam optimam facit, etiamsi hominem corpus vocemus. An vero, si mihi auriga obtemperans, equos, quibus praeest, alit ac regit commodissime, atque ipse quo mihi est obedientior, mea liberalitate perfruitur, negare quisquam potest non solum quod auriga, verum etiam quod equi sese optime habent, mihi deberi? Itaque sive tantum corpus, sive tantum anima, sive utrumque homo sit, non mihi maxime quaerendum videtur, nisi quid animam faciat optimam: nam eo percepto, non potest homo non aut optime, aut certe multo melius sese habere, quam si hoc unum defuisset.
66. Bölüm
Faziletin ruhu en iyi hâle getirdiğinden kimse şüphe etmez. Ama bu faziletin kendi başına da var olup olamayacağı, yoksa ancak ruhta mı bulunabileceği pek haklı olarak sorulabilir. Yine çok derin ve çok uzun bir konuşma gerektiren bir soru beliriyor; ama belki şu kestirme yolu iyi kullanırım. Umarım Tanrı yardım eder de güçsüzlüğümüzün elverdiği ölçüde bu kadar büyük şeyleri yalnız açıkça değil, kısaca da öğretebiliriz. Hangisi olursa olsun — fazilet ruh olmaksızın kendi başına da var olabilsin, ya da ancak ruhta bulunabilsin —, şüphesiz ruh fazilete erişmek için bir şeyin peşinden gider: Bu ya ruhun kendisi, ya fazilet, ya da üçüncü bir şey olacaktır. Fazileti elde etmek için kendi peşinden giderse, akılsız bir şeyin peşinden gider; çünkü fazileti elde etmeden önce akılsızdır. Peşinden gidenlerin en büyük dileği de, herkesin peşinden gittiği şeye erişmesidir. Öyleyse ruh ya peşinden gittiği şeye erişmemeyi dileyecektir — bundan daha saçma ve daha ters bir şey söylenemez —, ya da akılsız hâliyle kendi peşinden giderek kaçındığı akılsızlığın ta kendisine erişecektir. Fazilete erişmeyi isteyerek onun peşinden gidiyorsa, var olmayan bir şeyin peşinden nasıl gider? Ya da sahip olduğu şeye erişmeyi nasıl ister? Demek ki ya fazilet ruhun dışındadır; ya da yalnız bilge bir ruhun melekesine ve sanki keyfiyetine — ki bu ancak ruhta olabilir — fazilet demeyi uygun görüyorsak, faziletin ruhta doğabilmesi için ruhun başka bir şeyin peşinden gitmesi gerekir. Çünkü aklımın erdiği kadarıyla ruh, ne hiçbir şeyin peşinden gitmeden ne de akılsızlığın peşinden giderek bilgeliğe ulaşabilir.
Öyleyse ruhun peşinden giderek fazilete ve bilgeliğe sahip olduğu bu başka şey ya bilge bir insandır ya da Tanrı'dır. Ama yukarıda, bunun istemeden kaybedemeyeceğimiz türden bir şey olması gerektiği söylendi. Bilge bir insanın — onun peşinden gitmeyi yeterli saysak bile — yalnız biz istemezken değil, direnirken bile elimizden alınabileceğinden kim gerçekten tereddüt eder? Geriye Tanrı kalıyor: Onun peşinden gidersek iyi yaşarız; ona erişirsek yalnız iyi değil, mesut da yaşarız. Onun var olduğunu inkâr edenler varsa, onlarla konuşmaya değip değmeyeceğini bile bilmediğim bu kimseleri hangi sözle ikna edeceğimi ne diye düşüneyim? Yine de bu gerekli görülürse, şimdi tuttuğumuzdan bambaşka bir başlangıç, başka bir yol, başka bir giriş tutulmalıdır. Şimdi ise işim, Tanrı'nın var olduğunu inkâr etmeyen, üstelik insan işlerinin onun tarafından ihmal edilmediğini de kabul eden kimselerledir. Çünkü bence, hiç değilse ruhlarımızın ilahî takdirce gözetildiğine inanmayan hiç kimse herhangi bir din adına bağlı sayılmaz.
- Nemo autem dubitaverit quin virtus animam faciat optimam. Sed rectissime quaeri potest utrum ista virtus etiam per sese, an nisi in anima esse non possit. Oboritur iterum altissima et longissimi sermonis indigens quaestio: sed hoc bene utar fortasse compendio; spero Deum adfuturum, ut quantum imbecillitas nostra patitur, de tantis rebus non modo dilucide, sed etiam breviter doceamus. Quodlibet enim eorum sit, sive etiam per sese esse possit virtus sine anima, sive nisi animae inesse non possit, procul dubio aliquid anima sequitur ut virtutem assequatur: id erit aut ipsa anima, aut virtus, aut aliquid tertium. At si seipsam sequitur ut virtutem adipiscatur, stultum nescio quid sequitur: stulta est enim ante adeptam virtutem. Summa sunt autem vota sequentium, ut id quod quisque sequitur, assequatur. Aut igitur optabit non assequi quod sequitur anima, quo nihil absurdius et perversius dici potest: aut cum se sequitur stulta, eamdem stultitiam quam vitat assequitur. Si autem virtutem sequitur, hanc assequi cupiens, quomodo sequitur id quod non est? aut quomodo assequi cupit quod habet? Aut igitur virtus est praeter animam; aut si non placet vocare virtutem, nisi habitum ipsum et quasi sapientis animae qualitatem, quae nisi in anima esse non potest, oportet ut aliquid aliud sequatur anima, ut ei virtus possit innasci: quia neque nihil sequendo, neque stultitiam sequendo potest, quantum ratio mea fert, ad sapientiam pervenire. 10. Hoc igitur aliud, quod sequendo anima virtutis atque sapientiae compos fit, aut homo sapiens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debere quod inviti amittere nequeamus. Quis vero cunctandum putet, hominem sapientem, si eum sequi satis putaverimus, auferri nobis non modo recusantibus, sed etiam repugnantibus posse? Deus igitur restat quem si sequimur, bene; si assequimur, non tantum bene, sed etiam beate vivimus. Quem si qui esse negant, quid ego cogitem quo illis sermone suadendum sit, cum quibus utrum omnino sermocinandum sit, nescio? Quod tamen si videbitur, longe aliud principium, alia ratio, alius ingressus ineundus est, quam impraesentiarum suscepimus. Nunc itaque cum illis mihi res est, qui Deum esse non negant: neque id tantum, sed etiam non ab eo negligi res humanas fatentur. Nullum enim arbitror aliquo religionis nomine teneri, qui non saltem animis nostris divina providentia consuli existimet.
77. Bölüm
Ama görmediğimizin peşinden nasıl gideriz? Ya da yalnız insan değil, üstelik akılsız insan olan bizler onu nasıl görürüz? Çünkü o gözle değil zihinle görülse bile, akılsızlık bulutuyla örtülüyken o ışığı içine çekebilecek, hatta çekmeye kalkışabilecek hangi zihin bulunabilir? Öyleyse bilge olmaları inandırıcı olan kişilerin öğütlerine sığınmak gerekir. Akıl buraya kadar götürülebildi. Çünkü insan işleri arasında, hakikatçe daha kesin olarak değil ama alışkanlıkça daha güvende olarak dolaşıyordu. İlahî şeylere varınca ise yüz çevirir: Bakamaz, titrer, çalkalanır, aşkla ağzı açık kalır, hakikatin ışığıyla geri püskürtülür ve kendi karanlıklarının tanıdıklığına, seçerek değil yorgunluktan döner. Burada ne kadar korkmalı, ne kadar titremeli ki ruh, yorgun düşüp dinlenme aradığı yerde daha büyük bir güçsüzlüğe kapılmasın! Öyleyse karanlığa sığınmak isteyen bizlerin karşısına, sözle anlatılamaz Bilgeliğin tedbiriyle otoritenin o gölgeliği çıksın; olağanüstü olaylarla ve kitapların sesleriyle, sanki hakikatin daha yumuşak işaretleri ve gölgeleriyle bizi okşasın.
Kurtuluşumuz için bundan fazla ne yapılabilirdi? Düşmüş ve ölümlü şeylere duyduğu arzu yüzünden haklı olarak ve hak ettiği üzere ölümlü bir soy üreten insanı kendi kanunlarının büsbütün dışında bırakmayan ilahî takdirden daha iyiliksever, daha cömert ne denebilir? Çünkü o en adil kudret, şaşılacak ve kavranamaz yollarla, yarattığı ve kendisine hizmet eden şeylerin çok gizli birtakım ardışıklıklarıyla, hem cezalandırmanın sertliğine hem de kurtarmanın merhametine sahiptir. Bunun ne kadar güzel, ne kadar büyük, ne kadar Tanrı'ya yaraşır, nihayet aranan şey olarak ne kadar doğru olduğunu ancak insanî ve yakın şeylerden başlarsak anlayabiliriz: hakiki dinin imanını ve öğütlerini korur, Tanrı'nın bizim için sağlamlaştırdığı yolu bırakmazsak. Tanrı bu yolu Patriarkların seçilip ayrılmasıyla, Kanun'un bağıyla, Peygamberlerin önceden haber vermesiyle, İnsan'ı üstlenmesinin sırrıyla, Havarilerin tanıklığıyla, Şehitlerin kanıyla ve Milletlerin kazanılmasıyla sağlamlaştırdı. Bu yüzden artık kimse benden kendi görüşümü sormasın; bunun yerine ilahî sözleri dinleyelim ve bizim küçük akıl yürütmelerimizi ilahî buyruklara boyun eğdirelim.
- Sed quo pacto sequimur quem non videmus; aut quomodo videmus, qui non solum homines, sed etiam insipientes homines sumus? Quanquam enim non oculis, sed mente cernatur, quae tandem mens idonea reperiri potest, quae cum stultitiae nube obtegatur, valeat illam lucem vel etiam conetur haurire? Confugiendum est igitur ad eorum praecepta, quos sapientes fuisse probabile est. Hactenus potuit ratio perduci. Versabatur namque, non veritate certior, sed consuetudine securior, in rebus humanis. At ubi ad divina perventum est, avertit sese: intueri non potest, palpitat, aestuat, inhiat amore, reverberatur luce veritatis, et ad familiaritatem tenebrarum suarum, non electione, sed fatigatione convertitur. Quam hic formidandum est, quam tremendum, ne majorem inde concipiat anima imbecillitatem, ubi quietem fessa conquirit. Ergo refugere in tenebrosa cupientibus per dispensationem ineffabilis Sapientiae, nobis illa opacitas auctoritatis occurrat, et mirabilibus rerum, vocibusque librorum veluti signis temperatioribus veritatis, umbrisque blandiatur. 12. Quid potuit pro salute nostra fieri amplius? Quid beneficentius, quid liberalius divina providentia dici potest, quae a legibus suis hominem lapsum, et propter cupiditatem rerum mortalium jure ac merito mortalem sobolem propagantem, non omnino deseruit? Habet enim potestas illa justissima, miris et incomprehensibilibus modis, per quasdam secretissimas successiones rerum sibi servientium quas creavit, et severitatem vindicandi, et clementiam liberandi. Quod quidem quam sit pulchrum, quam magnum, quam Deo dignum, quam postremo id quod quaeritur verum, nequaquam intelligere poterimus, nisi ab humanis et proximis incipientes, verae religionis fide, praeceptisque servatis, non deseruerimus viam quam nobis Deus, et Patriarcharum segregatione, et Legis vinculo, et Prophetarum praesagio, et suscepti Hominis sacramento, et Apostolorum testimonio, et Martyrum sanguine, et Gentium occupatione munivit. Quare deinceps nemo ex me quaerat sententiam meam, sed potius audiamus oracula, nostrasque ratiunculas divinis submittamus affatibus.
88. Bölüm
Rab'bin kendisi İncil'de bize nasıl yaşamamızı buyurmuş, havari Pavlus da nasıl buyurmuş, görelim; çünkü onlar bu Yazıları mahkûm etmeye cesaret edemezler. Öyleyse dinleyelim, ey Mesih, bize iyilerin hangi gayesini koyuyorsun? Şüphe yok ki gaye, en yüksek aşkla yönelmemizi buyurduğun şey olacaktır. "Rabbin Tanrı'yı seveceksin" diyor. Söyle bana, rica ederim, sevmenin ölçüsü nedir? Çünkü Rabbime duyduğum özlemle ve aşkla gereğinden fazla ya da az tutuşmaktan korkuyorum. "Bütün yüreğinle" diyor. Yetmez. "Bütün canınla." Bu da yetmez. "Bütün aklınla" (Matta 22:37). Daha ne istiyorsun? Daha fazla ne olabileceğini görseydim belki isterdim. Pavlus buna ne diyor? "Biliyoruz ki Tanrı'yı sevenler için her şey iyiliğe doğru ilerler" diyor. Sevginin ölçüsünü de kendisi söylesin. "Kim bizi Mesih'in sevgisinden ayıracak?" diyor. "Sıkıntı mı, darlık mı, zulüm mü, açlık mı, çıplaklık mı, tehlike mi, kılıç mı?" (Romalılar 8:28, 35). Neyi sevmemiz ve ne kadar sevmemiz gerektiğini duyduk: Bütün gücümüzle ona yönelmeli, bütün tasarılarımızı ona bağlamalıyız. İyilerin toplamı bizim için Tanrı'dır. Tanrı bizim için en yüksek iyidir. Ne bunun altında kalmalıyız ne de ötesinde bir şey aramalıyız: Birincisi tehlikelidir, ikincisi ise boşunadır.
- Videamus quemadmodum ipse Dominus in Evangelio nobis praeceperit esse vivendum; quomodo etiam Paulus apostolus: has enim Scripturas illi condemnare non audent. Audiamus ergo quem finem bonorum nobis, Christe, praescribas; nec dubium est quin is erit finis, quo nos summo amore tendere jubes: Diliges, inquit, Dominum Deum tuum. Dic mihi etiam, quaeso te, qui sit diligendi modus: vereor enim ne plus minusve quam oportet, inflammer desiderio et amore Domini mei. Ex toto, inquit, corde tuo. Non est satis. Ex tota anima tua. Ne id quidem satis est. Ex tota mente tua (Matth. XXII, 37). Quid vis amplius? Vellem fortasse, si viderem quid posset esse amplius. Quid ad haec Paulus? Scimus, inquit, quoniam diligentibus Deum omnia procedunt in bonum. Dicat etiam ipse dilectionis modum. Quis ergo, inquit, nos separabit a charitate Christi? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? (Rom. VIII, 28, 35). Audivimus quid diligere, et quantum diligere debeamus: eo est omnino tendendum, ad id omnia consilia nostra referenda. Bonorum summa Deus nobis est. Deus est nobis summum bonum. Neque infra remanendum nobis est, neque ultra quaerendum: alterum enim periculosum, alterum nullum est.
99. Bölüm
Haydi şimdi araştıralım, daha doğrusu dikkatle bakalım — çünkü apaçık ortadadır ve pek kolay görülür —: İncil'den ve Havari'den getirilen bu sözlere Eski Ahit'in otoritesi de uyuyor mu? Birinci söz hakkında ne diyeyim? Onun Musa aracılığıyla verilen kanundan alındığı herkese açıktır. Çünkü orada şöyle yazılıdır: "Rabbin Tanrı'yı bütün yüreğinle, bütün canınla, bütün aklınla seveceksin" (Yasa'nın Tekrarı 6:5). Havari'nin söylediğiyle Eski Ahit'ten neyi karşılaştırabileceğimi de daha uzun aramayayım diye kendisi ekledi. Çünkü hiçbir sıkıntının, hiçbir darlığın, hiçbir zulmün, bedensel yoksulluğun hiçbir sıkıştırmasının, hiçbir tehlikenin, hiçbir kılıcın bizi Mesih'in sevgisinden ayıramayacağını söyledikten sonra hemen şunu ekledi: "Yazılmış olduğu gibi: Senin uğruna bütün gün eziyet çekiyoruz, boğazlanacak koyunlar sayıldık" (Romalılar 8:36; Mezmur 43:22). Onlar bunların Kutsal Yazıları bozanlar tarafından araya sokulduğunu söylemeye alışıktır; karşı söyleyecek o kadar hiçbir şeyleri yoktur ki biz zavallılar bu cevaba katlanmak zorunda kalırız. Ama sıkıştırılmış insanların başka bir son sözü olamayacağını kim anlamaz?
Yine de onlara soruyorum: Bu sözün Eski Ahit'te bulunduğunu mu inkâr ediyorlar, yoksa havarinin sözüne uymadığını mı ileri sürüyorlar? Birincisini kitaplarla göstereceğim. İkincisinde ise kaçamak yapan ve uçurumlardan kaçan bu insanları, biraz geri dönüp ne söylendiğini düşünmek isterlerse barışa çağıracağım; istemezlerse, taraf tutmadan hüküm veren öbürlerinin anlayışıyla onları kovalayacağım. Çünkü bu iki sözün birbiriyle uyumundan daha dostça ne olabilir? Sıkıntı, darlık, zulüm, açlık, çıplaklık, tehlike, bu hayatta bulunan insanı ağır biçimde etkiler. Bütün bu kelimeler eski Kanun'un tek bir tanıklığında toplanmıştır: "Senin uğruna eziyet çekiyoruz." Geriye kılıç kalıyordu; o, sıkıntılı bir hayat getirmez, bulduğu hayatı alır. Ona da şu söz karşılık gelir: "Boğazlanacak koyunlar sayıldık." Sevginin kendisi de "Senin uğruna" sözünden daha açık anlatılamazdı. Şimdi bu tanıklığın havari Pavlus'ta bulunmadığını, onu benim getirdiğimi farz et. Ey heretik, ya bunun eski Kanun'da yazılı olmadığını ya da havariye uymadığını göstermekten başka yapman gereken ne var? Bunların hiçbirini söylemeye cesaret edemiyorsan — çünkü hem kitap okunduğunda yazılı olduğu açıkça görülür, hem de insanlar havarinin söylediğine bundan daha uygun bir şey olamayacağını anlarlar —, Yazıların bozulduğu suçlamasına cüret etmenin neden bir değeri olduğunu sanıyorsun? Son olarak sana şöyle diyene ne cevap vereceksin: "Ben böyle anlıyorum, böyle kabul ediyorum, böyle inanıyorum; o Kitapları da ancak orada her şeyin Hristiyan imanıyla uyum içinde olduğunu gördüğüm için okuyorum." Cesaretin varsa ve bana karşı konuşmayı düşünüyorsan, şunu söyle: Havarilerin ve şehitlerin Mesih uğruna ağır sıkıntılara uğradıkları, zulmedenler tarafından boğazlanacak koyunlar sayıldıkları söylenene inanmamak gerekir. Bunu söyleyemiyorsan, inanmam gerektiğini kabul ettiğin şeyi hangi kitapta bulduğum konusunda neden iftira atıyorsun?
- Age, nunc investigemus, vel potius attendamus, praesto enim est et facillime videtur, utrum his sententiis ex Evangelio atque Apostolo prolatis, etiam Testamenti Veteris auctoritas congruat. Quid dicam de superiore sententia, cum manifestum sit omnibus, eam de lege quae per Moysen data est, esse depromptam? Ibi enim scriptum est, Diliges Dominum Deum tuum, ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua (Deut. VI, 5). Quid autem illi quod ab Apostolo dictum est, comparare de Veteri Testamento possim, ne diutius quaererem ipse subjecit. Cum enim dixisset nulla tribulatione, nulla angustia, nulla persecutione, nulla necessitate inopiae corporalis, nullo periculo, nullo gladio nos a charitate Christi separari; statim subjunxit: Sicut scriptum est, Quia propter te afficimur tota die, aestimati sumus ut oves occisionis (Rom. VIII, 36; Psal. XLIII, 22). Haec illi solent a corruptoribus Scripturarum immissa esse dicere, usque adeo nihil habent quod contradicant, ut haec miseri respondere cogamur. Sed quis non intelligat convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? 15. A quibus tamen quaero, utrum istam sententiam in Veteri Testamento esse negent, an non congruere sententiae apostolicae affirment? At illud primum libris docebo: in hoc autem altero tergiversantes homines, et per abrupta fugientes, aut in pacem revocabo, si voluerint respicere aliquantum, et considerare quid dictum sit; aut eos intelligentia caeterorum, qui sine cupiditate judicant, insectabor. Quid enim potest amicius quam istae sibi consonare sententiae? Nam tribulatio, angustia, persecutio, fames, nuditas, periculum, hominem in hac vita constitutum graviter afficiunt. Haec itaque omnia verba illo uno concluduntur testimonio veteris Legis, quo dictum est, Propter te afficimur. Gladius restabat, qui non aerumnosam vitam affert, sed quam invenerit adimit. Huic ergo respondet, Aestimati sumus ut oves occisionis. Charitas vero ipsa non potuit significari expressius, quam quo dictum est, Propter te. Fac ergo non in Paulo apostolo compertum istud testimonium, sed a me esse prolatum. Numquidnam tibi demonstrandum est, haeretice, nisi aut scriptum in vetere Lege non esse, aut Apostolo non convenire? Quorum si nihil dicere audes (urgeris enim cum et codex legitur, quo planum sit scriptum esse, et homines intelligunt ad id quod Apostolus dixit, nihil posse aptius convenire), cur ergo valere aliquid putas, quod Scripturas corruptas esse insimulare audes? Postremo quid responsurus es ei qui tibi dicat: Ego sic intelligo, ego sic accipio, sic credo; nec ob aliud lego illos Libros, nisi quod ibi omnia christianae fidei concinere video. Illud potius dic, si audes et adversus me dicere cogitas, non esse credendum quod Apostoli et martyres propter Christum affecti gravibus aerumnis dicuntur, quod a persecutoribus ut oves occisionis aestimati sunt. Quod si non potes dicere, quid calumniaris in quo libro inveniam, quod me oportere credere confiteris?
1010. Bölüm
Yoksa şunu mu söylüyorsun: Tanrı'nın sevilmesi gerektiğini kabul ediyorsun, ama Eski Ahit'in otoritesini kabul edenlerin taptığı Tanrı'yı değil? Öyleyse göğü ve yeri yaratan Tanrı'ya tapılması gerektiğini söylemiyorsunuz; çünkü o kitapların her yerinde vaaz edilen odur. Oysa siz de göğün ve yerin adıyla anılan bu bütün evrenin bir yaratıcısı ve yapıcısı olduğunu, bunun da Tanrı, hem de iyi bir Tanrı olduğunu kabul ediyorsunuz. Sizinle Tanrı adı anıldığında bir kayıtla konuşmak gerekir; çünkü iki tanrı olduğunu, birinin iyi, öbürünün kötü olduğunu ileri sürüyorsunuz. Evreni yapan Tanrı'ya taptığınızı ve ona tapılması gerektiğini düşündüğünüzü, ama onun Eski Ahit'in otoritesinin övdüğü Tanrı olmadığını söylerseniz, utanmazca davranıyorsunuz: Başkasının niyetini ve bizim iyi ve faydalı bir şekilde benimsediğimiz bir görüşü kötü yorumlamaya uğraşıyorsunuz, hem de büsbütün boşuna. Çünkü sizin akılsız ve dinsiz tartışmalarınız, o Yazıları Katolik Kilisesinde isteyenlere ve layık olanlara açan dindar ve çok bilgili insanların sözleriyle hiçbir şekilde karşılaştırılamaz. Kanun'u ve Peygamberleri sizin sandığınızdan bambaşka anlıyoruz. Yanılmaktan vazgeçin! Biz pişman olan, kıskanç, muhtaç, zalim, insanların ya da hayvanların kanından zevk arayan, rezaletlerden ve cinayetlerden hoşlanan, mülkünü yeryüzünün küçük bir parçasıyla sınırlayan bir Tanrı'ya tapmıyoruz. Siz bu ve bunun gibi saçmalıklara ağır ve bol sözlerle saldırmaya alışkınsınız. Bu yüzden saldırınız bize dokunmuyor; siz, ne kadar şiddetli bir sözle yıkmaya çalışırsanız o kadar yersiz kalan birtakım kocakarı, hatta çocuk kanaatlerini yıkıyorsunuz. Bundan etkilenip size geçen kişi, Kilisemizin öğretisini mahkûm etmiş olmaz, onu bilmediğini göstermiş olur.
Bu yüzden yüreğinizde insanca bir şey taşıyorsanız, kendinizi önemsiyorsanız, bunların nasıl söylendiğini titizlikle ve dindarca araştırın. Araştırın, zavallılar! Çünkü Tanrı'ya yakışmayan bir şeye inanılan böyle bir imanı biz sizden daha şiddetle ve daha bol suçlarız; o sözler harfin söylediği gibi anlaşıldığında saflığı düzeltir, inadı da alaya alırız. Daha sizin anlayamadığınız başka birçok şeye de Katolik öğreti, yıllarla değil gayret ve anlayışla zihnin bir tür çocukluğunu aşıp bilgeliğin ak saçlılığına yükselen kimselerin inanmasını yasaklar. Çünkü Tanrı'nın, sonsuz da olsa bir yerde, büyüklüğün herhangi bir boyutunda kapsandığına inanmanın ne kadar akılsızca olduğu öğretilir; onun kendisinin ya da bir parçasının bir yerden bir yere hareket edip geçtiğini düşünmek de günah sayılır. Hele biri onun cevherinin ve tabiatının herhangi bir şekilde değişebileceği ya da dönüşebileceği kanaatindeyse, şaşılacak bir çılgınlık ve dinsizlikle mahkûm edilir. Böylece bizde Tanrı'yı insan biçiminde düşünen ve onun öyle olduğunu sanan birtakım çocuklar bulunur — bundan daha alçak bir kanaat yoktur —; ama aynı şekilde, onun yüceliğinin yalnız insan bedeninin değil zihnin de üstünde dokunulmaz ve değişmez olarak durduğunu o zihnin kendisiyle gören birçok yaşlı da bulunur. Bu yaşların zamanla değil fazilet ve basiretle ayırt edilmesi gerektiği daha önce söylendi. Sizde ise Tanrı'nın cevherini insan bedeninin biçimiyle betimleyen kimse bulunmaz, doğru; ama onu insan yanılgısının lekesinden ayıran kimse de bulunmaz. Bu yüzden Katolik Kilisesinin göğsüyle beslediği, daha ağlayan bebekler gibi olanlar, heretikler tarafından yağmalanmazlarsa, her biri kendi kavrayışına ve gücüne göre beslenir, kimi bir yoldan kimi başka bir yoldan önce olgun insana ulaşır, sonra bilgeliğin olgunluğuna ve ak saçlılığına erişir; öyle ki istedikleri ölçüde yaşamaları, hem de en mesut biçimde yaşamaları mümkün olur.
- An illud dicis, concedere te quidem Deum esse diligendum, sed non illum Deum quem colunt ii qui Testamenti Veteris auctoritatem recipiunt? Non ergo illum Deum colendum esse dicitis, qui fecit caelum et terram. Iste namque per omnes partes illorum voluminum praedicatur: vos autem fatemini universum istum mundum, qui nomine caeli et terrae significatur, habere auctorem et fabricatorem Deum, et Deum bonum. Cum exceptione quippe vobiscum loquendum est, quando Deus nominatur. Duos enim deos, unum bonum, alterum malum esse perhibetis. Quod si dixeritis colere vos et colendum arbitrari Deum a quo factus est mundus, non tamen eum esse quem Veteris Testamenti commendat auctoritas; impudenter facitis, qui alienum animum atque sententiam quam bene atque utiliter acceperimus, male interpretari conamini, frustra omnino. Neque enim vestrae stultae atque impiae disputationes ullo modo cum piorum doctissimorumque hominum sermonibus, per quos in Ecclesia catholica Scripturae illae volentibus dignisque aperiuntur, comparari queunt. Longe prorsus aliter quam putatis Lex et Prophetae intelliguntur a nobis. Desinite errare; non colimus poenitentem Deum, non invidum, non indigum, non crudelem, non quaerentem de hominum vel pecorum sanguine voluptatem, non cui flagitia et scelera placeant, non possessionem suam terrae quadam particula terminantem. In has enim atque hujusmodi nugas graviter copioseque invehi soletis. Quare nos invectio vestra non tangit; sed aniles quasdam, vel etiam pueriles opiniones, eo ineptiore, quo vehementiore oratione ⟦convellitis⟧. Qua quisquis movetur et ad vos transit, non Ecclesiae nostrae damnat disciplinam, sed eam se ignorare demonstrat. 17. Quamobrem si quid humani corde geritis, si curae vobis vosmetipsi estis, quaerite potius diligenter et pie quomodo illa dicantur. Quaerite, miseri: nam talem fidem, qua Deo inconveniens aliquid creditur, nos vehementius et uberius accusamus; nam et in illis quae dicta sunt, cum sic intelliguntur ut littera sonat, et simplicitatem corrigimus, et pertinaciam deridemus. Et alia multa, quae vos intelligere non potestis, vetat eos credere catholica disciplina, qui non annis, sed studio atque intellectu excedentes quamdam mentis pueritiam, in canos sapientiae promoventur. Nam et credere Deum loco aliquo quamvis infinito, per quantitatis quaecumque spatia contineri, quam sit stultum docetur: et de loco in locum, vel ipsum, vel aliquam ejus partem moveri atque transire, arbitrari nefas habetur. Jam vero aliquid ejus substantiae atque naturae commutationem vel conversionem quolibet modo pati posse si quis opinetur, mirae dementiae impietatisque damnabitur: ita fit ut apud nos inveniantur pueri quidam, qui humana forma Deum cogitent, atque ita se habere suspicentur; qua opinione nihil est abjectius: sed inveniantur item multi senes, qui ejus majestatem, non solum super humanum corpus, sed etiam super ipsam mentem manere inviolabilem atque incommutabilem, eadem ipsa mente conspiciant. Quas aetates, non tempore, sed virtute atque prudentia discernendas esse jam dictum est. Apud vos autem nemo quidem reperitur qui Dei substantiam humani corporis figuratione describat: sed rursus, nemo qui ab humani erroris labe sejungat. Itaque illi quos quasi vagientes Ecclesiae catholicae ubera sustentant, si ab haereticis non fuerint depraedati, pro suo quisque captu viribusque nutriuntur, perducunturque alius sic, alius autem sic, primum in virum perfectum; deinde ad maturitatem canitiemque sapientiae perveniunt, ut eis quantum volunt, vivere ac beatissime vivere liceat.
1111. Bölüm
Demek ki Tanrı'nın peşinden gitmek saadeti istemektir; ona erişmek ise saadetin ta kendisidir. Onun peşinden sevgiyle gideriz. Ona erişmemiz ise, büsbütün onun olduğu şey hâline gelmemizle değil, ona çok yaklaşmamızla, ona şaşılacak ve akılla kavranır bir biçimde dokunmamızla, onun hakikatiyle ve kutsallığıyla derinden aydınlanıp kuşatılmamızla olur. Çünkü O ışığın ta kendisidir; bize ise onun tarafından aydınlanmak nasip olur. Öyleyse mutlu hayata götüren en büyük ve ilk buyruk şudur: "Rabbin Tanrı'yı bütün yüreğinle, canınla ve aklınla seveceksin." Çünkü Tanrı'yı sevenler için her şey iyiliğe doğru ilerler. Bu yüzden aynı Pavlus biraz sonra şöyle der: "Eminim ki ne ölüm, ne hayat, ne melekler, ne kudret, ne şimdiki şeyler, ne gelecek şeyler, ne yükseklik, ne derinlik, ne de başka bir yaratık bizi Rabbimiz İsa Mesih'te olan Tanrı sevgisinden ayırabilecektir" (Romalılar 8:28, 38–39). Tanrı'yı sevenler için her şey iyiliğe doğru ilerliyorsa; en iyi de denen en yüksek iyinin yalnız sevilmesi gerektiğinden değil, ondan çok hiçbir şeyi sevmememiz gerekecek biçimde sevilmesi gerektiğinden de kimse şüphe etmiyorsa; "bütün canınla, bütün yüreğinle ve bütün aklınla" sözü de bunu anlatıp ifade ediyorsa, bütün bunlar konup en sağlam şekilde inanıldıktan sonra, rica ederim, öbür her şeyi geride bırakıp elde etmeye koşmamız gereken en iyi şeyin bizim için Tanrı'dan başkası olmadığından kim şüphe eder? Ayrıca hiçbir şey bizi onun sevgisinden ayırmıyorsa, bu iyiden yalnız daha iyi değil, daha emin ne olabilir?
Ama bunlara tek tek kısaca bakalım. Kimse bizi ölümle tehdit ederek oradan ayıramaz. Çünkü Tanrı'yı sevdiğimiz şey ancak Tanrı'yı sevmediği zaman ölebilir; zira ölümün kendisi Tanrı'yı sevmemektir, bu da sevmede ve peşinden gitmede ona herhangi bir şeyi tercih etmekten başka bir şey değildir. Kimse hayat vaat ederek ayıramaz; çünkü kimse su vaat ederek insanı pınarın kendisinden ayırmaz. Melek ayıramaz; çünkü Tanrı'ya bağlı olduğumuzda hiçbir melek zihnimizden daha güçlü değildir. Kudret ayıramaz: Burada "kudret" (virtus) diye bu dünyada bir iktidarı olan şey anılıyorsa, Tanrı'ya bağlı zihin bütün dünyadan büsbütün yücedir. Burada virtus denen şey ruhumuzun en doğru hâli, yani fazilet ise, başkasındaysa Tanrı'ya bağlanmamıza yardım eder, bizdeyse bizi kendisi bağlar. Şimdiki sıkıntılar ayıramaz: Çünkü bizi ayırmaya uğraştıkları şeye ne kadar sıkı bağlanırsak onları o kadar hafif hissederiz. Gelecek şeylerin vaadi ayıramaz: Çünkü gelecek iyi ne varsa Tanrı onu daha emin vaat eder; kendisine iyice bağlananlara zaten hazır olan Tanrı'nın kendisinden daha iyi hiçbir şey de yoktur. Yükseklik ve derinlik ayıramaz: Bu kelimeler belki ilmin yüksekliğini ya da derinliğini anlatıyorsa, Tanrı'dan ayrılmamak için meraklı olmayacağım; kimsenin öğretisi de beni ondan, sanki bir yanılgıyı gideriyormuş gibi ayıramaz, çünkü ondan ayrılmamış olan hiç kimse zaten yanılmazdı. Yükseklik ve derinlikle bu dünyanın üstü ve altı anlatılıyorsa, göğün yapıcısından ayrılayım diye bana kim gök vaat edebilir? Ya da hangi cehennem beni Tanrı'yı terk edeyim diye korkutabilir? Onu hiç terk etmeseydim cehennemi bilmezdim. Son olarak, herhangi bir yerde kapsansaydı her yerde bütün olarak bulunamayacak olanın sevgisinden beni hangi yer koparabilir?
- Secutio igitur Dei, beatitatis appetitus est: consecutio autem, ipsa beatitas. At eum sequimur diligendo, consequimur vero, non cum hoc omnino efficimur quod est ipse, sed ei proximi, eumque mirifico et intelligibili modo contingentes, ejusque veritate et sanctitate penitus illustrati atque comprehensi. Ille namque ipsum lumen est; nobis autem ab eodem illuminari licet. Maximum ergo quod ad beatam vitam ducit, primumque mandatum est, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et anima et mente. Diligentibus enim Deum omnia procedunt in bonum. Quamobrem paulo post idem Paulus: Certus sum, inquit, quod neque mors, neque vita, neque Angeli, neque virtus, neque instantia, neque futura, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII, 28, 38, 39). Si igitur diligentibus Deum omnia procedunt in bonum; et summum bonum, quod etiam optimum dicitur, non modo diligendum esse nemo ambigit, sed ita diligendum ut nihil amplius diligere debeamus; idque significatur et exprimitur quod dictum est, Ex tota anima, et ex toto corde, et ex tota mente: quis, quaeso, dubitaverit, his omnibus constitutis, et firmissime creditis, nihil nobis aliud esse optimum, ad quod adipiscendum postpositis caeteris festinare oporteat, quam Deum? Item si nulla res ab ejus charitate nos separat, quid esse non solum melius, sed etiam certius hoc bono potest? 19. Sed singula breviter attendamus. Nemo nos inde separat, minando mortem. Id ipsum enim quo diligimus Deum, mori non potest, nisi dum non diligit Deum; cum mors ipsa sit non diligere Deum, quod nihil est aliud quam ei quidquam in diligendo atque sequendo praeponere. Nemo inde separat pollicendo vitam: nemo enim ab ipso fonte separat pollicendo aquam. Non separat angelus: non enim est angelus, cum inhaeremus Deo, nostra mente potentior. Non separat virtus: nam si virtus hic illa nominata est, quae aliquam potestatem in hoc mundo habet, toto mundo est omnino sublimior mens inhaerens Deo. Sin virtus illa dicta est, quae ipsius animi nostri rectissima affectio est: si in alio est, favet ut conjungamur Deo; si in nobis est, ipsa conjungit. Non separant instantes molestiae: hoc enim leviores eas sentimus, quo ei unde nos separare moliuntur, arctius inhaeremus. Non separat promissio futurorum: nam et quidquid boni futurum est, certius promittit Deus; et nihil est ipso Deo melius, qui jam profecto bene sibi inhaerentibus praesens est. Non separat altitudo neque profundum: etenim si haec verba scientiae forte altitudinem vel profundum significant, non ero curiosus, ne sejungar a Deo; nec cujusquam doctrina me ab eo separat, ut quasi depellat errorem, a quo nemo prorsus nisi separatus erraret. Si vero altitudine et profundo superna et inferna hujus mundi significantur, quis mihi coelum polliceatur, ut a coeli fabricatore sejungar? Aut quis terreat infernus, ut Deum deseram, quem si nunquam deseruissem, inferna nescirem? Postremo, quis me locus ab ejus charitate divellet, qui non ubique totus esset, si ullo contineretur loco?
1212. Bölüm
"Başka bir yaratık da ayıramaz" diyor. Ey en yüce gizemlerin adamı! "Yaratık" demekle yetinmedi, "başka bir yaratık" dedi; böylece Tanrı'yı sevdiğimiz ve Tanrı'ya bağlandığımız şeyin, yani ruhun ve zihnin de bir yaratık olduğunu hatırlattı. Öyleyse başka yaratık bedendir. Ruh akılla kavranır bir şeyse, yani yalnızca akılla kavranarak bilinen bir şeyse, başka yaratık bütün hissedilir olandır, yani gözler, kulaklar, koku, tat ya da dokunma aracılığıyla kendisi hakkında bir tür bilgi verendir; bu da yalnızca akılla kavranandan daha aşağı olmak zorundadır. Tanrı da layık ruhlarca ancak akılla bilinebilir; ama kendisini kavrayan zihinden daha üstündür, çünkü onun yaratıcısı ve failidir. Öyleyse insan ruhunun, görünmeyen ve akılla kavranır şeyler arasında sayıldığı için kendisini yaratanla aynı tabiattan olduğunu sanmasından ve böylece sevgiyle bağlanması gereken varlıktan kibir yüzünden düşüp ayrılmasından korkmak gerekiyordu. Çünkü ruh kendisini onun aydınlatmasına ve ışıtmasına teslim ettikçe, kendisine verildiği ölçüde Tanrı'ya benzer. Onu kendisine benzer kılan bu teslimiyetle ona en çok yaklaşıyorsa, daha çok benzemek istediği küstahlıkla da ondan çok uzaklaşması zorunludur. Tanrı gibi kendi kudretinin efendisi olmak isteyerek Tanrı'nın kanunlarına uymayı reddeden de bu küstahlıktır.
Öyleyse ruh, yerce değil, kendisinden aşağı olan şeylere duyduğu düşkünlük ve arzuyla Tanrı'dan ne kadar uzaklaşırsa, o kadar akılsızlıkla ve sefaletle dolar. Demek ki Tanrı'ya sevgiyle döner; bu sevgiyle kendisini ona eşit kılmaya değil, onun altına koymaya çabalar. Bunu ne kadar ısrarla ve gayretle yaparsa o kadar mesut ve yüce olur; yalnız o hükmettiğinde de en özgür olur. Bu yüzden bir yaratık olduğunu bilmelidir. Çünkü yaratıcısının, olduğu gibi, hakikatin ve bilgeliğin dokunulmaz ve değişmez tabiatında hep kalıcı olduğuna inanmalı; kendisine ise akılsızlığın ve aldanmanın düşebileceğini, hiç değilse soyunmak istediği yanılgılarından ötürü itiraf etmelidir. Ama öte yandan, en mesut olarak kalsın diye kendisini kutsayan Tanrı sevgisinden, başka bir yaratığın, yani bu hissedilir dünyanın aşkıyla ayrılmaktan sakınmalıdır. Öyleyse — biz kendimiz de bir yaratık olduğumuza göre — başka hiçbir yaratık bizi Rabbimiz İsa Mesih'te olan Tanrı sevgisinden ayıramaz.
- Non, inquit, separat alia creatura. O altissimorum mysteriorum virum! Non fuit contentus dicere, creatura; sed, alia, inquit, creatura, admonens etiam idipsum quo diligimus Deum, et quo inhaeremus Deo, id est animum atque mentem creaturam esse. Alia ergo creatura corpus est: et si animus res quaedam est intelligibilis, id est quae tantum intelligendo innotescit, alia creatura est omne sensibile, id est quod per oculos, vel aures, vel olfactum, vel gustum, vel tactum, quasi quamdam notitiam sui praebet; atque id deterius sit necesse est, quam quod intelligentia sola capitur. Ergo cum etiam Deus dignis animis notus non nisi per intelligentiam possit esse, cum tamen sit ipsa qua intelligitur mente praestantior; quippe qui creator ejus atque auctor est; verendum erat ne animus humanus, eo quod inter invisibilia et intelligibilia numeratur, ejusdem se naturae arbitraretur esse, cujus est ipse qui creavit; et sic ab eo superbia decideret, cui charitate jungendus est. Fit enim Deo similis quantum datum est, dum illustrandum illi atque illuminandum se subjicit. Et si maxime ei propinquat subjectione ista qua similis fit, longe ab eo fiat necesse est audacia qua vult esse similior. Ipsa est qua legibus Dei obtemperare detrectat, dum suae potestatis esse cupit ut Deus est. 21. Quanto ergo magis longe discedit a Deo, non loco, sed affectione atque cupiditate ad inferiora quam est ipse, tanto magis stultitia miseriaque completur. Dilectione igitur redit in Deum, qua se illi non componere, sed supponere affectat. Quod quanto fecerit instantius ac studiosius, tanto erit beatior atque sublimior, et illo solo dominante liberrimus. Quamobrem nosse debet se esse creaturam. Debet enim creatorem suum credere sicuti est, inviolabili et incommutabili semper manere natura veritatis atque sapientiae: in se autem cadere posse stultitiam atque fallaciam, vel propter errores quibus exui desiderat, confiteri. Sed rursus cavere debet, ne ab ipsius Dei charitate, qua sanctificatur ut beatissimus maneat, alterius creaturae, id est hujus sensibilis mundi amore separetur. Non igitur separat nos alia creatura, siquidem et nos ipsi creatura sumus, a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro.
1313. Bölüm
Bu Rabbimiz İsa Mesih'in kim olduğunu bize aynı Pavlus söylesin: "Çağrılmış olanlara, Tanrı'nın Fazileti (Virtus, yani Kudreti) ve Tanrı'nın Bilgeliği olan Mesih'i vaaz ediyoruz" diyor (1 Korintliler 1:24). Peki? Mesih'in kendisi "Ben Hakikatim" demiyor mu? Öyleyse iyi yaşamanın, yani iyi yaşayarak saadete yönelmenin ne olduğunu arıyorsak, bu elbette Fazileti sevmek, Bilgeliği sevmek, Hakikati sevmek ve bütün yürekle, bütün canla, bütün akılla sevmek olacaktır: dokunulmaz ve yenilmez olan Fazileti, yerini akılsızlığın asla almadığı Bilgeliği, dönüşmeyi ve hep olduğundan başka türlü olmayı bilmeyen Hakikati. Baba'nın kendisi de onun aracılığıyla görülür; çünkü "Benim aracılığım olmadan kimse Baba'ya gelemez" denmiştir (Yuhanna 14:6). Ona kutsanma yoluyla bağlanırız. Çünkü kutsanınca dolu ve bütün bir sevgiyle yanarız; Tanrı'dan yüz çevirmememizi ve bu dünyaya değil ona uymamızı yalnız bu sevgi sağlar. Nitekim aynı Havari'nin dediği gibi, Tanrı "bizi Oğlunun suretine uygun olmaya önceden belirledi" (Romalılar 8:29).
Öyleyse sevgi sayesinde Tanrı'ya uyarız; ona uyup onun biçimini alınca ve bu dünyadan kesilip ayrılınca, bize tabi olması gereken şeylerle karışıp utanca düşmeyiz (non confundamur). Bu da Kutsal Ruh aracılığıyla olur. "Umut utandırmaz" diyor, "çünkü Tanrı sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür" (Romalılar 5:5). Kutsal Ruh'un kendisi hep bütün ve değişmez kalmasaydı, onun aracılığıyla hiçbir şekilde bütünlüğümüze kavuşamazdık. Bu da, Tanrı'nın tabiatından ve onun cevherinin kendisinden olmasaydı elbette mümkün olmazdı; çünkü değişmezlik ve, deyim yerindeyse, dönüşmezlik hep yalnız ona aittir. Çünkü yaratık — bunu ben değil, aynı Pavlus haykırıyor — beyhudeliğe tabi kılınmıştır (Romalılar 8:20). Beyhudeliğe tabi olan şey de bizi beyhudelikten ayırıp hakikate bağlayamaz. Oysa bunu bize Kutsal Ruh sağlar; demek ki o bir yaratık değildir. Çünkü var olan her şey ya Tanrı'dır ya yaratık.
- Dicat nobis idem Paulus, quis iste sit Christus Jesus Dominus noster: Vocatis, inquit, praedicamus Christum Dei Virtutem et Dei Sapientiam (I Cor. I, 24). Quid? ipse Christus nonne inquit, Ego sum Veritas? Si ergo quaerimus quid sit bene vivere, id est ad beatitudinem bene vivendo tendere, id erit profecto amare Virtutem, amare Sapientiam, amare Veritatem, et amare ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente; Virtutem quae inviolabilis et invicta est, Sapientiam cui stultitia non succedit, Veritatem quae converti atque aliter quam semper est sese habere non novit. Per hanc ipse cernitur Pater; dictum est enim: Nemo venit ad Patrem, nisi per me (Joan. XIV, 6). Huic haeremus per sanctificationem. Sanctificati enim plena et integra charitate flagramus, qua sola efficitur ut a Deo non avertamur, eique potius quam huic mundo conformemur: Praedestinavit enim, ut ait idem Apostolus, conformes nos fieri imaginis Filii ejus (Rom. VIII, 29). 23. Fit ergo per charitatem ut conformemur Deo, et ex eo conformati atque configurati, et circumcisi ab hoc mundo, non confundamur cum iis quae nobis debent esse subjecta. Fit autem hoc per Spiritum sanctum. Spes enim, inquit, non confundit; quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Id. V, 5). Nullo modo autem redintegrari possemus per Spiritum sanctum, nisi et ipse semper et integer et incommutabilis permaneret. Quod profecto non posset, nisi Dei naturae esset ac ipsius substantiae, cui soli incommutabilitas atque ut ita dicam, invertibilitas semper est. Creatura enim, non hoc ego, sed idem Paulus clamat, vanitati subjecta est (Id. VIII, 20). Neque nos potest a vanitate separare, veritatique connectere, quod subjectum est vanitati. Et hoc nobis Spiritus sanctus praestat: creatura igitur non est. Quia omne quod est, aut Deus, aut creatura est.
1414. Bölüm
Öyleyse Tanrı'yı, yani Baba'yı, Oğul'u ve Kutsal Ruh'u, üçlü bir birlik olarak sevmeliyiz; buna, olmanın ta kendisinden başka bir ad vermeyeceğim. Çünkü o gerçekten ve en yüksek derecede Tanrı'dır: "Her şey ondan, her şey onun aracılığıyla, her şey ondadır." Bunlar Pavlus'un sözleridir. Sonra ne ekliyor? "Şan ona olsun" (Romalılar 11:36). Pek yerinde bir söz: "onlara" demiyor, çünkü Tanrı birdir. "Şan ona olsun" ne demektir, ona en iyi, en yüksek ve en geniş yayılmış ün demek değilse? Çünkü ne kadar iyi ve ne kadar yaygın tanınırsa, o kadar ateşli sevilir ve ona o kadar aşkla bağlanılır. Bu olduğunda insan soyu, kesin ve sağlam adımlarla en iyi ve en mesut hayata doğru ilerlemekten başka bir şey yapmaz. Ahlâk ve hayat söz konusu olduğunda, her şeyin bağlanması gereken insanın en yüksek iyisinin ne olduğunu daha fazla aramaya gerek yok sanırım. Çünkü hem gücümüz yettiğince akılla, hem de aklımızdan üstün olan ilahî otoriteyle bunun Tanrı'nın kendisinden başkası olmadığı açıkça ortaya çıktı. İnsanın en iyisi, kendisine bağlanmanın en büyük saadet olduğu şeyden başka ne olabilir? Bu ise yalnız Tanrı'dır; ona da muhabbetle, aşkla ve sevgiyle (dilectio, amor, caritas) bağlanmaktan başka türlü bağlanamayız.
- Deum ergo diligere debemus trinam quamdam unitatem, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quod nihil aliud dicam esse, nisi idipsum esse. Est enim vere summeque Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia: haec verba Pauli sunt. Quid deinde subjicit? Ipsi gloria (Rom. XI, 36). Sincerissime omnino. Neque enim ait, ipsis: nam unus est Deus. Quid est autem, ipsi gloria, nisi ipsi optima et summa et late patens fama? Quanto enim melius atque diffusius diffamatur, tanto diligitur et amatur ardentius. Quod cum fit, nihil aliud ab humano genere quam certo et constanti gradu in optimam vitam et beatissimam pergitur. Non arbitror cum de moribus et vita fit quaestio, amplius esse requirendum, quod sit hominis summum bonum, quo referenda sunt omnia. Id enim esse patuit, et ratione quantum valuimus, et ea quae nostrae rationi antecellit auctoritate divina, nihil aliud quam ipsum Deum. Nam quid erit aliud optimum hominis, nisi cui inhaerere est beatissimum? Id autem est solus Deus, cui haerere certe non valemus, nisi dilectione, amore, charitate.
1515. Bölüm
Fazilet bizi mutlu hayata götürüyorsa, faziletin Tanrı'ya duyulan en yüksek aşktan başka hiçbir şey olmadığını ileri sürerim. Çünkü faziletin dört kısma ayrıldığı söylenirken, anladığım kadarıyla, bu, o aşkın çeşitli hâllerinden ötürü söylenir. Bu yüzden — keşke adları herkesin ağzında olduğu gibi güçleri de herkesin zihninde olsa! — o dört faziletin şöyle tarif edilmesinde tereddüt etmem: İtidal, kendini sevilene bütünüyle ve lekesiz sunan aşktır; cesaret, sevilen uğruna her şeye kolayca katlanan aşktır; adalet, yalnız sevilene hizmet eden ve bu yüzden doğru biçimde hükmeden aşktır; basiret, kendisine yardım eden şeyleri engel olanlardan zekice ayırıp seçen aşktır. Ama bu aşkın herhangi bir şeyin değil, Tanrı'nın, yani en yüksek iyinin, en yüksek bilgeliğin ve en yüksek ahengin aşkı olduğunu söyledik. Bu yüzden şöyle de tarif edebiliriz: İtidal, kendini Tanrı için bütün ve bozulmamış olarak koruyan aşktır; cesaret, Tanrı uğruna her şeye kolayca katlanan aşktır; adalet, yalnız Tanrı'ya hizmet eden ve bu yüzden insana tabi olan öbür şeylere iyi hükmeden aşktır; basiret, insanı Tanrı'ya doğru götürmekte yardım eden şeyleri, onu engelleyebilecek şeylerden iyi ayırt eden aşktır.
- Quod si virtus ad beatam vitam nos ducit, nihil omnino esse virtutem affirmaverim, nisi summum amorem Dei. Namque illud quod quadripartita dicitur virtus, ex ipsius amoris vario quodam affectu, quantum intelligo, dicitur. Itaque illas quatuor virtutes, quarum utinam ita sit in mentibus vis, ut nomina in ore sunt omnium, sic etiam definire non dubitem, ut temperantia sit amor integrum se praebens ei quod amatur; fortitudo, amor facile tolerans omnia propter quod amatur; justitia, amor soli amato serviens, et propterea recte dominans; prudentia, amor ea quibus adjuvatur ab eis quibus impeditur, sagaciter seligens. Sed hunc amorem non cujuslibet, sed Dei esse diximus, id est summi boni, summae sapientiae, summaeque concordiae. Quare definire etiam sic licet, ut temperantiam dicamus esse amorem Deo sese integrum incorruptumque servantem; fortitudinem, amorem omnia propter Deum facile perferentem; justitiam, amorem Deo tantum servientem, et ob hoc bene imperantem caeteris quae homini subjecta sunt; prudentiam, amorem bene discernentem ea quibus adjuvetur in Deum, ab iis quibus impediri potest.
1616. Bölüm
Bu faziletlerin her birinden nasıl bir hayat tarzı çıkarıldığını birkaç sözle açıklayacağım; ama önce, söz verdiğim gibi, uzun zamandır kullandığım Yeni Ahit tanıklıklarının karşısına Eski Ahit'ten de denklerini koyacağım. Aramızda ayıracak hiçbir şey kalmayacak biçimde Tanrı'ya bağlanmamız gerektiğini yalnız Pavlus mu söylüyor? Peygamber de bunu pek yerinde ve pek kısa anlatmıyor mu: "Benim için Tanrı'ya bağlanmak iyidir" (Mezmur 72:28)? Orada sevgi hakkında uzun uzun söylenen şey, burada "bağlanmak" kelimesinde toplanmıyor mu? Eklediği "iyidir" sözü de oradaki "Tanrı'yı sevenler için her şey iyiliğe doğru ilerler" (Romalılar 8:35, 28) sözüne bakmıyor mu? Böylece peygamber tek bir cümlecikle ve iki kelimeyle sevginin hem gücünü hem meyvesini gösteriyor.
Orada Tanrı'nın Oğlunun Tanrı'nın Fazileti ve Bilgeliği olduğu söylenir (1 Korintliler 1:24). Fazilet işe, bilgelik ise öğretiye ait anlaşılır; nitekim İncil'de bu ikisi şöyle belirtilir: "Her şey onun aracılığıyla yaratıldı" — bu, iş ve faziletle ilgilidir —; sonra öğreti ve doğrunun bilgisiyle ilgili olanı söyler: "Ve hayat insanların ışığıydı" (Yuhanna 1:3–4). Yeni Ahit'in bu tanıklıklarıyla, Eski Ahit'te bilgelik hakkında söylenen şundan daha uyumlu ne olabilirdi: "Bir uçtan öbür uca güçle uzanır ve her şeyi tatlılıkla düzenler" (Bilgelik 8:1)? Çünkü "güçle uzanmak" daha çok faziletin işaretidir; "tatlılıkla düzenlemek" ise sanki sanatın ve aklın kendisinin. Bu karanlık görünüyorsa, devamına bak: "Her şeyin Rabbi onu sevdi; çünkü o Tanrı'nın öğretisinin öğretmeni ve işlerinin seçicisidir" (Bilgelik 8:3–4). Burada iş hakkında bir şey söylenmemiş gibi görünüyor; çünkü işleri seçmek iş yapmakla aynı şey değildir; demek ki bunlar öğretiye aittir. Göstermek istediğimiz söz tam olsun diye iş de faziletin payına düşmelidir. Öyleyse ardından ekleneni oku: "Hayatta arzulanan mülk ahlâken güzelse, her şeyi işleyen bilgelikten daha güzel ne vardır?" (Bilgelik 8:5). Bundan daha parlak, daha açık, hatta daha zengin bir şey söylenebilir mi? Az buluyorsan, aynı şeyi söyleyen başka bir söz dinle: "Bilgelik ayıklığı, adaleti ve fazileti öğretir" (Bilgelik 8:7). Bana öyle geliyor ki ayıklık doğrunun bilgisine, yani öğretiye aittir; adalet ve fazilet ise eyleme ve işe. Tanrı'nın Fazileti ve Tanrı'nın Bilgeliği, yani Tanrı'nın Oğlu, kendisini sevenlere bu ikisini, yani eylemedeki etkinliği ve seyirdeki ayıklığı bağışlar. Bunlarla neyin karşılaştırılabileceğini bilmiyorum; nitekim aynı peygamber bunlara ne kadar değer verilmesi gerektiğini hemen söyler: "Bilgelik ayıklığı, adaleti ve fazileti öğretir; hayatta insanlar için bunlardan daha faydalı hiçbir şey yoktur."
Belki biri bunların Tanrı'nın Oğlu hakkında söylenmediğini düşünür. Öyleyse "Tanrı'yla birlikte yaşayarak soyluluğunu yüceltir" (Bilgelik 8:3) sözü başka neyi gösterir? Soyluluk ana babadan başka bir şeyi mi anlatır? Birlikte yaşamak da Baba'nın kendisiyle eşitliği haykırıp ileri sürmüyor mu? Sonra Pavlus Tanrı'nın Oğlunun Tanrı'nın Bilgeliği olduğunu söyler (1 Korintliler 1:24), Rab'bin kendisi de "Baba'yı biricik Oğul'dan başka kimse bilmez" der (Matta 11:27); peygamberin şu sözünden daha uygun ne söylenebilirdi: "İşlerini bilen Bilgelik seninledir; o, dünyayı yaratırken oradaydı ve gözlerine neyin hoş geleceğini biliyordu" (Bilgelik 9:9)? Mesih'in hakikat olduğu da, Baba'nın parıltısı diye adlandırılmasında gösterilir (İbraniler 1:3); çünkü güneşin çevresinde, onun doğurduğu parıltıdan başka bir şey yoktur. Öyleyse Eski Ahit'ten bu söze şundan daha açık ve daha belirgin ne uyabilirdi: "Hakikatin çevrendedir" (Mezmur 88:9)? Son olarak Bilgeliğin kendisi İncil'de "Benim aracılığım olmadan kimse Baba'ya gelemez" der (Yuhanna 14:6); peygamber de şöyle der: "Sen bilgelik vermedikçe senin düşünceni kim bilir?" ve biraz sonra: "İnsanlar sana hoş gelen şeyleri öğrendiler ve bilgelik sayesinde iyileştiler" (Bilgelik 9:17–19).
- His de singulis virtutibus quinam vivendi modus ducatur, paucis explicabo, si prius testimoniis Novi Testamenti, quibus utor jam diu, de Veteri etiam paria, ut pollicitus sum, comparavero. Num enim solus Paulus dicit, Deo nos esse debere subjunctos, ita ut in medio quod separet nihil sit? Nonne et propheta commodissime hoc et brevissime significat, cum dicit: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII, 28)? Nonne quod ibi latissime de charitate dictum est, hic uno verbo continetur quod ait, inhaerere? item quod addidit, bonum est, nonne ad illud respicit, quod ibi positum est, Diligentibus Deum omnia procedunt in bonum (Rom. VIII, 35, 28)? ita ut una sententiola duobusque verbis propheta et vim et fructum charitatis ostendat. 27. Cumque ibi dictum sit, Dei Filium, Dei Virtutem esse atque Sapientiam (I Cor. I, 24); cumque virtus ad operationem, sapientia vero ad disciplinam pertinere intelligatur (unde in Evangelio duo ipsa signantur, cum dicitur, Omnia per ipsum facta sunt; nam hoc operationis atque virtutis est: deinde quod ad disciplinam verique cognitionem attinet, Et vita, inquit, erat lux hominum [Joan. I, 3, 4]): potuitne quidquam magis concinere his testimoniis Novi Testamenti, quam illud quod in Vetere dictum est de sapientia, Attingit autem a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1)? Namque attingere fortiter magis virtutem significat: disponere autem suaviter, quasi artem ipsam atque rationem. Sed si hoc videtur obscurum, vide quae sequuntur: Et omnium, inquit, Dominus dilexit illam: doctrix est enim disciplinae Dei, et electrix operum illius (Ibid., 3, 4). Videtur hic nihil aliud de operatione dictum; non enim hoc est eligere opera, quod operari: ergo haec ad disciplinam pertinent; opus virtuti debetur, ut sit plena, quam volumus demonstrare, sententia. Lege igitur deinceps quod annexum est. Quod si honesta est, inquit, possessio quae concupiscitur in vita, quid sapientia est honestius, quae omnia operatur? (Ibid., 5). Potestne quidquam praeclarius aut manifestius, aut vero etiam uberius proferri? Audi aliud, si parum putas, quod idem sonet: Sobrietatem enim sapientia docet, inquit, et justitiam et virtutem (Ibid., 7). Sobrietas mihi ad ipsam cognitionem veri videtur pertinere, id est ad disciplinam: justitia vero et virtus ad actionem atque ad operationem. Quibus duobus, id est agendi efficacia, et sobrietate contemplandi, quae Dei Virtus et Dei Sapientia, id est Dei Filius, dilectoribus suis donat, quid comparandum sit nescio, cum idem propheta statim dicat quanti sint ista pendenda: nam ita positum est, Sobrietatem enim sapientia docet, et justitiam, et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus. 28. Haec fortasse quispiam non de Filio Dei dicta esse arbitretur. Quid ergo aliud ostendit quod dictum est, Generositatem magnificat, contubernium habens Dei? (Sap. VIII, 3). An vero generositas solet significare aliud quam parentes? Contubernium vero nonne cum ipso patre aequalitatem clamat atque asserit? Deinde, cum Paulus dicat Filium Dei esse Dei Sapientiam (I Cor. I, 24); et ipse Dominus, Nemo novit Patrem, nisi unigenitus Filius (Matth. XI, 27), quid potuit a propheta congruentius dici, quam illud quod dictum est, Et tecum Sapientia quae novit opera tua, quae adfuit tunc cum orbem terrarum faceres, et sciebat quid placiturum esset oculis tuis? (Sap. IX, 9.) Quod autem Christus est veritas, quod idem ostenditur cum splendor Patris nuncupatur (Hebr. I, 3); non est enim quidquam in circuitu solis, nisi splendor ipse quem gignit: quid ergo potuit apertius et clarius ex Vetere Testamento huic sententiae consonare, quam illud quod dictum est, Veritas tua in circuitu tuo? (Psal. LXXXVIII, 9.) Postremo dicit ipsa Sapientia in Evangelio, Nemo venit ad Patrem, nisi per me (Joan. XIV, 6): dicit propheta, Sensum tuum ergo quis scit, nisi tu dederis sapientiam? et paulo post, Et quae tibi placent, didicerunt homines, et per sapientiam sanati sunt (Sap. IX, 17-19).
16_2Pavlus der ki: "Tanrı sevgisi bize verilen Kutsal Ruh aracılığıyla yüreklerimize dökülmüştür" (Romalılar 5:5); peygamber der ki: "Çünkü öğretinin Kutsal Ruhu hileden kaçar" (Bilgelik 1:5). Çünkü hilenin olduğu yerde hiç sevgi yoktur. Pavlus der ki: "Tanrı'nın Oğlunun suretine uygun olmamız" (Romalılar 8:29); peygamber der ki: "Yüzünün ışığı üzerimize mühürlendi, ya Rab" (Mezmur 4:7). Pavlus Kutsal Ruh'un Tanrı olduğunu, bu yüzden yaratık olmadığını gösterir; peygamber der ki: "Kutsal Ruhunu en yücelerden gönderdin" (Bilgelik 9:17). Çünkü yalnız Tanrı en yücedir, ondan daha yüce hiçbir şey yoktur. Pavlus bu Üçlüğün tek Tanrı olduğunu "Şan ona olsun" (Romalılar 11:36) derken gösterir; Eski Ahit'te de şöyle denir: "Dinle, ey İsrail, Rabbin Tanrı tek Tanrı'dır" (Yasa'nın Tekrarı 6:4).
- Dicit Paulus, Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V, 5): dicit propheta, Sanctus enim Spiritus disciplinae effugiet dolum (Sap. I, 5). Ubi enim dolus, charitas nulla est. Dicit Paulus, Conformes fieri nos imaginis Filii Dei (Rom. VIII, 29): dicit propheta, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV, 7). Ostendit Paulus Deum esse Spiritum sanctum, et ideo non esse creaturam: dicit propheta, Et misisti Spiritum sanctum de altissimis (Sap. IX, 17). Solus enim Deus altissimus, quo nihil est altius. Ostendit Paulus Trinitatem istam unum Deum esse, cum dicit, Ipsi gloria (Rom. XI, 36): dicitur in Veteri Testamento, Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI, 4).
1717. Bölüm
Daha ne istiyorsunuz? Neden cahilce ve dinsizce kudurup duruyorsunuz? Neden zararlı telkinlerle eğitimsiz ruhları saptırıyorsunuz? İki Ahit'in Tanrı'sı birdir. Çünkü ikisinden aktardığımız bu sözler nasıl birbirine uyuyorsa, dikkatle ve adil bir hükümle bakmak isterseniz öbürleri de öyle uyar. Ama birçok şey, yerde sürünen ruhlara daha uygun düşsün ve insanî şeylerden ilahî şeylere yükselsinler diye daha alçak bir dille söylenmiştir; birçok şey de, gayretli zihin aradıklarıyla daha faydalı biçimde çalışsın ve bulduklarıyla daha bol sevinsin diye mecazla söylenmiştir. Siz ise Kutsal Ruh'un bu şaşılacak düzenlemesini dinleyicilerinizi aldatmak ve tuzağa düşürmek için kötüye kullanıyorsunuz. İlahî takdirin bunu yapmanıza neden izin verdiğini ve Havari'nin "Aranızda denenmiş olanlar belli olsun diye birçok heresinin olması gerekir" (1 Korintliler 11:19) derken ne kadar doğru söylediğini tartışmak hem uzun sürer, hem de — size söylenmesi gereken şu ki — bunları anlamak sizin işiniz değildir. Sizi az tanımıyorum. İlahî şeyleri yargılamaya, düpedüz kaba ve cisimsel hayallerin zehirli otlağıyla hastalanmış zihinler getiriyorsunuz; oysa onlar sandığınızdan çok daha yücedir.
Bu yüzden sizinle şimdilik, bunları hemen anlayasınız diye değil — bu olamaz —, bir gün anlamayı isteyesiniz diye böyle konuşmak gerekir. Bunu, en çok ahlâkta görülen ve hakkında şimdiden çok şey söylediğimiz yalın ve saf Tanrı sevgisi yapar: Kutsal Ruh'un esinlediği bu sevgi Oğul'a, yani Baba'nın kendisinin de onun aracılığıyla bilindiği Tanrı'nın Bilgeliğine götürür. Çünkü bilgelik ve hakikat ruhun bütün gücüyle arzulanmazsa hiçbir şekilde bulunamaz. Ama layık olduğu gibi aranırsa kendisini sevenlerden çekilip saklanamaz. Sizin de ağzınızdan düşürmediğiniz şu söz buradan gelir: "İsteyin, size verilecek; arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacak" (Matta 7:7). "Açığa çıkmayacak gizli bir şey yoktur" (Matta 10:26). Aşkla istenir, aşkla aranır, aşkla kapı çalınır, aşkla açığa çıkar, nihayet açığa çıkan şeyde aşkla kalınır. Bilgeliğin bu aşkından ve aramanın titizliğinden bizi Eski Ahit caydırmaz — siz hep en yalan biçimde böyle söylüyorsunuz —; tersine, bunlara bizi en şiddetle o kışkırtır.
Öyleyse bir kez olsun dinleyin ve inat etmeden, rica ederim, peygamber aracılığıyla ne söylendiğine dikkat edin: "Bilgelik parlaktır ve asla solmaz; onu sevenler onu kolayca görür, onu arayanlar onu bulur. Kendisini arzulayanlara kendini göstermek için onlardan önce davranır. Onun için uyanık kalan zahmet çekmeyecek; çünkü onu kapısının önünde oturur bulacaktır. Onu düşünmek olgun bir anlayıştır; onun uğruna uyanık kalan da çabucak kaygıdan kurtulur. Çünkü kendisine layık olanları arayarak dolaşır, yollarda onlara güler yüzle görünür ve her türlü özenle onları karşılar. Onun en gerçek başlangıcı öğreti arzusudur. Öğreti kaygısı sevgidir; sevgi onun kanunlarını korumaktır; kanunları korumak bozulmazlığın teminatıdır; bozulmazlık da Tanrı'ya yakın kılar. Demek ki bilgelik arzusu krallığa götürür" (Bilgelik 6:13–21). Hâlâ bunlara karşı mı havlayacaksınız? Böyle konmuş ve henüz anlaşılmamışken bile, derin ve sözle anlatılamaz bir şey taşıdıklarını herkese göstermiyorlar mı? Keşke söylenenleri anlayabilseydiniz! Masalcıkların bütün saçmalıklarını ve cisimlerin en boş hayallerini hemen atar, büyük bir şevkle, saf bir aşkla, en sağlam bir imanla kendinizi Katolik Kilisesinin en kutsal kucağına güvenle sığındırırdınız.
- Quid vultis amplius? quid imperite atque impie saevitis? quid indoctas animas noxia suasione pervertitis? Utriusque Testamenti Deus unus est. Nam ut ista sibi congruunt, quae de utroque posuimus; ita etiam caetera, si diligenter et aequo judicio velitis attendere. Sed quia multa dicuntur submissius, et humi repentibus animis accommodatius, ut per humana in divina consurgant; multa etiam figurate, ut studiosa mens, et quaesitis exerceatur utilius, et uberius laetetur inventis; vos mirifica dispositione Spiritus sancti, ad decipiendos vestros auditores et illaqueandos abutimini. Quod ipsum cur divina providentia vos facere sinat, quamque verissime Apostolus dixerit, Oportet multas haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos (I Cor. XI, 19); et longum est disputare, et, quod dicendum est vobis, non est vestrum ista intelligere. Non parum mihi cogniti estis. Crassas omnino mentes et corporeorum simulacrorum pestifero pastu morbidas ad divina judicanda defertis, quae multo altiora sunt quam putatis. 31. Quare vobiscum modo sic agendum est, non ut ea jam intelligatis, quod fieri non potest; sed ut intelligere aliquando cupiatis. Facit enim hoc simplex et pura charitas Dei, quae maxime spectatur in moribus, de qua multa jam diximus: quae inspirata Spiritu sancto perducit ad Filium, id est, ad Sapientiam Dei, per quam Pater ipse cognoscitur. Nam si sapientia et veritas non totis animi viribus concupiscatur, inveniri nullo pacto potest. At si ita quaeratur, ut dignum est, subtrahere sese atque abscondere a suis dilectoribus non potest. Hinc est illud, quod in ore habere etiam vos soletis, quod ait: Petite, et accipietis; quaerite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis (Matth. VII, 7). Nihil est occultum, quod non revelabitur (Id. X, 26). Amore petitur, amore quaeritur, amore pulsatur, amore revelatur, amore denique in eo quod revelatum fuerit permanetur. Ab hoc amore sapientiae diligentiaque quaerendi, non deterremur Veteri Testamento, quod semper mendacissime dicitis, sed ad haec vehementissime concitamur. 32. Audite itaque aliquando, et advertite, quaeso, sine pertinacia quid per prophetam dicatur: Clara est, inquit, et quae nunquam marcescat sapientia, et facile videtur ab iis qui diligunt illam, et invenitur ab iis qui quaerunt illam: praeoccupat qui se concupiscunt, ut illis se ostendat. Qui vigilaverit ad illam, non laborabit: assidentem enim illam inveniet foribus suis. Cogitare enim de illa, sensus est consummatus; et qui vigilaverit propter illam, cito erit securus: quia dignos se ipsa circuit quaerens, et in viis ostendit se illis hilariter, et omni providentia occurrit illis. Initium enim illius verissimum disciplinae concupiscentia est. Cura ergo disciplinae dilectio est; et dilectio custoditio legum illius est: custoditio autem legum, confirmatio incorruptionis est; incorruptio autem facit proximum Deo. Concupiscentia itaque sapientiae deducit ad regnum (Sap. VI, 13-21). Itane tandem adhuc adversum ista latrabitis? Nonne ita posita et nondum intellecta, cuivis significant altum se quiddam et ineffabile continere? O utinam possetis intelligere quae dicta sunt! Confestim abjiceretis omnes ineptias fabellarum, et vanissimas imaginationes corporum, tutosque vos magna alacritate, sincero amore, firmissima fide, sanctissimo Ecclesiae catholicae gremio conderetis.
1818. Bölüm
Kendi vasat gücüme göre bunları tek tek inceleyebilir, aldıklarımı çıkarıp gösterebilirdim — bunların üstünlüğü ve yüceliği karşısında çoğu zaman kelimeler yetersiz kalır —; ama siz havladıkça bunu yapmamalı. Çünkü boşuna söylenmemiştir: "Kutsal olanı köpeklere vermeyin" (Matta 7:6). Kızmayın. Ben de havladım ve köpektim; o zaman bana karşı, haklı olarak, öğretinin yemeğiyle değil çürütmenin sopalarıyla davranılıyordu. Ama sizde şimdi sözünü ettiğimiz sevgi bulunsaydı, ya da bir gün hakikati bilmenin büyüklüğünün gerektirdiği ölçüde bulunursa, Tanrı yanınızda olacak ve size şunu gösterecektir: Bilgeliğin ve hakikatin en yüce zirvesine götüren Hristiyan imanı — o zirvenin tadına varmak mutlu yaşamaktan başka bir şey değildir — ne Maniheistlerdedir, ne de Katolik öğretiden başka bir yerde. Havari Pavlus şunu söylerken başka neyi diliyor gibi görünüyor: "Bunun için, gökte ve yerde her babalığın adını kendisinden aldığı Rabbimiz İsa Mesih'in Babası önünde diz çöküyorum: Şanının zenginliğine göre size güç versin, iç insanda Ruh aracılığıyla güçlenesiniz, Mesih imanla yüreklerinizde otursun; öyle ki sevgide kök salıp temellenerek bütün kutsallarla birlikte yüksekliğin, uzunluğun, genişliğin ve derinliğin ne olduğunu kavrayabilesiniz, Mesih'in ilmi aşan sevgisini de bilesiniz ve Tanrı'nın bütün doluluğuyla dolasınız" (Efesliler 3:14–19). Bundan daha açık bir şey söylenebilir mi?
Rica ederim, biraz uyanın; ahlâkta hayatın ölçüsünün ne olduğunu ve her şeyin neye bağlanması gerektiğini yeterince açan ve öğreten iki Ahit'in uyumunu görün. İnciller Tanrı aşkını "İsteyin, arayın, kapıyı çalın" (Matta 7:7) derken kışkırtır; Pavlus "Sevgide kök salıp temellenerek kavrayabilesiniz" (Efesliler 3:17) diyerek kışkırtır; peygamber de bilgeliğin onu seven, arayan, arzulayan, onun için uyanık kalan, onu düşünen ve dert edinenlerce kolayca bilinebileceğini söylerken kışkırtır. Ruhun kurtuluşu ve saadetin yolu iki Yazının barışıyla gösterilir; siz ise bunlara uymaktansa bunlara karşı havlamayı seviyorsunuz. Düşündüğümü kısaca söyleyeyim: Katolik Kilisesinin bilgili adamlarını, benim sizi dinlediğim kadar gönül huzuruyla ve aynı istekle dinleyin; beni oyaladığınız dokuz yıla hiç gerek kalmayacaktır. Hakikatle beyhudelik arasındaki farkı çok, çok daha kısa bir zamanda göreceksiniz.
- Poteram pro mea mediocritate discutere singula, et eruere ac demonstrare quae accepi, in quorum excellentia et altitudine plerumque verba deficiunt: sed quamdiu latratis, non est faciendum. Non enim frustra dictum est, Nolite sanctum dare canibus (Matth. VII, 6). Ne succenseatis. Et ego latravi et canis fui, quando mecum jure non docendi cibo, sed refellendi fustibus agebatur. Si autem in vobis esset charitas, de qua nunc agitur, vel etiam si fuerit aliquando, quantam cognoscendae veritatis magnitudo desiderat, aderit Deus qui ostendat vobis neque apud Manichaeos esse christianam fidem, quae ad summum apicem sapientiae veritatisque perducit, qua perfrui, nihil est aliud nisi beate vivere; neque esse uspiam, nisi in catholica disciplina. Quid enim aliud videtur apostolus Paulus optare, cum dicit: Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, a quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae fortitudinem, corroborari per spiritum in interiori homine, habitare Christum per fidem in cordibus vestris: ut in charitate radicati et fundati, possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit altitudo, et longitudo, et latitudo, et profundum; cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem Dei? (Ephes. III, 14-19.) Potestne quidquam dici manifestius? 34. Obsecro, vigilate paululum, videte Testamenti utriusque concordiam, qui sit in moribus vitae modus, et quo sint referenda omnia, satis aperientem et docentem. Amorem Dei concitant Evangelia, cum dicitur, Petite, quaerite, pulsate (Matth. VII, 7): concitat Paulus, dicendo, Ut in charitate radicati et fundati possitis comprehendere (Ephes. III, 17): concitat etiam propheta, cum dicit, facile sapientiam ab iis qui eam diligunt, quaerunt, concupiscunt, vigilant, cogitant, curant, posse cognosci. Salus animi et via beatitudinis utrarumque Scripturarum pace monstratur, et vos latrare potius adversus haec, quam his obtemperare diligitis. Breviter dicam quod sentio: audite doctos Ecclesiae catholicae viros tanta pace animi, et eo voto quo vos ego audivi; nihil opus erit novem annis quibus me ludificastis. Longe omnino, longe breviore tempore, quid intersit inter veritatem vanitatemque cernetis.
1919. Bölüm
Ama artık o dört fazilete dönüp her birinden hayat tarzını çıkarma zamanı. Öyleyse önce, bizi Tanrı'ya bağlayan o aşkın bir tür bütünlüğünü ve bozulmazlığını bize vaat eden itidale bakalım. Onun görevi arzuları dizginlemek ve yatıştırmaktır; bu arzularla, bizi Tanrı'nın kanunlarından ve onun iyiliğinin meyvesinden — kısaca söylersem, mutlu hayattan — uzaklaştıran şeylere ağzımız açık bakarız. Çünkü hakikatin oturağı oradadır: Onu seyretmenin tadına vararak ve ona derinden bağlanarak şüphesiz mesut oluruz; oradan düşenler ise büyük yanılgılara ve acılara dolanırlar. Nitekim Havari'nin dediği gibi, "bütün kötülüklerin kökü arzudur; bazıları onun peşine düşüp imandan kopmuş, kendilerini birçok acıya saplamışlardır" (1 Timoteos 6:10). Ruhun bu günahı Eski Ahit'te, iyi anlayanlar için, cennette bulunan insanın itaatsizliğiyle yeterince açık işaret edilir. Çünkü aynı Havari'nin dediği gibi, "Âdem'de hepimiz ölürüz, Mesih'te de hepimiz dirileceğiz" (1 Korintliler 15:22). Ey derin gizemler! Ama kendimi tutayım; çünkü şimdi size doğruyu öğretmeyi değil, elimden gelirse, yani Tanrı size karşı niyetimde bana yardım ederse, eğriyi size unutturmayı üstlendim.
Pavlus bütün kötülüklerin kökünün arzu olduğunu söylüyor; Kanun da ilk insanın onun yüzünden düştüğünü işaret ediyor. Pavlus eski insanı çıkarıp yeni insanı giyinmemizi öğütlüyor (Koloseliler 3:9–10). Eski insan derken günah işleyen Âdem'in, yeni insan derken de Tanrı'nın Oğlunun bizi kurtarmak için sırrın içinde üstlendiği insanın anlaşılmasını istiyor. Çünkü başka bir yerde şöyle der: "İlk insan yerdendir, topraktandır; ikinci insan göktendir, gökseldir. Topraktan olan nasılsa topraktan olanlar da öyledir; göksel olan nasılsa göksel olanlar da öyledir. Topraktan olanın suretini taşıdığımız gibi göksel olanın suretini de taşıyalım" (1 Korintliler 15:47–49); yani eskiyi çıkarın, yeniyi giyinin. Öyleyse itidalin bütün vazifesi eski insanı çıkarıp Tanrı'da yenilenmek, yani bütün bedensel cazibeleri ve halkın övgüsünü küçümseyip bütün aşkı görünmeyen ve ilahî şeylere yöneltmektir. Şaşılacak güzellikte söylenmiş şu söz de buradan çıkar: "Dış insanımız bozulsa da iç insanımız günden güne yenilenir" (2 Korintliler 4:16). Şarkı söyleyen peygamberi de dinle: "Ey Tanrı, bende temiz bir yürek yarat, içimde doğru bir ruhu yenile" (Mezmur 50:12). Bu uyuma karşı kör havlayıcılardan başka kim bir şey söyleyebilir?
- Sed tempus est ad illas virtutes quatuor reverti, et ex his singulis eruere ac ducere vivendi modum. Itaque prius temperantiam videamus, quae nobis amoris illius quo innectimur Deo, integritatem quamdam et incorruptionem pollicetur. Munus enim ejus est in coercendis sedandisque cupiditatibus, quibus inhiamus in ea quae nos avertunt a legibus Dei et a fructu bonitatis ejus: quod est, ut breviter explicem, beata vita. ⟦Ibi⟧ enim est sedes veritatis, cujus contemplatione perfruentes, eique penitus adhaerentes, procul dubio beati sumus: inde autem decidentes, magnis erroribus doloribusque implicantur. Namque, ut ait Apostolus, radix omnium malorum cupiditas, quam quidam sequentes, naufragaverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis (I Tim. VI, 10). Quod peccatum animae in Veteri Testamento satis aperte, bene intelligentibus, in ipsius hominis qui erat in paradiso, praevaricatione signatur. In Adam quippe omnes morimur, ut ait idem, et in Christo omnes resurgemus (I Cor. XV, 22). O alta mysteria! Sed reprimam me: non enim modo suscepi docere vos recta, sed dedocere prava, si potero, id est, si Deus annuerit proposito in vos meo. 36. Dicit ergo Paulus radicem omnium malorum esse cupiditatem, per quam etiam Lex vetus primum hominem lapsum esse significat. Monet Paulus ut exuamus nos veterem hominem, et induamus novum (Coloss. III, 9, 10). Vult autem intelligi, Adam qui peccavit, veterem hominem; illum autem quem suscepit in sacramento Dei Filius ad nos liberandos, novum. Dicit namque alio loco, Primus homo de terra, terrenus; secundus homo de coelo, coelestis. Qualis terrenus, tales et terreni; qualis coelestis, tales et coelestes. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem coelestis (I Cor. XV, 47-49): hoc est, exuite veterem, et induite novum. Omne igitur officium temperantiae, est exuere veterem hominem, et in Deo renovari; id est, contemnere omnes corporeas illecebras, laudemque popularem, totumque amorem ad invisibilia et divina conferre. Unde illud sequitur quod mirifice dictum est, Si et exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16). Audi et prophetam canentem, Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis (Psal. L, 12). Quid contra istam convenientiam dici, nisi a caecis latratoribus potest?
2020. Bölüm
Bedenin cazibeleri, bedensel hissin ulaştığı bütün şeylerdedir; bazıları bunlara "hissedilir şeyler" de der. Bunlar arasında en çok bu sıradan ışık öne çıkar; çünkü ruhun beden aracılığıyla kullandığı hislerimiz arasında da gözlerden üstün tutulacak hiçbir şey yoktur; bu yüzden Kutsal Yazılarda bütün hissedilir şeyler "görünür şeyler" adıyla anılır. Bu yüzden Yeni Ahit'te bunların aşkı bize şöyle yasaklanır: "Görünen şeylere değil, görünmeyen şeylere bakıyoruz; çünkü görünen şeyler geçicidir, görünmeyenler ise ebedîdir" (2 Korintliler 4:18). Buradan, güneşi ve ayı yalnız sevilmesi değil, tapılması da gereken şeyler sayanların ne kadar Hristiyan olmadığı anlaşılabilir. Güneşi ve ayı görmüyorsak neyi görüyoruz? Oysa görünen şeylere yönelmemiz yasaklandı. Öyleyse Tanrı'ya o bozulmamış aşkı sunmayı düşünen kişi bunları da sevmemelidir. Ama bunların daha titizlikle araştırılacağı başka bir yerim olacak. Çünkü şimdi iman hakkında değil, inandığımız şeyi bilmeyi kendisiyle hak ettiğimiz hayat hakkında konuşmaya giriştim. Öyleyse yalnız Tanrı sevilmelidir; bütün bu dünya ise, yani bütün hissedilir şeyler küçümsenmelidir; ama bu hayatın ihtiyacı için bunlar kullanılmalıdır (uti).
- Illecebrae autem corporis sitae sunt in his omnibus quae corporeus sensus attingit, quae a nonnullis etiam sensibilia nominantur: in quibus maxime lux ista vulgaris excellit, quia et in ipsis sensibus nostris, quibus anima per corpus utitur, nihil est oculis praeferendum; et ideo in Scripturis sanctis, visibilium nomine sensibilia cuncta significantur. Itaque in Novo Testamento sic ab istorum amore prohibemur: Non respicientes, inquit, quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur, temporalia sunt: quae autem non videntur, aeterna (II Cor. IV, 18). Ex quo intelligi potest, quam christiani non sint qui solem et lunam non modo diligendos, sed etiam colendos putant. Quid enim videmus, si solem et lunam non videmus? Vetiti autem sumus converti ad ea quae videntur. Non sunt igitur etiam ista diligenda ei qui amorem illum incorruptum Deo cogitat exhibere. Sed erit mihi alius locus quo de istis diligentius requiretur. Non enim nunc de fide, sed de vita dicere institui, per quam meremur scire quod credimus. Amandus igitur solus Deus est: omnis vero iste mundus, id est, omnia sensibilia contemnenda; utendum autem his ad hujus vitae necessitatem.
2121. Bölüm
Halkın övgüsü ise Yeni Ahit'te şöyle reddedilip küçümsenir: "İnsanları hoşnut etmek isteseydim, Mesih'in kulu olmazdım" (Galatyalılar 1:10). Bir de ruhun cisimler hakkında birtakım hayaller yoluyla edindiği ve "şeylerin ilmi" diye adlandırdığı başka bir şey vardır. Bu yüzden meraklı olmamız da haklı olarak yasaklanır; bu da itidalin büyük bir görevidir. Şu söz buradandır: "Sakının, kimse sizi felsefe yoluyla aldatmasın." Felsefe adı, üzerinde düşünülürse, büyük ve bütün gönülle istenmesi gereken bir şeyi anlatır; çünkü felsefe bilgelik aşkı ve sevdasıdır. Bu yüzden Havari, bilgelik aşkından caydırıyor görünmemek için pek ihtiyatlı davranıp şunu ekledi: "ve bu dünyanın unsurları yoluyla" (Koloseliler 2:8). Çünkü bazıları faziletleri bırakıp, Tanrı'nın ne olduğunu ve hep aynı şekilde kalan o tabiatın ne kadar yüce olduğunu bilmeden, evren dediğimiz bu bütün cisim kütlesini en meraklı ve en gergin bir dikkatle araştırırlarsa büyük bir iş yaptıklarını sanırlar. Bundan öyle büyük bir kibir doğar ki, hakkında sık sık tartıştıkları göğün içinde oturduklarını sanırlar. Öyleyse ruh, kendini Tanrı için iffetli korumaya karar verdiyse, bu tür boş bir bilginin arzusundan kendini alıkoysun. Çünkü böyle bir aşk onu çoğu zaman şöyle aldatır: Ya cisimden başka hiçbir şeyin olmadığını sanır; ya da otoriteden etkilenip cisimsiz bir şeyin var olduğunu kabul etse bile, onu cisimsel hayaller olmadan düşünemez ve onun da bedenin aldatıcı hissinin dayattığı türden bir şey olduğuna inanır. Putlardan sakınmak gerektiğine dair buyruk da buna yarar.
Yeni Ahit'in bu otoritesi bize bu dünyadan hiçbir şeyi sevmememizi buyurur (1 Yuhanna 2:15); en çok da "Bu dünyaya uymayın" (Romalılar 12:2) sözüyle — çünkü aynı zamanda herkesin sevdiği şeye uyduğunu da göstermek gerekir. Bu otoriteye Eski Ahit'ten neyi karşılaştırabileceğimi ararsam pek çok şey bulurum; ama Süleyman'ın Vaiz denen tek bir kitabı bütün bunları en bol biçimde en derin küçümsemeye götürür. Çünkü şöyle başlar: "Beyhude olanların beyhudeliği, dedi Vaiz, beyhude olanların beyhudeliği, her şey beyhudelik. İnsanın güneşin altında çektiği bütün zahmetten ne kazancı var?" (Vaiz 1:2–3). Bu sözlerin hepsine dikkat edilir, tartılır, incelenirse, bu dünyadan kaçıp Tanrı'ya sığınmak isteyenler için çok gerekli birçok şey bulunur; ama bu uzun sürer, söz de başka yere acele ediyor. Kitap böyle bir başlangıç koyduktan sonra her şeyi sırayla anlatır: Bu türden şeylerle aldananlar beyhudedir; aldandıkları şeyin kendisine de beyhudelik der. Bunu, Tanrı bunları yaratmadığı için değil, insanlar ilahî kanun gereği doğru işlerle kendilerine tabi olan şeylere günahlarla kendilerini tabi kılmak istedikleri için söyler. Çünkü sahte iyilerle alay konusu olup aldanmak, kendinden aşağı şeyleri hayranlık duyulacak ve istenecek şeyler saymaktan başka nedir? Demek ki itidalli insanın, bu tür ölümlü ve akıp giden şeylerde iki Ahit'le pekiştirilmiş bir hayat kuralı vardır: Bunlardan hiçbirini sevmez, hiçbirini kendisi için istenecek bir şey saymaz; bu hayatın ve vazifelerin ihtiyacı için yeteni, seven birinin düşkünlüğüyle değil, kullanan birinin ölçülülüğüyle kullanır. İtidal hakkında, konunun büyüklüğüne göre kısaca, giriştiğimiz işe göre ise belki gerektiğinden uzunca, bu kadar söylenmiş olsun.
- Gloria vero popularis sic in Novo Testamento abjicitur atque contemnitur: Si hominibus, inquit, placere vellem, Christi servus non essem (Galat. I, 10). Est item aliud quod de corporibus per imaginationes quasdam concipit anima, et eam vocat rerum scientiam. Quamobrem recte etiam curiosi esse prohibemur, quod magnum temperantiae munus est. Hinc illud est: Cavete ne quis vos seducat per philosophiam. Et quia ipsum nomen philosophiae si consideretur, rem magnam totoque animo appetendam significat, siquidem philosophia est amor studiumque sapientiae, cautissime Apostolus, ne ab amore sapientiae deterrere videretur, subjecit, et elementa hujus mundi (Coloss. II, 8). Sunt enim qui desertis virtutibus, et nescientes quid sit Deus, et quanta majestas semper eodem modo manentis naturae, magnum aliquid se agere putant, si universam istam corporis molem, quam mundum nuncupamus, curiosissime intentissimeque perquirant. Unde tanta etiam superbia gignitur, ut in ipso coelo, de quo saepe disputant, sibimet habitare videantur. Reprimat igitur se anima ab hujusmodi vanae cognitionis cupiditate, si se castam Deo servare disposuit. Tali enim amore plerumque decipitur, ut aut nihil putet esse, nisi corpus; aut etiamsi auctoritate commota, fateatur aliquid esse incorporeum, de illo tamen nisi per imagines corporeas cogitare non possit, et tale aliquid esse credere, quale fallax corporis sensus infligit. Ad hoc etiam valet quod praecipitur cavendum esse a simulacris. 39. Huic ergo auctoritati Novi Testamenti, qua jubemur nihil mundi hujus diligere (I Joan. II, 15), illa maxime sententia qua dictum est, Nolite conformari huic mundo (Rom. XII, 2): simul enim demonstrandum est ei rei quemque conformari quam diligit: huic ergo auctoritati, si de Veteri Testamento quaeram quid comparem, plura quidem invenio: sed unus Salomonis liber, Ecclesiastes qui dicitur, copiosissime in summum contemptum omnia ista perducit. Incipit enim sic: Vanitas vanitantium, dixit Ecclesiastes, vanitas vanitantium, et omnia vanitas. Quae abundantia homini in omni labore suo, quem ipse laborat sub sole? (Eccle. I, 2, 3.) Haec verba omnia si attendantur, si perpendantur, si discutiantur, multa inveniuntur pernecessaria iis qui hunc mundum fugere, et refugere in Deum desiderant: sed longum est, et alio festinat oratio. Tali tamen principio constituto, exsequitur omnia, vanitantes esse eos qui rebus hujusmodi falluntur; idipsum autem quo falluntur vanitatem vocans, non quod Deus ista non creaverit, sed quia subjicere se homines volunt iis rebus per peccata, quae illis per recte facta divina lege subjectae sunt. Quid est enim aliud, falsis bonis illudi atque decipi, quam teipso inferiora, miranda et appetenda arbitrari? Habet igitur vir temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fluentibus, vitae regulam utroque Testamento firmatam; ut eorum nihil diligat, nihil per se appetendum putet, sed ad vitae hujus atque officiorum necessitatem quantum sat est, usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. Haec dicta sint de temperantia, pro rerum magnitudine breviter; pro instituto tamen opere fortasse copiosius quam oportebat.
2222. Bölüm
Cesaret hakkında ise çok şey söylemeye gerek yok. Çünkü sözünü ettiğimiz, bütün kutsallığıyla Tanrı'ya doğru tutuşması gereken o aşk, bu şeyleri istememekte itidalli, kaybetmekte ise cesur diye anılır. Ama bu hayatta sahip olunan her şey arasında beden insan için en ağır bağdır; bu da, Tanrı'nın en adil kanunları gereği o eski günah yüzündendir: Bu günahtan daha çok ilan edilen, ama anlaşılmaya ondan daha kapalı bir şey yoktur. Bu bağ sarsılıp eziyet görmesin diye ruhu zahmet ve acı korkusuyla, elinden alınıp yok edilmesin diye de ölüm korkusuyla sarsar. Çünkü ruh onu alışkanlığın gücüyle sever; onu iyi ve bilerek kullanırsa, ilahî güç ve kanun sayesinde dirilip yeniden biçimlenen bu bedenin hiçbir sıkıntı vermeden kendi hükmüne tabi olacağını anlamaz. Ama bu aşkla bütünüyle Tanrı'ya döndüğünde, bunları bilince ölümü küçümsemekle kalmaz, onu özler de.
Ama geriye acıyla büyük bir çatışma kalıyor. Yine de aşkın ateşiyle yenilmeyecek kadar sert ve demirden hiçbir şey yoktur. Ruh bu aşkla kendini Tanrı'ya kaptırdığında, her türlü işkencenin üstünde özgür olarak, iffetli aşkın Tanrı'nın kucağına ulaşmak için dayandığı en güzel ve en kusursuz kanatlarla hayranlık uyandırarak uçacaktır. Yoksa Tanrı, altın âşıklarının, övgü âşıklarının, kadın âşıklarının, kendi âşıklarından daha güçlü olmasına mı izin verecek? Oysa onlarınki aşk değil, daha uygun bir adla arzu ya da şehvet diye anılmalıdır. Yine de onda, sevilen şeylere yorulmak bilmez bir koşuyla en korkunç engellerin arasından uzanan ruhun atılımının ne kadar büyük olduğu görülür; bu da bize bir delildir: Onlar Tanrı'yı terk etmek için bu kadar şeye katlanıyorlarsa, biz onu terk etmemek için her şeye ne kadar katlanmalıyız!
- De fortitudine vero non multa dicenda sunt. Amor namque ille de quo loquimur, quem tota sanctitate inflammatum esse oportet in Deum, in non appetendis istis temperans, in amittendis fortis vocatur. Sed inter omnia quae in hac vita possidentur, corpus homini gravissimum vinculum est, justissimis Dei legibus, propter antiquum peccatum, quo nihil est ad praedicandum notius, nihil ad intelligendum secretius. Hoc ergo vinculum ne concutiatur atque vexetur, laboris et doloris; ne auferatur atque perimatur, mortis terrore animam quatit. Amat enim illud vi consuetudinis, non intelligens, si eo bene atque scienter utatur, resurrectionem reformationemque ejus ope ac lege divina sine ulla molestia juri suo subditam fore: sed cum se hoc amore tota in Deum converterit, his cognitis mortem non modo contemnet, verum etiam desiderabit. 41. Sed restat cum dolore magna conflictio. Nihil est tamen tam durum atque ferreum, quod non amoris igne vincatur. Quo cum se anima rapiet in Deum, super omnem carnificinam libera, et admiranda volitabit pennis pulcherrimis et integerrimis, quibus ad Dei amplexum amor castus innititur. Nisi vero amatores auri, amatores laudis, amatores feminarum, amatoribus suis Deus sinet esse fortiores; cum ille non amor, sed congruentius cupiditas vel libido nominetur. In qua tamen apparet quantus sit impetus animi ad ea quae diliguntur indefesso cursu per immania quaeque tendentis, argumentoque nobis est, quam sint omnia perferenda, ne deseramus Deum, si tanta illi ut deserant, perferunt.
2323. Bölüm
Öyleyse burada Yeni Ahit'in otoritelerini toplamaya ne gerek var? Orada "Sıkıntı sabrı, sabır denenmişliği, denenmişlik umudu doğurur" (Romalılar 5:3–4) denmiştir; üstelik bu yalnız söylenmekle kalmamış, söyleyenlerin örnekleriyle de sınanıp sağlamlaştırılmıştır. Bunun yerine sabrın örneğini, onların kudurganca saldırdıkları Eski Ahit'ten getireceğim. Bedeninin büyük işkenceleri ve uzuvlarının korkunç çürümesi içinde yalnız insanî şeylere katlanmakla kalmayıp ilahî şeyleri de tartışan o adamı da anmayacağım. Adil bir gönülle dikkat eden biri, onun her sözünde şunu yeterince açık görür: İnsanların hâkimiyetle ellerinde tutmak istedikleri şeylere ne kadar değer verilmeli? Onlar bu şeyleri tutmak isterken, arzu yüzünden asıl kendileri bu şeylerin elinde tutulurlar; cahilce efendi olmak isterken ölümlü şeylerin kölesi olurlar. Çünkü o adam bütün zenginliğini kaybetti ve birdenbire en yoksul hâle düştüğü hâlde ruhunu öyle sarsılmaz ve Tanrı'ya öyle sıkı bağlı tuttu ki, o zenginliklerin onun için değil, kendisinin onlar için büyük olduğunu, kendisi için büyük olanın ise Tanrı olduğunu yeterince gösterdi (Eyüp 1–2). Zamanımızın insanları bu ruh hâlinde olabilselerdi, Yeni Ahit'te kusursuz olabilmemiz için bunlara sahip olmamız o kadar şiddetle yasaklanmazdı. Çünkü sahip olduğun hâlde bunlara bağlanmamak, onlara hiç sahip olmamaktan çok daha hayranlık vericidir.
Ama şimdi söz konusu olan acıya ve bedenin işkencelerine katlanmak olduğu için bu adamı — büyük de olsa, yenilmez de olsa, sonuçta bir adamı — bırakıyorum. Çünkü o Yazılar bana şaşılacak cesarette bir kadın sunuyor ve beni artık ona geçmeye zorluyor. O kadın yedi çocuğuyla birlikte, zalime ve celladına tek bir dinsiz söz söylemektense bütün iç organlarını vermeyi tercih etti. Önce oğulları onun teşvikiyle güçlendirildi; onların uzuvlarında işkence gören kendisiydi; ama onlara katlanmalarını buyurduğu şeye kendi payına da katlanacaktı (2 Makabiler 7). Bu kadar büyük bir sabra, rica ederim, ne eklenebilir? Yine de bütün iliklerine işlemiş bir Tanrı aşkı zalime de, celladına da, acıya da, bedene de, cinsiyetine de, duygularına da direniyorduysa, buna şaşılır mı? "Rab'bin gözünde kutsallarının ölümü değerlidir" (Mezmur 115:15) sözünü duymamış mıydı? "Sabırlı adam en güçlü adamdan iyidir" (Süleyman'ın Özdeyişleri 16:32) sözünü duymamış mıydı? "Başına gelen her şeyi kabul et; acıda dayan, alçaltılmışlığında sabırlı ol; çünkü altın ve gümüş ateşte denenir" (Sirak 2:4–5) sözünü duymamış mıydı? "Çömlekçinin kaplarını fırın, adil insanları sıkıntının sınavı dener" (Sirak 27:6) sözünü duymamış mıydı? Hayır, bunları ve daha birçoklarını öğrenmişti; çünkü cesaretin ilahî öğütleri, Yeni Ahit'in bu kitaplarında olduğu gibi, o zaman tek başına var olan o Kitaplarda da aynı tek Kutsal Ruh tarafından yazılmıştır.
- Quid ergo hic Novi Testamenti auctoritates colligam, ubi dictum est, Tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem (Rom. V, 3, 4); et non solum dictum, sed etiam exemplis eorum qui dixerunt, probatum atque firmatum? De Veteri potius Testamento, in quod illi rabide saeviunt, excitabo exemplum patientiae. Neque illum memorabo virum, a quo in magnis cruciatibus corporis et horribili tabe membrorum, non modo sustinentur humana, sed divina etiam disputantur. In cujus singulis vocibus satis eluceat, si quis aequo animo attendat, quanti pendenda sint ista, quae cum volunt homines per dominationem tenere, ab his ipsis potius per cupiditatem tenentur, et rerum mortalium servi fiunt, dum imperite domini esse desiderant. Amisit namque ille omnes divitias, et factus repente pauperrimus, tam inconcussum animum tenuit et infixum Deo, ut satis demonstraret, non illas sibi fuisse magnas, sed se illis, sibi autem Deum (Job I, II). Quo animo si esse possent nostri temporis homines, non magnopere in Novo Testamento ab istorum possessione prohiberemur, ut perfecti esse possemus. Multo enim mirabilius est non inhaerere istis, quamvis possideas, quam omnino ea non possidere. 43. Sed quoniam de dolore atque cruciatibus corporis tolerandis nunc agitur, relinquo istum virum, licet magnum, licet invictum, virum tamen. Offerunt enim mihi Scripturae illae stupendae fortitudinis feminam, et ad eam jam me transire compellunt. Quae cum septem liberis tyranno atque carnifici prius viscera omnia, quam unum verbum sacrilegum ⟦impendere maluit, cum prius⟧ ejus hortatione filii roborarentur, in quorum membris ipsa torquebatur, latura tamen etiam proprio munere, quod eos ferre praeceperat (II Machab. VII). Quid ad tantam patientiam, quaeso, addi potest? Quid tamen mirum si omnibus medullis conceptus Dei amor, et tyranno, et carnifici, et dolori, et corpori, et sexui, et affectui resistebat? An non audierat: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV, 15)? non audierat: Melior vir patiens fortissimo (Prov. XVI, 32)? non audierat: Omne quod tibi applicitum fuerit, accipe; et in dolore sustine, et in humilitate tua habe patientiam: quoniam in igne probatur aurum et argentum (Eccli. II, 4, 5)? non audierat: Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis? (Id. XXVII, 6.) Imo vero et haec, et alia plura perceperat, quae uno sancto Dei Spiritu, ut in istis Novi Testamenti, sic in illis, qui soli adhuc erant, Libris divina praecepta fortitudinis conscripta sunt.
2424. Bölüm
Tanrı'ya ilişkin adalet hakkında ne diyelim? Rab "İki efendiye kulluk edemezsiniz" (Matta 6:24) dediğinde ve Havari, Yaratan yerine yaratığa kulluk edenleri kınadığında (Romalılar 1:25), Eski Ahit'te daha önce "Rabbin Tanrı'ya tapacaksın ve yalnız ona kulluk edeceksin" (Yasa'nın Tekrarı 6:13) denmemiş miydi? Ama orada her yer böyle sözlerle doluyken buradan daha fazlasını aktarmaya ne gerek var? Öyleyse adalet, sözünü ettiğimiz bu âşığa şu hayat kuralını verecektir: Sevdiği Tanrı'ya, yani en yüksek iyiye, en yüksek bilgeliğe, en yüksek barışa büyük bir istekle kulluk etsin; geri kalan her şeyin bir kısmını kendisine tabi olduğu için yönetsin, bir kısmının da kendisine tabi kılınacağını önceden bilsin. Gösterdiğimiz gibi, bu hayat ölçüsü iki Ahit'in otoritesiyle pekiştirilir.
Basiret hakkında da uzun uzun konuşmaya gerek yok; istenecek şeyleri kaçınılacak şeylerden ayırt etmek ona düşer. O olmazsa şimdiye kadar söylenenlerin hiçbiri gerçekleşemez. Kötü bir telkin yavaş yavaş sokulup bizi aldatmasın diye nöbet tutmak ve en titiz uyanıklık ona aittir. Bu yüzden Rab sık sık "Uyanık olun!" (Matta 24:42) diye haykırır ve "Karanlık sizi yakalamasın diye ışığınız varken yürüyün" (Yuhanna 12:35) der. Yine şöyle denir: "Biraz mayanın bütün hamuru bozduğunu bilmiyor musunuz?" (1 Korintliler 5:6). Ruhun, adeta azar azar sürünen yıkımı hissetmememize yol açan bu uyuşukluğuna karşı Eski Ahit'ten, peygamberin şu sözünden daha açık ne getirilebilir: "Küçük şeyleri hor gören yavaş yavaş düşer" (Sirak 19:1)? Acele edenler için uygun olsaydı bu söz hakkında çok uzun konuşurdum; şimdi üstlendiğimiz görev bunu gerektirseydi, belki en cahil ve dinsiz insanların alay ettikleri gizemlerin ne kadar derin olduğunu da gösterirdik: O insanlar artık yavaş yavaş düşmüyor, büyük bir düşüşle baş aşağı gidiyorlar.
- Quid de justitia quae ad Deum pertinet? Nonne, cum et Dominus dicat, Non potestis duobus dominis servire (Matth. VI, 24), et Apostolus redarguat eos qui creaturae potius quam Creatori serviunt (Rom. I, 25); in Veteri Testamento prius dictum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies? (Deut. VI, 13.) Sed quid opus est hinc plura dicere, cum sententiis talibus ibi plena sint omnia? Hanc ergo justitia vitae regulam dabit huic amatori de quo sermo est, ut Deo quem diligit, id est summo bono, summae sapientiae, summae paci, libentissime serviat; caeteraque omnia partim subjecta sibi regat, partim subjicienda praesumat. Quae norma vivendi, ut docuimus, utriusque Testamenti auctoritate roboratur. 45. Nec de prudentia diutius disserendum est, ad quam dignoscentia pertinet appetendorum et vitandorum. Quae si desit, nihil eorum de quibus jam dictum est, effici potest. Hujus autem sunt excubiae atque diligentissima vigilantia, ne subrepente paulatim mala suasione fallamur: unde saepe Dominus, Vigilate (Matth. XXIV, 42), clamat; et, Ambulate, inquit, dum lumen habetis, ne vos tenebrae comprehendant (Joan. XII, 35). Itemque dicitur: Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit? (I Cor. V, 6.) Quid autem proferri manifestius de Veteri Testamento contra istam dormitationem animi potest, per quam fit ut non sentiamus quasi minutatim serpentem perniciem, quam illud quod a propheta dictum est: Qui spernit modica, paulatim decidet? (Eccli. XIX, 1.) De qua sententia, si opportunum esset festinantibus, copiosissime disputarem; atque id si a nobis nunc susceptum munus flagitaret, fortasse demonstraremus quam sint alta mysteria, quae imperitissimi et sacrilegi homines deridendo, non illi quidem paulatim jam decidunt, sed magno lapsu praecipites eunt.
2525. Bölüm
Ahlâk hakkında daha ne tartışayım? Tanrı insanın en yüksek iyisiyse — bunu inkâr edemezsiniz —, en yüksek iyiyi istemek iyi yaşamak olduğuna göre, iyi yaşamanın Tanrı'yı bütün yürekle, bütün canla, bütün akılla sevmekten başka bir şey olmadığı elbette sonucu çıkar. Bundan şu doğar: O aşk onda bozulmadan ve bütün olarak korunur — bu itidale aittir —; hiçbir sıkıntıyla kırılmaz — bu cesarete aittir —; başka hiçbir şeye kulluk etmez — bu adalete aittir —; aldatma ya da hile yavaş yavaş sokulmasın diye şeyleri ayırt etmekte uyanık durur — bu basirete aittir. İnsanın tek kusursuzluğu budur; insan hakikatin saflığının tadına varmaya yalnız onunla erişir. İki Ahit bunu bize bir ağızdan söyler, bunu bize iki yandan da öğütler. Bilmediğiniz Yazılara neden hâlâ iftira ediyorsunuz? Ne kadar büyük bir cehaletle o Kitaplara saldırdığınızı bilmiyor musunuz? Onları yalnız anlamayanlar kınar, kınayanlar da onları anlayamayan yegâne kimselerdir. Çünkü hiçbir düşmanın onları tanımasına izin verilmez; onları tanıyan da ancak dost olabilir.
Öyleyse ebedî hayata ulaşmayı kendine amaç edinen hepimiz Tanrı'yı bütün yürekle, bütün canla, bütün akılla sevelim. Çünkü ebedî hayat, vaadine sevindiğimiz ödülün bütünüdür; ödül de liyakatten önce gelemez, insana layık olmadan verilemez. Bundan daha adaletsiz, Tanrı'dan daha adil ne var? Öyleyse almayı hak etmeden ödülü istememeliyiz. Burada ebedî hayatın kendisinin ne olduğunu sormak belki yersiz olmaz. Ama onu bağışlayanı dinleyelim: "Ebedî hayat şudur: Seni, gerçek Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i bilmeleri" (Yuhanna 17:3). Demek ki ebedî hayat hakikatin bilgisinin ta kendisidir. Bu yüzden, kusursuz olalım diye Tanrı bilgisini aktardıklarını sanan kimselerin ne kadar sapkın ve ters olduğunu görün; oysa bu bilgi kusursuzların ödülüdür. Öyleyse ne yapmalı, rica ederim, bilmek istediğimiz kişiyi önce dolu bir sevgiyle sevmekten başka? Baştan beri uğraştığımız şu sonuç da buradan doğar: Katolik Kilisesinde, otoritenin aklın önünde gelmesinden daha şifalı hiçbir şey yapılamaz.
- Quid amplius de moribus disputem? Si enim Deus est summum hominis bonum, quod negare non potestis, sequitur profecto, quoniam summum bonum appetere, est bene vivere, ut nihil sit aliud bene vivere, quam toto corde, tota anima, tota mente Deum diligere: a quo existit, ut incorruptus in eo amor atque integer custodiatur, quod est temperantiae; et nullis frangatur incommodis, quod est fortitudinis; nulli alii serviat, quod est justitiae; vigilet in discernendis rebus, ne fallacia paulatim dolusve subrepat, quod est prudentiae. Haec est hominis una perfectio, qua sola impetrat ut veritatis sinceritate perfruatur: haec nobis Testamento utroque concinitur, haec nobis hinc atque inde suadetur. Quid adhuc Scripturis, quas ignoratis, calumniamini? Nescitis quanta imperitia lacessatis Libros, quos et soli reprehendunt qui non intelligunt, et soli intelligere nequeunt qui reprehendunt? Non enim eos aut ullus inimicus cognoscere sinitur, aut esse nisi amicus cognitis potest. 47. Diligamus igitur Deum ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente, quicumque ad vitam aeternam pervenire proposuimus. Vita enim aeterna est totum praemium, cujus promissione gaudemus: nec praemium potest praecedere merita, priusque homini dari quam dignus est. Quid enim hoc injustius, et quid justius Deo? Non ergo debemus poscere praemium antequam mereamur accipere. Hic fortasse non incongrue quaeritur, aeterna ipsa vita quid sit. Sed ejus largitorem potius audiamus: Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Aeterna igitur vita est ipsa cognitio veritatis. Quamobrem videte quam sint perversi atque praeposteri, qui sese arbitrantur Dei cognitionem tradere, ut perfecti simus, cum perfectorum ipsa sit praemium. Quid ergo agendum est, quid quaeso, nisi ut eum ipsum quem cognoscere volumus, prius plena charitate diligamus? Unde illud exoritur, quod ab initio satagimus, nihil in Ecclesia catholica salubrius fieri, quam ut rationem praecedat auctoritas.
2626. Bölüm
Ama öbür şeylere bakalım; çünkü insanın kendisi, yani sevenin kendisi hakkında hiçbir şey söylenmemiş gibi görünüyor. Ama böyle düşünen pek açık anlamıyor. Çünkü Tanrı'yı seven kendisini sevmezlik edemez; hatta kendini sevmeyi yalnız Tanrı'yı seven bilir. Çünkü en yüksek ve gerçek iyinin tadına varmak için gayretle çalışan kendini yeterince sever; bu da, söylenenlerin öğrettiği gibi, Tanrı'dan başka bir şey değilse, Tanrı'yı seven birinin kendini sevdiğinden kim tereddüt edebilir? Peki, insanların kendi aralarında hiçbir aşk bağı olmamalı mı? Hayır, olmalı; hem de öyle olmalı ki Tanrı aşkına, insanın insana duyduğu sevgiden daha emin bir basamak olamayacağına inanılsın.
Öyleyse öbür buyruğu, kendisine hayatın buyrukları sorulduğunda Rab'bin kendisi bize söylesin. Çünkü tek buyrukla yetinmedi; Tanrı'nın bir şey, insanın başka bir şey olduğunu, aralarındaki farkın da yaratan ile Yaratıcı'ya benzer olarak yaratılan arasındaki fark kadar büyük olduğunu biliyordu. İkinci buyruğun şu olduğunu söylüyor: "Komşunu kendin gibi seveceksin" (Matta 22:39). Kendini ise, Tanrı'yı kendinden çok seversen, sağlıklı biçimde seversin. Öyleyse kendinle ne yapıyorsan komşunla da onu yapmalısın; yani o da Tanrı'yı kusursuz bir aşkla sevsin. Çünkü kendin yöneldiğin iyiye onu da götürmeye uğraşmazsan, onu kendin gibi sevmiş olmazsın. Çünkü o, seninle birlikte ona yönelen herkese dar gelmeyen tek iyidir. İnsan topluluğunun vazifeleri bu buyruktan doğar; bunlarda yanılmamak zordur. Ama her şeyden önce iyi niyetli olmalıyız, yani bir insana karşı hiçbir kötülük, hiçbir hile kullanmamalıyız. Çünkü insana insandan daha yakın ne var?
Pavlus'un ne dediğini de dinle: "Komşu sevgisi kötülük yapmaz" (Romalılar 13:10). Çok kısa tanıklıklar kullanıyorum, ama yanılmıyorsam yerinde ve üstlendiğim işe yetecek tanıklıklar; çünkü o Kitaplarda komşu sevgisi hakkında her yere yayılmış ne kadar çok ve ne kadar ağırlıklı söz bulunduğunu kim bilmez? İnsana karşı iki şekilde günah işlenir: biri ona zarar vermekle, öbürü elden geldiği hâlde ona yardım etmemekle. Kötü insanlara da bunlar yüzünden kötü denir; seven ise bunların hiçbirini yapmaz. Öyleyse sanırım "Komşu sevgisi kötülük yapmaz" sözü istediğimizi yeterince gösteriyor. İyilere ancak kötülük yapmaktan vazgeçersek ulaşabiliyorsak, komşumuzu sevdiğimiz bu sevgi sanki Tanrı sevgisinin beşiğidir; öyle ki komşu sevgisi kötülük yapmadığına göre, buradan şu söze yükselelim: "Biliyoruz ki Tanrı'yı sevenler için her şey iyiliğe doğru ilerler" (Romalılar 8:28).
Ama bilmiyorum, ya bunlar doluluğa ve kusursuzluğa birlikte yükselir, ya da Tanrı aşkı önce başlar, komşu aşkı ise önce tamamlanır. Çünkü ilahî sevgi başlamamız için bizi belki daha çabuk kendine çeker; ama daha küçük şeyleri daha kolay tamamlarız. Durum nasıl olursa olsun, en çok şuna sıkıca tutunmalı: Kimse komşusunu küçümseyerek saadete ve sevdiği Tanrı'ya ulaşacağına inanmasın. Keşke iyi yetişmiş ve iyiliksever biri için komşuyu sevmek ne kadar kolaysa, ona yardım etmek ya da hiç değilse ona hiç zarar vermemek de o kadar kolay olsaydı! Çünkü bunlar için iyi bir irade yetmez; büyük bir akıl ve basiret gerekir, bunu da bütün iyilerin pınarı olan Tanrı bağışlamadıkça kimse kullanamaz. Bence çok zor olan bu konu hakkında, üstlendiğimiz işe göre birkaç şey söylemeye çalışacağız; bütün umudumuzu, bu armağanlar yalnız kendisinin olan Tanrı'ya bağlayarak.
- Sed caetera videamus: videtur enim de homine ipso, id est, de amatore ipso nihil actum; sed parum dilucide qui hoc arbitratur intelligit. Non enim fieri potest ut seipsum, qui Deum diligit, non diligat: imo vero solus se novit diligere, qui Deum diligit. Siquidem ille se satis diligit, qui sedulo agit, ut summo et vero perfruatur bono: quod si nihil est aliud quam Deus, sicut ea quae dicta sunt docuerunt, quis cunctari potest, quin sese amet, qui amator est Dei? Quid inter ipsos homines nullumne esse amoris vinculum debet? Imo vero ita debet, ut nullus certior gradus ad amorem Dei fieri posse credatur, quam hominis erga hominem charitas. 49. Promat nobis ergo alterum praeceptum ipse Dominus, de vitae praeceptis interrogatus: non enim contentus fuit uno, qui scivit aliud Deum esse, aliud hominem; atque interesse tantum, quantum inter eum qui creavit, et id quod ad Creatoris similitudinem creatum est. Dicit ergo secundum praeceptum esse: Diliges proximum tuum tanquam teipsum (Matth. XXII, 39). Te autem ipsum salubriter diligis, si plus quam te diligis Deum. Quod ergo agis tecum, id agendum cum proximo est; hoc est, ut ipse etiam perfecto amore diligat Deum. Non enim eum diligis tanquam teipsum, si non ad id bonum ad quod ipse tendis, adducere satagis. Illud est enim unum bonum, quod omnibus tecum tendentibus non fit angustum. Ex hoc praecepto nascuntur officia societatis humanae, in quibus non errare difficile est. Agendum autem in primis est, ut benevoli simus, id est, ut nulla malitia, nullo dolo malo adversus hominem utamur. Quid enim homini homine propinquius? 50. Accipe etiam quid Paulus dicat: Dilectio, inquit, proximi, malum non operatur (Rom. XIII, 10). Brevissimis utor testimoniis, sed, nisi fallor, idoneis, et quibus susceptae rei satis fiat: nam quis ignorat quam multa, et quanti ponderis, verba in illis Libris de charitate proximi usquequaque diffusa sint? Sed cum duobus modis peccetur in hominem, uno si laedatur, alio si cum potest non adjuvetur; eaque ipsa sint quibus mali homines esse dicantur, quorum neutrum, qui diligit, facit: satis, opinor, quod volumus demonstrat ista sententia, Dilectio proximi malum non operatur. Et si ad bona pervenire non possumus, nisi mala operari destiterimus, ista sunt quasi cunabula charitatis Dei, quibus diligimus proximum; ut quoniam dilectio proximi malum non operatur, hinc ad illud ascendamus quod dictum est, Scimus quoniam diligentibus Deum omnia procedunt in bonum (Ibid. VIII, 28). 51. Sed nescio quomodo aut pariter ista in plenitudinem perfectionemque consurgunt, aut inchoatur prius Dei amor, et prius perficitur proximi. Ad incipiendum enim citius nos fortasse in se divina charitas rapit; sed facilius minora perficimus. Quoquo modo autem res se habeat, illud maxime tenendum est, ne se quisquam credat, contempto proximo, ad beatitudinem et ad Deum quem diligit esse venturum. Atque utinam, ut facile est bene instituto et benigno diligere proximum, ita facile esset vel consulere, vel nihil nocere. Non enim ad haec satis est voluntas bona, sed opus est magna quadam ratione atque prudentia, qua nemo uti potest, nisi Deus ille fons omnium bonorum id tribuerit. De qua re, quantum arbitror, difficillima, tentabimus dicere pro suscepto opere pauca quaedam, spem totam constituentes in eo cujus solius ista dona sunt.
2727. Bölüm
Öyleyse insan, insana göründüğü kadarıyla, ölümlü ve topraktan bir beden kullanan akıllı bir ruhtur. Bu yüzden komşusunu seven, kısmen insanın bedenine, kısmen de ruhuna iyilik eder. Bedenle ilgili olana tıp, ruhla ilgili olana ise terbiye denir. Ama burada tıp derken, bedenin sağlığını koruyan ya da yeniden kuran her şeyi kastediyorum. Buna yalnız asıl anlamda hekim denen kişilerin sanatının sunduğu şeyler değil, yiyecek ve içecek, giyecek ve barınak, nihayet bedenimizi dışarıdan gelen darbelere ve kazalara karşı da koruyan her türlü savunma ve korunak girer. Çünkü açlık, susuzluk, soğuk, sıcak ve dışarıdan ağır biçimde gelen her şey, şimdi sözünü ettiğimiz sağlığın yerinde kalmasına izin vermez.
Bu yüzden bu tür kötülüklere ya da sıkıntılara karşı koymaya yarayan bütün şeyleri vazife bilerek ve insanca sunanlara, artık hiçbir ruh acısıyla sarsılmayacak kadar bilge olsalar bile, merhametli (misericors) denir. Çünkü merhametin (misericordia) adını, başkasının kötülüğüne birlikte acı çekenin yüreğini (cor) sefil (miser) kılmasından aldığını kim bilmez? Bilgenin, yoksula yardım ederken, aça yiyecek, susuza içecek verirken, çıplağı giydirirken, yabancıyı evine alırken, ezileni kurtarırken, nihayet insanlığını ölülerin gömülmesine kadar uzatırken her türlü sefaletten uzak olması gerektiğini kim kabul etmez? Bunu sakin bir zihinle, hiçbir acı dikeniyle dürtülmeden, yalnız iyiliğin vazifesiyle yapsa bile, yine de merhametli diye anılmalıdır. Çünkü sefalet olmadıkça bu ad ona hiç zarar vermez.
Akılsızlar ise merhametten bir kusurmuş gibi kaçınırlar; bir hâle kapılmadıkça vazife duygusuyla yeterince harekete geçemedikleri için, aklın huzuruyla durulacakları yerde insanlık dışı bir katılıkla donup kalırlar. Bu yüzden Tanrı'nın kendisine bile çok daha basiretle merhametli denir; bunun nasıl söylendiğini anlamak, din ve gayret bakımından kendilerini yeterli gösterenlere kalıyor. Yoksa bilginlerin sözlerini yersizce kullanırken, cahillerin ruhlarını iyiliğe yönelterek yumuşatacağımız yerde merhametten kaçındırarak katılaştırmış oluruz. Merhamet bu sıkıntıları insandan uzaklaştırmamızı buyurduğu gibi, masumiyet de onları insana vermemizi yasaklar.
- Homo igitur, ut homini apparet, anima rationalis est mortali atque terreno utens corpore. Partim ergo corpori, partim vero animae hominis benefacit qui proximum diligit. Ad corpus quod pertinet, medicina nominata est; ad animam autem, disciplina. Sed medicinam nunc voco, quidquid omnino corporis vel tuetur vel instaurat salutem. Ad hanc itaque pertinent, non ea tantum quae ars eorum exhibet, qui proprie medici nominantur; sed etiam cibus et potus, tegmen et tectum, defensio denique omnis atque munitio, qua nostrum corpus adversus etiam externos ictus casusque servatur: nam et fames, et sitis, et frigus, et aestus, et quidquid extrinsecus graviter infligitur, salutem, de qua nunc agitur, manere non sinunt. 53. Quare illa omnia, quibus hujuscemodi malis incommodisve resistitur, qui officiose atque humaniter praebent, misericordes vocantur, etiamsi sapientes usque adeo sint, ut jam nullo animi dolore turbentur. Nam quis ignoret ex eo appellatam esse misericordiam, quod miserum cor faciat condolentis alieno malo? et quis non concedat ab omni miseria liberum esse debere sapientem, cum subvenit inopi, cum esurienti cibum praestat potumque sitienti, cum vestit nudum, cum peregrinum tecto recipit, cum oppressum liberat, cum denique humanitatem suam usque ad sepulturam porrigit mortuorum? Etiamsi id faciat mente tranquilla, nullis aculeis doloris instinctus, sed adductus officio bonitatis, misericors tamen vocandus est. Huic enim nihil obest nomen, cum absit miseria. 54. Stulti vero cum misericordiam quasi vitium devitant, quia officio satis moveri nequeunt, si non perturbatione commoventur, congelascunt potius rigore inhumanitatis, quam rationis tranquillitate serenantur. Itaque multo prudentius Deus etiam ipse misericors dicitur: qui quemadmodum dicatur, restat intelligere iis qui sese idoneos religione studioque praestiterint; ne cum verbis doctorum inepte utimur, indoctorum animas prius durescere vitando misericordiam, quam benignitatem appetendo mitescere faciamus. Atque ut misericordia jubet, ista nos ab homine pellere incommoda, sic innocentia prohibet inferre.
2828. Bölüm
Ruhun kendisine sağlığı geri veren terbiyeye gelince — o olmazsa bedenin sağlığı sefaletleri gidermeye hiçbir şey yapamaz —, bu büsbütün çok zor bir iştir. Bedende, hastalıkları ve yaraları tedavi etmenin — bunu az insan iyi yapabilir — başka, açlığı ve susuzluğu gidermenin ve bir insanın bir insana herkesçe ve her yerde yardım edebildiği öbür işlerin başka olduğunu söylemiştik. Bunun gibi ruhta da o üstün ve nadir öğretmenliklere pek ihtiyaç duyulmayan bazı şeyler vardır: Örneğin bedene sunulması gerektiğini söylediğimiz şeylerin muhtaçlara sunulmasını teşvik ve öğüt ettiğimizde. Çünkü bunları yaptığımızda bedene maddi yardımla, yapılmalarını öğrettiğimizde ise ruha terbiyeyle yardım ederiz. Ama ruhların çok biçimli ve çeşitli hastalıklarının büyük ve büsbütün sözle anlatılamaz bir yolla iyileştirildiği başka şeyler de vardır: Bu tıp halklara Tanrı tarafından gönderilmeseydi, böyle ölçüsüzce ilerleyerek günah işleyenler için hiçbir kurtuluş umudu olmazdı. Gerçi bedenin tıbbı için de, şeylerin kökenine daha derinden inersen, insanlara Tanrı'dan başka bir kaynaktan akmış olabileceği bulunmaz; çünkü bütün şeylerin ayakta durması ve sağlığı ona atfedilmelidir.
Yine de şimdi ele aldığımız, ruhun tıbbı olan bu terbiye, ilahî Yazıların kendisinden çıkarılabildiği kadarıyla ikiye ayrılır: zorlama ve eğitme. Zorlama korkuyla, eğitme ise sevgiyle gerçekleşir; terbiye yoluyla yardım edilen kişinin korkusunu ve sevgisini kastediyorum, çünkü yardım eden kişide bu ikisinden sevmekten başkası yoktur. Bu ikisinde, iyiliği ve merhameti sayesinde var olmamız büsbütün kendisinden gelen Tanrı, iki Ahit'le, Eski ve Yeni Ahit'le, bize terbiyenin kuralını verdi. Çünkü ikisi de ikisinde bulunsa da, Eski'de korku, Yeni'de sevgi ağır basar; birinde kölelik, ötekinde özgürlük Havarilerce ilan edilir. Bu iki Ahit'in şaşılacak düzenini ve ilahî ahengini anlatmak çok uzun sürer; birçok dindar ve bilgili insan da bunu anlatmıştır. Bu konu, hakkıyla, insanın elinden geldiğince açıklanıp ilan edilebilmesi için birçok kitap ister. Öyleyse komşusunu seven, onun bedence de ruhça da sağ olması için elinden geleni yapar; ama bedenin bakımı ruhun sağlığına bağlanmalıdır. Ruha ilişkin olarak da şu basamaklarla davranır: Önce Tanrı'dan korksun, sonra onu sevsin. En iyi ahlâk budur; bütün gayretimizle kendisine koştuğumuz hakikat bilgisi de bize bu ahlâk sayesinde gelir.
Bu iki şeyde, yani Tanrı'yı ve komşuyu sevmemiz gerektiğinde Maniheistlerle anlaşıyorum; ama onlar bunun Eski Ahit'te bulunduğunu inkâr ediyorlar. Bunda ne kadar yanıldıkları, sanırım, yukarıda iki Ahit'ten getirdiğimiz sözlerden yeterince anlaşılır. Yine de kısa, ama karşı koymanın düpedüz çılgınlık olacağı bir şey söyleyeyim: Övmek zorunda kaldıkları bu iki şeyin Rab tarafından İncil'de Eski Ahit'ten getirildiğini inkâr etmelerinin ne kadar yersiz olduğunu fark etmiyorlar mı? Orada şöyle yazılıdır: "Rabbin Tanrı'yı bütün yüreğinle, bütün canınla ve bütün aklınla seveceksin"; ya da öbürü: "Komşunu kendin gibi seveceksin" (Yasa'nın Tekrarı 6:5; Levililer 19:18; Matta 22:37, 39). Ya da bunu inkâr etmeye cesaret edemiyorlarsa — çünkü hakikatin ışığı onları sıkıştırıyor —, bu buyrukların şifalı olduğunu inkâr etmeye cesaret etsinler; ellerinden geliyorsa en iyi ahlâkın bunlarda bulunduğunu inkâr etsinler ve Tanrı'yı sevmek gerekmediğini, komşuyu sevmek gerekmediğini, Tanrı'yı sevenler için her şeyin iyiliğe doğru ilerlemediğini (Romalılar 8:28), komşu sevgisinin kötülük yapmadığının doğru olmadığını (Romalılar 13:10) söylesinler; oysa insan hayatı bu ikisiyle en şifalı ve en iyi biçimde düzenlenir. Bunları söylüyorlarsa, onlarla yalnız Hristiyanların değil, insanların bile konuşacak bir şeyi kalmaz. Bunları söylemeye cesaret edemiyor ve bunların ilahî olduğunu kabul etmek zorunda kalıyorlarsa, bunların alındığı Kitaplara menfur bir dinsizlikle saldırmaktan ve onları kınamaktan neden vazgeçmiyorlar?
Yoksa bunları bulabildiğimiz yerde her şeyin iyi olmasının zorunlu bir sonuç olmadığını mı söyleyecekler? Çünkü bunu söylemeye alışıktırlar. Bu kaçamağa ne cevap vereceğimi ve nasıl karşı koyacağımı kolayca göremiyorum. Eski Ahit'in kelimelerini tek tek mi inceleyeyim ki inatçılara ve cahillere bunların İncil'le en büyük uyum içinde olduğunu göstereyim? Ama bu ne zaman olacak? Ne zaman ya ben buna yeteceğim ya da onlar buna katlanacaklar? Öyleyse ne yapayım? Davayı bırakıp onların, kötü ve yanlış da olsa çürütülmesi güç bir görüşün içinde saklanmalarına izin mi vereyim? Yapmayacağım: Bu buyrukların sahibi olan Tanrı'nın kendisi yakında yardıma gelecek ve bu kadar sıkışıklık içinde beni çaresiz ve yalnız bırakmayacaktır.
- Quod autem attinet ad disciplinam, per quam ipsi animo sanitas instauratur, quae si absit, nihil ad depellendas miserias salus illa corporis valet, difficillima omnino res est. Atque ut in corpore dicebamus aliud esse morbos et vulnera curare, quod pauci homines bene facere possunt; aliud autem famem sitimque sopire, et caetera in quibus subvenire hominem homini vulgo passimque conceditur: sic in animo sunt quaedam, in quibus excellentia illa et rara magisteria non admodum desiderantur; ut cum hortamur et monemus, ut haec ipsa indigentibus exhibeantur quae corpori exhibenda esse diximus. Cum enim haec facimus, ope corpori; cum autem docemus ut fiant, disciplina animo subvenimus. Sunt vero alia, quibus multimodi variique morbi animorum, magna quadam et prorsus ineffabili ratione sanantur: quae medicina nisi divinitus populis mitteretur, nulla spes salutis esset, tam immoderata progressione peccantibus; quanquam et illa corporis, si altius rerum originem repetas, non invenitur unde ad homines manare potuerit, nisi a Deo, cui rerum omnium status salusque tribuenda est. 56. Haec tamen disciplina de qua nunc agimus, quae animi medicina est, quantum Scripturis ipsis divinis colligi licet, in duo distribuitur; coercitionem, et instructionem. Coercitio timore, instructio vero amore perficitur, ejus dico cui per disciplinam subvenitur: nam qui subvenit, nihil horum duorum habet, nisi amare. In his duobus Deus ipse, cujus bonitate atque clementia fit omnino ut aliquid simus, duobus Testamentis, Vetere et Novo, disciplinae nobis regulam dedit. Quanquam enim utrumque in utroque sit, praevalet tamen in Vetere timor, amor in Novo: quae ibi servitus, hic libertas ab Apostolis praedicatur. De quorum Testamentorum admirabili quodam ordine divinoque concentu, longissimum est dicere, et multi religiosi doctique dixerunt. Multos libros res ista flagitat, ut pro merito, quantum ab homine potest, explicari et praedicari queat. Qui ergo diligit proximum, agit quantum potest ut salvus corpore salvusque animo sit: sed cura corporis ad sanitatem animi referenda est. Agit ergo his gradibus, quod ad animum pertinet, ut primo timeat, deinde diligat Deum. Hi mores sunt optimi, per quos nobis etiam ipsa provenit, ad quam omni studio rapimur, agnitio veritatis. 57. Atque in his duobus convenit mihi cum Manichaeis, id est, ut Deum et proximum diligamus: sed hoc Veteri Testamento negant contineri; in quo quantum errent, satis, ut opinor, apparet ex iis, quas superius protulimus, de utroque sententiis. Verumtamen ut breve aliquid dicam, sed tale cui resistere sit merae dementiae, nonne animadvertunt haec ipsa duo, quae laudare coguntur, quam importunissime a Domino in Evangelio de Vetere Testamento esse prolata negent, ubi scriptum est, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua; vel illud alterum, Diliges proximum tuum tanquam teipsum? (Deut. VI, 5; Levit. XIX, 18; Matth. XXII, 37, 39.) Aut si haec negare non audent; premuntur enim luce veritatis; illud negare audeant, salubria esse ista praecepta, his mores optimos contineri negent si possunt, et dicant non oportere Deum diligi, non oportere proximum diligi; neque diligentibus Deum omnia procedere in bonum (Rom. VIII, 28), neque dilectionem proximi malum non operari (Ibid. XIII, 10); quibus duobus saluberrime atque optime humana vita disponitur. Quae si dicunt, non solum illis cum Christianis, sed nec cum hominibus quidem ratio est. Sin haec dicere non audent, coguntur que confiteri esse divina; quid eos Libros unde ista prolata sunt impietate nefaria lacessere atque improbare non desinunt? 58. An illud dicturi sunt, non esse consequens ut omnia ibi bona sint, ubi haec invenire potuimus? nam hoc solent dicere. Cui ego tergiversationi quid respondeam, et quemadmodum occurram, non facile video. Discutiamne verba singula Veteris Testamenti, ut in his summam cum Evangelio esse concordiam pervicacibus indoctisque demonstrem? Sed quando istud erit? quando aut ego sufficiam, aut ipsi patientur? Quid ergo faciam? Deseramne causam, et eos in sententia quamvis improba et falsa, tamen difficili ad dissolvendum delitescere sinam? Non faciam: aderit de proximo Deus ipse, cujus illa praecepta sunt; nec me in tantis angustiis inopem ac desertum esse patietur.
2929. Bölüm
Bu yüzden, ey Maniheistler, o batıl inanca bir gün kurtulabilecek biçimde bağlı olanlarınız varsa, dikkat kesilin. Dikkat kesilin, diyorum, inat etmeden, karşı koyma hevesine kapılmadan; çünkü başka türlü hüküm vermek sizin için en zararlı şeydir. Elbette kimse şüphe etmez ve siz de hakikatten o kadar yüz çevirmiş değilsiniz ki şunu anlamayasınız: Tanrı'yı ve komşuyu sevmek iyiyse — bunu kimse inkâr edemez —, bu iki buyruğa bağlı olan hiçbir şey haklı olarak kınanamaz. Bunlara neyin bağlı olduğunu benden sormak gerektiğini sanıyorsan, bu gülünçtür; Mesih'in kendisini dinle; dinle, diyorum, Mesih'i, Tanrı'nın Bilgeliğini dinle: "Bütün Kanun ve bütün Peygamberler bu iki buyruğa bağlıdır" (Matta 22:40).
Bu noktada en utanmaz inat ne diyebilir? Mesih'in bunu söylemediğini mi? Onun bu sözleri İncil'de yazılıdır. Yazılanın yanlış olduğunu mu? Bu küfürden daha dinsiz ne bulunabilir? Bu sözden daha utanmaz, daha küstah, daha cani ne var? Mesih'in adından bile nefret eden putperestler bile o Yazılara karşı bunu söylemeye asla cüret etmediler. Çünkü halkların bu kadar büyük bir dindarlığıyla pekiştirilmiş, insanların ve çağların bu kadar büyük bir uzlaşmasıyla sağlamlaşmış bir şey, sıradan bir tarih kitabının güvenilirliğine ve ağırlığına bile sahip olamayacak kadar şüpheye düşürülürse, bunu bütün yazıların en büyük alt üst oluşu ve hatıraya emanet edilmiş bütün kitapların ortadan kalkması izleyecektir. Son olarak, hangi yazıdan ne getirebilirsin ki, benim akıl yürütmeme ve maksadıma karşı getirildiğinde ben de bu sözü kullanamayayım?
Bize herkesçe bilinen ve artık herkesin elinde olan Kitaplara inanmayı yasaklayıp kendi getirdikleri şeylere inanmamızı emretmelerine kim katlanabilir? Bir yazıdan şüphe etmek gerekiyorsa, hangisinden daha çok şüphe edilmeli: yayılmayı hak etmemiş olandan mı, yoksa başka bir ad altında baştan sona yalan söyleyebilmiş olandan mı? Bu yazıyı bana istemediğim hâlde dayatıyor, otoritesini bu kadar abartarak beni ona inanmaya zorluyorsan, ben de en geniş biçimde istikrarla yayıldığını ve bütün dünyaya dağılmış Kiliselerin tanıklığıyla korunduğunu gördüğüm yazıdan şüphe mi edeceğim, zavallı ben? Daha da zavallıcası, senin teşvikinle mi şüphe edeceğim? Başka nüshalar getirseydin bile, ancak daha çok nüshanın uyumuyla desteklenenleri tutmam gerekirdi. Şimdi ise karşılaştırılacak hiçbir şey getirmeden, en boş ve pervasızlıkla en dolu bir sesten başka bir şey getirmeden, insan soyunun o kadar sapkın ve ilahî takdirin yardımından o kadar yoksun olduğunu mu sanacaksın ki, o Yazıları çürütecek başka yazıları değil de yalnızca senin sözlerini onlara tercih etsin? Çünkü senin, aynı şeyleri içeren ama bozulmamış ve daha doğru bir nüsha getirmen gerekir; orada yalnızca, buraya sokulduğunu iddia ettiğin şeyler eksik olmalıdır. Örneğin Pavlus'un Romalılara yazdığı mektubun bozulduğunu ileri sürüyorsan, bozulmamış başka bir mektup getir; daha doğrusu, aynı Havari'nin aynı mektubunun katıksız ve bozulmamış olarak yazılı olduğu başka bir nüsha getir. "Getirmem" diyorsun, "yoksa onu benim bozduğuma inanırlar"; çünkü bunu söylemeye alışıksınız ve doğru da söylüyorsunuz: Bunu yaparsan, biraz aklı başında insanlar başka hiçbir şeyden şüphelenmezler. Öyleyse kendi otoriten hakkında nasıl bir hüküm verdiğine kendin bak; ve bir nüshaya, yalnız senin tarafından getirildiği için inanmak büyük bir pervasızlıksa, insanların o Yazılara karşı senin sözlerine inanmaları gerekip gerekmediğini anla.
- Quamobrem adestote animis, Manichaei, si qui forte illa superstitione ita tenemini, ut evadere aliquando possitis. Adestote, inquam, sine pertinacia, sine studio resistendi: nam aliter vobis perniciosissimum est judicare. Certe enim nemini dubium est, nec aversi vos ita estis a vero, ut non intelligatis, si diligere Deum et proximum, bonum est, quod negare nemo potest; quidquid in his duobus praeceptis pendet, vituperari jure non posse. Quid ergo in iis pendeat, ridiculum est si a me quaerendum esse putas; ipsum Christum audi, audi, inquam, Christum, audi Dei Sapientiam: In his, inquit, duobus praeceptis tota Lex pendet, et omnes Prophetae (Matth. XXII, 40). 60. Quid hoc loco potest dicere impudentissima pertinacia? Non hoc Christum dixisse? At in Evangelio verba ejus ista conscripta sunt. Falsum esse scriptum? Quid hoc sacrilegio magis impium reperiri potest? quid ista voce impudentius? quid audacius? quid sceleratius? Simulacrorum cultores, qui Christi etiam nomen oderunt, nunquam hoc adversus Scripturas illas ausi sunt dicere. Consequetur namque omnium litterarum summa perversio, et omnium qui memoriae mandati sunt librorum abolitio, si quod tanta populorum religione roboratum est, tanta hominum et temporum consensione firmatum, in hanc dubitationem adducitur, ut ne historiae quidem vulgaris fidem possit gravitatemque obtinere. Postremo quid de scripturis ullis proferre poteris, ubi mihi uti hac voce non liceat, si contra meam ratiocinationem intentionemque proferatur? 61. Illud vero quis ferre possit, quod nos notissimis ac jam in manibus omnium Libris constitutis credere vetant, et iis quae ipsi proferunt, imperant ut credamus? Si de scriptura dubitandum est, de qua magis quam quae diffamari non meruit, quaeve potuit sub nomine alio tota mentiri? Si istam obtrudis invito, tanta auctoritatis exaggeratione cogis in fidem; egone de illa, quam constanter latissime divulgatam video, et Ecclesiarum per totum orbem dispersarum contestatione munitam, dubitabo miser, et, quod est miserius, te auctore dubitabo? Cum si exemplaria proferres altera, tenere non deberem, nisi ea quae plurium consensione commendarentur; nunc nihil te proferente quod conferas, praeter inanissimam vocem temeritatisque plenissimam, putabis usque adeo genus humanum esse perversum, et divinae providentiae ope desertum, ut illis Scripturis, non a te prolatas alias quibus redarguantur, sed tua tantum verba praeponat? Proferendus est namque tibi alius codex eadem continens, sed tamen incorruptus et verior, ubi sola desint ea quae huc immissa esse criminaris. Ut si, verbi causa, Pauli Epistolam, quae ad Romanos scripta est, corruptam esse contendis, aliam proferas incorruptam, vel alium codicem potius, in quo ejusdem Apostoli eadem Epistola sincera et incorrupta conscripta sit. Non faciam, inquis, ne ipse corrupisse credar: hoc enim soletis dicere; et verum dicitis: nihil prorsus aliud suspicabuntur vel mediocriter cordati homines, si hoc feceris. Vide ergo tu ipse quid de auctoritate tua judicaveris; et intellige utrum tuis verbis contra illas Scripturas credere debeant, si codici, ob hoc solum quod abs te profertur, magnae temeritatis est credere.
3030. Bölüm
Ama bu konuda daha fazlasına ne gerek var? Hristiyan Yazılarına karşı bunları söylemeye cüret edenlerin, insanların sandığı şey olmasalar bile, hiç değilse Hristiyan olmadıklarını kim görmez? Çünkü Hristiyanlara şu hayat biçimi verilmiştir: Rabbimiz Tanrı'yı bütün yüreğimizle, bütün canımızla, bütün aklımızla, sonra da komşumuzu kendimiz gibi sevelim; çünkü bütün Kanun ve bütün Peygamberler bu iki buyruğa bağlıdır (Yasa'nın Tekrarı 6:5; Matta 22:37–40). Ey Hristiyanların en gerçek anası Katolik Kilisesi! Haklı olarak yalnız, kavuşulması en mesut hayat olan Tanrı'nın kendisine en saf ve en iffetli biçimde tapılması gerektiğini ilan ediyorsun. Bize kulluk etmemiz buyrulacak, tapılacak hiçbir yaratık getirmiyorsun. İnsanın yalnız kendisine tabi kılınacağı, akıllı ruhun yalnız kendisine bağlanarak sefaletten kurtulduğu o bozulmaz ve dokunulmaz ebediyetten, yapılmış olan, değişmeye maruz kalan, zamana tabi olan her şeyi dışarıda tutuyorsun. Ebediyetin, hakikatin, nihayet barışın kendisinin birbirinden ayırdığı şeyleri karıştırmıyor, tek bir yüceliğin birleştirdiğini de ayırmıyorsun. Üstelik komşunun muhabbetini ve sevgisini öyle kucaklıyorsun ki, ruhların günahları yüzünden yakalandıkları çeşitli hastalıkların bütün ilaçları en güçlü hâlleriyle sende bulunur.
Sen çocukları çocukça, gençleri güçlü bir biçimde, yaşlıları sükûnetle, her birinin yalnız bedeninin değil ruhunun da yaşına göre çalıştırır ve öğretirsin. Sen kadınları kocalarına, şehveti doyurmak için değil, nesil sürdürmek ve ev hayatını paylaşmak için iffetli ve sadık bir itaatle tabi kılarsın. Sen erkekleri eşlerinin başına, daha zayıf olan cinsle alay etsinler diye değil, saf aşkın kanunlarıyla yönetsinler diye koyarsın. Sen çocukları ana babalarına bir tür özgür kölelikle bağlar, ana babaları da çocuklarının başına şefkatli bir hâkimiyetle geçirirsin. Sen kardeşleri kardeşlere, kanınkinden daha sağlam ve daha sıkı bir din bağıyla bağlarsın. Sen bütün soy yakınlığını ve hısımlık bağını, tabiatın ve iradenin düğümlerini koruyarak, karşılıklı bir sevgiyle sıkıca bağlarsın. Sen kölelere efendilerine, durumlarının zorunluluğundan çok vazifenin zevkiyle bağlanmayı öğretirsin. Sen efendileri, ortak Efendi olan en yüce Tanrı'yı düşündürerek kölelere karşı yumuşak, onları cezalandırmaktan çok gözetmeye daha yatkın kılarsın. Sen vatandaşları vatandaşlara, milletleri milletlere, kısacası bütün insanları, ilk ana babalarını hatırlatarak, yalnız bir toplulukla değil, bir tür kardeşlikle de birleştirirsin. Krallara halklarını gözetmeyi öğretir, halklara krallarına boyun eğmeyi öğütlersin. Kime onur, kime sevgi, kime saygı, kime korku, kime teselli, kime uyarı, kime teşvik, kime terbiye, kime azar, kime ceza borçlu olunduğunu titizlikle öğretirsin; herkese her şeyin borçlu olunmadığını, ama herkese sevginin borçlu olunduğunu, hiç kimseye de haksızlığın reva görülmeyeceğini gösterirsin.
Bu insan sevgisi senin göğsüne sarılan ruhu besleyip güçlendirdiğinde ve onu Tanrı'nın peşinden gitmeye elverişli kıldığında, Tanrı'nın yüceliği de, insan bu yeryüzünde oturduğu sürece ona yetecek ölçüde kendini açmaya başladığında, öyle büyük bir sevgi ateşi doğar ve öyle büyük bir ilahî aşk yangını yükselir ki, bütün kusurlar yanıp insan arınıp kutsanınca şu sözün ne kadar ilahî bir şekilde söylendiği yeterince anlaşılır: "Ben yakıp yok eden ateşim" (Yasa'nın Tekrarı 4:24) ve "Dünyaya ateş göndermeye geldim" (Luka 12:49). Tek Tanrı'nın iki Ahit'te kaydedilmiş bu iki sözü, ruhun kutsanmasını uyumlu bir tanıklıkla ilan eder; öyle ki bir gün, yine Eski'den Yeni Yazıya alınmış şu söz gerçekleşsin: "Ölüm zaferle yutuldu. Ey ölüm, dikenin nerede? Ey ölüm, çekişmen nerede?" (1 Korintliler 15:54–55). Heretikler yalnız bunu anlayabilselerdi, Tanrı'ya senden başka hiçbir yerde, senin kucağından başka hiçbir yerde değil, hiç kibre kapılmadan ve iyice barışarak taparlardı. Haklı olarak ilahî buyruklar sende geniş ve yaygın biçimde korunur. Haklı olarak sende, bilinen kanuna karşı günah işlemenin bilinmeyen kanuna karşı işlemekten ne kadar daha ağır olduğu iyi anlaşılır. Çünkü "ölümün dikeni günahtır, günahın gücü ise kanundur" (1 Korintliler 15:56); buyruğu hor görmüş olmanın vicdanı kanunla daha ağır vurur ve öldürür. Haklı olarak sende, şehvet ruhu harap ederken ve fazilet aşkıyla bastırılmayıp yalnız ceza korkusuyla dizginlenirken, kanun altındaki işin ne kadar boş olduğu görülmüştür. Haklı olarak sende o kadar çok misafirperver, o kadar çok vazifeşinas, o kadar çok merhametli, o kadar çok bilgili, o kadar çok iffetli, o kadar çok kutsal insan vardır; öyle çokları Tanrı aşkıyla öyle yanar ki, en yüksek perhizkârlık ve bu dünyaya inanılmaz bir küçümseme içinde yalnızlık bile onlara zevk verir.
- Sed quid hinc plura? Quis enim non videat eos qui contra Scripturas christianas haec audent dicere, ut illud non sint quod homines suspicantur, certe tamen non esse christianos? Nam Christianis haec data est forma vivendi, ut diligamus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, deinde proximum nostrum tanquam nosmetipsos: in his enim duobus praeceptis tota Lex pendet, et omnes Prophetae (Deut. VI, 5; Matth. XXII, 37). Merito, Ecclesia catholica, mater Christianorum verissima, non solum ipsum Deum, cujus adeptio vita est beatissima, purissime atque castissime colendum praedicas; nullam nobis adorandam creaturam inducens, cui servire jubeamur; et ab illa incorrupta et inviolabili aeternitate cui soli homo subjiciendus est, cui soli rationalis anima cohaerendo non misera est, excludens omne quod factum est, quod obnoxium commutationi, quod subditum tempori; neque confundens quod aeternitas, quod veritas, quod denique pax ipsa distinguit, nec rursum separans quod majestas una conjungit: sed etiam proximi dilectionem atque charitatem ita complecteris, ut variorum morborum, quibus pro peccatis suis animae aegrotant, omnis apud te medicina praepolleat. 63. Tu pueriliter pueros, fortiter juvenes, quiete senes, prout cujusque non corporis tantum, sed et animi aetas est, exerces ac doces. Tu feminas viris suis, non ad explendam libidinem, sed ad propagandam prolem, et ad rei familiaris societatem, casta et fideli obedientia subjicis. Tu viros conjugibus, non ad illudendum imbecilliorem sexum, sed sinceri amoris legibus praeficis. Tu parentibus filios libera quadam servitute subjungis, parentes filiis pia dominatione praeponis. Tu fratribus fratres religionis vinculo firmiore atque arctiore quam sanguinis nectis. Tu omnem generis propinquitatem et affinitatis necessitudinem, servatis naturae voluntatisque nexibus, mutua charitate constringis. Tu dominis servos, non tam conditionis necessitate, quam officii delectatione doces adhaerere. Tu dominos servis, summi Dei communis Domini consideratione placabiles, et ad consulendum quam coercendum propensiores facis. Tu cives civibus, gentes gentibus, et prorsus homines primorum parentum recordatione, non societate tantum, sed quadam etiam fraternitate conjungis. Doces reges prospicere populis; mones populos se subdere regibus. Quibus honor debeatur, quibus affectus, quibus reverentia, quibus timor, quibus consolatio, quibus admonitio, quibus cohortatio, quibus disciplina, quibus objurgatio, quibus supplicium, sedulo doces; ostendens quemadmodum et non omnibus omnia, et omnibus charitas, et nulli debeatur injuria. 64. Jam vero cum haec humana dilectio inhaerentem uberibus tuis nutriverit, et roboraverit animum, sequendo Deo factum idoneum; ubi ejus majestas ex tanta parte quanta homini, dum terrae hujus inhabitator est, sufficit, aperire se coeperit; tantus charitatis ardor innascitur, et tantum divini amoris consurgit incendium, ut exustis omnibus vitiis, et homine purgato atque sanctificato, satis appareat quam divine dictum sit: Ego sum ignis consumens (Deut. IV, 24): et, Ignem veni mittere in mundum (Luc. XII, 49). Quae duae voces unius Dei in duobus Testamentis signatae, sanctificationem animae concordi attestatione declarant, ut fiat aliquando illud quod item in Novam Scripturam de Veteri assumptum est, Absorpta est mors in victoriam. Ubi est, mors, aculeus tuus? ubi est, mors, contentio tua? (I Cor. XV, 54, 55). Quod unum isti haeretici intelligere si valerent, nusquam profecto Deum nisi apud te atque in tuo gremio, minime superbi et bene pacati venerarentur. Merito apud te divina praecepta late diffuseque servantur. Merito apud te bene intelligitur, quam sit gravius cognita, quam incognita lege peccare. Aculeus enim mortis peccatum, virtus autem peccati lex (Ibid. 56), qua gravius feriat et interimat contempti praecepti conscientia. Merito apud te visum est, quam sit sub lege operatio vana, cum libido animum vastat, et cohibetur poenae metu, non amore virtutis obruitur. Merito tibi tam multi hospitales, multi officiosi, multi misericordes, multi docti, multi casti, multi sancti, multi usque adeo Dei amore flagrantes, ut eos in summa continentia atque mundi hujus incredibili contemptu etiam solitudo delectet.
3131. Bölüm
Rica ederim, insanı sevmeden edemeyen ama insanı görmeden edebilen kimselerin gördüğü şey nedir? Elbette o şey, her ne ise, insan işlerinden daha üstündür; insan onu seyrederek insansız yaşayabilir. Şimdi, ey Maniheistler, en yüksek iffeti yalnız övülecek değil, edinilecek bir şey de sayan kusursuz Hristiyanların ahlâkını ve eşsiz perhizkârlığını dinleyin; öyle ki, içinizde biraz utanma varsa, cahillerin gözünde en zor perhizi sanki siz yapıyormuşsunuz gibi utanmazca övünmeye cesaret etmeyesiniz. Bilmediğiniz şeyleri değil, bizden gizlediğiniz şeyleri söyleyeceğim. Çünkü en yüksek perhizkârlık içinde yaşayan Hristiyanların sayısının bütün dünyada, en çok da Doğu'da ve Mısır'da gün geçtikçe arttığını kim bilmez? Bu sizden hiçbir şekilde saklı kalamaz.
Biraz önce andığım kimseler hakkında hiçbir şey söylemeyeceğim: Onlar insanların gözünden büsbütün gizlenerek, belli aralıklarla kendilerine getirilen ekmek ve suyla yetinip en ıssız topraklarda otururlar; saf zihinlerle bağlandıkları Tanrı'yla söyleşmenin tadına varır, ancak kutsalların akıl gözünün kavrayabildiği onun güzelliğini seyrederek en büyük saadeti yaşarlar. Diyorum ki, bunlar hakkında hiçbir şey söylemeyeceğim; çünkü bazılarına insan işlerini gerektiğinden fazla terk etmiş gibi görünürler. Böyle düşünenler, bedenlerini görmemize izin verilmeyen bu kimselerin ruhunun dualarıyla, hayatlarının da örnek olarak bize ne kadar faydalı olduğunu anlamazlar. Ama bunu burada tartışmanın uzun ve gereksiz olduğunu düşünüyorum; çünkü kutsallığın bu kadar yüksek zirvesi birine kendiliğinden hayranlık ve saygı uyandırmıyorsa, ona bizim sözümüzle nasıl öyle görünebilir? Yalnızca boş yere övünenlere şunu hatırlatmak gerekir: Katolik imanının en kutsal Hristiyanlarının itidali ve perhizkârlığı o kadar ileri gitmiştir ki, bazılarına göre dizginlenmesi ve sanki insanî sınırlara geri çağrılması gerekir. Bundan hoşlanmayanlar bile onların ruhlarının insanların o kadar üstüne çıktığına hükmeder.
Ama bu bizim dayanma gücümüzü aşıyorsa, şu kimselere kim hayran olmaz ve onları kim övmez? Bu dünyanın cazibelerini küçümseyip terk ederek en iffetli ve en kutsal ortak bir hayatta bir araya gelmiş, birlikte ömür sürer, dualar, okumalar ve tartışmalar içinde yaşarlar. Hiçbir kibirle şişmemiş, hiçbir inatla huzursuz, hiçbir kıskançlıkla zehirlenmiş değildirler; ölçülü, utangaç, barışçıl insanlardır; en uyumlu ve Tanrı'ya en sıkı yönelmiş bir hayatı, bunu yapabilmeyi kendisinden hak ettikleri Tanrı'ya en hoş armağan olarak sunarlar. Hiç kimsenin kendine ait bir şeyi yoktur, hiç kimse kimseye yük olmaz. Hem bedenin beslenebileceği hem de zihnin Tanrı'dan alıkonamayacağı işleri elleriyle görürler. Ürettiklerini "dekan" dedikleri kimselere teslim ederler; onlara bu ad, on kişinin başında oldukları için verilir. Böylece hiçbiri ne yiyecek, ne giyecek, ne de günlük ihtiyaç ya da her zaman olduğu gibi bozulan sağlık için gereken başka bir şey konusunda kendi bedeninin kaygısını çekmez. O dekanlar da her şeyi büyük bir özenle düzenleyip o hayatın bedenin zayıflığı yüzünden gerektirdiği her şeyi hazır ederler; ama kendileri de "baba" dedikleri birine hesap verirler. Bu babalar yalnız ahlâkça en kutsal değil, ilahî öğretide de en seçkin, her bakımdan yüce kimselerdir; "oğullar" dedikleri kimselere hiç kibre kapılmadan yol gösterirler: Buyurmada babaların otoritesi büyük, itaatte oğulların isteği büyüktür. Günün son saatinde, henüz oruçluyken, herkes kendi hücresinden o babayı dinlemek için toplanır; her babanın yanına en az üç bin kişi gelir, çünkü bir babanın idaresinde çok daha kalabalık topluluklar da yaşar. İnanılmaz bir şevkle, derin bir sessizlik içinde dinlerler; konuşanın sözü onları nasıl etkilediyse, ruhlarının duygularını ya iniltiyle, ya ağlayarak, ya da ölçülü ve hiçbir gürültü taşımayan bir sevinçle belli ederler.
- Quid est, quaeso, quod vident qui non possunt hominem non diligere, et tamen possunt hominem non videre? Profecto illud, quidquid est, praestantius est rebus humanis, cujus contemplatione potest homo sine homine vivere. Jam enim accipite, Manichaei, perfectorum Christianorum, quibus summa castitas, non laudanda tantum, sed etiam capessenda visa est, mores et continentiam singularem; ne vos impudenter jactare apud animos imperitorum, quasi difficillima rerum abstinentia, si quid in vobis pudoris est, audeatis. Nec ea dicam quae vos ignoratis, sed quae nobis occultatis. Quis enim nescit summae continentiae hominum christianorum multitudinem per totum orbem in dies magis magisque diffundi, et in Oriente maxime atque Aegypto, quod vos nullo modo potest latere? 66. Nihil de iis dicam quos paulo ante commemoravi, qui secretissimi penitus ab omni hominum conspectu, pane solo, qui eis per certa intervalla temporum affertur, et aqua contenti, desertissimas terras incolunt; perfruentes colloquio Dei, cui puris mentibus inhaeserunt, et ejus pulchritudinis contemplatione beatissimi, quae nisi sanctorum intellectu percipi non potest. Nihil, inquam, de his loquar: videntur enim nonnullis res humanas plus quam oporteret deseruisse, non intelligentibus quantum nobis eorum animus in orationibus prosit, et vita ad exemplum, quorum corpora videre non sinimur. Sed hinc disputare longum et supervacaneum puto: nam hoc tam excellens fastigium sanctitatis, cui non sua sponte mirandum et honorandum videtur, oratione nostra videri qui potest? Tantum isti admonendi sunt, qui sese inaniter jactant, in tantum processisse temperantiam et continentiam sanctissimorum catholicae fidei christianorum, ut restringenda nonnullis, et quasi ad humanos fines revocanda videatur: usque adeo supra homines illorum animos evasisse, ab iis etiam quibus id displicet, judicatur. 67. Sed si hoc excedit nostram tolerantiam, quis non illos miretur et praedicet, qui contemptis atque desertis mundi hujus illecebris, in communem vitam castissimam sanctissimamque congregati, simul aetatem agunt, viventes in orationibus, in lectionibus, in disputationibus; nulla superbia tumidi, nulla pervicacia turbulenti, nulla invidentia lividi: sed modesti, verecundi, pacati, concordissimam vitam et intentissimam in Deum, gratissimum munus ipsi offerunt, a quo ista posse meruerunt? Nemo quidquam possidet proprium, nemo cuiquam onerosus est. Operantur manibus ea quibus et corpus pasci possit, et a Deo mens impediri non possit. Opus autem suum tradunt eis quos decanos vocant, eo quod sint denis praepositi, ut neminem illorum cura sui corporis tangat, neque in cibo, neque in vestimento, neque si quid aliud opus est, vel quotidianae necessitati, vel mutatae, ut assolet, valetudini. Illi autem decani cum magna sollicitudine omnia disponentes, et praesto facientes quidquid illa vita propter imbecillitatem corporis postulat, rationem tamen etiam ipsi reddunt uni, quem patrem appellant. Hi vero patres non solum sanctissimi moribus, sed etiam divina doctrina excellentissimi, omnibus rebus excelsi, nulla superbia consulunt iis quos filios vocant, magna sua in jubendo auctoritate, magna illorum in obtemperando voluntate. Conveniunt autem diei tempore extremo de suis quisque habitaculis, dum adhuc jejuni sunt, ad audiendum illum patrem, et conveniunt ad singulos patres terna, ut minimum, hominum millia: nam etiam multo numerosiores sub uno agunt. Audiunt autem incredibili studio, summo silentio; affectiones animorum suorum, prout eos pepulerit disserentis oratio, vel gemitu, vel fletu, vel modesto et omni clamore vacuo gaudio significantes. Corpus deinde reficitur, quantum
31_2Sonra beden, sağlığa ve dirliğe yetecek kadar beslenir; herkes arzusunu dizginler ki, hazır bulunan o kıt ve pek basit şeylere bile kendini kaptırmasın. Böylece şehvetleri ehlileştirmeye yetecek kadar yalnız etten ve şaraptan değil, bazılarına daha temiz göründükleri ölçüde mideyi ve damağı daha çok kışkırtan şeylerden de uzak dururlar; çünkü etle ilgisi olmayan seçkin yiyecek arzusu bu bahaneyle gülünç ve çirkin biçimde savunulagelir. Zorunlu geçimden artan her şey de — çünkü el emeğinden ve yiyeceğin kısılmasından çok şey artar —, dağıtanların onu kazanırken gösterdiğinden bile büyük bir özenle muhtaçlara dağıtılır. Çünkü bunların kendilerinde bol olmasına hiç uğraşmazlar; artanın kendi yanlarında kalmaması için ise her yolu denerler; öyle ki yoksulların oturduğu yerlere yüklü gemiler bile gönderirler. Çok iyi bilinen bir şey hakkında daha fazla konuşmaya gerek yok.
Tanrı'ya özenle ve iffetle hizmet eden kadınların hayatı da böyledir: Erkeklerden ayrı ve yakışık aldığı kadar uzak hücrelerde otururlar; onlara yalnız dindar bir sevgiyle ve faziletlerini örnek almakla bağlıdırlar. Onların yanına gençlerin hiç girişi yoktur; hatta en ağırbaşlı ve en denenmiş yaşlılar bile ancak ihtiyaç duydukları şeyleri vermek için ve yalnız giriş kapısına kadar gelebilir. Yün işiyle bedenlerini hem çalıştırır hem geçindirirler; dokudukları giysileri kardeşlere verir, karşılığında onlardan geçim için gereken şeyleri alırlar. Bu ahlâkı, bu hayatı, bu düzeni, bu kurumu övmek istesem buna layıkıyla gücüm yetmez; ayrıca anlatıcının sadeliğine bir de övücünün koturnunu eklemem gerektiğini düşünürsem, bunun kendi başına anlatıldığında hoşa gidemeyeceğine hükmediyor gibi görünmekten korkarım. Ey Maniheistler, elinizden gelirse bunları kınayın. Körlere ve ayırt etmekten aciz olanlara bizim delice otlarımızı göstermeyin.
saluti et salubritati satis est, coercente unoquoque concupiscentiam, ne se profundat vel in ea ipsa quae praesto sunt parca et vilissima. Ita non solum a carnibus et vino abstinent pro sufficientia domandarum libidinum, sed ab iis etiam quae tanto concitatius ventris et gutturis provocant appetitum, quanto quasi mundiora nonnullis videntur: quo nomine solet turpe desiderium exquisitorum ciborum, quod a carnibus alienum est, ridicule turpiterque defendi. Sane quidquid necessario victui redundat (nam redundat plurimum ex operibus manuum, et epularum restrictione), tanta cura egentibus distribuitur, quanta non ab ipsis qui distribuunt comparatum est. Nullo modo namque satagunt, ut haec sibi abundent, sed omni modo agunt ut non apud se remaneat quod abundaverit, usque adeo ut oneratas etiam naves in ea loca mittant, quae inopes incolunt. Non opus est plura de re notissima dicere. 68. Haec est etiam vita feminarum Deo sollicite casteque servientium, quae habitaculis segregatae ac remotae a viris quam longissime decet, pia tantum illis charitate junguntur et imitatione virtutis: ad quas juvenum nullus accessus est, neque ipsorum quamvis gravissimorum et probatissimorum senum, nisi usque ad vestibulum necessaria praebendi quibus indigent gratia. Lanificio namque corpus exercent atque sustentant, vestesque ipsas fratribus tradunt, ab iis invicem quod victui opus est resumentes. Hos mores, hanc vitam, hunc ordinem, hoc institutum si laudare velim, nec digne valeo, et vereor ne judicare videar per seipsum tantummodo expositum placere non posse, si super narratoris simplicitatem cothurnum etiam laudatoris addendum putavero. Haec, Manichaei, reprehendite, si potestis. Nolite caecis hominibus et discernere invalidis ostentare nostra zizania.
3232. Bölüm
Yine de Katolik Kilisesinin en iyi ahlâkı, yalnız andığım kimselerin hayatını övülmeye değer sayacağım kadar dar değildir. Çünkü ne kadar çok en iyi ve en kutsal piskopos, ne kadar çok presbiter, ne kadar çok diyakon ve ilahî Sırların her türden hizmetkârını tanıdım! Onların fazileti, çeşit çeşit insan arasında ve bu daha çalkantılı hayatta onu korumak ne kadar zorsa, bana o kadar şaşılacak ve o kadar övgüye değer görünüyor. Çünkü iyileşmiş olanlardan çok iyileştirilecek olanların başındadırlar. Kalabalığın kusurlarına, iyileştirilsinler diye katlanmak gerekir; salgına da yatıştırılmadan önce dayanmak gerekir. Burada hayatın en iyi ölçüsünü ve barışçıl ve huzurlu bir ruhu korumak çok zordur. Kısaca açıklarsam: Bunlar yaşamanın öğrenildiği yerde, ötekiler ise yaşanılan yerde bulunurlar.
33. Bölüm
Yine de bu yüzden övülmeye değer başka bir Hristiyan türünü, yani şehirlerde oturan ama sıradan hayattan pek uzak olanları küçümseyecek değilim. Ben Milano'da, az olmayan sayıda insanın oturduğu ve başında çok iyi ve çok bilgili bir presbiterin bulunduğu bir kutsallar evi gördüm. Roma'da da birçoklarını tanıdım; her birinde ağırbaşlılık, basiret ve ilahî ilim bakımından üstün biri, kendisiyle birlikte oturan ve Hristiyan sevgisi, kutsallık ve özgürlük içinde yaşayan öbürlerinin başındadır. Onlar da kimseye yük olmazlar; Doğu'nun âdetine ve havari Pavlus'un otoritesine uyarak geçimlerini kendi elleriyle sağlarlar. Birçoğunun da düpedüz inanılmaz oruçlar tuttuğunu öğrendim: Her yerde pek yaygın olduğu gibi her gün gece vakti bir kez yemek yiyerek değil, çok sık kesintisiz üç gün ya da daha fazla yiyeceksiz ve içeceksiz geçirerek. Bu yalnız erkeklerde değil, kadınlarda da böyledir: Birlikte oturan ve yünle, dokumayla geçimlerini sağlayan birçok dul ve bakirenin başında, her toplulukta, en ağırbaşlı ve en denenmiş bir kadın bulunur; bu kadınlar yalnız ahlâkı biçimlendirip düzenlemekte değil, zihinleri eğitmekte de usta ve hazırdırlar.
Bütün bunlar arasında hiç kimse katlanamayacağı sert şeylere zorlanmaz, kimseye reddettiği şey yüklenmez; öbürlerini taklit etmeye gücü yetmediğini itiraf eden de bu yüzden onlarca mahkûm edilmez. Çünkü bütün Yazılarda sevginin ne kadar öğütlendiğini hatırlarlar; "Temizler için her şey temizdir" (Titus 1:15) ve "Sizi kirleten ağzınıza giren değil, ağzınızdan çıkandır" (Matta 15:11) sözlerini hatırlarlar. Bu yüzden bütün gayretleri, yiyecek türlerini kirliymiş gibi reddetmeye değil, arzuyu iyice ehlileştirmeye ve kardeş sevgisini korumaya yönelir. Şunu hatırlarlar: "Yiyecekler mide için, mide de yiyecekler içindir; ama Tanrı hem onu hem bunları yok edecektir" (1 Korintliler 6:13); başka bir yerde: "Yersek bir şey kazanmayız, yemezsek bir şey kaybetmeyiz" (1 Korintliler 8:8); hepsinden önce de şunu: "Kardeşler, et yememek, şarap içmemek ve kardeşinin sendelemesine yol açan hiçbir şeyi yapmamak iyidir." Çünkü burada bütün bunların sevgi gayesine nasıl yöneltilmesi gerektiğini gösterir. "Biri her şeyi yiyebileceğine inanır; zayıf olan ise" diyor, "sebze yesin. Yiyen, yemeyeni küçümsemesin; yemeyen de yiyeni yargılamasın; çünkü Tanrı onu kabul etmiştir. Başkasının kulunu yargılayan sen kimsin? O kendi Efendisi için ayakta durur ya da düşer; ama ayakta duracaktır, çünkü Tanrı onu ayakta tutmaya kadirdir." Biraz sonra: "Yiyen Rab için yer ve Tanrı'ya şükreder; yemeyen de Rab için yemez ve Tanrı'ya şükreder." Devamında da: "Öyleyse her birimiz kendi hesabını verecek. Artık birbirimizi yargılamayalım; bunun yerine şuna karar verin: Kardeşinizin önüne sürçme taşı ya da tuzak koymayın. Rab İsa'da biliyor ve eminim ki hiçbir şey kendiliğinden murdar değildir; ancak bir şeyi murdar sayan için o şey murdardır." Kirletebilecek gücün yediğimiz şeylerin kendisinde değil ruhta olduğunu; bu yüzden bunları küçümseyebilenlerin, herhangi bir yiyeceği çirkin bir arzu olmadan, yüce bir zihinle alırlarsa kirlenmeyeceklerini kesinlikle bilenlerin bile sevgiyi gözetmeleri gerektiğini bundan daha açık gösterebilir miydi? Arkasından ne geldiğine bak: "Yiyecek yüzünden kardeşin üzülüyorsa, artık sevgiye göre yürümüyorsun" (Romalılar 14:2–21).
- Neque tamen ita sese anguste habent Ecclesiae catholicae mores optimi, ut eorum tantum vitam, quos commemoravi, arbitrer esse laudandam. Quam enim multos episcopos optimos viros, sanctissimosque cognovi, quam multos presbyteros, quam multos diaconos, et cujuscemodi ministros divinorum Sacramentorum, quorum virtus eo mihi mirabilior et majore praedicatione dignior videtur, quo difficilius est eam in multiplici hominum genere, et in ista vita turbulentiore servare! Non enim sanatis magis quam sanandis hominibus praesunt. Perpetienda sunt vitia multitudinis ut curentur, et prius toleranda quam sedanda est pestilentia. Difficillimum est hic tenere optimum vitae modum, et animum pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem, hi agunt ubi vivere discitur, illi ubi vivitur. 70. Nec ideo tamen laudabile christianorum genus contempserim, eorum scilicet qui in civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi ego diversorium sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter praeerat vir optimus et doctissimus. Romae etiam plura cognovi, in quibus singuli gravitate atque prudentia et divina scientia praepollentes, caeteris secum habitantibus praesunt, christiana charitate, sanctitate et libertate viventibus: ne ipsi quidem cuiquam onerosi sunt, sed Orientis more, et Pauli apostoli auctoritate manibus suis se transigunt. Jejunia etiam prorsus incredibilia multos exercere didici, non quotidie semel sub noctem reficiendo corpus, quod est usquequaque usitatissimum, sed continuum triduum vel amplius saepissime sine cibo ac potu ducere. Neque hoc in viris tantum, sed etiam in feminis; quibus item multis viduis et virginibus simul habitantibus, et lana ac tela victum quaeritantibus, praesunt singulae gravissimae probatissimaeque non tantum in instituendis componendisque moribus, sed etiam instruendis mentibus peritae ac paratae. 71. Atque inter haec nemo urgetur in aspera quae ferre non potest, nulli quod recusat imponitur, nec ideo condemnatur a caeteris, quod in eis se imitandis fatetur invalidum: meminerunt enim quantopere Scripturis omnibus commendata sit charitas; meminerunt, Omnia munda mundis (Tit. I, 15); et, Non quod intrat in os vestrum vos coinquinat, sed quod exit (Matth. XV, 11). Itaque non rejiciendis generibus ciborum quasi pollutis, sed concupiscentiae perdomandae, et dilectioni fratrum retinendae invigilat omnis industria. Meminerunt: Esca ventri, et venter escis; Deus autem et hunc et illas destruet (I Cor. VI, 13); et alibi, Neque si manducaverimus, abundabimus; neque si non manducaverimus, egebimus (Id. VIII, 8); et illud prae caeteris, Bonum est, fratres, non manducare carnem, neque bibere vinum, neque in quo frater tuus offenditur. Hic enim ostendit quam sint ad finem charitatis haec omnia dirigenda. Alius enim credit manducare omnia; qui autem infirmus est, olus, inquit, manducet. Qui manducat, non manducantem non spernat: et qui non manducat, manducantem non judicet; Deus enim illum assumpsit. Tu quis es, qui judices alienum servum? Suo Domino stat aut cadit; stabit autem; potens est enim Deus statuere eum. Et paulo post: Qui manducat, Domino manducat, et gratias agit Deo: et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo. Et item in consequentibus: Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet. Non ergo amplius judicemus invicem; sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum. Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune esse, illi commune est. Potuitne magis ostendere, non in ipsis rebus quibus vescimur, sed in animo esse vim quamdam, quae ad eum valeat maculandum; et propterea iis etiam qui ad haec contemnenda sunt idonei, certoque sciunt non se pollui, si quid ciborum sine turpi cupiditate altitudine mentis assumpserint, charitatem tamen esse intuendam? Vide quid sequatur: Nam si propter escam frater tuus contristatur, jam non secundum charitatem ambulas (Rom. XIV, 2-21).
32_2Gerisini oku — çünkü hepsini araya koymak uzun sürer —; bunları küçümseyebilenlere, yani daha güçlü ve daha emin olanlara, zayıflıkları yüzünden henüz bu tür bir itidale ihtiyaç duyanlar sendelemesin diye yine de kendilerini tutmaları gerektiğine dair buyruğu bulacaksın. Sözünü ettiğim kimseler bunları bilir ve tutarlar; çünkü onlar heretik değil, Hristiyandır; Yazıları havarilerin öğretisine göre anlarlar, kibirle takınılmış uydurma bir "havari" adına göre değil. Kimse yemeyeni küçümsemez, kimse yiyeni yargılamaz; zayıf olan sebze yer. Yine de birçok güçlü kişi zayıflar uğruna aynı şeyi yapar; birçoğunun da bunu yapma sebebi bu değildir: Daha basit bir yiyecekle yaşamak ve bedeni en az masraflı biçimde besleyerek en huzurlu bir ömür geçirmek hoşlarına gider. "Her şey bana serbesttir" diyor, "ama ben hiçbir şeyin hâkimiyeti altına girmem" (1 Korintliler 6:12). Böylece birçoğu et yemez, ama onu batıl bir inançla murdar da saymaz. Bu yüzden sağlıklıyken kendilerini tutan bu kişiler, sağlık durumları gerektirirse hastayken hiç korkmadan et yerler. Birçoğu şarap içmez, ama onunla kirlendiklerini düşünmez; çünkü bazı halsiz kimselere ve sağlığını onsuz koruyamayan herkese şarabın en insanca ve en ölçülü biçimde verilmesini sağlarlar. Akılsızca reddeden bazılarını da, boş bir batıl inanç yüzünden daha kutsal olacakları yerde daha çabuk zayıf düşmesinler diye kardeşçe uyarırlar. Havari'nin öğrencisine, sık sık hastalandığı için biraz şarap almasını buyurduğunu okurlar (1 Timoteos 5:23). Böylece dindarlığı titizlikle uygularlar; bedensel alıştırmanın ise, aynı Havari'nin dediği gibi, kısa bir zamana yaradığını bilirler (1 Timoteos 4:8).
Bunu yapabilenler — ki sayısızdırlar — etten ve şaraptan iki sebeple kendilerini tutarlar: ya kardeşlerin zayıflığı yüzünden ya da kendi özgürlükleri için. Her şeyden önce sevgi korunur: Yiyecek sevgiye, söz sevgiye, giyim sevgiye, yüzün ifadesi sevgiye uydurulur; tek bir sevgide birleşilir ve ona doğru uyum içinde soluk alınır. Ona saldırmak, Tanrı'ya saldırmak gibi günah sayılır; ona karşı koyan bir şey olursa onunla savaşılır ve dışarı atılır; onu inciten bir şey olursa bir gün bile sürmesine izin verilmez. Bilirler ki Mesih ve Havariler onu öyle öğütlemişlerdir ki, o tek başına eksikse her şey boştur, o varsa her şey doludur.
- Lege caetera; nam longum est omnia interponere; et invenies praeceptum iis qui possunt ista contemnere, id est firmioribus et securioribus, ideo tamen esse temperandum, ne offendantur illi quibus adhuc pro sua imbecillitate hujuscemodi opus est temperantia. Haec illi de quibus agebam norunt et tenent: christiani sunt enim, non haeretici; intelligunt Scripturas secundum apostolicam disciplinam, non secundum superbum et commentitium nomen Apostoli. Non manducantem nemo spernit, manducantem nemo judicat: qui infirmus est, olus manducat. Multi tamen firmi propter infirmos idem faciunt: multis non est causa ista faciendi, sed quod viliore victu vivere placet, minimeque sumptuoso corporis sustentaculo aetatem tranquillissimam ducere. Omnia enim mihi licita sunt, inquit, sed ego non redigar sub potestate ullius (I Cor. VI, 12). Ita multi neque vescuntur carnibus, neque tamen eas immundas superstitiose putant. Itaque iidem ipsi qui sani temperant, si ratio valetudinis cogat, aegroti sine ulla formidine accipiunt. Multi vinum non bibunt, nec tamen eo se coinquinari arbitrantur: nam et quibusdam languidioribus, et prorsus omnibus qui sine illo nequeunt salutem corporis obtinere, humanissime ac modestissime praeberi faciunt. Et stulte nonnullos recusantes, fraterne admonent, ne vana superstitione debiliores citius quam sanctiores fiant. Legunt enim Apostolum discipulo praecipientem, ut aliquantum vini sumat propter frequentes infirmitates suas (I Tim. V, 23). Ita pietatem sedulo exercent: corporis vero exercitationem, ut ait idem Apostolus, ad exiguum tempus pertinere noverunt (Id. IV, 8). 73. Continent se igitur ii qui possunt, qui tamen sunt innumerabiles, et a carnibus et a vino duas ob causas: vel propter fratrum imbecillitatem, vel propter suam libertatem. Charitas praecipue custoditur; charitati victus, charitati sermo, charitati habitus, charitati vultus aptatur; coitur in unam conspiraturque charitatem: hanc violare tanquam Deum nefas ducitur; huic si quid resistit, expugnatur atque ejicitur; hanc si quid offendit, unum diem durare non sinitur. Sciunt ita commendatam esse a Christo et Apostolis, ut si haec una desit, inania; si haec adsit, plena sint omnia.
3434. Bölüm
Ey Maniheistler, elinizden gelirse bunlara karşı koyun; bunlara bakın; cesaretiniz varsa bunları yalan söylemeden ve hakaret ederek anın. Bunların oruçlarıyla sizin oruçlarınızı, iffetleriyle iffetinizi, giyimleriyle giyiminizi, sofralarıyla sofralarınızı, ölçülülükleriyle ölçülülüğünüzü, nihayet sevgileriyle sevginizi ve — konunun en çok gerektirdiği şekilde — buyruklarıyla buyruklarınızı karşılaştırın. O zaman gösterişle içtenlik, doğru yolla yanılgı, imanla aldatma, güçle şişkinlik, saadetle sefalet, birlikle bölünme arasında, nihayet batıl inancın sirenleriyle dinin limanı arasında ne fark olduğunu göreceksiniz.
Bana Hristiyan adını taşıyan ama kendi ikrarlarının gücünü ne bilen ne de gösteren kimseleri toplayıp getirmeyin. Ya hakiki dinin içinde bile batıl inançlı olan, ya da Tanrı'ya ne vaat ettiklerini unutacak kadar şehvetlere düşkün olan cahil kalabalıkların peşine düşmeyin. Mezarlara ve resimlere tapan birçok kişi olduğunu biliyorum; ölülerin üzerinde en sefihçe içki içen, cesetlere ziyafet sunarken gömülülerin üzerine kendilerini gömen, oburluklarını ve sarhoşluklarını dine sayan birçok kişi olduğunu biliyorum. Sözle bu dünyadan el çekmiş, ama bu dünyanın bütün yükleri altında ezilmek isteyen ve ezildikçe sevinen birçok kişi olduğunu biliyorum. Bu kadar çok halk arasında, hayatlarını kınayarak dikkatsizleri aldatabileceğiniz ve Katolik kurtuluştan uzaklaştırabileceğiniz kimselerin size eksik olmaması şaşılacak bir şey değil. Oysa siz, kendi azlığınızda, seçilmişler dediğiniz kimseler arasından, akla aykırı bir batıl inançla savunduğunuz o buyrukları tutan tek bir kişi bile sizden istendiğinde büyük sıkıntıya düşüyorsunuz. Ama o buyrukların ne kadar boş, ne kadar zararlı, ne kadar dinsiz olduğunu ve sizin büyük bir kısmınız, hatta neredeyse hepiniz tarafından nasıl tutulmadığını başka bir kitapta göstermeye giriştim.
Şimdi size şunu öğütlüyorum: Kilisenin kendisinin de mahkûm ettiği ve kötü evlatlar gibi her gün düzeltmeye çalıştığı insanların ahlâkını kınayarak Katolik Kilisesine sövmekten artık vazgeçin. Onlardan iyi iradeyle ve Tanrı'nın yardımıyla düzelenler, günah işleyerek kaybettiklerini tövbeyle geri kazanırlar. Kötü iradeyle eski kusurlarında direnen ya da öncekilere daha ağırlarını ekleyenlerin ise Rab'bin tarlasında bulunmalarına ve iyi tohumlarla birlikte büyümelerine izin verilir; ama delice otlarının ayrılacağı zaman gelecek. Ya da Hristiyan adını taşıdıkları için başaktan çok samandan sayılmaları gerekiyorsa, harmanı temizleyecek, samanı buğdaydan ayıracak ve her kısma liyakatine göre hak ettiğini en büyük adaletle dağıtacak olan da gelecektir (Matta 3:12; 13:24–43).
- Istis, Manichaei, si potestis, obsistite; istos intuemini, istos sine mendacio, si audetis, et cum contumelia nominate: istorum jejuniis vestra jejunia, castitati castitatem, vestitum vestitui, epulas epulis, modestiam modestiae, charitatem denique charitati, et, quod res maxime postulat, praeceptis praecepta conferte. Jam videbitis quid inter ostentationem et sinceritatem, inter viam rectam et errorem, inter fidem atque fallaciam, inter robur et tumorem, inter beatitudinem et miseriam, inter unitatem et conscissionem, postremo quid inter superstitionis sirenas et portum religionis intersit. 75. Nolite mihi colligere professores nominis christiani, nec professionis suae vim aut scientes aut exhibentes. Nolite consectari turbas imperitorum, qui vel in ipsa vera religione superstitiosi sunt, vel ita libidinibus dediti, ut obliti sint quid promiserint Deo. Novi multos esse sepulcrorum et picturarum adoratores: novi multos esse qui luxuriosissime super mortuos bibant, et epulas cadaveribus exhibentes, super sepultos seipsos sepeliant, et voracitates ebrietatesque suas deputent religioni. Novi multos esse qui renuntiaverunt verbis huic saeculo, et se omnibus hujus saeculi molibus opprimi velint, oppressique laetentur. Nec mirum est in tanta copia populorum, quod non vobis desint, quorum vita vituperata decipiatis incautos, et a catholica salute avertatis, cum in vestra paucitate magnas patiamini angustias, dum a vobis exigitur, vel unus ex iis quos electos vocatis, qui praecepta illa ipsa custodiat, quae irrationabili superstitione defenditis. Sed et illa quam vana sint, quam noxia, quam sacrilega, et quemadmodum a magna parte vestrum, atque adeo pene ab omnibus vobis non observentur, alio volumine ostendere institui. 76. Nunc vos illud admoneo, ut aliquando Ecclesiae catholicae maledicere desinatis, vituperando mores hominum quos et ipsa condemnat, et quos quotidie tanquam malos filios corrigere studet. Sed quicumque illorum bona voluntate Deique auxilio corriguntur, quod amiserant peccando, poenitendo recuperant. Qui autem voluntate mala in pristinis vitiis perseverant, aut etiam addunt graviora prioribus, in agro quidem Domini sinuntur esse, et cum bonis seminibus crescere, sed veniet tempus quo zizania separentur. Aut si jam propter ipsum christianum nomen magis in palea quam in spicis esse arbitrandi sunt, veniet etiam qui aream purget, et a frumentis paleam separet, et singulis partibus pro suo cujusque merito, quod oportet, summa aequitate distribuat (Matth. III, 12, et XIII, 24-43).
3535. Bölüm
Siz ise bu arada neden kudurup duruyorsunuz, neden taraf tutkusuyla körleşiyorsunuz? Neden bu kadar büyük bir yanılgıyı uzun uzun savunarak kendinizi ona dolaştırıyorsunuz? Tarladaki ürünleri, harmandaki buğdayı arayın: Kolayca görünecek, arayanlara kendiliklerinden sunulacaklardır. Gözlerinizi neden bu kadar süprüntülere dikiyorsunuz? Cahil insanları bereketli bir bahçenin bolluğundan çitlerin sertliğiyle neden korkutup kaçırıyorsunuz? Daha az kişinin bildiği, ama içeri girilebilecek kesin bir giriş vardır; siz ya onun var olduğuna inanmıyor ya da onu bulmak istemiyorsunuz. Katolik Kilisesinde bu dünyayı kullanmayan sayısız mümin vardır; Havari'nin dediği gibi, kullanmıyormuş gibi kullananlar da vardır (1 Korintliler 7:31). Bu, Hristiyanların putlara tapmaya zorlandığı zamanlarda zaten sınanmıştır. Çünkü o zaman ne kadar çok varlıklı insan, ne kadar çok köylü aile reisi, ne kadar çok tüccar, ne kadar çok asker, kendi şehirlerinin ne kadar çok ileri geleni, nihayet ne kadar çok senatör, kadın ve erkek, bütün bu boş ve geçici şeyleri bırakıp şifalı iman ve din uğruna ölüme gittiler! Bu şeyleri kullanıyorlardı ama onlara takılıp kalmıyorlardı; imansızlara da bütün bu şeylere kendilerinin sahip olduğunu, bu şeylerin kendilerine sahip olmadığını gösterdiler.
Vaftizle yenilenmiş müminlerin çocuk yapmaması, tarla, ev ve herhangi bir paraya sahip olmaması gerektiğini söyleyerek neden iftira ediyorsunuz? Pavlus buna izin vermiştir. Çünkü inkâr edilemeyeceği gibi, müminlere yazmıştır: Tanrı'nın krallığını miras almayacak birçok kusurlu insanı saydıktan sonra şöyle der: "Bazılarınız böyleydi; ama yıkandınız, kutsandınız, Rabbimiz İsa Mesih'in adıyla ve Tanrımızın Ruhu'yla aklandınız." Yıkanmış ve kutsanmış olanlardan müminlerden ve bu dünyadan el çekmiş olanlardan başkasını anlamaya kimse cüret edemez. Ama kime yazdığını gösterdiğine göre, onlara o şeylere izin verip vermediğine bakalım. Çünkü şöyle devam eder: "Her şey bana serbesttir, ama her şey yararlı değildir; her şey bana serbesttir, ama ben hiçbir şeyin hâkimiyeti altına girmem. Yiyecekler mide için, mide de yiyecekler içindir; ama Tanrı hem bunları hem onu yok edecektir. Beden ise zina için değil, Rab içindir; Rab de beden için. Tanrı Rab'bi diriltti, bizi de kendi gücüyle diriltecek. Bedenlerinizin Mesih'in üyeleri olduğunu bilmiyor musunuz? Öyleyse Mesih'in üyelerini alıp bir fahişenin üyeleri mi yapayım? Asla! Fahişeye bağlananın onunla tek beden olduğunu bilmiyor musunuz? Çünkü 'ikisi tek beden olacak' deniyor. Rab'be bağlanan ise onunla tek ruh olur. Zinadan kaçının. İnsanın işlediği her günah bedenin dışındadır; zina eden ise kendi bedenine karşı günah işler. Üyelerinizin, içinizde olan ve Tanrı'dan aldığınız Kutsal Ruh'un tapınağı olduğunu, kendinize ait olmadığınızı bilmiyor musunuz? Çünkü büyük bir bedelle satın alındınız: Tanrı'yı bedeninizde yüceltin ve taşıyın" (1 Korintliler 6:11–20). "Bana yazdığınız konulara gelince: Erkeğin kadına dokunmaması iyidir; ama perhizsizlik yüzünden her erkeğin kendi karısı, her kadının kendi kocası olsun. Koca karısına borcunu ödesin, kadın da kocasına öyle. Kadın kendi bedeni üzerinde hak sahibi değildir, kocası hak sahibidir; aynı şekilde koca da kendi bedeni üzerinde hak sahibi değildir, karısı hak sahibidir. Birbirinizi yoksun bırakmayın; meğer ki duaya vakit ayırmak için bir süreliğine anlaşarak olsun; sonra yine bir araya gelin ki perhizsizliğiniz yüzünden Şeytan sizi denemesin. Bunu buyruk olarak değil, hoşgörü olarak söylüyorum. Bütün insanların benim gibi olmasını isterdim; ama her birinin Tanrı'dan kendine özgü bir armağanı vardır, birinin şöyle, öbürünün böyle" (1 Korintliler 7:1–7).
Havari'nin hem güçlülere en yükseğin ne olduğunu gösterdiği, hem de daha zayıflara ona en yakın olana izin verdiği size yeterince açık görünmüyor mu? Çünkü kadına dokunmamanın en yüksek şey olduğunu "Bütün insanların benim gibi olmasını isterdim" derken gösterir. Bu en yüksek olana en yakın olan ise, insan zinayla harap olmasın diye evlilik iffetidir. Peki, eşleriyle birlikte yaşadıkları için bunların henüz mümin olmadığını mı söyledi? Hâlbuki bu evlilik iffeti sayesinde, birleşmiş olanlardan biri imansızsa onların birbiri aracılığıyla, onlardan doğan çocukların da kutsandığını söyledi: "Çünkü imansız koca imanlı kadında kutsanmıştır, imansız kadın da imanlı koca aracılığıyla kutsanmıştır; yoksa çocuklarınız murdar olurdu; oysa şimdi kutsaldırlar" (1 Korintliler 7:14). Bu kadar büyük bir hakikate karşı neden inatla gürültü koparıyorsunuz? Yazıların ışığını neden boş gölgelerle karartmaya çalışıyorsunuz?
- Vos interea quid saevitis, quid excaecamini studio partium? Quid tanti erroris longa defensione implicamini? Fruges in agro, frumenta in area quaerite: apparebunt facile, seseque offerent ipsa quaerentibus. Quid nimis in purgamenta oculos intenditis? quid ab opimi horti ubertate imperitos homines sepium asperitate terretis? Est certus aditus, quamvis paucioribus notus, qua possit intrari, quem vos aut esse non creditis, aut invenire non vultis. Sunt in Ecclesia catholica innumerabiles fideles qui hoc mundo non utantur, sunt qui utantur tanquam non utentes (I Cor. VII, 31), ut ab Apostolo dicitur; quod illis temporibus jam probatum est, quibus ad idolorum cultum Christiani cogebantur. Quot enim tunc pecuniosi homines, quot patresfamilias rusticani, quot negotiatores, quot militares, quot primates urbium suarum, quot denique senatores, utriusque sexus, haec omnia vana et temporalia relinquentes, quibus utique quamvis uterentur, non detinebantur, mortem pro salubri fide ac religione subierunt, demonstraveruntque infidelibus a se potius illa omnia, quam se ab eis esse possessos. 78. Quid calumniamini, quod fideles jam Baptismate renovati, procreare filios, et agros ac domos pecuniamque ullam possidere non debeant? ⟦Permisit⟧ hoc Paulus. Nam quod negari non potest, fidelibus scripsit, post multorum quippe vitiosorum enumerationem, qui regnum Dei non possidebunt, Et haec quidem fuistis, inquit, sed abluti estis, sed sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri. Ablutos procul dubio, et sanctificatos nemo nisi fideles, et eos qui huic mundo renuntiaverint, intelligere audebit. Sed quoniam ostendit quibus scripserit, videamus utrum his illa permittat. Ita enim sequitur: Omnia mihi licita sunt, sed non omnia expediunt: omnia mihi licita sunt, sed ego sub nullius redigar potestate. Esca ventri, et venter escis; Deus autem et has et hunc destruet. Corpus autem non fornicationi, sed Domino, et Dominus corpori. Deus vero suscitavit Dominum, et nos quoque suscitabit per virtutem suam. An nescitis quoniam corpora vestra membra Christi sunt? Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis? Absit. An nescitis quoniam qui adhaeret meretrici, unum corpus efficitur? Erunt enim, inquit, duo in carne una. Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est. Fugite fornicationem. Omne peccatum quodcumque fecerit homo, extra corpus est: qui autem fornicatur, in corpus suum peccat. An nescitis quoniam membra vestra templum est Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non estis vestri? Empti enim estis pretio magno: glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI, 11-20). De quibus autem scripsistis mihi, Bonum est homini mulierem non tangere: propter incontinentiam autem unusquisque uxorem suam habeat, et unaquaeque virum suum habeat. Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir: similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi: et iterum revertimini in idipsum, ne vos tentet satanas propter incontinentiam vestram. Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Volo autem omnes homines esse sicut meipsum; sed unusquisque proprium habet donum ex Deo, alius quidem sic, alius vero sic (Ibid. VII, 1-7). 79. Satisne vobis videtur Apostolus, et fortibus demonstrasse quid summum sit, et imbecillioribus permisisse quod proximum est? Nam non attingere mulierem, summum ostendit esse, cum ait, Vellem omnes homines esse sicut meipsum. Huic autem summo conjugalis castitas proxima est, ne homo fornicatione vastetur. Numquid propterea istos dixit adhuc fideles non esse, quia conjugibus utuntur? Quandoquidem hac castitate conjugii, et ex se invicem ipsos qui conjuncti sunt, si alter eorum fuerit infidelis, et eam quae inde nascitur prolem sanctificari dixit: Sanctificatus est enim, inquit, vir infidelis in muliere fideli, et sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem: alioquin filii vestri immundi essent; nunc autem sancti sunt (Ibid. 14). Quid obstrepitis pertinacia tantae veritati? quid lucem Scripturarum vanis umbris obnubilare conamini?
35_2Artık katekümenlerin eşleriyle birlikte yaşayabileceğini ama müminlerin yaşayamayacağını, katekümenlerin paraya sahip olabileceğini ama müminlerin olamayacağını söylemeyin. Çünkü kullanmıyormuş gibi kullanan birçok kişi vardır. O kutsal yıkanmayla yeni insanın yenilenmesi başlar; ilerledikçe tamamlansın diye, kimilerinde daha çabuk, kimilerinde daha yavaş. Yine de, düşmanca değil de dikkatle bakan biri görür ki birçokları yeni hayata doğru ilerler. Çünkü Havari'nin dediği gibi, "dış insanımız bozulsa da iç insanımız günden güne yenilenir" (2 Korintliler 4:16). Havari, iç insanın tamamlansın diye günden güne yenilendiğini söylüyor; siz ise onun kusursuzluktan başlamasını istiyorsunuz. Keşke gerçekten isteseydiniz! Ama siz zayıfları ayağa kaldıracak bir yol değil, dikkatsizleri aldatacak bir yol arıyorsunuz. Kendi o boş buyruklarınızda kusursuz olduğunuz kesin olsaydı bile bunu bu kadar küstahça söylememeniz gerekirdi. Oysa vicdanınız bilir ki, mezhebinize soktuğunuz kimseler sizinle daha yakından kaynaşmaya başlayınca, siz başkalarını suçlarken sizde olduğundan kimsenin şüphelenmediği birçok şey bulacaklar. Katoliklerin daha zayıf olanlarında kusursuzluk arayıp cahilleri oradan uzaklaştırmak, ama uzaklaştırdığın kimselere kendi yanında onu hiçbir şekilde gösterememek ne büyük bir utanmazlıktır! Ama size karşı artık pervasızca bir şeyler döküyor görünmeyelim diye, bu kitap burada bitsin; böylece nihayet sizin hayatınızın buyruklarını ve dillere destan ahlâkınızı göstermeye geçelim.
- Nolite jam dicere, catechumenis licere uti conjugibus, fidelibus autem non licere; catechumenis licere habere pecuniam, fidelibus autem non licere. Nam et multi sunt qui utuntur tanquam non utentes. Et illo sacrosancto lavacro inchoatur innovatio novi hominis, ut proficiendo perficiatur, in aliis citius, in aliis tardius: a multis tamen proceditur in novam vitam, si quisquam non inimice, sed diligenter intendat. Ipse quippe, sicut ait Apostolus, etsi exterior homo noster corrumpitur, sed interior renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16). Apostolus de die in diem interiorem hominem renovari dicit ut perficiatur, et vos a perfectione vultis ⟦incipere⟧. Quod utinam velitis: sed quaeritis potius, non unde erigatis invalidos, sed unde fallatis incautos. Hoc enim non debuistis tam audacter dicere, nec si vos in eis ipsis nugatoriis mandatis vestris perfectos esse constaret. Cum vero noverit vestra conscientia eos quos in sectam vestram introducitis, cum vobis familiarius jungi coeperint, multa inventuros quae in vobis esse, cum alios accusaretis, nemo suspicabatur; quae tanta impudentia est, perfectionem in catholicis imbecillioribus quaerere, ut inde imperitos avertas, et eam nullo modo apud te iis quos averteris exhibere? Sed ne quid in vos temere jam videamur effundere, iste sit hujus voluminis modus, ut ad demonstranda praecepta vitae vestrae, moresque memorabiles aliquando veniamus.