İçeriğe geç
Cicero

Cicero

Akademik Meseleler

Academica posteriora

1.1I. Kitap

Geçenlerde Cumae'deki köşkümde dostumuz Atticus yanımdayken, Marcus Varro'dan bize haber geldi: önceki akşam Roma'dan gelmiş, yol yorgunu olmasa hemen bize gelecekmiş. Bunu duyunca, hem aynı çalışmalarla hem de eski bir dostlukla bize bağlı olan bu adamı görmeyi hiç geciktirmememiz gerektiğini düşündük ve hemen ona gitmek üzere yola koyulduk. Köşkünden az uzaktayken onun bize doğru geldiğini gördük; dostların âdetidir, onu kucakladık (çünkü epey uzun bir aradan sonra … ) ve köşküne geri götürdük.

1.1

In Cumano nuper cum mecum Atticus noster esset, nuntiatum est nobis a M. Varrone venisse eum Roma pridie vesperi et, nisi de via fessus esset, continuo ad nos venturum fuisse. quod cum audissemus, nullam moram interponendam putavimus quin videremus hominem nobiscum et studiis eisdem et vetustate amicitiae coniunctum; itaque confestim ad eum ire perreximus. paulumque cum ab eius villa abessemus, ipsum ad nos venientem vidimus; atque illum complexi, ut mos amicorum est (satis enim longo intervallo … ), ad suam villam reduximus.

1.2Orada önce birkaç şey konuştuk; o da Roma'dan yeni bir haber olup olmadığını sormamız üzerine. Atticus şöyle dedi: "Rica ederim, bunları bırak; bunları ne sorabiliriz ne de üzülmeden dinleyebiliriz; onun yerine onun kendisinde yeni bir şey olup olmadığını sor. Çünkü Varro'nun Musaları alıştığından daha uzun süredir susuyor; ama sanırım bu adam boş durmuyor, yalnız yazdıklarını saklıyor."

"Hiç de değil," dedi Varro; "gizli kalmasını istediği şeyi yazmanın ölçüsüzlük olduğunu düşünürüm. Ama elimde büyük bir eser var, hem de çoktandır; şu adama da —beni kastediyordu— birtakım şeyler hazırlamaya başladım; bunlar gerçekten büyük işler ve onları özenle cilalıyorum."

1.2

hic pauca primo, atque ea percunctantibus nobis ecquid forte Roma novi. Tum Atticus Omitte ista quae nec percunctari nec audire sine molestia possumus quaeso inquit et quaere potius ecquid ipse novi. silent enim diutius Musae Varronis quam solebant, nec tamen istum cessare sed celare quae scribat existimo. Minime vero inquit ille; intemperantis enim arbitror esse scribere quod occultari velit; sed habeo magnum opus in manibus, quae iam pridem; ad hunc enim ipsum (me autem dicebat) quaedam institui, quae et sunt magna sane et limantur a me politius.

1.3Ben de "Varro," dedim, "bunları çoktandır bekliyorum, ama yine de istemeye cesaret edemiyorum. Çünkü bu işlere merakını bildiğin dostumuz Libo'dan —böyle şeyleri birbirimizden gizleyemeyiz ya— onları bırakmadığını, tersine daha titizlikle işlediğini ve elinden hiç bırakmadığını duydum. Ama şunu senden istemek şimdiye kadar hiç aklıma gelmemişti. Şimdi ise seninle birlikte öğrendiğimiz şeyleri yazıya geçirmeye ve Sokrates'ten doğan o eski felsefeyi Latin edebiyatıyla aydınlatmaya giriştiğime göre soruyorum: bu kadar çok şey yazdığın halde neden bu türü bir yana bırakıyorsun? Hele hem sen bu alanda üstünken hem de bu çalışma, bu iş bütünüyle öteki çalışmalardan ve sanatlardan fersah fersah ileride iken?"

1.3

Et ego Ista quidem inquam Varro iam diu expectans non audeo tamen flagitare; audivi enim e Libone nostro, cuius nosti studium (nihil enim eius modi celare possumus), non te ea intermittere sed accuratius tractare nec de manibus umquam deponere. illud autem mihi ante hoc tempus numquam in mentem venit a te requirere. sed nunc postea quam sum ingressus res eas quas tecum simul didici mandare monumentis philosophiamque veterem illam a Socrate ortam Latinis litteris illustrare, quaero quid sit cur cum multa scribas genus hoc praetermittas, praesertim cum et ipse in eo excellas et id studium totaque ea res longe ceteris et studiis et artibus antecedat.

1.4O da şöyle dedi: "Sık sık düşündüğüm, uzun uzun evirip çevirdiğim bir şeyi soruyorsun. Bu yüzden duraksamadan cevap vereceğim; aklımda hazır olanları söyleyeceğim, çünkü dediğim gibi bu konu üzerinde çok ve uzun zaman düşündüm. Felsefenin Yunan edebiyatında son derece titizlikle açıklandığını görünce şöyle düşündüm: bizimkilerden felsefeye merak salanlar, Yunan öğretileriyle yetişmişlerse bizim eserlerimizden çok Yunanca eserleri okuyacaklar; Yunanların sanatlarından ve öğretilerinden uzak duruyorlarsa, Yunan eğitimi olmadan anlaşılamayan bu konularla hiç ilgilenmeyecekler. Bu yüzden ne eğitimsizlerin anlayabileceği ne de eğitimlilerin okumaya zahmet edeceği şeyleri yazmak istemedim.

1.4

Tum ille: Rem a me saepe deliberatam et multum agitatam requiris. itaque non haesitans respondebo, sed ea dicam quae mihi sunt in promptu, quod ista ipsa de re multum ut dixi et diu cogitavi. nam cum philosophiam viderem diligentissime Graecis litteris explicatam, existimavi si qui de nostris eius studio tenerentur, si essent Graecis doctrinis eruditi, Graeca potius quam nostra lecturos, sin a Graecorum artibus et disciplinis abhorrerent, ne haec quidem curaturos, quae sine eruditione Graeca intellegi non possunt. itaque ea nolui scribere quae nec indocti intellegere possent nec docti legere curarent.

1.5Bunu sen de görüyorsun; çünkü bizim Amafinius'a ya da Rabirius'a benzeyemeyeceğimizi öğrendin: onlar hiçbir sanata başvurmadan göz önündeki konuları gündelik dille tartışır; hiçbir şeyi tarif etmez, hiçbir şeyi bölümlere ayırmaz, hiçbir şeyi yerinde bir soruyla sonuca bağlamaz; nihayet ne konuşma ne de tartışma sanatı diye bir şey olmadığını düşünürler. Biz ise diyalektikçilerin, hatta hatiplerin de kurallarına —çünkü bizimkiler her iki yeteneği de fazilet sayar— kanunlara uyar gibi uyduğumuzdan yeni kelimeler kullanmak zorunda kalıyoruz. Bunları ise, dediğim gibi, eğitimliler Yunanlardan almayı yeğleyecek, eğitimsizler bizden bile kabul etmeyecek; öyle ki bütün emek boşuna harcanmış olacak.

1.5

Vides autem eadem ipse; didicisti enim non posse nos Amafinii aut Rabirii similes esse, qui nulla arte adhibita de rebus ante oculos positis vulgari sermone disputant, nihil definiunt nihil partiuntur nihil apta interrogatione concludunt, nullam denique artem esse nec dicendi nec disserendi putant; nos autem praeceptis dialecticorum et oratorum etiam, quoniam utramque vim virtutem esse nostri putant, sic parentes ut legibus verbis quoque novis cogimur uti, quae docti ut dixi a Graecis petere malent, indocti ne a nobis quidem accipient, ut frustra omnis suscipiatur labor.

1.6Tabiat felsefesine gelince, Epikuros'u, yani Demokritos'u onaylasaydım, Amafinius gibi pekâlâ açık seçik yazabilirdim. Etkin sebepleri ortadan kaldırdıktan sonra cisimciklerin (atomlara böyle diyor) rastgele çarpışmasından söz etmek ne büyük iş ki? Bizim tabiat felsefemizi bilirsin: etkin güçten ve bu etkin gücün biçimlendirip şekillendirdiği maddeden oluştuğu için geometriye de başvurmak gerekir; bunu insan hangi kelimelerle anlatabilir, kimi anlamaya yöneltebilir? Hayat, ahlâk, arzu edilecek ve kaçınılacak şeyler hakkındaki konuları da onlar basitçe ele alır, çünkü hayvanın iyisiyle insanın iyisinin aynı olduğunu düşünürler; bizimkilerde ise inceliğin ne türden ve ne kadar büyük olduğunu bilmez değilsin.

1.6

Iam vero physica, si Epicurum id est si Democritum probarem, possem scribere ita plane ut Amafinius. quid est enim magnum, cum causas rerum efficientium sustuleris, de corpusculorum (ita enim appellat atomos) concursione fortuita loqui? nostra tu physica nosti; quae cum contineantur ex effectione et ex materia ea quam fingit et format effectio, adhibenda etiam geometria est; quam quibusnam quisquam enuntiare verbis aut quem ad intellegendum poterit adducere? Haec ipsa de vita et moribus et de expetendis fugiendisque rebus illi simpliciter, pecudis enim et hominis idem bonum esse censent; apud nostros autem non ignoras quae sit et quanta subtilitas.

1.7Zenon'u izlesen, ahlâken güzel olandan ayrılamayan o gerçek ve yalın iyinin ne olduğunu birine anlatmak büyük iştir —Epikuros, hisleri harekete geçiren hazlar olmadan böyle bir iyinin nasıl bir şey olduğunu sezemeyeceğini bile söyler—; bildiğin gibi bizim benimsediğimiz eski Akademia'nın peşinden gidersek, onu ne keskinlikle açıklamamız, Stoacılara karşı ne incelikle, hatta ne kapalılıkla tartışmamız gerekecek! Felsefeye duyduğum bu bütün merakı ise kendime, elimden geldiğince hem hayatın sebatı hem de ruhun keyfi için saklarım; ve Platon'da olduğu gibi, tanrıların insana bundan daha büyük ya da daha iyi bir armağan vermediğine inanırım;

1.7

sive enim Zenonem sequare, magnum est efficere ut quis intellegat quid sit illud verum et simplex bonum quod non possit ab honestate seiungi (quod bonum quale sit negat omnino Epicurus se sine voluptatibus sensum moventibus ne suspicari quidem); si vero Academiam veterem persequemur, quam nos ut scis probamus, quam erit illa acute explicanda nobis, quam argute quam obscure etiam contra Stoicos disserendum. Totum igitur illud philosophiae studium mihi quidem ipse sumo et ad vitae constantiam quantum possum et ad delectationem animi, nec ullum arbitror, ut apud Platonem est, maius aut melius a diis datum munus homini;

1.8ama dostlarımdan bu merakı taşıyanları Yunanistan'a gönderirim, yani Yunanlara gitmelerini söylerim; dereciklerin peşinden gitmektense kaynaklardan içsinler diye. Şimdiye kadar kimsenin öğretmediği, meraklıların öğrenebileceği bir kaynağın da bulunmadığı şeyleri ise elimden geldiğince bizimkilere tanıttım —kendi eserlerimin hiçbirine pek hayran olduğum söylenemez—; çünkü bunlar Yunanlardan edinilemezdi, dostumuz Lucius Aelius'un ölümünden sonra da Latinlerden edinilemezdi. Yine de, Menippos'u çevirmeyip taklit ederek bir tür neşeyle süslediğimiz o eski eserlerimize felsefenin özünden çok şey kattık, diyalektik yoluyla çok şey söyledik; daha az eğitimliler bir tür tatlılıkla okumaya çekilip bunları daha kolay anlasınlar diye. Övgü yazılarımda, eski çağlara dair eserlerimin şu önsözlerinde de felsefe usulüyle yazmak istedik; gerçi başarabildiysek."

1.8

sed meos amicos in quibus est studium in Graeciam mitto id est ad Graecos ire iubeo, ut ex fontibus potius hauriant quam rivulos consectentur. quae autem nemo adhuc docuerat nec erat unde studiosi scire possent, ea quantum potui (nihil enim magnopere meorum miror) feci ut essent nota nostris; a Graecis enim peti non poterant ac post L. Aelii nostri occasum ne a Latinis quidem. et tamen in illis veteribus nostris, quae Menippum imitati non interpretati quadam hilaritate conspersimus, multa admixta ex intima philosophia, multa dicta dialectice, quae quo facilius minus docti intellegerent, iucunditate quadam ad legendum invitati; in laudationibus, in his ipsis antiquitatum prooemiis philosophiae more scribere voluimus, si modo consecuti sumus.

1.9Ben de şöyle dedim: "Bunlar doğru, Varro. Kendi şehrimizde yabancılar gibi gezinip dolaşan bizleri senin kitapların adeta evimize götürdü; öyle ki nihayet kim olduğumuzu ve nerede bulunduğumuzu tanıyabildik. Vatanın yaşını, zamanların dökümünü, dinî âyinlerin ve rahiplerin hukukunu, sivil ve askerî kurumları, yerleşim yerlerinin, bölgelerin, mekânların, bütün tanrısal ve insanî şeylerin adlarını, türlerini, işlevlerini, sebeplerini sen açıkladın; şairlerimize ve genel olarak Latin edebiyatına ve diline çok ışık getirdin; kendin de hemen her vezinde çeşitli ve zarif bir şiir yazdın; birçok yerde felsefeye de giriştin, ama harekete geçirmeye yetecek, öğretmeye yetmeyecek kadar.

1.9

Tum ego Sunt inquam ista Varro. nam nos in nostra urbe peregrinantis errantisque tamquam hospites tui libri quasi domum deduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. tu aetatem patriae tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura tu sacerdotum, tu domesticam tu bellicam disciplinam, tu sedum regionum locorum tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina genera officia causas aperuisti; plurimum quidem poetis nostris omninoque Latinis et litteris luminis et verbis attulisti atque ipse varium et elegans omni fere numero poema fecisti, philosophiamque multis locis inchoasti, ad impellendum satis, ad edocendum parum.

1.10Gösterdiğin sebep gerçekten akla yatkın: eğitimli olanlar Yunanca eserleri okumayı yeğleyecek, onları bilmeyenler de bunları bile okumayacak. Ama beni pek ikna etmiyor; tersine, onları okuyamayanlar bunları okuyacak, Yunanca okuyabilenler de kendi dillerindekileri küçümsemeyecek. Yunan edebiyatıyla yetişmiş olanların Latin şairlerini okuyup filozoflarını okumamaları için ne sebep var? Yoksa Yunan şairlerinin kelimelerini değil, gücünü aktaran Ennius, Pacuvius, Accius ve daha birçokları hoşa gittiği için mi? O şairler Aiskhylos'u, Sophokles'i, Euripides'i nasıl taklit ettiyse filozoflar da Platon'u, Aristoteles'i, Theophrastos'u öyle taklit etseler ne kadar daha çok hoşa giderler! Hatiplerimizden Hypereides'i ya da Demosthenes'i taklit edenlerin övüldüğünü de görüyorum.

1.10

Causam autem probabilem tu quidem affers: aut enim Graeca legere malent qui erunt eruditi, aut ne haec quidem qui illa nescient. sed eam mihi non sane probas; immo vero et haec qui illa non poterunt, et qui Graeca poterunt non contemnent sua. quid enim causae est cur poetas Latinos Graecis litteris eruditi legant, philosophos non legant? an quia delectat Ennius Pacuvius Accius multi alii, qui non verba sed vim Graecorum expresserunt poetarum—quanto magis philosophi delectabunt, si ut illi Aeschylum Sophoclem Euripidem sic hi Platonem imitentur Aristotelem Theophrastum. oratores quidem laudari video si qui e nostris Hyperidem sint aut Demosthenem imitati.

1.11Bana gelince, Varro —durumu olduğu gibi söyleyeyim—, hırs, makamlar, davalar, devletin yalnız kaygısı değil bir ölçüde yönetimi de beni birçok vazifeyle kuşatıp bağlı tutarken, bunları ruhumda kapalı tutuyor, eskimesinler diye fırsat buldukça okuyarak tazeliyordum. Şimdi ise hem talihin en ağır yarasıyla vurulmuş hem de devlet yönetiminden kurtulmuş olarak acıma ilacı felsefeden istiyorum ve bunu boş vaktin en şerefli eğlencesi sayıyorum. Çünkü ya bu yaşa en uygun şey budur, ya da övgüye değer bir iş yaptıysak o işlerle en çok uyuşan şey budur, ya da vatandaşlarımızı eğitmek için bundan faydalı bir şey yoktur; bunlar böyle değilse bile yapabileceğimiz başka bir şey görmüyorum.

1.11

Ego autem Varro (dicam enim ut res est), dum me ambitio dum honores dum causae, dum rei publicae non solum cura sed quaedam etiam procuratio multis officiis implicatum et constrictum tenebat, animo haec inclusa habebam et ne obsolescerent renovabam cum licebat legendo; nunc vero et fortunae gravissimo percussus vulnere et administratione rei publicae liberatus doloris medicinam a philosophia peto et otii oblectationem hanc honestissimam iudico. aut enim huic aetati hoc maxime aptum est, aut his rebus si quas dignas laude gessimus hoc in primis consentaneum, aut etiam ad nostros cives erudiendos nihil utilius, aut si haec ita non sunt nihil aliud video quod agere possimus.

1.12Her türlü övgüde üstün olan dostumuz Brutus felsefeyi Latin edebiyatında öyle işliyor ki aynı konularda Yunanca eserleri aramaya hiç gerek kalmıyor; hem de seninle aynı görüşü izliyor, çünkü Atina'da bir süre Aristos'u dinledi, sen de onun kardeşi Antiokhos'u dinlemiştin. Bu yüzden rica ederim, kendini bu edebiyat türüne de ver."

1.12

Brutus quidem noster excellens omni genere laudis sic philosophiam Latinis litteris persequitur nihil ut isdem de rebus Graeca desideres; et eandem quidem sententiam sequitur quam tu, nam Aristum Athenis audivit aliquamdiu, cuius tu fratrem Antiochum. quam ob rem da quaeso te huic etiam generi litterarum.

1.13O da şöyle dedi: "Bunu düşüneceğim, ama sensiz değil. Ama senin hakkında duyduğum şey ne?"

"Ne hakkında?" dedim.

"Eski Akademia'yı bırakıp yenisiyle uğraştığın," dedi.

"Ne yani," dedim, "dostumuz Antiokhos'a yeni evden eski eve geri taşınmak, bize eski evden yeniye taşınmaktan daha mı caizdi? Hem en yeni görüşler elbette en çok düzeltilip iyileştirilmiş olanlardır. Gerçi Antiokhos'un hocası Philon, senin de büyük bir adam saydığın Philon, kitaplarında —bunu kendisinden yüz yüze de duyuyorduk— iki Akademia olduğunu inkâr ediyor ve böyle düşünenlerin yanılgısını çürütüyordu."

"Dediğin gibi," dedi Varro; "ama Antiokhos'un Philon'un görüşlerine karşı yazdıklarını bilmediğini sanmıyorum."

1.13

Tum ille: Istuc quidem considerabo, nec vero sine te. sed de te ipso quid est inquit quod audio? Quanam inquam de re? VA. Relictam a te veterem Academiam inquit, tractari autem novam. Quid ergo inquam Antiocho id magis licuerit nostro familiari, remigrare in domum veterem e nova, quam nobis in novam e vetere? certe enim recentissima quaeque sunt correcta et emendata maxime. quamquam Antiochi magister Philo, magnus vir ut tu existimas ipse, †negaret in libris, quod coram etiam ex ipso audiebamus, duas Academias esse, erroremque eorum qui ita putarent coarguit. VA. Est inquit ut dicis; sed ignorare te non arbitror quae contra Philonis Antiochus scripserit.

1.14"Tersine," dedim, "hem bunları hem de uzun zamandır uzak kaldığım bütün eski Akademia'yı, sana sıkıntı vermezse, senin yeniden canlandırmanı isterim; uygun görürsen hem de oturalım."

"Pekâlâ," dedi, "çünkü epey güçsüzüm. Ama bakalım, senin istediğini gördüğüm şeyi benim yapmam Atticus'un da hoşuna gidiyor mu?"

"Elbette," dedi Atticus; "Antiokhos'tan çoktan duymuş olduğum şeyleri hatırlamaktan, aynı zamanda bunların Latince yeterince uygun biçimde söylenip söylenemeyeceğini görmekten daha çok neyi isteyebilirim?"

Bunlar söylenince hepimiz birbirimizi görecek biçimde oturduk.

1.14

CIC. Immo vero et ista et totam veterem Academiam, a qua absum tam diu, renovari a te nisi molestum est velim, et simul adsidamus inquam si videtur. VA. Sane istuc quidem inquit, sum enim admodum infirmus. sed videamus idemne Attico placeat fieri a me quod te velle video. Mihi vero ille; quid est enim quod malim quam ex Antiocho iam pridem audita recordari et simul videre satisne ea commode dici possint Latine? Quae cum essent dicta, in conspectu consedimus omnes.

1.15Varro şöyle başladı: "Herkesin kabul ettiği gibi, bana da öyle geliyor ki felsefeyi ondan önceki bütün filozofların uğraştığı gizli ve tabiatın kendisinin örttüğü şeylerden ilk uzaklaştıran ve ortak hayata getiren Sokrates'tir. O, faziletleri ve kusurları, genel olarak iyi ve kötü şeyleri araştırdı; gökteki şeylerin ise ya bilgimizin çok uzağında olduğunu ya da en iyi bilinseler bile iyi yaşamaya hiçbir katkıları olmadığını düşündü.

1.15

Tum Varro ita exorsus est: Socrates mihi videtur, id quod constat inter omnes, primus a rebus occultis et ab ipsa natura involutis, in quibus omnes ante eum philosophi occupati fuerunt, avocavisse philosophiam et ad vitam communem adduxisse, ut de virtutibus et de vitiis omninoque de bonis rebus et malis quaereret, caelestia autem vel procul esse a nostra cognitione censeret vel, si maxime cognita essent, nihil tamen ad bene vivendum.

1.16Onu dinleyenlerin türlü biçimde ve bol bol yazıya geçirdiği hemen bütün konuşmalarında, kendisi hiçbir şey ileri sürmeyip başkalarını çürütecek biçimde tartışır; tam da bundan başka hiçbir şey bilmediğini söyler ve ötekilerden şu bakımdan üstün olduğunu söyler: onlar bilmedikleri şeyleri bildiklerini sanırlar, o ise yalnız hiçbir şey bilmediğini bilir. Apollon'un onu bütün insanların en bilgesi ilan etmesinin sebebinin de bu olduğunu düşünür: insanın tek bilgeliği, bilmediğini bildiğini sanmamaktır. Bunu tutarlı biçimde söyler ve bu görüşte sebat ederken, bütün konuşmasını faziletleri övmeye ve insanları fazilete özendirmeye harcardı; bu, Sokratesçilerin kitaplarından, en çok da Platon'unkilerden anlaşılabilir.

1.16

hic in omnibus fere sermonibus, qui ab is qui illum audierunt perscripti varie copioseque sunt, ita disputat ut nihil affirmet ipse refellat alios, nihil se scire dicat nisi id ipsum, eoque praestare ceteris, quod illi quae nesciant scire se putent, ipse se nihil scire id unum sciat, ob eamque rem se arbitrari ab Apolline omnium sapientissimum esse dictum, quod haec esset una hominis sapientia, non arbitrari sese scire quod nesciat. quae cum diceret constanter et in ea sententia permaneret, omnis eius oratio tantum in virtute laudanda et in hominibus ad virtutis studium cohortandis consumebatur, ut e Socraticorum libris maximeque Platonis intellegi potest.

1.17Çok yönlü, çok katlı ve bereketli olan Platon'un otoritesiyle ise, iki adı taşıyan ama tek ve tutarlı bir felsefe biçimi kuruldu: Akademiacıların ve Peripatetiklerin felsefesi; bunlar özde uyuşuyor, adlarda ayrılıyorlardı. Platon, kız kardeşinin oğlu Speusippos'u felsefenin adeta mirasçısı olarak bırakmıştı; ama gayret ve bilgice en üstün iki kişiyi de, Khalkedonlu Ksenokrates'i ve Stageiralı Aristoteles'i bıraktı. Aristoteles'le birlikte olanlara, Lykeion'da gezinerek tartıştıkları için Peripatetikler dendi; ötekiler ise Platon'un âdeti üzere Akademia'da —bu da öteki gymnasiondur— toplanıp sohbet etmeyi âdet edindikleri için adlarını yerin adından aldılar. Ama her iki grup da Platon'un bereketiyle dolup belirli bir öğreti kalıbı kurdu, hem de dolu ve zengin bir kalıp; her şey hakkında şüpheyle ve hiçbir şeyi ileri sürmeden tartışan o Sokratesçi alışkanlığı ise bıraktılar. Böylece Sokrates'in hiç onaylamayacağı bir şey oldu: bir felsefe sanatı, konuların bir düzeni ve öğretinin bir tasnifi ortaya çıktı.

1.17

Platonis autem auctoritate, qui varius et multiplex et copiosus fuit, una et consentiens duobus vocabulis philosophiae forma instituta est Academicorum et Peripateticorum, qui rebus congruentes nominibus differebant. nam cum Speusippum sororis filium Plato philosophiae quasi heredem reliquisset, duo autem praestantissimo studio atque doctrina, Xenocratem Calchedonium et Aristotelem Stagiritem, qui erant cum Aristotele Peripatetici dicti sunt, quia disputabant inambulantes in Lycio, illi autem, quia Platonis instituto in Academia, quod est alterum gymnasium, coetus erant et sermones habere soliti, e loci vocabulo nomen habuerunt. sed utrique Platonis ubertate completi certam quandam disciplinae formulam composuerunt et eam quidem plenam ac refertam, illam autem Socraticam dubitanter de omnibus rebus et nulla affirmatione adhibita consuetudinem disserendi reliquerunt. ita facta est, quod minime Socrates probabat, ars quaedam philosophiae et rerum ordo et descriptio disciplinae.

1.18Bu felsefe başta, dediğim gibi, iki adla tekti; çünkü Peripatetiklerle o eski Akademia arasında hiçbir fark yoktu. Bana kalırsa Aristoteles bir tür zekâ bolluğuyla üstündü; ama ikisinin de kaynağı aynıydı, arzu edilecek ve kaçınılacak şeylerin bölümlenişi de aynıydı."

"Ama ne yapıyorum," dedi, "bunları size öğretirken aklım başımda mı? Atasözündeki gibi domuzun Minerva'ya öğretmesi olmasa da, Minerva'ya bir şey öğretmeye kalkan kim olursa olsun saçmalamış olur."

O zaman Atticus: "Sen devam et, Varro," dedi; "çünkü kendi şeylerimizi ve kendi insanlarımızı çok severim; bunlar Latince ve bu biçimde söylendiğinde hoşuma gidiyor."

"Ya ben?" dedim; "felsefeyi halkımıza sunacağımı çoktan ilan etmiş biri olarak ne düşündüğümü sanıyorsun?"

1.18

Quae quidem erat primo duobus ut dixi nominibus una; nihil enim inter Peripateticos et illam veterem Academiam differebat. abundantia quadam ingenii praestabat, ut mihi quidem videtur, Aristoteles, sed idem fons erat utrisque et eadem rerum expetendarum fugiendarumque partitio. Sed quid ago inquit aut sumne sanus qui haec vos doceo? nam etsi non sus Minervam ut aiunt, tamen inepte quisquis Minervam docet. Tum Atticus Tu vero inquit perge Varro; valde enim amo nostra atque nostros, meque ista delectant cum Latine dicuntur et isto modo. Quid me inquam putas, qui philosophiam iam professus sim populo nostro me exhibiturum.

1.19"Öyleyse devam edelim," dedi Varro, "madem uygun buluyorsunuz. Platon'dan felsefe yapmanın üç bölümlü bir yolu devralınmıştı: biri hayat ve ahlâk hakkında, ikincisi tabiat ve gizli şeyler hakkında, üçüncüsü tartışma hakkında, yani konuşmada neyin doğru neyin yanlış, neyin yerinde neyin çarpık, neyin tutarlı neyin çelişik olduğunu yargılamak hakkında.

Önce iyi yaşama bölümünü tabiattan çıkarıyor ve tabiata uymak gerektiğini söylüyorlardı; her şeyin kendisine yöneltildiği en yüksek iyinin tabiattan başka hiçbir şeyde aranmaması gerektiğini söylüyor, arzu edilecek şeylerin en son noktasının ve iyilerin gayesinin, ruhta, bedende ve hayatta tabiata uygun olan her şeye ulaşmak olduğunu belirliyorlardı. Bedenin iyilerinden kimini bütünde, kimini parçalarda buluyorlardı: sağlık, güç, güzellik bütünde; parçalarda ise sağlam hisler ve tek tek parçaların belli bir üstünlüğü, ayaklarda hız, ellerde kuvvet, seste berraklık, dilde de seslerin açık seçik çıkarılması;

1.19

VA. Pergamus igitur inquit, quoniam placet. Fuit ergo iam accepta a Platone philosophandi ratio triplex, una de vita et moribus, altera de natura et rebus occultis, tertia de disserendo et quid verum quid falsum quid rectum in oratione pravumve quid consentiens quid repugnet iudicando. Ac primum illam partem bene vivendi a natura petebant eique parendum esse dicebant, neque ulla alia in re nisi in natura quaerendum esse illud summum bonum quo omnia referrentur, constituebantque extremum esse rerum expetendarum et finem bonorum adeptum esse omnia e natura et animo et corpore et vita. corporis autem alia ponebant esse in toto alia in partibus, valetudinem vires pulchritudinem in toto, in partibus autem sensus integros et praestantiam aliquam partium singularum, ut in pedibus celeritatem, vim in manibus, claritatem in voce, in lingua etiam explanatam vocum impressionem;

1.20ruhun iyileri ise yeteneklerle fazileti kavramaya elverişli olan şeylerdi; bunları tabiat ve ahlâk diye ikiye ayırıyorlardı. Tabiata öğrenme hızını ve hafızayı veriyorlardı; ikisi de zihne ve yeteneğe özgüdür. Ahlâka ise eğilimleri ve bir tür alışkanlığı ait sayıyorlardı; bunu kimi zaman sürekli alıştırmayla, kimi zaman akılla biçimlendiriyorlardı; felsefenin kendisi de bunlar arasındaydı. Felsefede başlanmış ama tamamlanmamış olana fazilete doğru bir ilerleme denir; tamamlanmış olana ise fazilet; o, tabiatın adeta kemali ve ruhlara yerleştirdikleri bütün şeylerin en iyisidir.

1.20

animi autem quae essent ad comprehendendam ingeniis virtutem idonea, eaque ab his in naturam et mores dividebantur. naturae celeritatem ad discendum et memoriam dabant, quorum utrumque mentis esset proprium et ingenii; morum autem putabant studia esse et quasi consuetudinem, quam partim assiduitate exercitationis partim ratione formabant, in quibus erat ipsa philosophia; in qua quod inchoatum est neque absolutum progressio quaedam ad virtutem appellatur, quod autem absolutum, id est virtus, quasi perfectio naturae omniumque rerum quas in animis ponunt una res optima.

1.21Ruhun iyileri bunlardır; hayata gelince —çünkü bu üçüncüsüydü—, faziletin kullanılmasına yarayan şeylerin ona eklendiğini söylüyorlardı. Fazilet ise ruhun ve bedenin iyilerinde ve tabiattan çok mutlu hayata bağlı bazı şeylerde görülür. Çünkü insanı devletin ve bütün insan soyunun adeta bir parçası sayıyor, onun insanlara bir tür insanî toplulukla bağlı olduğunu düşünüyorlardı. En yüksek ve tabiî iyi hakkındaki görüşleri böyledir; geri kalanların ise ya onu artırmaya ya da korumaya yaradığını düşünürler: zenginlik, servet, şan, nüfuz gibi. Böylece onlar iyilerin üç bölümlü bir düzenini ortaya koyarlar;

1.21

ergo haec animorum; vitae autem (id enim erat tertium) adiuncta esse dicebant quae ad virtutis usum valerent. Iam virtus in animi bonis et in corporis cernitur et in quibusdam quae non tam naturae quam beatae vitae adiuncta sunt. hominem enim esse censebant quasi partem quandam civitatis et universi generis humani, eumque esse coniunctum cum hominibus humana quadam societate. ac de summo quidem atque naturali bono sic agunt; cetera autem pertinere ad id putant aut adaugendum aut tenendum, ut divitias ut opes ut gloriam ut gratiam. Ita tripertita ab his inducitur ratio bonorum,

1.22çoğu kişinin Peripatetiklerin söylediğini sandığı o üç tür iyi bunlardır. Bu yanlış değildir, çünkü bu bölümleme onlarındır; ama o zaman Akademiacı denenlerle Peripatetik denenlerin ayrı kişiler olduğunu sanıyorlarsa bu dikkatsizliktir. Bu düzen ortaktı ve ikisine de iyilerin gayesi şu görünüyordu: tabiatta ilk olan ve kendi başına arzu edilecek olan şeylerin ya hepsine ya da en büyüklerine ulaşmak; en büyükleri ise ruhun kendisinde ve faziletin kendisinde bulunanlardır. Bu yüzden o eski felsefenin bütünü, mutlu hayatın yalnız fazilete dayandığını, ama bedenin iyileri ve yukarıda saydığımız, faziletin kullanılmasına elverişli öteki şeyler de eklenmedikçe en mutlu hayat olmadığını düşündü.

1.22

atque haec illa sunt tria genera quae putant plerique Peripateticos dicere. id quidem non falso; est enim haec partitio illorum; illud imprudenter, si alios esse Academicos qui tum appellarentur alios Peripateticos arbitrantur. communis haec ratio, et utrisque hic bonorum finis videbatur, adipisci quae essent prima in natura quaeque ipsa per sese expetenda aut omnia aut maxima; ea sunt autem maxima, quae in ipso animo atque in ipsa virtute versantur. itaque omnis illa antiqua philosophia sensit in una virtute esse positam beatam vitam, nec tamen beatissimam nisi adiungerentur etiam corporis et cetera quae supra dicta sunt ad virtutis usum idonea.

1.23Bu tasnifte hayatta eylemin, vazifenin kendisinin de başlangıcı bulunuyordu; bu başlangıç, kendini korumakta ve tabiatın buyurduğu şeylere duyulan istekteydi. Tembellikten kaçış ve hazları küçümseme buradan doğuyordu; bundan da doğru ve ahlâken güzel olan uğruna ve tabiatın buyruğuyla uyuşan şeyler uğruna birçok büyük emeğe ve acıya katlanmak doğuyordu; dostluk da, adalet ve hakkaniyet de buradan doğuyor, bunlar hem hazlardan hem de hayatın birçok nimetinden üstün tutuluyordu. Onlarda ahlâk terbiyesi, ilk sıraya koyduğum bölümün biçimi ve tasnifi böyleydi.

1.23

Ex hac descriptione agendi quoque aliquid in vita et officii ipsius initium reperiebatur, quod erat in conservatione sui et in appetitione earum rerum quas natura praescriberet. hinc gignebatur fuga desidiae voluptatumque contemptio, ex quo laborum dolorumque susceptio multorum magnorumque recti honestique causa et earum rerum quae erant congruentes cum praescriptione naturae; unde et amicitia exsistebat et iustitia atque aequitas, eaeque et voluptatibus et multis vitae commodis anteponebantur. Haec quidem fuit apud eos morum institutio et eius partis quam primam posui forma atque descriptio.

1.24Tabiata gelince —çünkü sıra ondaydı—, onu iki şeye ayırarak ele alıyorlardı: biri etkin olandı, öteki adeta kendini ona sunan ve onun aracılığıyla bir şeyin meydana getirildiği şey. Etkin olanda güç, meydana getirilen şeyde ise yalnızca bir tür madde bulunduğunu düşünüyorlardı; ama her birinde ikisi de vardı: madde hiçbir güç tarafından bir arada tutulmasaydı kendi başına tutunamazdı, güç de bir madde olmadan var olamazdı; çünkü bir yerde bulunmak zorunda olmayan hiçbir şey yoktur. Her ikisinden oluşana ise artık cisim ve deyim yerindeyse bir tür keyfiyet diyorlardı —çünkü alışılmadık konularda, bunları çoktandır işleyen Yunanların kendilerinin de yaptığı gibi, zaman zaman hiç duyulmamış kelimeler kullanmamıza elbette izin vereceksiniz."

1.24

De natura autem (id enim sequebatur) ita dicebant ut eam dividerent in res duas, ut altera esset efficiens, altera autem quasi huic se praebens, eaque efficeretur aliquid. in eo quod efficeret vim esse censebant, in eo autem quod efficeretur tantum modo materiam quandam; in utroque tamen utrumque: neque enim materiam ipsam cohaerere potuisse si nulla vi contineretur, neque vim sine aliqua materia; nihil est enim quod non alicubi esse cogatur. sed quod ex utroque, id iam corpus et quasi qualitatem quandam nominabant—dabitis enim profecto ut in rebus inusitatis, quod Graeci ipsi faciunt a quibus haec iam diu tractantur, utamur verbis interdum inauditis.

1.25"Biz izin veririz," dedi Atticus; "hatta Latince kelimeler sana yetmezse istediğin zaman Yunanca kelimeler de kullanabilirsin."

"Çok iyi ediyorsun," dedi Varro; "ama Latince konuşmaya çalışacağım; yalnız philosophia, rhetorica, physica ya da dialectica gibi, öteki birçok kelime gibi kullanımın artık Latince yerine benimsediği kelimeler dışında. Böylece Yunanların poiotētes dediği şeylere qualitates, yani keyfiyetler dedim; bu kelime Yunanlarda da halkın değil, filozofların kelimesidir; birçok kelimede durum böyledir; diyalektikçilerin ise hiçbir kelimesi halkın değildir, kendi kelimelerini kullanırlar. Bu, hemen bütün sanatların ortak durumudur: yeni şeylere ya yeni adlar koymak ya da başka şeylerden ad aktarmak gerekir. Bu işlerle bunca yüzyıldır uğraşan Yunanlar bunu yapıyorsa, bunları şimdi ilk kez işlemeye çalışan bizlere ne kadar daha çok izin verilmelidir!"

1.25

Nos vero inquit Atticus; quin etiam Graecis licebit utare cum voles, si te Latina forte deficient. VA. Bene sane facis; sed enitar ut Latine loquar, nisi in huiusce modi verbis ut philosophiam aut rhetoricam aut physicam aut dialecticam appellem, quibus ut aliis multis consuetudo iam utitur pro Latinis. qualitates igitur appellavi quas ποιότητας Graeci vocant, quod ipsum apud Graecos non est vulgi verbum sed philosophorum, atque id in multis; dialecticorum vero verba nulla sunt publica, suis utuntur. et id quidem commune omnium fere est artium; aut enim nova sunt rerum novarum facienda nomina aut ex aliis transferenda. quod si Graeci faciunt qui in his rebus tot iam saecla versantur, quanto id nobis magis concedendum est, qui haec nunc primum tractare conamur.

1.26"Bana öyle geliyor ki Varro," dedim, "vatandaşlarını yalnız konu zenginliğiyle değil, yaptığın gibi, kelime zenginliğiyle de donatırsan onlara büyük bir iyilik etmiş olacaksın."

"Öyleyse," dedi, "gerekirse senin onayınla yeni kelimeler kullanmaya cesaret edeceğiz. Bu keyfiyetlerin kimi ilk, kimi bunlardan doğmadır. İlk olanlar tek biçimli ve yalındır; onlardan doğanlar ise çeşitli ve deyim yerindeyse çok biçimlidir. Bu yüzden hava (bunu da Latince yerine kullanıyoruz), ateş, su ve toprak ilk olanlardır; bunlardan ise canlıların ve topraktan biten şeylerin suretleri doğmuştur. Bunlara başlangıçlar, Yunancadan çevirirsem unsurlar denir; bunlardan hava ve ateş hareket ettirme ve etkileme gücüne, öteki kısımlar, yani su ve toprak ise alma ve deyim yerindeyse etkilenme gücüne sahiptir. Aristoteles, yıldızların ve zihinlerin kendisinden oluştuğu, yukarıda saydığım dört unsura benzemeyen, kendine özgü bir beşinci tür bulunduğunu düşünüyordu.

1.26

Tu vero inquam Varro bene etiam meriturus mihi videris de tuis civibus, si eos non modo copia rerum auxeris, ut effecisti, sed etiam verborum. VA. Audebimus ergo inquit novis verbis uti te auctore, si necesse erit.—earum igitur qualitatum sunt aliae principes aliae ex his ortae. principes sunt unius modi et simplices; ex his autem ortae variae sunt et quasi multiformes. itaque aer (hoc quoque utimur enim pro Latino) et ignis et aqua et terra prima sunt; ex his autem ortae animantium formae earumque rerum quae gignuntur e terra. ergo illa initia et ut e Graeco vertam elementa dicuntur; e quibus aer et ignis movendi vim habent et efficiendi, reliquae partes accipiendi et quasi patiendi, aquam dico et terram. quintum genus, e quo essent astra mentesque, singulare eorumque quattuor quae supra dixi dissimile Aristoteles quoddam esse rebatur.

1.27Ama her şeyin altında, hiçbir sureti olmayan ve o keyfiyetin hepsinden yoksun —bu kelimeyi kullana kullana daha alışılmış ve daha aşınmış hâle getirelim— bir tür madde bulunduğunu düşünürler; her şey ondan biçimlenip meydana gelmiştir. O bütünüyle her şeyi kabul edebilir, her biçimde ve her yandan değişebilir, bu yüzden yok da olabilir; ama hiçliğe değil, sonsuzca kesilip bölünebilen kendi parçalarına; çünkü tabiatta bölünemeyecek kadar küçük hiçbir şey yoktur. Hareket eden her şey aralıklar boyunca hareket eder; bu aralıklar da aynı biçimde sonsuzca bölünebilir.

1.27

Sed subiectam putant omnibus sine ulla specie atque carentem omni illa qualitate (faciamus enim tractando usitatius hoc verbum et tritius) materiam quandam, ex qua omnia expressa atque effecta sint, quae tota omnia accipere possit omnibusque modis mutari atque ex omni parte eoque etiam interire, non in nihilum sed in suas partes, quae infinite secari ac dividi possint, cum sit nihil omnino in rerum natura minimum quod dividi nequeat. quae autem moveantur omnia intervallis moveri, quae intervalla item infinite dividi possint.

1.28Keyfiyet dediğimiz o güç böyle hareket edip böyle ileri geri dolaştığından, maddenin kendisinin bütünüyle, derinden değiştiğini ve "keyfiyetli şeyler" dedikleri şeylerin meydana geldiğini düşünürler. Bunlardan, bütün parçalarıyla birbirine bağlı ve kesintisiz bütün tabiatta tek bir evren meydana gelmiştir; onun dışında maddenin hiçbir parçası ve hiçbir cisim yoktur. Evrenin içindeki her şey evrenin parçalarıdır; bunlar his sahibi bir tabiat tarafından bir arada tutulur; bu tabiatta kusursuz bir akıl vardır ve o ebedîdir (çünkü onu yok edebilecek daha güçlü hiçbir şey yoktur);

1.28

et cum ita moveatur illa vis quam qualitatem esse diximus, et cum sic ultro citroque versetur, et materiam ipsam totam penitus commutari putant et illa effici quae appellant qualia; e quibus in omni natura cohaerente et continuata cum omnibus suis partibus unum effectum esse mundum, extra quem nulla pars materiae sit nullumque corpus. Partis autem esse mundi omnia quae insint in eo, quae natura sentiente teneantur, in qua ratio perfecta insit, quae sit eadem sempiterna (nihil enim valentius esse a quo intereat);

1.29bu güce evrenin ruhu derler; o aynı zamanda kusursuz zihin ve bilgeliktir; ona tanrı derler. Onu, kendisine tabi olan bütün şeyleri gözeten, en çok gökteki şeyleri, sonra yeryüzünde insanlara ilişkin olanları yöneten bir tür basiret sayarlar. Ona kimi zaman zorunluluk derler, çünkü hiçbir şey onun belirlediğinden başka türlü olamaz; kimi zaman … ebedî düzenin kaderle belirlenmiş, değişmez bir sürekliliği gibi; kimi zaman da talih derler, çünkü sebeplerin karanlığı ve bilinmemesi yüzünden bizim için beklenmedik ve umulmadık birçok şey meydana getirir.

1.29

quam vim animum esse dicunt mundi, eandemque esse mentem sapientiamque perfectam, quem deum appellant, omniumque rerum quae sunt ei subiectae quasi prudentiam quandam procurantem caelestia maxime, deinde in terris ea quae pertineant ad homines; quam interdum eandem necessitatem appellant, quia nihil aliter possit atque ab ea constitutum sit, interdum … quasi fatalem et immutabilem continuationem ordinis sempiterni, non numquam quidem eandem fortunam, quod efficiat multa improvisa et necopinata nobis propter obscuritatem ignorationemque causarum.

1.30Felsefenin üçüncü bölümü, yani akıl yürütme ve tartışmayla ilgili olan bölüm ise her iki okulca şöyle ele alınıyordu. Bilgi hislerden doğsa da, hakikatin ölçütü hislerde değildir. Şeylerin yargıcının zihin olduğunu söylüyor, güvenilmeye elverişli olanın yalnız o olduğunu düşünüyorlardı; çünkü hep yalın, tek biçimli ve neyse o olan şeyi yalnız zihin görür (buna onlar idea diyorlardı, Platon da onu böyle adlandırmıştı; biz ona haklı olarak species, yani suret diyebiliriz).

1.30

Tertia deinde philosophiae pars, quae erat in ratione et in disserendo, sic tractabatur ab utrisque. Quamquam oriretur a sensibus tamen non esse iudicium veritatis in sensibus. mentem volebant rerum esse iudicem, solam censebant idoneam cui crederetur, quia sola cerneret id quod semper esset simplex et unius modi et tale quale esset (hanc illi ἰδέαν appellabant, iam a Platone ita nominatam, nos recte speciem possumus dicere).

1.31Hislerin ise hepsinin donuk ve ağır olduğunu, hislere konu görünen şeyleri hiçbir biçimde kavrayamadığını düşünüyorlardı; çünkü bu şeyler ya hissin altına giremeyecek kadar küçüktür ya da hiçbir şeyin tek ve sabit, hatta kendisiyle aynı bile kalamayacağı kadar hareketli ve hızlıdır, zira her şey durmadan kayar ve akar. Bu yüzden şeylerin bu bölümünün tamamına kanaate konu olan alan diyorlardı;

1.31

sensus autem omnis hebetes et tardos esse arbitrabantur nec percipere ullo modo res eas quae subiectae sensibus viderentur, quod essent aut ita parvae ut sub sensum cadere non possent, aut ita mobiles et concitatae ut nihil umquam unum esset et constans, ne idem quidem, quia continenter laberentur et fluerent omnia. itaque hanc omnem partem rerum opinabilem appellabant;

1.32ilmin ise ruhun kavramlarından ve akıl yürütmelerinden başka hiçbir yerde bulunmadığını düşünüyorlardı. Bu yüzden şeylerin tariflerini benimsiyor ve bunları tartışılan her konuya uyguluyorlardı; kelimelerin açıklanması, yani her şeyin hangi sebeple böyle adlandırıldığının açıklanması da benimseniyordu; buna etymologia diyorlardı. Sonra açıklanmasını istedikleri şeyi kanıtlamak ve sonuca bağlamak için birtakım kanıtları ve deyim yerindeyse şeylerin işaretlerini kılavuz olarak kullanıyorlardı. Bütün diyalektik öğretisi, yani akıl yürütmeyle sonuca bağlanan konuşmanın öğretisi burada aktarılıyordu; buna adeta öbür yandan, ikna etmeye uygun sürekli konuşmayı açıklayan hitabet gücü ekleniyordu.

1.32

scientiam autem nusquam esse censebant nisi in animi notionibus atque rationibus. qua de causa definitiones rerum probabant et has ad omnia de quibus disceptabatur adhibebant; verborum etiam explicatio probabatur, id est qua de causa quaeque essent ita nominata, quam ἐτυμολογίαν appellabant; post argumentis quibusdam et quasi rerum notis ducibus utebantur ad probandum et ad concludendum id quod explanari volebant. in qua tradebatur omnis dialecticae disciplina id est orationis ratione conclusae; huic quasi ex altera parte oratoria vis dicendi adhibebatur, explicatrix orationis perpetuae ad persuadendum accommodatae.

1.33Onların Platon'dan devraldıkları ilk biçim buydu; dilerseniz bu biçimden duyduğum sapmaları da anlatayım."

"İsteriz elbette," dedim, "Atticus adına da cevap vereyim."

"Doğru cevap veriyorsun," dedi Atticus; "çünkü Peripatetiklerin ve eski Akademia'nın görüşü pek güzel açıklanıyor."

"Öyleyse," dedi Varro, "az önce andığım suretleri ilk sarsan Aristoteles oldu; Platon bunlara öyle hayranlıkla sarılmıştı ki onlarda tanrısal bir şey bulunduğunu söylüyordu. Theophrastos ise —hem konuşması tatlı hem de üzerinde bir dürüstlük ve soyluluk taşıyacak kadar güzel huylu bir adamdı— eski öğretinin otoritesini bir bakıma daha da şiddetle kırdı; çünkü faziletin süsünü elinden alıp onu zayıf düşürdü: mutlu yaşamanın yalnız fazilete dayandığını inkâr etti.

1.33

Haec forma erat illis prima, a Platone tradita; cuius quas acceperim dissupationes si vultis exponam. Nos vero volumus inquam, ut pro Attico etiam respondeam. ATT. Et recte quidem inquit respondes; praeclare enim explicatur Peripateticorum et Academiae veteris auctoritas. VA. Aristoteles igitur primus species quas paulo ante dixi labefactavit, quas mirifice Plato erat amplexatus, ut in iis quiddam divinum esse diceret. Theophrastus autem, vir et oratione suavis et ita moratus ut prae se probitatem quandam et ingenuitatem ferat, vehementius etiam fregit quodam modo auctoritatem veteris disciplinae; spoliavit enim virtutem suo decore imbecillamque reddidit, quod negavit in ea sola positum esse beate vivere.

1.34Onun öğrencisi Straton ise keskin bir zekâya sahip olsa da o öğretiden büsbütün ayrı tutulmalıdır; çünkü felsefenin fazilete ve ahlâka dayanan en gerekli bölümünü bırakıp kendini bütünüyle tabiatın araştırılmasına verdi ve tam da bu alanda kendi okulundakilerden çok ayrıldı. Platon'un yolunu ve otoritesini ilk devralan Speusippos ile Ksenokrates, onlardan sonra da Akademia'da bir araya gelen Polemon, Krates ve onlarla birlikte Krantor, öncekilerden aldıkları şeyleri titizlikle korudular. Polemon'u ise Zenon ile Arkesilaos sürekli dinlemişti.

1.34

Nam Strato eius auditor quamquam fuit acri ingenio tamen ab ea disciplina omnino semovendus est; qui cum maxime necessariam partem philosophiae, quae posita est in virtute et in moribus, reliquisset totumque se ad investigationem naturae contulisset, in ea ipsa plurimum dissedit a suis. Speusippus autem et Xenocrates, qui primi Platonis rationem auctoritatemque susceperant, et post eos Polemo et Crates unaque Crantor in Academia congregati diligenter ea quae a superioribus acceperant tuebantur. Iam Polemonem audiverant assidue Zeno et Arcesilas.

1.35Ama Zenon, yaşça Arkesilaos'tan büyük olduğu, çok ince tartıştığı ve son derece keskin bir zekâyla ilerlediği için öğretiyi düzeltmeye girişti. Uygun görürseniz, Antiokhos'un yaptığı gibi bu düzeltmeyi de anlatayım."

"Bana uygun görünüyor," dedim, "Pomponius'un da aynı şeyi işaret ettiğini görüyorsun."

"Öyleyse," dedi Varro, "Zenon, Theophrastos gibi faziletin sinirlerini kesecek biri hiç değildi; tersine, mutlu hayata ait her şeyi yalnız fazilete bağlıyor, iyiler arasında başka hiçbir şeyi saymıyor ve yalın, tek ve biricik iyi olan şeye ahlâken güzel diyordu.

1.35

sed Zeno, cum Arcesilam anteiret aetate valdeque subtiliter dissereret et peracute moveretur, corrigere conatus est disciplinam. eam quoque si videtur correctionem explicabo, sicut solebat Antiochus. Mihi vero inquam videtur, quod vides idem significare Pomponium. VA. Zeno igitur nullo modo is erat qui ut Theophrastus nervos virtutis inciderit, sed contra qui omnia quae ad beatam vitam pertinerent in una virtute poneret nec quicquam aliud numeraret in bonis idque appellaret honestum quod esset simplex quoddam et solum et unum bonum.

1.36Geri kalan şeyler ise ne iyi ne kötü olsa da, kiminin tabiata uygun, kiminin tabiata aykırı olduğunu söylüyordu; bunların arasına da ara ve orta şeyleri sayıyordu. Tabiata uygun olanların seçilmesi ve belli bir değer biçilmeye layık görülmesi gerektiğini, zıtlarının ise tersini öğretiyordu; ikisi de olmayanları orta şeyler arasında bırakıyor ve bunların hiçbir önemi olmadığını söylüyordu.

1.36

cetera autem etsi nec bona nec mala essent tamen alia secundum naturam dicebat alia naturae esse contraria; his ipsis alia interiecta et media numerabat. quae autem secundum naturam essent ea sumenda et quadam aestimatione dignanda docebat, contraque contraria; neutra autem in mediis relinquebat, in quibus ponebat nihil omnino esse momenti.

1.37Seçilmesi gerekenlerden kimine daha çok, kimine daha az değer biçilmeliydi. Daha çok değer biçilenlere "öne alınmış", daha az değer biçilenlere "geri bırakılmış" diyordu. Bunlarda şeylerden çok adları değiştirdiği gibi, doğru davranışla hata arasına da vazifeyi ve vazifeye aykırı olanı orta şeyler olarak yerleştiriyordu: iyi eylemler arasına yalnız doğru davranışları, kötü eylemler arasına yalnız kötü davranışları, yani hataları koyuyor; yerine getirilmiş ya da ihmal edilmiş vazifeleri ise, dediğim gibi, orta şeyler sayıyordu.

1.37

sed quae essent sumenda, ex iis alia pluris esse aestimanda alia minoris. quae pluris ea praeposita appellabat, reiecta autem quae minoris. Atque ut haec non tam rebus quam vocabulis commutaverat, sic inter recte factum atque peccatum officium et contra officium media locabat quaedam, recte facta sola in bonis actionibus ponens, prave id est peccata in malis; officia autem conservata praetermissaque media putabat ut dixi.

1.38Öncekiler her faziletin akılda olduğunu söylemeyip bazı faziletlerin tabiatla ya da alışkanlıkla tamamlandığını söylerken, o bütün faziletleri akla dayandırıyordu. Onlar yukarıda andığım fazilet türlerinin birbirinden ayrılabileceğini düşünürken, o bunun hiçbir biçimde olamayacağını savunuyordu. Öncekilerin dediği gibi yalnız faziletin kullanılmasının değil, melekenin kendisinin de kendi başına parlak olduğunu, bununla birlikte faziletin, onu her zaman kullanmayan hiç kimsede bulunmadığını söylüyordu. Onlar ruhun hâllerini insandan söküp atmıyor, tabiatın gereği olarak acı duymayı, arzulamayı, korkmayı, sevinçle coşmayı kabul ediyor, yalnız bunları daraltıp dar bir alana sokuyorlardı; o ise bilgenin bütün bu, deyim yerindeyse, hastalıklardan arınmış olmasını istedi.

1.38

cumque superiores non omnem virtutem in ratione esse dicerent sed quasdam virtutes quasi natura aut more perfectas, hic omnis in ratione ponebat. cumque illi ea genera virtutum quae supra dixi seiungi posse arbitrarentur, hic nec id ullo modo fieri posse disserebat, nec virtutis usum modo ut superiores sed ipsum habitum per se esse praeclarum, nec tamen virtutem cuiquam adesse quin ea semper uteretur. cumque perturbationem animi illi ex homine non tollerent naturaque et condolescere et concupiscere et extimescere et efferri laetitia dicerent, sed ea contraherent in angustumque deducerent, hic omnibus his quasi morbis voluit carere sapientem.

1.39Eskiler bu hâllerin tabiî ve akıldan yoksun olduğunu söyleyip arzuyu ruhun bir bölümüne, aklı başka bir bölümüne yerleştirirken, o bunlara da katılmıyordu; çünkü hâllerin iradî olduğunu, kanaatin bir yargısıyla üstlenildiğini düşünüyor ve bütün hâllerin anasının bir tür ölçüsüz itidalsizlik olduğuna inanıyordu. Ahlâk konusunda söyledikleri aşağı yukarı bunlardır.

Tabiatlar hakkında ise şöyle düşünüyordu: önce, öncekilerin hislerin ve zihnin kendisinden meydana geldiğine inandığı o beşinci tabiatı şeylerin dört başlangıcına eklemiyordu; çünkü her şeyi, zihni ve hisleri de doğuran tabiatın ateşin kendisi olduğunu kabul ediyordu. Onlardan şu bakımdan da ayrılıyordu: cisimden yoksun bir şeyin —Ksenokrates ve öncekiler ruhun da bu türden olduğunu söylemişlerdi— hiçbir şey meydana getiremeyeceğine, ne meydana getiren ne de meydana getirilen bir şeyin cisim olmamasının mümkün olmadığına inanıyordu.

1.39

cumque eas perturbationes antiqui naturales esse dicerent et rationis expertes aliaque in parte animi cupiditatem alia rationem collocarent, ne his quidem assentiebatur; nam et perturbationes voluntarias esse putabat opinionisque iudicio suscipi et omnium perturbationum matrem esse arbitrabatur immoderatam quandam intemperantiam. Haec fere de moribus. De naturis autem sic sentiebat, primum ut in quattuor initiis rerum illis quintam hanc naturam, ex qua superiores sensus et mentem effici rebantur, non adhiberet; statuebat enim ignem esse ipsam naturam quae quidque gigneret et mentem atque sensus. discrepabat etiam ab isdem, quod nullo modo arbitrabatur quicquam effici posse ab ea quae expers esset corporis, cuius generis Xenocrates et superiores etiam animum esse dixerant, nec vero aut quod efficeret aliquid aut quod efficeretur posse esse non corpus.

1.40Felsefenin o üçüncü bölümünde ise pek çok şeyi değiştirdi. Burada önce hislerin kendisi hakkında bazı yeni şeyler söyledi: hislerin dışarıdan gelen bir tür çarpmadan oluştuğunu düşündü; buna o phantasia diyordu, biz de visum, yani görüntü diyebiliriz —bu kelimeyi de kullanarak alıştıralım, çünkü konuşmanın geri kalanında sık sık başvurmak gerekecek—; ama hislerin gördüğü ve deyim yerindeyse aldığı bu şeylere ruhların onayını ekliyordu; bu onayın bizim elimizde ve iradî olduğunu söylüyordu.

1.40

Plurima autem in illa tertia philosophiae parte mutavit. in qua primum de sensibus ipsis quaedam dixit nova, quos iunctos esse censuit e quadam quasi impulsione oblata extrinsecus, quam ille φαντασίαν, nos visum appellemus licet, et teramus hoc quidem verbum, erit enim utendum in reliquo sermone saepius— sed ad haec quae visa sunt et quasi accepta sensibus assensionem adiungit animorum, quam esse vult in nobis positam et voluntariam.

1.41Bütün görüntülere değil, yalnız görünen şeyleri kendine özgü bir biçimde açığa vuran görüntülere güven duyuyordu; böyle bir görüntü kendi başına ayırt edildiğinde ona "kavranabilir" diyordu —buna katlanabilecek misiniz?"

"Elbette," dedi Atticus; "katalēpton'u başka nasıl söyleyebilirdin ki?"

"Ama," dedi Varro, "görüntü artık kabul edilip onaylandığında buna kavrama diyordu ve onu elle tutulan şeylere benzetiyordu; bu adı da oradan çıkarmıştı, çünkü daha önce hiç kimse bu kelimeyi böyle bir konuda kullanmamıştı; aynı biçimde pek çok yeni kelime kullandı, çünkü yeni şeyler söylüyordu. His yoluyla kavranmış olan şeyin kendisine his diyordu; akılla sarsılamayacak biçimde kavranmışsa ona ilim, değilse bilgisizlik adını veriyordu; kanaat de bundan doğuyordu: zayıf olan ve yanlışla ve bilinmeyenle ortak yanı bulunan kanaat.

1.41

visis non omnibus adiungebat fidem sed is solum quae propriam quandam haberent declarationem earum rerum quae viderentur; id autem visum cum ipsum per se cerneretur, comprehendibile—feretis haec? ATT. nos vero inquit; quonam enim alio modo καταλημπτὸν diceres?— VA. sed cum acceptum iam et approbatum esset, comprehensionem appellabat, similem is rebus quae manu prenderentur; ex quo etiam nomen hoc duxerat, cum eo verbo antea nemo tali in re usus esset, plurimisque idem novis verbis (nova enim dicebat) usus est. Quod autem erat sensu comprensum id ipsum sensum appellabat, et si ita erat comprensum ut convelli ratione non posset scientiam, sin aliter inscientiam nominabat; ex qua existebat etiam opinio, quae esset imbecilla et cum falso incognitoque communis.

1.42Ama söylediğim o kavramayı ilim ile bilgisizlik arasına yerleştiriyor, onu ne doğru davranışlar ne de hatalar arasında sayıyor, ama yalnız ona güvenilmesi gerektiğini söylüyordu. Hislere de bu yüzden güven duyuyordu: dediğim gibi, hislerle yapılan kavrama ona doğru ve güvenilir görünüyordu; şeyde bulunan her şeyi kavradığı için değil, kavramanın alanına girebilecek hiçbir şeyi dışarıda bırakmadığı için ve tabiat onu ilmin adeta ölçüsü ve kendisinin ilkesi olarak verdiği için; şeylerin kavramları sonradan ruhlara buradan basılır; bunlardan da yalnız ilkeler değil, akılla araştırmanın daha geniş yolları da bulunur. Yanılgıyı, pervasızlığı, bilgisizliği, kanı sahibi olmayı, şüphelenmeyi, tek kelimeyle sağlam ve sebatlı onaya yabancı olan her şeyi ise faziletten ve bilgelikten uzak tutuyordu.

Zenon'un öncekilerden bütün değişikliği ve ayrılığı aşağı yukarı bunlardan ibaretti."

1.42

sed inter scientiam et inscientiam comprehensionem illam quam dixi collocabat, eamque neque in rectis neque in pravis numerabat, sed soli credendum esse dicebat. E quo sensibus etiam fidem tribuebat, quod ut supra dixi comprehensio facta sensibus et vera esse illi et fidelis videbatur, non quod omnia quae essent in re comprehenderet, sed quia nihil quod cadere in eam posset relinqueret, quodque natura quasi normam scientiae et principium sui dedisset unde postea notiones rerum in animis imprimerentur; e quibus non principia solum sed latiores quaedam ad rationem inveniendam viae reperiuntur. errorem autem et temeritatem et ignorantiam et opinationem et suspicionem et uno nomine omnia quae essent aliena firmae et constantis assensionis a virtute sapientiaque removebat. Atque in his fere commutatio constitit omnis dissensioque Zenonis a superioribus.

1.43O bunları söyleyince ben şöyle dedim: "Varro, hem eski Akademia'nın hem de Stoacıların görüşünü gerçekten kısaca ve hiç de kapalı olmayan biçimde açıkladın. Gerçi dostumuz Antiokhos'un da düşündüğü gibi, Stoacılarınkinin yeni bir öğreti değil, eski Akademia'nın bir düzeltmesi sayılması gerektiğine inanıyorum."

O zaman Varro: "Şimdi sıra sende," dedi; "çünkü sen eskilerin görüşünden ayrılıp Arkesilaos'un getirdiği yenilikleri benimsiyorsun. Ayrılığın ne olduğunu ve hangi sebeple meydana geldiğini öğret ki bu kopuşun yeterince haklı olup olmadığını görelim."

1.43

Quae cum dixisset, Breviter sane minimeque obscure exposita est inquam a te Varro et veteris Academiae ratio et Stoicorum. horum esse autem arbitror, ut Antiocho nostro familiari placebat, correctionem veteris Academiae potius quam aliquam novam disciplinam putandam. Tum Varro Tuae sunt nunc partes inquit qui ab antiquorum ratione desciscis et ea quae ab Arcesila novata sunt probas, docere quod et qua de causa discidium factum sit, ut videamus satisne ista sit iusta defectio.

1.44Ben de şöyle dedim: "Öğrendiğimize göre Arkesilaos bütün kavgasını Zenon'a karşı açtı; bana kalırsa inatçılıktan ya da yenme hırsından değil, Sokrates'i ve daha Sokrates'ten önce Demokritos'u, Anaksagoras'ı, Empedokles'i, hemen bütün eskileri bilgisizliklerini itiraf etmeye götürmüş olan şeylerin karanlığı yüzünden. Bu eskiler hiçbir şeyin bilinemeyeceğini, kavranamayacağını, ilmine erişilemeyeceğini söylediler; hislerin dar, ruhların zayıf, hayat koşusunun kısa olduğunu, Demokritos'un dediği gibi hakikatin derinliklere gömüldüğünü, her şeyin kanaatlerin ve âdetlerin elinde olduğunu, hakikate hiçbir yer kalmadığını, nihayet her şeyin karanlıkla kuşatıldığını söylediler.

1.44

Tum ego Cum Zenone inquam ut accepimus Arcesilas sibi omne certamen instituit, non pertinacia aut studio vincendi ut quidem mihi videtur, sed earum rerum obscuritate, quae ad confessionem ignorationis adduxerant Socratem et iam ante Socratem Democritum Anaxagoram Empedoclem omnes paene veteres, qui nihil cognosci nihil percipi nihil sciri posse dixerunt, angustos sensus imbecillos animos brevia curricula vitae et ut Democritus in profundo veritatem esse demersam, opinionibus et institutis omnia teneri, nihil veritati relinqui, deinceps omnia tenebris circumfusa esse dixerunt.

1.45Bu yüzden Arkesilaos, Sokrates'in kendine bıraktığı şeyin, yani hiçbir şey bilmediğini bildiğinin bile bilinemeyeceğini söylüyordu; her şeyin böylece gizlilikte saklı olduğunu, görülebilecek ya da anlaşılabilecek hiçbir şey bulunmadığını düşünüyordu. Bu sebeplerle hiç kimsenin hiçbir şeyi ne ilan etmesi, ne ileri sürmesi, ne de onayıyla benimsemesi gerektiğini; pervasızlığı hep dizginleyip her türlü kaymadan alıkoymak gerektiğini söylüyordu. Bu pervasızlık en çok, yanlış ya da bilinmeyen bir şey onaylandığında göze batar; onayın ve tasdikin bilgiyi ve kavramayı geçip önüne atılmasından daha çirkin bir şey yoktur. Bu görüşe uygun olanı da yapıyordu: herkesin görüşlerine karşı tartışarak çoğu kimseyi kendi görüşünden vazgeçiriyordu; öyle ki aynı konuda karşıt taraflarda eşit ağırlıkta gerekçeler bulununca her iki taraf için de onaydan daha kolay kaçınılsın.

1.45

itaque Arcesilas negabat esse quicquam quod sciri posset, ne illud quidem ipsum quod Socrates sibi reliquisset, ut nihil scire se sciret; sic omnia latere censebat in occulto neque esse quicquam quod cerni aut intellegi posset; quibus de causis nihil oportere neque profiteri neque affirmare quemquam neque assensione approbare, cohibereque semper et ab omni lapsu continere temeritatem, quae tum esset insignis cum aut falsa aut incognita res approbaretur, neque hoc quicquam esse turpius quam cognitioni et perceptioni assensionem approbationemque praecurrere. huic rationi quod erat consentaneum faciebat, ut contra omnium sententias disserens de sua plerosque deduceret, ut cum in eadem re paria contrariis in partibus momenta rationum invenirentur facilius ab utraque parte assensio sustineretur.

1.46Buna yeni Akademia derler; bana ise eski görünüyor, tabii Platon'u o eski Akademia'dan sayıyorsak; onun kitaplarında hiçbir şey ileri sürülmez, iki taraf için de çok şey tartışılır, her şey araştırılır, kesin hiçbir şey söylenmez. Yine de senin anlattığın eskisi, bu da yenisi diye anılsın. Bu Akademia, Arkesilaos'tan sonra dördüncü kuşaktan olan Karneades'e kadar sürdü ve Arkesilaos'un yolunda kaldı. Karneades ise felsefenin hiçbir bölümünden habersiz değildi; onu dinlemiş olanlardan, en çok da ondan çok farklı düşündüğü halde onu herkesten çok takdir eden Epikurosçu Zenon'dan öğrendiğim kadarıyla, inanılmaz bir yeteneğe sahipti ve …

… Mnesarkhos neden öfkeleniyor, Antipatros neden bunca ciltle Karneades'le kılıç kılıca dövüşüyor?

1.46

Hanc Academiam novam appellant, quae mihi vetus videtur, si quidem Platonem ex illa vetere numeramus, cuius in libris nihil affirmatur et in utramque partem multa disseruntur, de omnibus quaeritur nihil certi dicitur—sed tamen illa quam exposuisti vetus, haec nova nominetur. quae usque ad Carneadem perducta, qui quartus ab Arcesila fuit, in eadem Arcesilae ratione permansit. Carneades autem nullius philosophiae partis ignarus et, ut cognovi ex is qui illum audierant maximeque ex Epicureo Zenone, qui cum ab eo plurimum dissentiret unum tamen praeter ceteros mirabatur, incredibili quadam fuit facultate et … quid autem stomachatur Mnesarchus, quid Antipater digladiatur cum Carneade tot voluminibus?

2.aII. Kitap (parçalar)

Oysa buna inansaydık çekül, gönye ve cetvele ihtiyaç duymazdık.

2.a

atqui si id crederemus, non egeremus perpendiculis non normis non regulis.

2.bDoğarken de eskirken de boynuzları kimi zaman daha küt, kimi zaman daha sivri görünen ayın hatlarının ne olduğunu söyleyebilir misin?

2.b

quid lunae quae liniamenta sint potesne dicere, cuius et nascentis et inseniscentis alias hebetiora alias acutiora videntur cornua.

2.cDenizden daha düz görünen ne vardır? Şairler ona bu yüzden "düzlük" (aequor) de derler.

2.c

quid tam planum videtur quam mare; e quo etiam aequor illud poetae vocant

2.dSuda sağlam bir küreği kırılmış gibi görürüz.

2.d

in aqua remum integrum quasi fractum videmus

2.eYa deniz? Mavi değil mi? Ama dalgası küreklerle dövüldüğünde morarır; hem de su bir bakıma boyanmış, renge bulanmış gibi olur.

2.e

quid mare nonne caeruleum? at eius unda cum est pulsa remis, purpurascit, et quidem aquae tinctum quodam modo et infectum

2.fyetişkinlere başka, sağlıklılara başka, hastalara başka, ayıklara başka, sarhoşlara başka

2.f

alius adultis, alius valentibus alius aegris, alius siccis alius vinulentis

2.gDalgıçlar gibi suya daldığımızda yukarıdaki şeylerden ya hiçbirini ya da pek bulanık biçimde görürüz.

2.g

Si quando enim nos demersimus ut qui urinantur, aut nihil superum aut obscure admodum cernimus

2.hOnlara kokulu yağla dolu kaymaktaşı bir şişe bile kokmuş gibi gelir.

2.h

quibus etiam alabaster plenus unguenti putre esse videtur

2.iİnsanın hiçbir şeyi kavrayamayacağını ve bilgeye hakikati en titizlikle araştırmaktan başka bir şey kalmadığını; çünkü belirsiz şeylere onay verirse, bunlar belki doğru olsalar bile yanılgıdan kurtulamayacağını, bunun da bilgenin en büyük kabahati olduğunu.

2.i

nihil ab homine percipi posse, nihilque relinquere sapienti nisi diligentissimam inquisitionem veritatis propterea quia si incertis rebus esset assensus etiam si fortasse verae forent liberari errore non posset, quae maxima est culpa sapientis.

2.jbu ona gerçeğe benzerlikle en çok uyuşuyor gibi geliyordu

2.j

quae cum similitudine veri concinere maxime sibi videretur

2.kinandırıcı ya da gerçeğe benzer … , yani bizi onay vermeden eyleme davet edebilen şey; onay vermeden diyorum, yani yaptığımız şeyin doğru olduğu kanaatine varmadan ya da onu bildiğimizi düşünmeden, yine de eyleriz … İnandırıcı ya da gerçeğe benzer diye adlandırılması gerektiğini düşündüğüm şeylerin hepsi bana böyle görünür; sen bunlara başka bir ad vermek istersen hiç karşı çıkmam; çünkü ne demek istediğimi, yani bu adları hangi şeylere verdiğimi iyi anlamış olman bana yeter. Çünkü bilgeye yakışan, kelime ustası değil, şeylerin araştırıcısı olmaktır.

2.k

probabile vel veri simile ..., quod nos ad agendum sine adsensione potest invitare; sine adsensione autem dico ut id quod agimus non opinemur verum esse aut nos id scire arbitremur, agamus tamen.... talia mihi videntur omnia quae probabilia vel veri similia putavi nominanda; quae tu si alio nomine vis vocare, nihil repugno; satis enim mihi est te iam bene accepisse quid dicam, id est quibus rebus haec nomina imponam; non enim vocabulorum opificem sed rerum inquisitorem decet esse sapientem.

2.laçgözlülüğü kırmak, suçları bırakmak, kendi hayatını gençlere örnek olarak sunmak

2.l

frangere avaritiam, scelera ponere, vitam suam exponere ad imitandum iuventuti

2.mÇünkü makamlara geç gönül verenler onlara ancak güçlükle kabul edilir ve halka yeterince tanıtılamazlar.

2.m

qui enim serius honores adamaverunt, vix admittuntur ad eos nec satis commendati multitudini possunt esse.

2.nÖteki okullardan kendilerini bilge sayanların hepsinin Akademiacı bilgeye ikinci sırayı verdiğini, çünkü her birinin birinci sırayı kendine ayırması zorunlu olduğunu; buradan, herkesin yargısına göre ikinci olanın kendi yargısına göre haklı olarak birinci olduğu sonucunun inandırıcı biçimde çıkarılabileceğini. Mesela bir Stoacı bilgenin orada bulunduğunu düşün; çünkü Akademiacıların zekâsı en çok onlara karşı alevlendi. Zenon'a ya da Khrysippos'a bilgenin kim olduğu sorulsa, kendi tarif ettiği kişi olduğunu söyleyecektir; buna karşılık Epikuros ya da hasımlardan herhangi biri bunu inkâr edecek ve asıl kendi bilgesinin, hazların en usta avcısının bilge olduğunu ileri sürecektir. Oradan kavgaya geçilir. Zenon bağırır, bütün o Stoa gürültüye boğulur: insanın ahlâken güzel olandan başka hiçbir şey için doğmadığını, ahlâken güzelin dışarıda hiçbir çıkar, deyim yerindeyse pezevenkçe bir ücret konmadan kendi parlaklığıyla ruhları kendine çektiğini, Epikuros'un o hazzının ise yalnız hayvanlar arasında ortak olduğunu, insanı ve bilgeyi onların topluluğuna itmenin günah olduğunu haykırır. Öteki ise Liber gibi bahçeciklerinden yardıma bir sarhoşlar sürüsü çağırır; bu sürü taranmamış tırnaklarla, kaba ağızlarla, kendinden geçmiş hâlde parçalayacak birini arar; o da halkı tanık göstererek hazzın adını, tatlılığını, dinginliğini büyüte büyüte, onsuz hiç kimsenin mutlu olamayacağını göstermek için hararetle üsteler. Akademiacı bunların kavgasının ortasına düşerse ikisinin de onu kendi tarafına çekmeye çalıştığını duyacaktır; ama şunlara ya da bunlara katılırsa, terk ettiği taraf ona deli, bilgisiz, pervasız diye bağıracaktır. Bu yüzden kulağını özenle hem bu yana hem o yana verdikten sonra, ne düşündüğü sorulunca şüphe içinde olduğunu söyleyecektir. Şimdi Stoacıya hangisinin daha iyi olduğunu sor: onun saçmaladığını haykıran Epikuros mu, yoksa bu kadar büyük bir konuda daha düşünmesi gerektiğini söyleyen Akademiacı mı? Akademiacının tercih edileceğinden kimse şüphe etmez. Bu kez öbürüne dön ve hangisini daha çok sevdiğini sor: kendisine hayvan diyen Zenon'u mu, yoksa kendisinden "Belki doğru söylüyorsun, ama daha dikkatle araştıracağım" sözünü duyduğu Arkesilaos'u mu? Epikuros'a bütün o Stoa'nın deli, Akademiacıların ise onların yanında ölçülü ve temkinli insanlar göründüğü açık değil mi?

2.n

Academico sapienti ab omnibus ceterarum sectarum qui sibi sapientes videntur secundas partes dari, cum primas sibi quemque vindicare necesse sit; ex quo posse probabiliter confici eum recte primum esse iudicio suo qui omnium ceterorum iudicio sit secundus. fac enim verbi causa Stoicum adesse sapientem; nam contra eos potissimum Academicorum exarsit ingenium. ergo Zeno vel Chrysippus si interrogetur qui sit sapiens, respondebit eum esse quem ipse descripserit; contra Epicurus vel quis alius adversariorum negabit suumque potius peritissimum voluptatum aucupem sapientem esse contendet. inde ad iurgium. clamat Zeno et tota illa porticus tumultuatur, hominem natum ad nihil aliud esse quam honestatem, ipsam suo splendore ad se animos ducere nullo prorsus commodo extrinsecus posito et quasi lenocinante mercede, voluptatemque illam Epicuri solis inter se pecoribus esse commune, in quorum societatem et hominem et sapientem trudere nefas esse. contra ille convocata de hortulis in auxilium quasi Liber turba temulentorum quaerentium tamen quem incomptis unguibus bacchantes asperoque ore discerpant, voluptatis nomen suavitatem quietem teste populo exaggerans instat acriter ut nisi ea beatus nemo esse posse videatur. in quorum rixam si Academicus incurrerit, utrosque audiet trahentes se ad suas partes, sed si in illos aut in istos concesserit, ab eis quos deseret insanus imperitus temerariusque clamabitur. itaque cum et hac et illac aurem diligenter admoverit, interrogatus quid ei videatur dubitare se dicet. roga nunc Stoicum qui sit melior. Epicurusne qui delirare illum clamat, an Academicus qui sibi adhuc de re tanta deliberandum esse pronuntiat: nemo dubitat Academicum praelatum iri. rursus te ad illum converte et quaere quem magis amet, Zenonem a quo bestia vocatur, an Arcesilan a quo audit tu fortasse verum dicis sed requiram diligentius: nonne apertum est totam illam porticum insanam, Academicos autem prae illis modestos cautosque homines videri Epicuro?

2.oAkademiacıların görüşlerini gizleme âdeti olduğunu ve görüşlerini kendileriyle yaşlılığa kadar birlikte yaşamış olanlardan başka kimseye açmadıklarını.

2.o

(Academicis) morem fuisse occultandi sententiam suam, nec eam cuiquam nisi qui secum ad senectutem usque vixissent aperire consuesse.

3.aIII. Kitap (parçalar)

canlıların bu kadar çeşitliliği içinde bilgi ve ilim arzusunun yalnız insana yerleştirilmiş olması

3.a

in tanta animantium varietate homini ut soli cupiditas ingeneraretur cognitionis et scientiae

3.bYolda yolunu şaşıranlar gibi, eğri bir hayat yolu tutmuş olanlar da pişmanlıkla yanılgılarını düzeltebilselerdi, pervasızlığın düzeltilmesi daha kolay olurdu.

3.b

quod si liceret ut iis qui in itinere deerravissent sic vitam deviam secutos corrigere errorem paenitendo, facilior esset emendatio temeritatis

3.cAma durmadan kılıç kılıca çekişmeyi, cani ve küstah insanlarla kıyasıya dövüşmeyi kim yalnız en sefil değil, aynı zamanda en akılsızca iş diye nitelemez ki?

3.c

digladiari autem semper, depugnare in facinorosis et audacibus quis non cum miserrimum tum etiam stultissimum dixerit?

3.dbir gücü varsa, kendini özgürlüğe kavuştursun

3.d

aliqua potestas sit, vindicet se in libertatem

3.eBana ise yalnız bilgeliğe karşı kör değil, bir yönden görülebilir gibi duran şeylere karşı bile donuk ve körelmiş görünüyoruz.

3.e

mihi autem non modo ad sapientiam caeci videmur sed ad ea ipsa quae aliqua ex parte cerni videantur hebetes et obtunsi

3.fMarcus Varro ile bir tartışma yapmış olduğunu

3.f

disputationem se habuisse cum M. Varrone

3.ghemen herkesten en keskin zekâlı ve hiç şüphesiz en bilgili adam

3.g

homine omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo

3.hsabitlenmiş

3.h

fixus

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…