İçeriğe geç
Cicero

Cicero

Lucullus

Lucullus — Academica priora II

1Lucius Lucullus'un büyük yeteneği, en iyi sanatlara duyduğu büyük merak, bunun yanında edindiği, soylu bir adama yakışan bütün özgür bilgiler, forumda en çok parlayabileceği yıllarda şehir işlerinden tamamen uzak kaldı. Daha pek gençken, aynı bağlılığa ve gayrete sahip kardeşiyle birlikte babasının düşmanlarına karşı büyük bir şanla dava yürüttü; sonra quaestor olarak Asya'ya gitti ve orada pek çok yıl hayranlık uyandıran bir övgüyle eyaleti yönetti; ardından yokluğunda aedilis, hemen sonra praetor seçildi (bir kanunun tanıdığı ödül sayesinde daha erken seçilmesi caizdi); sonra Afrika'ya, oradan da konsüllüğe geçti; konsüllüğü öyle yürüttü ki herkes özenine hayran kaldı, yeteneğini tanıdı. Sonra senato tarafından Mithridates savaşına gönderildi ve yalnız herkesin onun yiğitliği hakkındaki kanaatini değil, öncekilerin şanını da aştı;

1

Magnum ingenium L. Luculli magnumque optimarum artium studium, tum omnis liberalis et digna homine nobili ab eo percepta doctrina quibus temporibus florere in foro maxume potuit caruit omnino rebus urbanis. ut enim admodum adulescens cum fratre pari pietate et industria praedito paternas inimicitias magna cum gloria est persecutus, in Asiam quaestor profectus ibi permultos annos admirabili quadam laude provinciae praefuit; deinde absens factus aedilis, continuo praetor (licebat enim celerius legis praemio), post in Africam, inde ad consulatum; quem ita gessit ut diligentiam admirarentur omnes ingenium agnoscerent. post ad Mithridaticum bellum missus a senatu non modo opinionem vicit omnium, quae de virtute eius erat sed etiam gloriam superiorum;

2bu da şu yüzden daha şaşırtıcıydı: gençliğini forum işlerinde, quaestorluğunun uzun süresini de Murena Pontus'ta savaşırken Asya'nın barışı içinde geçirmiş olan bu adamdan komutanlık başarısı pek beklenmiyordu. Ama inanılmaz bir zekâ büyüklüğü, deneyimin öğretilmesi imkânsız derslerine ihtiyaç duymadı. Bütün kara ve deniz yolculuğunu kısmen uzmanlara sorular sorarak, kısmen yapılmış savaşları okuyarak geçirdi ve Roma'dan askerlikten habersiz yola çıkmışken Asya'ya bir komutan olarak vardı. Çünkü şeyler için tanrısal bir hafızası vardı —kelimeler için Hortensius'unki daha büyüktü—; ama işlerin yürütülmesinde şeyler kelimelerden ne kadar daha çok işe yararsa, onun hafızası da o kadar üstündü. Rivayete göre böyle eşsiz bir hafıza, Yunanistan'ın tartışmasız önde geleni saydığımız Themistokles'te de vardı; hatta o zaman ilk kez ortaya çıkan hafıza sanatını kendisine öğretmeyi vaat eden birine, unutmayı öğrenmeyi yeğleyeceğini söylediği anlatılır; sanırım duyduğu ve gördüğü her şey hafızasında kalıyordu. Böyle bir yetenekle donanmış olan Lucullus, Themistokles'in küçümsediği o öğretiyi de buna eklemişti; bu yüzden biz kalıcı kılmak istediğimiz şeyleri nasıl yazıya geçiriyorsak, o da şeyleri ruhuna kazınmış olarak taşırdı.

2

idque eo fuit mirabilius quod ab eo laus imperatoria non admodum expectabatur, qui adulescentiam in forensi opera, quaesturae diuturnum tempus Murena bellum in Ponto gerente in Asiae pace consumpserat. sed incredibilis quaedam ingenii magnitudo non desideravit indocilem usus disciplinam. itaque cum totum iter et navigationem consumpsisset partim in percontando a peritis partim in rebus gestis legendis, in Asiam factus imperator venit, cum esset Roma profectus rei militaris rudis. habuit enim divinam quandam memoriam rerum — verborum maiorem Hortensius; sed quo plus in negotiis gerendis res quam verba prosunt, hoc erat memoria illa praestantior. quam fuisse in Themistocle, quem facile Graeciae principem ponimus, singularem ferunt; qui quidem etiam pollicenti cuidam se artem ei memoriae, quae tum primum proferebatur, traditurum respondisse dicitur oblivisci se malle discere, credo quod haerebant in memoria quaecumque audierat et viderat. tali ingenio praeditus Lucullus adiunxerat etiam illam quam Themistocles spreverat disciplinam; itaque ut litteris consignamus quae monimentis mandare volumus sic ille in animo res insculptas habebat.

3Böylece savaşın her türünde, meydan muharebelerinde, kuşatmalarda, deniz savaşlarında, bütün savaş donanımında ve hazırlığında öyle büyük bir komutan oldu ki, Aleksandros'tan sonraki en büyük kral onu, okuduğu bütün komutanlardan daha büyük bir önder olarak tanıdığını itiraf etti. Aynı adamda şehirleri düzenleyip yönetmekte öyle büyük bir basiret, öyle büyük bir hakkaniyet vardı ki Asya bugün de Lucullus'un düzenlemelerini koruyarak ve deyim yerindeyse izlerini takip ederek ayakta durmaktadır. Ama devlete büyük faydası dokunsa da, bu kadar büyük bir yiğitlik ve yetenek gücü istediğimden daha uzun süre yabancı diyarlarda kalıp forumun ve senatonun gözlerinden uzak düştü. Hatta Mithridates savaşından muzaffer olarak döndüğünde, düşmanlarının iftirası yüzünden zafer alayını olması gerekenden üç yıl sonra yapabildi; bu en ünlü adamın arabasını şehre adeta biz, konsülken soktuk. Onun öğüdünün ve otoritesinin o zaman en büyük işlerde bana ne kadar yardımı dokunduğunu anlatırdım, eğer bunu söylemek kendimden söz etmek olmasaydı; şimdi buna gerek yok. Bu yüzden onu hak ettiği tanıklıktan yoksun bırakmayı, bu tanıklığı kendi övgümle paylaşmaya tercih edeceğim.

3

tantus ergo imperator in omni genere belli fuit, proeliis oppugnationibus navalibus pugnis totiusque belli instrumento et adparatu, ut ille rex post Alexandrum maxumus hunc a se maiorem ducem cognitum quam quemquam eorum quos legisset fateretur. in eodem tanta prudentia fuit in constituendis temperandisque civitatibus. tanta aequitas, ut hodie stet Asia Luculli institutis servandis et quasi vestigiis persequendis. Sed etsi magna cum utilitate rei publicae, tamen diutius quam vellem tanta vis virtutis atque ingenii peregrinata afuit ab oculis et fori et curiae. quin etiam cum victor a Mithridatico bello revertisset, inimicorum calumnia triennio tardius quam debuerat triumphavit; nos enim consules introduximus paene in urbem currum clarissimi viri. cuius mihi consilium et auctoritas quid tum in maximis rebus profuisset dicerem, nisi de me ipso dicendum esset, quod hoc tempore non est necesse; ita privabo potius illum debito testimonio quam id cum mea laude communicem.

4Lucullus'ta halkın şanıyla süslenmesi gereken şeylerin hemen hepsi hem Yunan hem Latin edebiyatında kutlanmıştır. Biz ise o dıştaki şeyleri pek çoklarıyla birlikte, içteki şeyleri ise az kişiyle birlikte, çoğu zaman bizzat ondan öğrendik. Çünkü Lucullus her türlü edebiyata, özellikle de felsefeye, onu tanımayanların sandığından daha büyük bir merakla bağlıydı; yalnız ilk gençliğinde değil, birkaç yıl proquaestor olarak görev yaparken ve savaşın içinde bile; oysa savaşta askerî işler genellikle o kadar çok uğraş ister ki komutana çadırının altında pek boş vakit kalmaz. Filozoflar arasında Philon'un öğrencisi Antiokhos'un zekâ ve ilimde üstün olduğu düşünüldüğünden, onu hem quaestorken hem de birkaç yıl sonra komutanken yanında tuttu; daha önce söylediğim o hafızaya sahip olduğundan, bir kez duysa bile hatırlayabileceği şeyleri sık sık dinleyerek kolayca öğrendi. Dinlediği konulara dair kitapları okumaktan da şaşılacak derecede hoşlanırdı.

4

Sed quae populari gloria decorari in Lucullo debuerunt, ea fere sunt et Graecis litteris celebrata et Latinis. nos autem illa externa cum multis, haec interiora cum paucis ex ipso saepe cognovimus. maiore enim studio Lucullus cum omni litterarum generi tum philosophiae deditus fuit quam qui illum ignorabant arbitrabantur, nec vero ineunte aetate solum sed et pro quaestore aliquot annos et in ipso bello, in quo ita magna rei militaris esse occupatio solet ut non multum imperatori sub ipsis pellibus otii relinquatur. Cum autem e philosophis ingenio scientiaque putaretur Antiochus Philonis auditor excellere, eum secum et quaestor habuit et post aliquot annos imperator, quique esset ea memoria quam ante dixi ea saepe audiendo facile cognovit quae vel semel audita meminisse potuisset. delectabatur autem mirifice lectione librorum de quibus audiebat.

5Bazen, böyle şahsiyetlerin şanını yüceltmek isterken onu azaltacağım diye de korkuyorum. Çünkü Yunan edebiyatını hiç sevmeyen birçok kişi, felsefeyi sevmeyen daha da çok kişi vardır; geri kalanlar ise bunları kötü saymasalar da, böyle konuları tartışmanın devletin önde gelenlerine pek yakışmadığını düşünürler. Bana gelince, Marcus Cato'nun Yunan edebiyatını yaşlılığında öğrendiğini duymuşken, tarih de Publius Africanus'un sansörlükten önce üstlendiği o ünlü elçilikte yanında tek bir yol arkadaşı, Panaitios bulunduğunu anlatırken, Yunan edebiyatı ve felsefe için artık başka bir otorite aramıyorum.

5

Ac vereor interdum ne talium personarum cum amplificare velim minuam etiam gloriam. sunt enim multi qui omnino Graecas non ament litteras, plures qui philosophiam, reliqui qui etiam si haec non inprobent tamen earum rerum disputationem principibus civitatis non ita decoram putent. Ego autem cum Graecas litteras M. Catonem in senectute didicisse acceperim, P. autem Africani historiae loquantur in legatione illa nobili, quam ante censuram obiit, Panaetium unum omnino comitem fuisse, nec litterarum Graecarum nec philosophiae iam ullum auctorem requiro.

6Geriye, bu tür sohbetlere bu kadar ağırbaşlı şahsiyetlerin karıştırılmasını istemeyenlere cevap vermek kalıyor; sanki ünlü adamların buluşmaları ya sessiz geçmeli ya da sohbetleri şakadan, konuşmaları hafif konulardan ibaret olmalıymış gibi! Gerçekten de bir kitabımda felsefeyi haklı olarak övdüysem, onunla uğraşmak en iyi ve en seçkin her insana en layık iştir; Roma halkının bu mertebeye yerleştirdiği bizlerin dikkat etmesi gereken tek şey, özel çalışmalarımızla kamu hizmetinden bir şey eksiltmemektir. Görevimizi yerine getirmemiz gerekirken emeğimizi halktan hiç esirgemediysek, hatta forumla ilgisi olmayan tek satır bile yazmadıysak, kendimizin körelip gevşemesini istemediğimiz, üstelik olabildiğince çok kişiye faydalı olmaya çalıştığımız boş vaktimizi kim kınayabilir? Halkın bildiği parlak övgülerine bu daha az bilinen, daha az yayılmış övgüleri de eklediğimiz kişilerin şanının azalmadığını, tersine arttığını düşünüyoruz.

6

Restat ut iis respondeam qui sermonibus eius modi nolint personas tam graves inligari. quasi vero clarorum virorum aut tacitos congressus esse oporteat aut ludicros sermones aut rerum conloquia leviorum. etenim si quodam in libro vere est a nobis philosophia laudata, profecto eius tractatio optimo atque amplissimo quoque dignissima est, nec quicquam aliud videndum est nobis, quos populus Romanus hoc in gradu conlocavit, nisi ne quid privatis studiis de opera publica detrahamus. quod si cum fungi munere debebamus non modo operam nostram umquam a populari coetu removimus sed ne litteram quidem ullam fecimus nisi forensem, quis reprendet otium nostrum, qui in eo non modo nosmet ipsos hebescere et languere nolumus sed etiam ut plurimis prosimus enitimur. Gloriam vero non modo non minui sed etiam augeri arbitramur eorum quorum ad populares inlustrisque laudes has etiam minus notas minusque pervolgatas adiungimus.

7Kitaplarımızda tartışan kişilerin tartışılan konularda bilgi sahibi olmadığını söyleyenler de var; bunlar bana yalnız yaşayanları değil, ölüleri de kıskanıyorlar gibi geliyor.

Geriye bir tür eleştirmen kalıyor: Akademia'nın yolunu benimsemeyenler. Herhangi biri kendi izlediği okul dışında herhangi bir felsefe okulunu benimseseydi bundan daha çok rahatsız olurduk; ama biz bize doğru görünen şeyleri herkese karşı söylemeyi âdet edindiğimize göre, başkalarının bizden farklı düşünmesine itiraz edemeyiz. Gerçi bizim davamız kolaydır, çünkü biz hakikati hiçbir çekişmeye girmeden bulmak istiyor ve onu büyük bir özen ve gayretle araştırıyoruz. Her bilginin önü pek çok güçlükle kesilmiş olsa da, hem şeylerin kendisinde karanlık hem de yargılarımızda zayıflık bulunsa da —öyle ki en eski ve en bilgili kişilerin istediklerini bulabileceklerinden umut kesmeleri sebepsiz değildir—, ne onlar vazgeçti ne de biz yorulup araştırma gayretini bırakacağız. Tartışmalarımızın amacı da, her iki taraf için konuşup dinleyerek, ya doğru olan ya da doğruya mümkün olduğunca yaklaşan bir şeyi ortaya çıkarmak, deyim yerindeyse sıkıp çıkarmaktan başka bir şey değildir;

7

Sunt etiam, qui negent in is qui in nostris libris disputent fuisse earum rerum de quibus disputatur scientiam. qui mihi videntur non solum vivis sed etiam mortuis invidere. Restat unum genus reprehensorum, quibus Academiae ratio non probatur. quod gravius ferremus, si quisquam ullam disciplinam philosophiae probaret praeter eam quam ipse sequeretur; nos autem quoniam contra omnes qui … dicere quae videntur solemus, non possumus quin alii a nobis dissentiant recusare. Quamquam nostra quidem causa facilis est, qui verum invenire sine ulla contentione volumus idque summa cura studioque conquirimus. etsi enim omnis cognitio multis est obstructa difficultatibus eaque est et in ipsis rebus obscuritas et in iudiciis nostris infirmitas, ut non sine causa antiquissimi et doctissimi invenire se posse quod cuperent diffisi sint, tamen nec illi defecerunt neque nos studium exquirendi defatigati relinquemus. neque nostrae disputationes quicquam aliud agunt nisi ut in utramque partem dicendo et audiendo eliciant et tamquam exprimant aliquid quod aut verum sit aut ad id quam proxime accedat;

8bizimle bildiklerini sananlar arasında da şundan başka fark yoktur: onlar savundukları şeylerin doğru olduğundan şüphe etmezler; bizim ise izlemesi kolay ama kesin olarak ileri sürülmesi zor olan birçok inandırıcı görüşümüz vardır. Bu bakımdan daha özgür ve daha bağımsızız: yargılama gücümüz bütünüyle elimizdedir ve önceden buyrulmuş, deyim yerindeyse emredilmiş her şeyi savunmak için hiçbir zorunluluk altında değiliz. Çünkü ötekiler önce, neyin en iyi olduğuna karar veremeden bağlanmışlardır; sonra yaşın en zayıf döneminde ya bir dostlarının peşine takılarak ya da ilk dinledikleri kişinin tek bir konuşmasına kapılarak bilmedikleri şeyler hakkında hüküm verirler; ve hangi öğretiye adeta bir fırtınayla sürüklenmişlerse ona bir kayaya yapışır gibi yapışırlar.

8

nec inter nos et eos qui se scire arbitrantur quicquam interest nisi quod illi non dubitant quin ea vera sint quae defendunt, nos probabilia multa habemus, quae sequi facile, adfirmare vix possumus. hoc autem liberiores et solutiores sumus, quod integra nobis est iudicandi potestas nec ut omnia quae praescripta et quasi imperata sint defendamus necessitate ulla cogimur. Nam ceteri primum ante tenentur adstricti quam quid esset optimum iudicare potuerunt; deinde infirmissimo tempore aetatis aut obsecuti amico cuidam aut una alicuius quem primum audierunt oratione capti de rebus incognitis iudicant et ad quamcumque sunt disciplinam quasi tempestate delati ad eam tamquam ad saxum adhaerescunt.

9Bilge olduğuna hükmettikleri kişiye her şeyde inandıklarını söylemelerini onaylardım, eğer ham ve eğitimsiz kişiler tam da buna hükmedebilseydi (çünkü kimin bilge olduğunu belirlemek en çok bilgeye düşen bir iş gibi görünür). Ama hükmedebildiklerini varsayalım: ya her şeyi dinleyip ötekilerin görüşlerini de öğrenerek hükmettiler ya da konuyu bir kez dinleyip tek bir kişinin otoritesine teslim oldular. Ama nedense çoğu kimse, inat etmeden en tutarlı biçimde ne söylenebileceğini araştırmaktansa yanılmayı ve gönül verdiği görüşü en kavgacı biçimde savunmayı yeğler.

Bu konularda başka zamanlarda da sık sık birçok şeyi araştırıp tartıştık; bir keresinde de Hortensius'un Bauli'deki köşkünde: Catulus'ta bulunduğumuzun ertesi günü Catulus, Lucullus ve ben oraya gelmiştik. Oraya erkenden de gelmiştik, çünkü rüzgâr olursa Lucullus'un Neapolis'teki, benim de Pompei'deki köşkümüze denizden gitmemiz kararlaştırılmıştı. Kapalı gezinti yolunda biraz konuştuktan sonra aynı yerde oturduk.

9

nam quod dicunt omnia se credere ei quem iudicent fuisse sapientem, probarem, si id ipsum rudes et indocti iudicare potuissent (statuere enim qui sit sapiens vel maxime videtur esse sapientis). sed ut potuerint, aut omnibus rebus auditis, cognitis etiam reliquorum sententiis iudicaverunt, aut re semel audita ad unius se auctoritatem contulerunt; sed nescio quo modo plerique errare malunt eamque sententiam quam adamaverunt pugnacissime defendere quam sine pertinacia quid constantissime dicatur exquirere. Quibus de rebus et alias saepe nobis multa quaesita et disputata sunt et quondam in Hortensi villa quae est ad Baulos, cum eo Catulus et Lucullus nosque ipsi postridie venissemus quam apud Catulum fuissemus. quo quidem etiam maturius venimus, quod erat constitutum si ventus esset Lucullo in Neapolitanum mihi in Pompeianum navigare. cum igitur pauca in xysto locuti essemus, tum eodem in spatio consedimus.

10Bunun üzerine Catulus, "Dün araştırdığımız mesele neredeyse çözüme kavuştu," dedi, "öyle ki sorunun hemen hemen bütünüyle ele alındığı söylenebilir; yine de, Lucullus, Antiokhos'tan dinlediklerini anlatacağına dair verdiğin sözün yerine gelmesini bekliyorum."

"Ben," dedi Hortensius, "istediğimden fazlasını yaptım; çünkü, Catulus, bütün meselenin el sürülmeden Lucullus'a bırakılması gerekirdi. Ama belki de bırakılmıştır: ben yalnız elimin altında olanları söyledim; Lucullus'tan ise daha derinde yatanları bekliyorum."

Bunun üzerine Lucullus, "Hortensius," dedi, "beklentin beni pek telaşlandırmıyor; gerçi beğenilmek isteyenler için bundan daha zorlu bir şey yoktur. Ama söyleyeceklerimi ne kadar kabul ettirebileceğimi dert etmediğim için o kadar az telaşlanıyorum. Çünkü söyleyeceklerim benim görüşlerim değil; üstelik doğru değilseler, onları savunup kazanmaktansa yenilmeyi yeğlerim. Ama vallahi, davanın şimdiki durumuna bakılırsa, dünkü konuşmada sarsılmış olsa da, bu öğreti bana yine de en doğrusu gibi görünüyor. Öyleyse Antiokhos'un yaptığı gibi yapacağım; çünkü konuyu iyi biliyorum: onu hem önyargısız bir zihinle hem de büyük bir merakla dinlerdim, aynı konuda defalarca. Gördüğünüz gibi, benden beklentiyi Hortensius'un az önce yaptığından da yükseğe çıkarıyorum."

Böyle söze başlayınca, dinlemek için bütün dikkatimizi ona verdik.

10

Hic Catulus Etsi heri inquit id quod quaerebatur paene explicatum est, ut tota fere quaestio tractata videatur, tamen expecto ea quae te pollicitus es Luculle ab Antiocho audita dicturum. Equidem inquit Hortensius feci plus quam vellem; totam enim rem Catule Lucullo integram servatam oportuit. et tamen fortasse servata est; a me enim ea quae in promptu erant dicta sunt, a Lucullo autem reconditiora desidero. Tum ille Non sane inquit Hortensi conturbat me expectatio tua, etsi nihil est iis qui placere volunt tam adversarium; sed quia non laboro quam valde ea quae dico probaturus sim, eo minus conturbor. dicam enim nec mea nec ea, in quibus non si non fuerint vinci me malim quam vincere. sed mehercule, ut quidem nunc se causa habet, etsi hesterno sermone labefacta est, mihi tamen videtur esse verissima. agam igitur sicut Antiochus agebat. nota enim mihi res est; nam et vacuo animo illum audiebam et magno studio, eadem de re etiam saepius: ut etiam maiorem expectationem mei faciam quam modo fecit Hortensius. Cum ita esset exorsus, ad audiendum animos ereximus.

11"Ben Aleksandreia'da proquaestor iken," dedi, "Antiokhos yanımdaydı. Antiokhos'un dostu Tyroslu Herakleitos da daha önceden beri Aleksandreia'daydı; Kleitomakhos'u da Philon'u da uzun yıllar dinlemiş olan bu adam, şimdi neredeyse terk edilmişken yeniden canlandırılan o felsefede saygın ve tanınmış biriydi. Antiokhos'un onunla sık sık tartıştığını dinlerdim, ama ikisi de yumuşak bir üslupla. Dün Catulus'un sözünü ettiği Philon'un o iki kitabı da tam o sırada Aleksandreia'ya getirilmiş ve ilk kez Antiokhos'un eline geçmişti. Tabiatça son derece yumuşak olan bu adam (ondan daha uysal biri düşünülemezdi) yine de öfkelenmeye başladı. Şaşırdım, çünkü onu daha önce hiç böyle görmemiştim. O ise Herakleitos'un hafızasına başvurarak ona bu yazılanların Philon'a ait görünüp görünmediğini, ya da bunları Philon'dan veya başka herhangi bir Akademiacıdan hiç duyup duymadığını sordu. Herakleitos duymadığını söylüyor, ama yazının Philon'un kaleminden çıktığını kabul ediyordu. Zaten bundan şüphe edilemezdi; çünkü orada benim bilgili dostlarım Publius ve Gaius Selius ile Tetrilius Rogus da bulunuyordu; bunları Roma'da Philon'dan duyduklarını, o iki kitabı da bizzat onun nüshasından kopya ettiklerini söylüyorlardı.

11

At ille Cum Alexandriae pro quaestore inquit essem, fuit Antiochus mecum, et erat iam antea Alexandriae familiaris Antiochi Heraclitus Tyrius, qui et Clitomachum multos annos et Philonem audierat, homo sane in ista philosophia, quae nunc prope dimissa revocatur, probatus et nobilis; cum quo et Antiochum saepe disputantem audiebam — sed utrumque leniter; et quidem isti libri duo Philonis, de quibus heri dictum a Catulo est, tum erant allati Alexandriam tumque primum in Antiochi manus venerant; et homo natura lenissumus (nihil enim poterat fieri illo mitius) stomachari tamen coepit. mirabar; nec enim umquam ante videram. at ille Heracliti memoriam inplorans quaerere ex eo viderenturne illa Philonis aut ea num vel e Philone vel ex ullo Academico audivisset aliquando. negabat, Philonis tamen scriptum agnoscebat; nec id quidem dubitari poterat, nam aderant mei familiares docti homines P. et C. Selii et Tetrilius Rogus, qui se illa audivisse Romae de Philone et ab eo ipso duo illos libros dicerent descripsisse.

12Bunun üzerine Antiokhos, Catulus'un dün babasının Philon'a söylediğini aktardığı şeyleri ve daha birçoklarını Herakleitos'a söyledi; hatta kendini tutamayıp hocasına karşı Sosos adını taşıyan bir kitap bile yayımladı. O sırada hem Herakleitos'un Antiokhos'a karşı, hem de Antiokhos'un Akademiacılara karşı konuşmasını büyük bir merakla dinliyordum; davayı bütünüyle ondan öğrenmek için Antiokhos'a daha da özenle kulak verdim. Böylece birkaç gün boyunca Herakleitos'u ve birçok bilgili kişiyi, aralarında Antiokhos'un kardeşi Aristos'u, ayrıca onun kardeşinden sonra en çok değer verdiği Ariston ile Dion'u da çağırarak, bu tek tartışmaya uzun zaman ayırdık. Ama Philon'a karşı olan kısmı bir yana bırakmak gerek; çünkü dün savunulan görüşleri Akademiacıların hiç söylemediğini ileri süren kişi o kadar da çetin bir hasım değildir; yalan söylese de daha yumuşak bir hasımdır. Biz Arkesilaos'a ve Karneades'e gelelim."

12

tum et illi dixit Antiochus quae heri Catulus commemoravit a patre suo dicta Philoni et alia plura; nec se tenuit quin contra suum doctorem librum etiam ederet, qui Sosus inscribitur. tum igitur et cum Heraclitum studiose audirem contra Antiochum disserentem et item Antiochum contra Academicos, dedi Antiocho operam diligentius, ut causam ex eo totam cognoscerem. itaque conplures dies adhibito Heraclito doctisque conpluribus et in is Antiochi fratre Aristo et praeterea Aristone et Dione, quibus ille secundum fratrem plurumum tribuebat, multum temporis in ista una disputatione consumpsimus. sed ea pars quae contra Philonem erat praetermittenda est; minus enim acer est adversarius is qui ista quae sunt heri defensa negat Academicos omnino dicere; etsi enim mentitur, tamen est adversarius lenior. ad Arcesilan Carneademque veniamus.

13Bunları söyledikten sonra yeniden şöyle başladı: "Önce şunu söyleyeyim: bana öyle geliyor ki siz —bunu bana adımla hitap ederek söylüyordu— eski tabiat filozoflarının adlarını anarken, fitneci vatandaşların eskilerden bazı ünlü adamları halkçı diye öne sürüp kendilerini onlara benzetmeye çalıştıklarında yaptıkları şeyi yapıyorsunuz. Onlar işe, krallar kovulduktan sonra ilk yıl konsül olan Publius Valerius'tan başlarlar; konsülken halka başvuru hakkına (provocatio) dair halkçı kanunlar getirmiş olan ötekileri sayarlar; sonra daha tanınmışlara geçerler: İkinci Pön Savaşı'ndan birkaç yıl önce halk tribunusu iken senatoya rağmen bir toprak kanunu getirmiş, sonra iki kez konsül olmuş Gaius Flaminius'a, Lucius Cassius'a, Quintus Pompeius'a. Hatta Publius Africanus'u da aynı sıraya katmayı âdet edinmişlerdir. İki kardeşin, en bilge ve en ünlü adamlardan Publius Crassus ile Publius Scaevola'nın Tiberius Gracchus'a kanunlarında yol gösterdiğini söylerler: birinin, gördüğümüz gibi, açıkça, ötekinin ise onların tahminine göre daha örtülü biçimde. Gaius Marius'u da eklerler; onun hakkında hiç yalan söylemiyorlar. Bu kadar çok ve bu kadar büyük adamın adlarını sıraladıktan sonra, onların çizdiği yolu izlediklerini söylerler.

13

Quae cum dixisset, sic rursus exorsus est: Primum mihi videmini (me autem nomine appellabat) cum veteres physicos nominatis facere idem quod seditiosi cives solent cum aliquos ex antiquis claros viros proferunt quos dicant fuisse populares, ut eorum ipsi similes esse videantur. repetunt i a P. Valerio qui exactis regibus primo anno consul fuit, commemorant reliquos qui leges populares de provocationibus tulerint cum consules essent; tum ad hos notiores, C. Flaminium qui legem agrariam aliquot annis ante secundum Punicum bellum tribunus plebis tulerit invito senatu et postea bis consul factus sit, L. Cassium Q. Pompeium. illi quidem etiam P. Africanum referre in eundem numerum solent; duo vero sapientissimos et clarissimos fratres P. Crassum et P. Scaevolam aiunt Tib. Graccho legum auctores fuisse, alterum quidem ut videmus palam, alterum ut suspicantur obscurius. addunt etiam C. Marium; et de hoc quidem nihil mentiuntur. horum nominibus tot virorum atque tantorum expositis eorum se institutum sequi dicunt.

14Siz de, onlar devleti nasıl karıştırmak istiyorlarsa, artık sağlam biçimde kurulmuş olan felsefeyi öyle karıştırmak istediğiniz için, Empedokles'i, Anaksagoras'ı, Demokritos'u, Parmenides'i, Ksenophanes'i, hatta Platon'u ve Sokrates'i öne sürüyorsunuz. Ama ne Saturninus'un —özellikle kendi düşmanımızı anayım— o eski adamlarla en ufak bir benzerliği vardı, ne de Arkesilaos'un hileli itirazları Demokritos'un ölçülü tevazusuyla kıyaslanabilir. Üstelik bu tabiat filozofları, bir noktada tıkandıklarında, pek nadiren de olsa, zihinleri coşmuş gibi haykırırlar —Empedokles öyle haykırır ki bazen bana çıldırmış gibi gelir—: her şey gizlidir, hiçbir şeyi hissetmiyoruz, hiçbir şeyi seçemiyoruz, hiçbir şeyin nasıl olduğunu asla bulamayız! Ama çoğu zaman bana hepsi, bazı şeyleri fazlasıyla kesin bir dille ileri sürüyor ve bildiklerinden fazlasını bildiklerini iddia ediyor gibi görünürler.

14

similiter vos cum perturbare ut illi rem publicam sic vos philosophiam bene iam constitutam velitis, Empedoclen Anaxagoran Democritum Parmeniden Xenophanen, Platonem etiam et Socratem profertis. Sed neque Saturninus, ut nostrum inimicum potissimum nominem, simile quicquam habuit veterum illorum, nec Arcesilae calumnia conferenda est cum Democriti verecundia. Et tamen isti physici raro admodum, cum haerent aliquo loco, exclamant quasi mente incitati, Empedocles quidem ut interdum mihi furere videatur, abstrusa esse omnia, nihil nos sentire nihil cernere nihil omnino quale sit posse reperire; maiorem autem partem mihi quidem omnes isti videntur nimis etiam quaedam adfirmare plusque profiteri se scire quam sciant.

15Eğer onlar o zaman, henüz yeni olan konularda, adeta yeni doğmuş çocuklar gibi duraksadılarsa, bunca yüzyıl boyunca en büyük zekâların en büyük çabalarla hiçbir şeyi açıklığa kavuşturmadığını mı sanacağız? Filozofların en ciddi öğretileri artık yerleşmişken, en iyi düzenlenmiş devlette huzuru bozmak için nasıl Tiberius Gracchus türediyse, kurulmuş felsefeyi yıkmak ve hiçbir şeyin bilinemeyeceğini, kavranamayacağını söylemiş olanların otoritesinin arkasına gizlenmek için de öyle Arkesilaos ortaya çıkmadı mı? Bu sayılanların arasından hem Platon hem de Sokrates çıkarılmalıdır. Platon, çünkü son derece yetkin bir öğreti bıraktı: adları farklı ama özde birbirine uyan Peripatetikleri ve Akademiacıları; Stoacılar bile onlardan görüşlerden çok kelimelerle ayrıldılar. Sokrates ise tartışmada kendini küçültür, çürütmek istediği kişilere daha fazla değer verirdi; böylece düşündüğünden başka bir şey söyleyerek, Yunanların eironeia dediği o gizlenme sanatını seve seve kullanırdı. Fannius bunun Africanus'ta da bulunduğunu, aynı şey Sokrates'te de bulunduğu için onda bir kusur sayılmaması gerektiğini söyler.

15

Quod si illi tum in novis rebus quasi modo nascentes haesitaverunt, nihilne tot saeculis summis ingeniis maxumis studiis explicatum putamus? nonne cum iam philosophorum disciplinae gravissimae constitissent tum exortus est ut in optuma re publica Tib. Gracchus qui otium perturbaret sic Arcesilas qui constitutam philosophiam everteret et in eorum auctoritate delitisceret qui negavissent quicquam sciri aut percipi posse. Quorum e numero tollendus est et Plato et Socrates, alter quia reliquit perfectissimam disciplinam, Peripateticos et Academicos nominibus differentes re congruentes, a quibus Stoici ipsi verbis magis quam sententiis dissenserunt, — Socrates autem de se ipse detrahens in disputatione plus tribuebat is quos volebat refellere; ita cum aliud diceret atque sentiret, libenter uti solitus est ea dissimulatione quam Graeci εἰρωνείαν vocant; quam ait etiam in Africano fuisse Fannius, idque propterea vitiosum in illo non putandum quod idem fuerit in Socrate.

16Ama isterseniz o eski konular bilinmez kalmış olsun: peki Arkesilaos'tan bu yana yapılan araştırmalarla hiçbir şey elde edilmedi mi? Arkesilaos, sanıldığına göre, hiçbir yeni şey bulmayan, öncekileri yalnızca kelimeleri değiştirerek düzelten Zenon'u kötülemek istiyordu; onun tariflerini sarsmaya uğraşırken de en açık şeylerin üstüne karanlık çekmeye çalıştı. Onun yöntemi önce pek beğenilmedi (gerçi kendisi hem zekâsının keskinliğiyle hem de konuşmasının hayranlık uyandıran zarafetiyle parlamıştı); hemen ardından yalnız Lakydes onu sürdürdü, sonra da Karneades onu tamamladı. Karneades Arkesilaos'tan sonraki dördüncü halkadır: Lakydes'in öğrencisi Euandros'u dinlemiş olan Hegesinos'u dinledi; Lakydes de Arkesilaos'un öğrencisiydi. Karneades okulun başında uzun süre kaldı, çünkü doksan yıl yaşadı; onu dinlemiş olanlar da büyük ün kazandılar. Bunların arasında en büyük çalışkanlık Kleitomakhos'taydı (kitaplarının çokluğu bunu gösterir); ondan aşağı kalmayan bir zekâ Hagnon'da, belagat Kharmadas'ta, tatlı bir üslup Rodoslu Melanthios'taydı; Karneades'i ise en iyi Stratonikeialı Metrodoros'un tanıdığı düşünülürdü.

16

Sed fuerint illa vetera si voltis incognita: nihilne est igitur actum, quod investigata sunt, postea quam Arcesilas Zenoni ut putatur obtrectans nihil novi reperienti sed emendanti superiores inmutatione verborum, dum huius definitiones labefactare volt, conatus est clarissimis rebus tenebras obducere. cuius primo non admodum probata ratio (quamquam floruit cum acumine ingeni tum admirabili quodam lepore dicendi) proxime a Lacyde solo retenta est, post autem confecta a Carneade. qui est quartus ab Arcesila; audivit enim Hegesinum, qui Euandrum audierat Lacydi discipulum, cum Arcesilae Lacydes fuisset. sed ipse Carneades diu tenuit, nam nonaginta vixit annos, et qui illum audierant admodum floruerunt. e quibus industriae plurimum in Clitomacho fuit (declarat multitudo librorum), ingenii non minus in Hagnone, in Charmada eloquentiae, in Melanthio Rhodio suavitatis; bene autem nosse Carneaden Stratoniceus Metrodorus putabatur.

17Sizin Philon'unuz da uzun yıllar Kleitomakhos'un derslerine devam etti. Philon yaşadığı sürece Akademia savunucusuz kalmadı.

Ama bizim şimdi giriştiğimiz şeyi, yani Akademiacılara karşı tartışmayı, bazı filozoflar, hem de sıradan olmayanlar, hiç yapılmaması gereken bir şey sayıyorlardı. Hiçbir şeyi onaylamayanlarla tartışmanın hiçbir anlamı olmadığını düşünüyor, bu işe çok emek veren Stoacı Antipatros'u ayıplıyorlardı. Bilginin (cognitio), kavrayışın (perceptio) ya da kelimesi kelimesine karşılamak istersek, Yunanların katalepsis dediği kavramanın (comprehensio) ne olduğunu tarif etmeye gerek olmadığını söylüyorlardı. Kavranabilecek, idrak edilebilecek bir şey bulunduğuna insanları ikna etmeye çalışanların bilgisizce davrandığını da söylüyorlardı; çünkü Yunanların enargeia dediği şeyden daha açık hiçbir şey yoktur —biz ona istersek açıklık ya da apaçıklık diyelim, gerekirse kelime de uyduralım; şu adam (benimle şakalaşıyordu) bunun yalnız kendisine caiz olduğunu sanmasın—; ama yine de onlar apaçıklığın kendisinden daha aydınlık bir söz bulunamayacağını, bu kadar açık şeylerin tarif edilmemesi gerektiğini düşünüyorlardı. Ötekiler ise bu apaçıklık lehine önce kendilerinin bir şey söylemeyeceklerini, ama kimse aldanmasın diye karşı tarafın söylediklerine cevap verilmesi gerektiğini düşünüyorlardı.

17

iam Clitomacho Philo vester operam multos annos dedit. Philone autem vivo patrocinium Academiae non defuit. Sed, quod nos facere nunc ingredimur, ut contra Academicos disseramus, id quidam e philosophis et i quidem non mediocres faciundum omnino non putabant, nec vero esse ullam rationem disputare cum is qui nihil probarent, Antipatrumque Stoicum qui multus in eo fuisset reprehendebant; nec definiri aiebant necesse esse quid esset cognitio aut perceptio aut, si verbum e verbo volumus, conprehensio, quam κατάλημψιν illi vocant; eosque qui persuadere vellent esse aliquid quod conprehendi et percipi posset inscienter facere dicebant, propterea quod nihil esset clarius ἐναργείᾳ — ut Graeci, perspicuitatem aut evidentiam nos si placet nominemus fabricemurque si opus erit verba, nec hic sibi (me appellabat iocans) hoc licere soli putet — sed tamen orationem nullam putabant inlustriorem ipsa evidentia reperiri posse, nec ea quae tam clara essent definienda censebant. Alii autem negabant se pro hac evidentia quicquam priores fuisse dicturos, sed ad ea quae contra dicerentur dici oportere putabant, ne qui fallerentur.

18Yine de filozofların çoğu, apaçık şeylerin bile tarif edilmesini kınamaz; konunun araştırmaya elverişli, bu insanların da tartışmaya değer olduğunu düşünürler.

Philon ise birtakım yenilikler ortaya atarken —çünkü Akademiacıların inatçılığına karşı söylenenlere güçlükle dayanabiliyordu— hem baba Catulus'un ayıpladığı gibi açıkça yalan söylüyor hem de Antiokhos'un gösterdiği gibi tam korktuğu şeyin içine düşüyor. Çünkü Philon, kavranabilir olan şey Zenon'un tarif ettiği türden bir görüntüyse, kavranabilecek hiçbir şeyin bulunmadığını söylüyordu (Yunanların akatalepton, "kavranamaz" dediği şeyi biz böyle anlıyoruz). Zenon'un tarifine göre görüntü (görüntü) —bu kelimeyi Yunanca phantasia karşılığında dünkü konuşmada yeterince kullanıp alıştık— kendisinden geldiği var olan şeyden basılmış ve biçimlenmiş olan, kendisinden gelmediği bir şeyden gelseydi böyle olamayacak bir izdir. (Bu tarifi Zenon'un pek doğru yaptığını söylüyoruz; çünkü yanlış da olabilecek nitelikte olan bir şey, kavrandığından ve bilindiğinden tamamen emin olacağımız biçimde nasıl kavranabilir?) Philon bu tarifi zayıflatıp ortadan kaldırınca, bilinenle bilinmeyeni ayırma ölçütünü de kaldırmış olur; buradan da hiçbir şeyin kavranamayacağı sonucu çıkar. Böylece farkına varmadan hiç istemediği yere geri yuvarlanır. Bu yüzden Akademia'ya karşı bütün konuşmamızı, Philon'un yıkmak istediği bu tarifi korumak için üstleniyoruz; onu ayakta tutamazsak hiçbir şeyin kavranamayacağını kabul etmiş oluruz.

18

Plerique tamen et definitiones ipsarum etiam evidentium rerum non inprobant et rem idoneam de qua quaeratur et homines dignos quibuscum disseratur putant. Philo autem dum nova quaedam commovet, quod ea sustinere vix poterat quae contra Academicorum pertinaciam dicebantur, et aperte mentitur ut est reprehensus a patre Catulo, et ut docuit Antiochus in id ipsum se induit quod timebat. cum enim ita negaret quicquam esse quod conprehendi posset (id enim volumus esse ἀκατάλημπτον), si illud esset, sicut Zeno definiret, tale visum (iam enim hoc pro φαντασίᾳ verbum satis hesterno sermone trivimus) — visum igitur inpressum effictumque ex eo unde esset quale esse non posset ex eo unde non esset (id nos a Zenone definitum rectissime dicimus; qui enim potest quicquam conprehendi, ut plane confidas perceptum id cognitumque esse, quod est tale quale vel falsum esse possit?) — hoc cum infirmat tollitque Philo, iudicium tollit incogniti et cogniti; ex quo efficitur nihil posse conprehendi. ita inprudens eo quo minime volt revolvitur. Quare omnis oratio contra Academiam suscipitur a nobis, ut retineamus eam definitionem quam Philo voluit evertere; quam nisi optinemus, percipi nihil posse concedimus.

19Öyleyse hislerden başlayalım. Onların hükümleri öyle açık ve kesindir ki, tabiatımıza bir seçme hakkı verilse ve bir tanrı ona sağlam, bozulmamış hisleriyle yetinip yetinmediğini, yoksa daha iyi bir şey mi istediğini sorsa, daha fazla ne isteyebileceğini göremiyorum. Burada benden suda bükük görünen kürek ya da güvercin boynu hakkında cevap vermemi beklemeyin; çünkü ben görünen her şeyin göründüğü gibi olduğunu söyleyen biri değilim; buna da, daha başka pek çok şeye de Epikuros baksın. Bana göre, hisler sağlıklı ve güçlüyse, engel olan, işi zorlaştıran her şey de ortadan kaldırılmışsa, hislerde hakikat en yüksek derecededir. Bu yüzden ışığın ve baktığımız şeylerin konumunun değişmesini sık sık isteriz; mesafeyi ya daraltır ya da açarız; görme kendi hükmüne güven verene kadar birçok şey yaparız. Aynı şey seslerde, kokuda, tatta da olur; öyle ki aramızda, her bir his türünün kendi alanında verdiği hükümden daha keskinini arayan kimse yoktur.

19

Ordiamur igitur a sensibus. quorum ita clara iudicia et certa sunt, ut, si optio naturae nostrae detur et ab ea deus aliqui requirat contentane sit suis integris incorruptisque sensibus an postulet melius aliquid, non videam quid quaerat amplius. nec vero hoc loco expectandum est dum de remo inflexo aut de collo columbae respondeam; non enim is sum qui quidquid videtur tale dicam esse quale videatur; Epicurus hoc viderit et alia multa. meo autem iudicio ita est maxima in sensibus veritas, si et sani sunt ac valentes et omnia removentur quae obstant et inpediunt. itaque et lumen mutari saepe volumus et situs earum rerum quas intuemur, et intervalla aut contrahimus aut diducimus, multaque facimus usque eo dum aspectus ipse fidem faciat sui iudicii. quod idem fit in vocibus in odore in sapore, ut nemo sit nostrum qui in sensibus sui cuiusque generis iudicium requirat acrius.

20Hele alıştırma ve sanat da eklenince, gözler resme, kulaklar şarkıya kapılıp kaldığında, hislerde ne büyük bir güç bulunduğunu görmeyen var mı? Ressamlar gölgede ve kabartıda bizim görmediğimiz ne çok şey görürler! Bu alanda alıştırma yapmış kişiler bir ezgide bizim kaçırdığımız ne çok şeyi işitirler: flütçünün ilk üfleyişinde, biz bunu sezemezken bile, çalınanın Antiope ya da Andromakhe olduğunu söylerler. Tat ve koku alma hakkında konuşmaya hiç gerek yok; bunlarda da kusurlu olsa bile bir tür anlayış vardır. Peki dokunma hakkında ne diyelim, hele filozofların iç dokunma dediği, acının ya da hazzın dokunuşu hakkında? Kyreneciler hakikatin tek ölçütünün bu olduğunu düşünürler, çünkü o hissedilir.

20

Adhibita vero exercitatione et arte, ut oculi pictura teneantur aures cantibus, quis est quin cernat quanta vis sit in sensibus. quam multa vident pictores in umbris et in eminentia quae nos non videmus; quam multa quae nos fugiunt in cantu exaudiunt in eo genere exercitati, qui primo inflatu tibicinis Antiopam esse aiunt aut Andromacham, cum id nos ne suspicemur quidem. nihil necesse est de gustatu et odoratu loqui, in quibus intellegentia etsi vitiosa est quaedam tamen. quid de tactu et eo quidem quem philosophi interiorem vocant aut doloris aut voluptatis, in quo Cyrenaici solo putant veri esse iudicium, quia sentiatur —

21Acı çeken kişiyle haz içinde olan kişi arasında hiçbir fark olmadığını söyleyebilecek biri var mı? Böyle düşünen apaçık delirmiş olmaz mı?

Hislerle kavrandığını söylediğimiz şeyler neyse, hislerin kendileriyle değil de bir bakıma hisler aracılığıyla kavrandığı söylenen şeyler de onlar gibidir; örneğin: şu beyazdır, bu tatlıdır, şu ahenklidir, bu güzel kokuludur, bu pürüzlüdür. Bunları artık hislerle değil, zihnimizle kavramış olarak tutuyoruz. Sonra şunlar gelir: şu bir attır, şu bir köpektir. Ardından dizinin geri kalanı, daha büyük şeyleri birbirine bağlayarak gelir; örneğin şeyleri adeta eksiksiz bir kavrayışla kucaklayan şu önerme: bir şey insansa, ölümlü ve akıl sahibi bir canlıdır. İşte zihnimize bu türden kavramlar basılır; onlar olmadan hiçbir şey ne anlaşılabilir, ne araştırılabilir, ne de tartışılabilir.

21

potestne igitur quisquam dicere inter eum qui doleat et inter eum qui in voluptate sit nihil interesse, aut ita qui sentiet non apertissime insaniat? Atqui qualia sunt haec quae sensibus percipi dicimus talia secuntur ea quae non sensibus ipsis percipi dicuntur sed quodam modo sensibus, ut haec: illud est album, hoc dulce, canorum illud, hoc bene olens. hoc asperum: animo iam haec tenemus conprehensa non sensibus. ille deinceps equus est, ille canis. cetera series deinde sequitur maiora nectens, ut haec quae quasi expletam rerum conprehensionem amplectuntur: si homo est, animal est mortale rationis particeps. Quo e genere nobis notitiae rerum inprimuntur, sine quibus nec intellegi quicquam nec quaeri nec disputari potest.

22Bu kavramlar yanlış olsaydı (Yunanların ennoia dediği şeye sen galiba notitia, kavram diyordun), evet, yanlış olsalardı ya da yanlış görüntülerden ayırt edilemeyecek türden görüntülerle basılmış olsalardı, onları nasıl kullanabilirdik? Her şeye neyin uygun düştüğünü, neyin onunla çeliştiğini nasıl görebilirdik? Hafızaya ise kesinlikle hiç yer kalmazdı; oysa yalnız felsefeyi değil, hayatın bütün pratiğini ve bütün sanatları en çok o bir arada tutar. Yanlış şeylerin hafızası olabilir mi? İnsan zihniyle kavrayıp tutmadığı bir şeyi nasıl hatırlayabilir? Sanat ise, bir ya da iki değil, zihnin birçok kavrayışından oluşan şey değilse nedir? Bunu ortadan kaldırırsan, sanat ehlini cahilden nasıl ayırırsın? Çünkü birine sanat ehli deyip ötekine dememiz rastlantı değildir; birinin kavranmış ve sıkıca yakalanmış bilgilere sahip olduğunu, ötekinin olmadığını görmemizdendir. Sanatların bir türü bir şeyi yalnız zihinle görmeye, bir başka türü ise bir şey kurup yapmaya yönelik olduğuna göre, geometrici ya hiç var olmayan ya da yanlışlardan ayırt edilemeyen şeyleri nasıl görebilir? Lir çalan biri ritimleri nasıl doldurup dizeleri nasıl tamamlayabilir? Bütün işi yapmak ve uygulamaktan ibaret olan benzer sanatlarda da aynı şey olacaktır. Sanatı icra edecek kişi birçok şeyi kavramamışsa, sanatla ne meydana getirilebilir?

22

quod si essent falsae notitiae (ἐννοίας enim notitias appellare tu videbare) — si igitur essent eae falsae aut eius modi visis inpressae qualia visa a falsis discerni non possent, quo tandem his modo uteremur, quo modo autem quid cuique rei consentaneum esset quid repugnaret videremus? Memoriae quidem certe, quae non modo philosophiam sed omnis vitae usum omnesque artes una maxime continet, nihil omnino loci relinquitur. quae potest enim esse memoria falsorum, aut quid quisquam meminit quod non animo conprehendit et tenet? Ars vero quae potest esse nisi quae non ex una aut duabus sed ex multis animi perceptionibus constat? quam si subtraxeris, qui distingues artificem ab inscio: non enim fortuito hunc artificem dicemus esse illum negabimus, sed cum alterum percepta et conprehensa tenere videmus alterum non item. cumque artium aliud eius modi genus sit ut tantum modo animo rem cernat, aliud ut moliatur aliquid et faciat, quo modo aut geometres cernere ea potest quae aut nulla sunt aut internosci a falsis non possunt, aut is qui fidibus utitur explere numeros et conficere versus; quod idem in similibus quoque artibus continget, quarum omne opus est in faciendo atque agendo. quid enim est quod arte effici possit nisi is qui artem tractabit multa perceperit?

23Pek çok şeyin kavranabileceğini, yakalanabileceğini en çok faziletlerin bilgisi doğrular. Yalnız onlarda ilim de bulunduğunu söyleriz; ilmi, şeylerin yalnızca kavranması değil, aynı zamanda sağlam ve değişmez bir kavranması sayarız. Bilgeliği de aynı şekilde, tutarlılığını kendi kendinden alan hayat sanatı sayarız. Bu tutarlılık kavranmış ve bilinmiş hiçbir şeye dayanmıyorsa, nereden ve nasıl doğduğunu soruyorum. Şunu da soruyorum: vazifesine ya da verdiği söze ihanet etmektense her işkenceye katlanmaya, dayanılmaz bir acıyla parçalanmaya karar vermiş o iyi adam, böyle davranması gerektiğine dair kavranmış, idrak edilmiş, bilinmiş, sağlamlaştırılmış hiçbir şeyi yokken, neden kendine bu kadar ağır kanunlar koysun? Demek ki yanlış olamayacak şeylere onay vermemişse, hiç kimse hakkaniyete ve sadakate, onları korumak uğruna hiçbir cezadan kaçmayacak kadar değer veremez.

23

Maxime vero virtutum cognitio confirmat percipi et conprendi multa posse. in quibus solis inesse etiam scientiam dicimus, quam nos non conprehensionem modo rerum sed eam stabilem quoque et immutabilem esse censemus, itemque sapientiam artem vivendi, quae ipsa ex sese habeat constantiam; ea autem constantia si nihil habeat percepti et cogniti, quaero unde nata sit aut quo modo. quaero etiam, ille vir bonus, qui statuit omnem cruciatum perferre, intolerabili dolore lacerari potius quam aut officium prodat aut fidem, cur has sibi tam graves leges inposuerit, cum quam ob rem ita oporteret nihil haberet conprehensi percepti cogniti constituti. nullo igitur modo fieri potest ut quisquam tanti aestimet aequitatem et fidem ut eius conservandae causa nullum supplicium recuset, nisi is rebus adsensus sit quae falsae esse non possint.

24Bilgeliğin kendisi de bilgelik olup olmadığını bilmezse, önce bilgelik adını nasıl alacak? Sonra, izleyeceği kesin bir şey yokken, bir işe girişmeye ya da güvenle bir şey yapmaya nasıl cesaret edecek? İyilerin en son ve en yükseğinin ne olduğundan şüphe eder, her şeyin neye bağlanacağını bilmezse, nasıl bilgelik olabilir? Şu da apaçıktır: bilgeliğin bir şey yapmaya başlarken izleyeceği bir başlangıç konması gerekir; bu başlangıç da tabiata uygun olmalıdır. Yoksa istek harekete geçemez; isteği (adpetitio) de, Yunanların horme dediği, bizi eyleme iten ve görünen şeye yönelten şey olarak anlıyoruz.

24

Ipsa vero sapientia si se ignorabit sapientia sit necne, quo modo primum obtinebit nomen sapientiae? deinde quo modo suscipere aliquam rem aut agere fidenter audebit, cum certi nihil erit quod sequatur? cum vero dubitabit quid sit extremum et ultimum bonorum, ignorans quo omnia referantur, qui poterit esse sapientia? Atque etiam illud perspicuum est, constitui necesse esse initium quod sapientia cum quid agere incipiat sequatur, idque initium esse naturae accommodatum. nam aliter adpetitio (eam enim volumus esse ὁρμὴν qua ad agendum impellimur et id adpetimus quod est visum) moveri non potest.

25Harekete geçiren şeyin ise önce görünmesi ve ona inanılması gerekir; görünen şey yanlıştan ayırt edilemiyorsa bu olamaz. Görünen şeyin tabiata uygun mu, yoksa ona yabancı mı olduğu kavranmıyorsa, ruh isteğe nasıl harekete geçebilir? Aynı şekilde, vazifesinin ne olduğu zihnine gelmezse kişi hiçbir zaman hiçbir şey yapmaz, hiçbir şeye yönelmez, asla harekete geçmez. Eğer bir gün bir şey yapacaksa, zihnine gelen şeyin ona doğru görünmesi gerekir.

25

illud autem quod movet prius oportet videri eique credi; quod fieri non potest, si id quod visum erit discerni non poterit a falso. quo modo autem moveri animus ad adpetendum potest, si id quod videtur non percipitur adcommodatumne naturae sit an alienum? itemque, si quid officii sui sit non occurrit animo, nihil umquam omnino aget, ad nullam rem umquam inpelletur, numquam movebitur. quod si aliquid aliquando acturus est, necesse est id ei verum quod occurrit videri.

26Dahası, bu söyledikleriniz doğruysa, hayatın adeta ışığı ve aydınlığı olan akıl büsbütün ortadan kalkar; buna rağmen bu sapkınlıkta direnecek misiniz? Çünkü araştırmaya başlangıcını veren akıldır; faziletin de tamamlayıcısı odur; kendisi de araştırarak sağlamlaşmıştır. Araştırma ise bilgiye yönelik bir istektir, araştırmanın gayesi de bulmaktır. Ama kimse yanlış şeyleri bulmaz; belirsiz kalmaya devam eden şeyler de bulunmuş sayılamaz; daha önce adeta örtülü olan şeyler açığa çıktığında bulundukları söylenir. Böylece akıl hem araştırmanın başlangıcını hem de kavrayıp yakalamakla varılan sonucu elinde tutar. Bu yüzden Yunanların apodeiksis dediği ispat şöyle tarif edilir: kavranmış şeylerden kavranmamış olana götüren akıl yürütme.

26

Quid quod, si ista vera sunt, ratio omnis tollitur quasi quaedam lux lumenque vitae: tamenne in ista pravitate perstabitis? nam quaerendi initium ratio attulit, quae perfecit virtutem, cum esset ipsa ratio confirmata quaerendo; quaestio autem est adpetitio cognitionis quaestionisque finis inventio; at nemo invenit falsa, nec ea quae incerta permanent inventa esse possunt, sed cum ea quae quasi involuta ante fuerunt aperta sunt, tum inventa dicuntur: sic et initium quaerendi et exitus percipiundi et conprendendi tenet. itaque argumenti conclusio, quae est Graece ἀπόδειξις, ita definitur: ratio quae ex rebus perceptis ad id quod non percipiebatur adducit.

27Bütün görüntüler onların dediği gibi yanlış da olabilecek nitelikte olsaydı ve onları hiçbir kavram ayırt edemeseydi, birinin bir sonuca vardığını ya da bir şey bulduğunu nasıl söyleyebilirdik? Sonuca bağlanmış bir kanıtın ne güvenilirliği kalırdı? Akıl yürütmelerle ilerlemesi gereken felsefe nereye varacak? Ya bilgelik ne olacak? Bilgelik ne kendinden ne de kesin hükümlerinden (filozoflar bunlara dogma derler) şüphe etmemelidir; bu hükümlerin hiçbirine suç işlemeden ihanet edilemez. Çünkü bir kesin hükme ihanet edildiğinde, hakikatin ve doğruluğun kanununa ihanet edilmiş olur; dostluklara ve devletlere ihanet de genellikle bu kusurdan doğar. Demek ki bilgenin hiçbir kesin hükmünün yanlış olamayacağından şüphe edilemez; üstelik yanlış olmaması da yetmez: hiçbir akıl yürütmenin yerinden oynatamayacağı kadar sağlam, sabit ve kesinleşmiş olmalıdır. Oysa bütün kesin hükümlerin doğduğu görüntülerin yanlışlardan hiçbir farkı olmadığını söyleyenlerin yöntemine göre, böyle hükümler ne olabilir ne de var gibi görünebilir.

27

quod si omnia visa eius modi essent qualia isti dicunt, ut ea vel falsa esse possent neque ea posset ulla notio discernere, quo modo quemquam aut conclusisse aliquid aut invenisse dicemus, aut quae esset conclusi argumenti fides? ipsa autem philosophia, quae rationibus progredi debet, quem habebit exitum? sapientiae vero quid futurum est, quae neque de se ipsa dubitare debet neque de suis decretis (quae philosophi vocant δόγματα), quorum nullum sine scelere prodi poterit; cum enim decretum proditur, lex veri rectique proditur, quo e vitio et amicitiarum proditiones et rerum publicarum nasci solent; non potest igitur dubitari quin decretum nullum falsum possit esse sapientis neque satis sit non esse falsum sed etiam stabile fixum ratum esse debeat, quod movere nulla ratio queat; talia autem neque esse neque videri possunt eorum ratione qui illa visa e quibus omnia decreta sunt nata negant quicquam a falsis interesse.

28Hortensius'un istediği şey de buradan doğdu: hiç değilse "hiçbir şey kavranamaz" önermesinin bilge tarafından kavrandığını söylemeniz. Aynı şeyi Antipatros da istiyordu: hiçbir şeyin kavranamayacağını ileri süren birinin, başka şeyler kavranamasa da yalnız bunun kavranabileceğini söylemesi tutarlı olur, diyordu. Ama Karneades ona daha keskin bir biçimde karşı çıkıyordu. Bunun tutarlı olmak şöyle dursun, tam tersine son derece çelişkili olduğunu söylüyordu: kavranabilecek hiçbir şey olmadığını söyleyen kişi hiçbir şeyi istisna etmez; dolayısıyla istisna edilmemiş olan bu önermenin kendisi de hiçbir biçimde kavranamaz, yakalanamaz.

28

Ex hoc illud est natum, quod postulabat Hortensius, ut id ipsum saltem perceptum a sapiente diceretis, nihil posse percipi. Sed Antipatro hoc idem postulanti, cum diceret ei qui adfirmaret nihil posse percipi unum tamen illud dicere percipi posse consentaneum esse ut alia non possent, Carneades acutius resistebat. nam tantum abesse dicebat ut id consentaneum esset, ut maxime etiam repugnaret. qui enim negaret quicquam esse quod perciperetur, eum nihil excipere; ita necesse esse ne id ipsum quidem quod exceptum non esset conprendi et percipi ullo modo posse.

29Antiokhos bu noktaya daha sıkı bir biçimde yaklaşıyor gibiydi. Akademiacıların kesin hükmü (dogma kelimesini böyle karşıladığımı artık anlıyorsunuz) hiçbir şeyin kavranamayacağı olduğuna göre, diyordu, öteki konularda olduğu gibi bu kesin hükümlerinde de bocalamamalıdırlar; hele her şey buna dayanıyorken. Çünkü bütün felsefenin ölçüsü budur: doğruyla yanlışın, bilinenle bilinmeyenin belirlenmesi. Bu yöntemi üstlendiklerine ve hangi görüntülerin kabul edilip hangilerinin reddedilmesi gerektiğini öğretmek istediklerine göre, doğru ve yanlış hakkındaki bütün hükmün kaynağı olan bu şeyi mutlaka kavramış olmaları gerekirdi. Çünkü felsefede en büyük iki konu şunlardır: hakikatin ölçütü ve iyilerin gayesi. Bilmenin nereden başladığını ya da istenecek şeyin en sonunu bilmeyen, yani nereden yola çıkacağını ya da nereye varması gerektiğini bilmeyen kimse bilge olamaz. Bunları şüpheli saymak, onlara sarsılmayacak kadar güvenmemek ise bilgelikten son derece uzaktır. Öyleyse onlardan daha çok şu istenmeliydi: hiç değilse bu tek şeyin, hiçbir şeyin kavranamayacağının, kavranmış olduğunu söylemeleri. Ama onların bütün görüşlerindeki tutarsızlık hakkında —hiçbir şeyi onaylamayan birinin bir görüşü olabilirse tabii— sanırım bu kadarı yeter.

29

Antiochus ad istum locum pressius videbatur accedere. quoniam enim id haberent Academici decretum (sentitis enim iam hoc me δόγμα dicere), nihil posse percipi, non debere eos in suo decreto sicut in ceteris rebus fluctuari, praesertim cum in eo summa consisteret: hanc enim esse regulam totius philosophiae, constitutionem veri falsi; cogniti incogniti; quam rationem quoniam susciperent docereque vellent quae visa accipi oporteret quae repudiari, certe hoc ipsum, ex quo omne veri falsique iudicium esset, percipere eos debuisse; etenim duo esse haec maxima in philosophia, iudicium veri et finem bonorum, nec sapientem posse esse qui aut cognoscendi esse initium ignoret aut extremum expetendi, ut aut unde proficiscatur aut quo perveniendum sit nesciat; haec autem habere dubia nec iis ita confidere ut moveri non possint abhorrere a sapientia plurimum. hoc igitur modo potius erat ab his postulandum ut hoc unum saltem, percipi nihil posse, perceptum esse dicerent. Sed de inconstantia totius illorum sententiae — si ulla sententia cuiusquam esse potest nihil adprobantis — sit ut opinor dictum satis.

30Sırada pek zengin ama biraz daha derin bir tartışma var. Bu tartışma tabiat felsefesinden epey şey taşıyor; bu yüzden karşı çıkacak olana fazlasıyla serbestlik ve rahatlık tanımaktan korkuyorum: ışığı bile elimizden almaya çalışan biri, gizli ve karanlık konularda kim bilir neler yapar? Yine de şunlar incelikle tartışılabilirdi: tabiat önce her canlıyı, sonra en çok insanı ne büyük bir ustalıkla meydana getirmiştir; hislerde ne güç vardır; ilk görüntüler bize nasıl çarpar, sonra bunların harekete geçirdiği istek onları nasıl izler; ardından şeyleri kavramak için hislerimizi nasıl yöneltiriz. Çünkü hislerin kaynağı olan, hatta kendisi de his olan zihin, tabiî bir güce sahiptir ve bu gücü kendisini harekete geçiren şeylere yöneltir. Böylece bazı görüntüleri hemen kullanmak üzere kapar, bazılarını ise adeta bir kenara saklar; hafıza bunlardan doğar. Geri kalanları benzerliklerine göre bir araya getirir; şeylerin kavramları bunlardan oluşur; Yunanlar bunlara kâh ennoia, kâh prolepsis derler. Bunlara akıl, kanıtlama ve sayısız şeyin çokluğu da eklenince, bütün bunların kavranışı ortaya çıkar; aynı akıl da bu basamaklarla tamamlanarak bilgeliğe ulaşır.

30

Sequitur disputatio copiosa illa quidem sed paulo abstrusior — habet enim aliquantum a physicis, ut verear ne maiorem largiar ei qui contra dicturus est libertatem et licentiam; nam quid eum facturum putem de abditis rebus et obscuris, qui lucem eripere conetur? — sed disputari poterat subtiliter quanto quasi artificio natura fabricata esset primum animal omne deinde hominem maxime, quae vis esset in sensibus, quem ad modum prima visa nos pellerent, deinde adpetitio ab his pulsa sequeretur, tum ut sensus ad res percipiendas intenderemus. Mens enim ipsa, quae sensuum fons est atque etiam ipsa sensus est, naturalem vim habet, quam intendit ad ea quibus movetur. itaque alia visa sic arripit ut iis statim utatur, alia quasi recondit, e quibus memoria oritur; cetera autem similitudinibus construit, ex quibus efficiuntur notitiae rerum, quas Graeci tum ἐννοίας tum προλήμψεις vocant; eo cum accessit ratio argumentique conclusio rerumque innumerabilium multitudo, tum et perceptio eorum omnium apparet et eadem ratio perfecta is gradibus ad sapientiam pervenit.

31İnsan zihni şeylerin ilmine ve hayatın tutarlılığına son derece elverişli olduğundan, bilgiyi ve, dediğim gibi kelimesi kelimesine karşılayarak kavrama diyeceğimiz o katalepsis'i bütün gücüyle kucaklar; onu hem kendisi için sever (çünkü zihne hakikatin ışığından daha tatlı gelen hiçbir şey yoktur) hem de faydası için. Bu yüzden hem hisleri kullanır, hem adeta ikinci birer his olan sanatları meydana getirir, hem de felsefenin kendisini, bütün hayatı uyumlu kılan tek şey olan fazileti meydana getirecek kadar güçlendirir. Demek ki hiçbir şeyin kavranamayacağını söyleyenler, hayatın bu araçlarını ya da süslerini elimizden alırlar; daha doğrusu bütün hayatı temelinden yıkar, canlının kendisini de zihninden yoksun bırakırlar. Onların bu düşüncesizliği hakkında davanın gerektirdiği gibi konuşmak bu yüzden zordur.

31

ad rerum igitur scientiam vitaeque constantiam aptissima cum sit mens hominis amplectitur maxime cognitionem et istam κατάλημψιν, quam ut dixi verbum e verbo exprimentes conprensionem dicemus, cum ipsam per se amat (nihil enim est ei veritatis luce dulcius) tum etiam propter usum. quocirca et sensibus utitur et artes efficit quasi sensus alteros et usque eo philosophiam ipsam corroborat ut virtutem efficiat, ex qua re una vita omnis apta sit. Ergo i qui negant quicquam posse conprendi haec ipsa eripiunt vel instrumenta vel ornamenta vitae, vel potius etiam totam vitam evertunt funditus ipsumque animal orbant animo. ut difficile sit de temeritate eorum perinde ut causa postulat dicere.

32Onların amacının ne olduğunu, ne istediklerini de tam olarak kestiremiyorum. Bazen onlara, tartıştıkları şeyler doğruysa her şeyin belirsiz olacağını söylediğimizde şöyle cevap verirler: "Bundan bize ne? Bizim suçumuz mu? Demokritos'un dediği gibi hakikati derinlere, dibe gömmüş olan tabiatı suçla." Ötekiler ise daha zarif davranırlar: her şeyin belirsiz olduğunu söylediklerini ileri sürerek onları itham etmemizden bile yakınırlar; belirsiz olanla kavranamayan arasında ne büyük bir fark bulunduğunu göstermeye ve bunları birbirinden ayırmaya çalışırlar. Öyleyse bu ayrımı yapanlarla uğraşalım; her şeyi, yıldızların sayısının tek mi çift mi olduğu kadar belirsiz sayanları ise umudu kesilmiş kimseler gibi bir yana bırakalım. Çünkü bu ayrımı yapanlar (sizin de en çok bundan etkilendiğinizi fark ediyordum) inandırıcı, adeta hakikate benzer bir şeyin bulunduğunu ve bunu hem hayatlarını sürdürürken hem de araştırıp tartışırken bir ölçü olarak kullandıklarını söylerler.

32

Nec vero satis constituere possum quod sit eorum consilium aut quid velint. interdum enim cum adhibemus ad eos orationem eius modi, si ea quae disputentur vera sint tum omnia fore incerta, respondent: quid ergo istud ad nos? num nostra culpa est? naturam accusa, quae in profundo veritatem ut ait Democritus penitus abstruserit. alii autem elegantius, qui etiam queruntur quod eos insimulemus omnia incerta dicere, quantumque intersit inter incertum et id quod percipi non possit docere conantur eaque distinguere. Cum his igitur agamus, qui haec distinguunt, illos, qui omnia sic incerta dicunt ut stellarum numerus par an impar sit, quasi desperatos aliquos relinquamus. Volunt enim (et hoc quidem vel maxime vos animadvertebam moveri) probabile aliquid esse et quasi veri simile, eaque se uti regula et in agenda vita et in quaerendo ac disserendo.

33Doğruyla yanlışı birbirinden ayırt edemediğimiz için doğruya ve yanlışa dair hiçbir kavramımız yoksa, doğrunun ve yanlışın bu ölçüsü de neyin nesidir? Eğer böyle bir kavramımız varsa, düzle eğri arasında olduğu gibi doğruyla yanlış arasında da bir fark bulunmalıdır. Hiçbir fark yoksa hiçbir ölçü de yoktur; doğruya ve yanlışa ortak bir görüntüye sahip olan kişinin ne bir ölçütü, ne de hakikate dair herhangi bir işareti olabilir. Yalnız tek bir şeyi ortadan kaldırdıklarını —bir şeyin, aynı biçimde yanlış da görünemeyecek kadar doğru görünebileceğini— ama geri kalan her şeyi kabul ettiklerini söylediklerinde çocukça davranıyorlar. Çünkü her şeyin kendisiyle yargılandığı şeyi ortadan kaldırdıktan sonra geri kalanı ortadan kaldırmadıklarını söylüyorlar; birini gözlerinden yoksun bırakıp da görülebilecek şeyleri ondan almadığını söyleyen biri gibi. Çünkü o şeyler yalnız gözle tanındığı gibi, geri kalanlar da görüntülerle tanınır; ama doğruyla yanlışın ortak işaretiyle değil, doğrunun kendine has işaretiyle. Bu yüzden ister inandırıcı görüntüyü, ister Karneades'in istediği gibi inandırıcı ve engellenmemiş görüntüyü, ister izleyeceğin başka bir şeyi öne sür, söz konusu ettiğimiz o görüntüye geri dönmek zorunda kalacaksın.

33

Quae ista regula est veri et falsi, si notionem veri et falsi propterea quod ea non possunt internosci nullam habemus? nam si habemus, interesse oportet ut inter rectum et pravum sic inter verum et falsum. si nihil interest, nulla regula est, nec potest is cui est visio veri falsique communis ullum habere iudicium aut ullam omnino veritatis notam. Nam cum dicunt hoc se unum tollere, ut quicquam possit ita verum videri ut non eodem modo falsum etiam possit videri, cetera autem concedere, faciunt pueriliter. quo enim omnia iudicantur sublato reliqua se negant tollere; ut si quis quem oculis privaverit dicat ea quae cerni possent se ei non ademisse. ut enim illa oculis modo agnoscuntur sic reliqua visis, sed propria veri non communi veri et falsi nota. quam ob rem sive tu probabilem visionem sive probabilem et quae non inpediatur, ut Carneades volebat, sive aliud quid proferes quod sequare, ad visum illud de quo agimus tibi erit revertendum.

34O görüntünün yanlış görüntüyle bir ortaklığı varsa hiçbir ölçüt olmaz; çünkü kendine has olan şey, ortak bir işaretle belirlenemez. Hiçbir ortaklığı yoksa istediğimi elde etmiş olurum; çünkü aradığım şey, bana aynı biçimde yanlış da görünemeyecek kadar doğru görünen şeydir. Hakikatin baskısına boyun eğip apaçık olanı kavranmış olandan ayırmak istediklerinde de benzer bir yanılgıya düşerler: doğru olan, ruha ve zihne basılmış olan, ama yine de kavranıp yakalanamayan apaçık bir şeyin bulunduğunu göstermeye çalışırlar. Siyah olan bir şeyin beyaz görünmesi mümkünken, bir şeyin beyaz olduğunu nasıl apaçık söyleyebilirsin? Ya da zihnin gerçek bir şeyle mi yoksa boş yere mi harekete geçtiği belirsizken, bunlara nasıl apaçık ya da incelikle basılmış diyebiliriz? Böylece ne renk, ne cisim, ne hakikat, ne kanıt, ne his, ne de apaçık hiçbir şey kalır.

34

in eo autem si erit communitas cum falso, nullum erit iudicium, quia proprium in communi signo notari non potest. sin autem commune nihil erit, habeo quod volo; id enim quaero quod ita mihi videatur verum ut non possit item falsum videri. Simili in errore versantur cum convicio veritatis coacti perspicua a perceptis volunt distinguere et conantur ostendere esse aliquid perspicui, verum illud quidem et inpressum in animo atque mente, neque tamen id percipi ac conprendi posse. quo enim modo perspicue dixeris album esse aliquid, cum possit accidere ut id quod nigrum sit album esse videatur, aut quo modo ista aut perspicua dicemus aut inpressa subtiliter, cum sit incertum vere inaniterne moveatur: ita neque color neque corpus nec veritas nec argumentum nec sensus neque perspicuum ullum relinquitur.

35Bu yüzden onların başına genellikle şu gelir: ne söyleseler, bazıları onlara "Peki, bunu kavrıyor musun?" diye sorar. Ama böyle soranlarla alay ederler; çünkü soranlar asıl üzerinde durulması gereken şeyi zorlamazlar: kişi neyi benimsediğini söylüyorsa, o şeyin kesin ve kendine has bir işareti olmadan hiç kimse hiçbir konuda bir iddiada bulunamaz, bir şeyi kesinlikle ileri süremez. Öyleyse sizin şu inandırıcı dediğiniz şey nedir? Eğer herkesin karşısına çıkan ve ilk bakışta inandırıcı görünen şey onaylanıyorsa, bundan daha hafifmeşrep ne olabilir? Etrafa bakınarak ve dikkatle inceleyerek kendilerine görünen şeyi izlediklerini söyleseler bile, yine bir çıkış yolu bulamayacaklardır.

35

Ex hoc illud is usu venire solet, ut quicquid dixerint a quibusdam interrogentur ergo istuc quidem percipis? sed qui ita interrogant ab iis inridentur. non enim urguent ut coarguant neminem ulla de re posse contendere nec adseverare sine aliqua eius rei quam sibi quisque placere dicit certa et propria nota. Quod est igitur istuc vestrum probabile? nam si quod cuique occurrit et primo quasi aspectu probabile videtur id confirmatur, quid eo levius; sin ex circumspectione aliqua et accurata consideratione quod visum sit id se dicent sequi, tamen exitum non habebunt,

36Önce, aralarında hiçbir fark olmayan görüntülerin hepsinden güven eşit derecede esirgenir. Sonra, her şeyi yapıp en titiz biçimde etrafına baktıktan sonra bile bilgenin karşısına hem hakikate benzer görünen hem de hakikatten son derece uzak olan bir şey çıkabileceğini söyledikleri için, kendi deyişleriyle hakikatin büyük kısmına, ya da ona olabildiğince yakına varsalar bile kendilerine güvenemeyeceklerdir. Çünkü güvenebilmeleri için hakikatin ayırt edici işaretini bilmeleri gerekir; bu işaret karanlıkta kalıp bastırılınca, neyin hakikatine eriştiklerini sanacaklar? Şöyle konuşmalarından daha saçma ne söylenebilir: "Bu, o şeyin işareti ya da kanıtıdır; bu yüzden onu izliyorum; ama işaret edilen şeyin yanlış olması, hatta hiç var olmaması mümkündür."

Ama kavrayış hakkında bu kadarı yeter; çünkü biri söylenenleri sarsmak isterse, biz burada olmasak bile hakikat kendini kolayca savunacaktır.

36

primum quia is visis inter quae nihil interest aequaliter omnibus abrogatur fides; deinde, cum dicant posse accidere sapienti ut cum omnia fecerit diligentissimeque circumspexerit existat aliquid quod et veri simile videatur et absit longissime a vero, ne si magnam partem quidem, ut solent dicere, ad verum ipsum aut quam proxime accedant confidere sibi poterunt. ut enim confidant, notum iis esse debebit insigne veri; quo obscuro et oppresso quod tandem verum sibi videbuntur attingere? quid autem tam absurde dici potest quam cum ita locuntur: est hoc quidem illius rei signum aut argumentum, et ea re id sequor, sed fieri potest ut id quod significatur aut falsum sit aut nihil sit omnino. Sed de perceptione hactenus; si quis enim ea quae dicta sunt labefactare volet, facile etiam absentibus nobis veritas se ipsa defendet.

37Bu açıklananlar yeterince anlaşıldığına göre, şimdi Yunanların synkatathesis dediği onay ve tasdik hakkında birkaç şey söyleyeceğiz; konu geniş olmadığı için değil, temelleri biraz önce atıldığı için. Çünkü hislerdeki gücü açıklarken, pek çok şeyin hislerle kavranıp yakalandığı da aynı zamanda ortaya çıkıyordu; bu ise onay olmadan olamaz. Sonra, cansız olanla canlı arasındaki en büyük fark canlının bir şey yapması olduğuna göre (hiçbir şey yapmayan bir canlının nasıl bir şey olacağı düşünülemez bile), ya ondan his alınmalı ya da ona elimizde olan onay geri verilmelidir.

37

His satis cognitis quae iam explicata sunt nunc de adsensione atque adprobatione, quam Graeci συγκατάθεσιν vocant, pauca dicemus, non quo non latus locus sit, sed paulo ante iacta sunt fundamenta. nam cum vim quae esset in sensibus explicabamus, simul illud aperiebatur, conprendi multa et percipi sensibus, quod fieri sine adsensione non potest. deinde cum inter inanimum et animal hoc maxime intersit, quod animal agit aliquid (nihil enim agens ne cogitari quidem potest quale sit), aut ei sensus adimendus est aut ea quae est in nostra potestate sita reddenda adsensio.

38Hissetmelerini de onaylamalarını da istemedikleri kişilerden ruh bir bakıma çekip alınmış olur. Çünkü terazinin kefesi ağırlık konunca nasıl zorunlu olarak aşağı inerse, ruh da apaçık şeylere öyle zorunlu olarak boyun eğer. Hiçbir canlı tabiatına uygun görünen şeyi (Yunanlar buna oikeion der) istememezlik edemediği gibi, ruh da karşısına konan apaçık bir şeyi onaylamamazlık edemez. Gerçi tartıştığımız şeyler doğruysa, onay hakkında konuşmanın hiç gereği yok; çünkü bir şeyi kavrayan onu hemen onaylar. Ama buradan şunlar da çıkar: onay olmadan ne hafıza ayakta kalabilir, ne şeylerin kavramları, ne de sanatlar; en önemlisi de şu: hiçbir şeye onay vermeyecek olan kişide, elimizde olan bir şey de bulunmayacaktır.

38

et vero animus quodam modo eripitur iis quos neque sentire neque adsentiri volunt. ut enim necesse est lancem in libram ponderibus inpositis deprimi sic animum perspicuis cedere. nam quo modo non potest animal ullum non adpetere id quod adcommodatum ad naturam adpareat (Graeci id οἰκεῖον appellant), sic non potest obiectam rem perspicuam non adprobare. Quamquam si illa de quibus disputatum est vera sunt, nihil attinet de adsensione omnino loqui; qui enim quid percipit adsentitur statim. Sed haec etiam secuntur, nec memoriam sine adsensione posse constare nec notitias rerum nec artes; idque quod maximum est, ut sit aliquid in nostra potestate, in eo qui rei nulli adsentietur non erit.

39Öyleyse kendimize bağlı hiçbir şey yoksa fazilet nerede kalır? En saçması da şudur: kusurlar insanların kendi elindedir, kimse onay vermeden hata işlemez; ama bütün tutarlılığı ve sağlamlığı onayladığı ve tasdik ettiği şeylerden oluşan fazilet için aynı şey geçerli değildir! Kısacası, bir şey yapmadan önce bir şeyin görünmesi ve görünen şeye onay verilmesi gerekir. Bu yüzden görüntüyü ya da onayı ortadan kaldıran, hayattan bütün eylemi kaldırmış olur.

39

ubi igitur virtus, si nihil situm est in ipsis nobis? maxime autem absurdum vitia in ipsorum esse potestate neque peccare quemquam nisi adsensione, hoc idem in virtute non esse, cuius omnis constantia et firmitas ex is rebus constat quibus adsensa est et quas adprobavit. Omninoque ante videri aliquid quam agamus necesse est eique quod visum sit adsentiatur. quare qui aut visum aut adsensum tollit is omnem actionem tollit e vita.

40Şimdi onların buna karşı genellikle ileri sürdükleri şeylere bakalım. Ama önce bütün sistemlerinin adeta temellerini öğrenebilirsiniz. Önce görüntü dediğimiz şeyler hakkında bir tür sanat kurarlar; bunların hem gücünü hem türlerini, bunlar arasında kavranabilen, yakalanabilen şeyin ne olduğunu da Stoacılarla tamı tamına aynı kelimelerle tarif ederler. Sonra bütün bu meseleyi adeta içine alan iki önerme ortaya koyarlar. Birincisi: bazı şeyler, başka şeyler de aynı biçimde görünebilecek şekilde görünüyor ve aralarında hiçbir fark bulunmuyorsa, bunlardan bazılarının kavranıp bazılarının kavranamaması mümkün değildir. İkincisi: "hiçbir fark yok" demek, yalnız her bakımdan aynı türden olmaları değil, birbirlerinden ayırt edilememeleri demektir. Bunları koyduktan sonra bütün davalarını tek bir kanıtın sonucuna bağlarlar. Bu kanıt şöyle kurulmuştur: Görünen şeylerin bazıları doğru, bazıları yanlıştır; yanlış olan kavranamaz; doğru olan her görüntü ise aynı türden yanlış bir görüntünün de görünebileceği niteliktedir; aralarında hiçbir fark olmayan görüntülerden bazılarının kavranabilmesi, bazılarının kavranamaması mümkün değildir; öyleyse kavranabilecek hiçbir görüntü yoktur.

40

Nunc ea videamus quae contra ab his disputari solent. sed prius potestis totius eorum rationis quasi fundamenta cognoscere. Conponunt igitur primum artem quandam de his quae visa dicimus, eorumque et vim et genera definiunt, in his quale sit id quod percipi et conprendi possit, totidem verbis quot Stoici. Deinde illa exponunt duo, quae quasi contineant omnem hanc quaestionem: quae ita videantur ut etiam alia eodem modo videri possint nec in is quicquam intersit, non posse eorum alia percipi alia non percipi; nihil interesse autem non modo si omni ex parte eiusdem modi sint sed etiam si discerni non possint. Quibus positis unius argumenti conclusione tota ab his causa conprenditur. conposita autem ea conclusio sic est: eorum quae videntur alia vera sunt alia falsa; et quod falsum est id percipi non potest, quod autem verum visum est, id omne tale est ut eiusdem modi falsum etiam possit videri; et quae visa sint eius modi ut in is nihil intersit, non posse accidere ut eorum alia percipi possint alia non possint; nullum igitur est visum quod percipi possit.

41Varmak istedikleri sonuç için koydukları öncüllerden ikisinin kendilerine kabul edildiğini düşünürler (çünkü kimse bunlara karşı çıkmaz). Bunlar şunlardır: yanlış görüntüler kavranamaz; ikincisi, aralarında hiçbir fark olmayan görüntülerden bazılarının kavranabilir, bazılarının kavranamaz nitelikte olması mümkün değildir. Geri kalan öncülleri ise uzun ve çeşitli konuşmalarla savunurlar; bunlar da iki tanedir: birincisi, görünen şeylerin bazılarının doğru, bazılarının yanlış olduğu; ikincisi, doğru olandan gelen her görüntünün, yanlış olandan da gelebilecek nitelikte olduğu.

41

Quae autem sumunt ut concludant id quod volunt, ex his duo sibi putant concedi (neque enim quisquam repugnat); ea sunt haec: quae visa falsa sint ea percipi non posse; et alterum: inter quae visa nihil intersit, ex is non posse alia talia esse ut percipi possint alia ut non possint. reliqua vero multa et varia oratione defendunt, quae sunt item duo: unum, quae videantur eorum alia vera esse alia falsa; alterum, omne visum quod sit a vero tale esse quale etiam a falso possit esse.

42Bu iki önermenin üstünden atlayıp geçmezler; tersine, onları büyük bir özen ve titizlik isteyecek kadar genişletirler. Onları bölümlere ayırırlar, hem de büyük bölümlere: önce hislere, sonra hislerden ve bütün tecrübeden çıkarılan şeylere —ki tecrübeyi karartmak isterler—; sonunda hiçbir şeyin akılla ve tahminle bile kavranamayacağını gösterdikleri bölüme varırlar. Bu genel bölümleri de daha küçük parçalara ayırırlar. Dünkü konuşmada hisler hakkında yaptıklarını gördüğünüz gibi, geri kalanlarda da aynısını yaparlar: en küçük parçalara böldükleri her bir konuda, bütün doğru görüntülerin yanında doğrulardan hiç farkı olmayan yanlış görüntüler bulunduğunu, bu yüzden de doğruların kavranamayacağını göstermek isterler.

42

haec duo proposita non praetervolant sed ita dilatant ut non mediocrem curam adhibeant et diligentiam. dividunt enim in partes et eas quidem magnas, primum in sensus, deinde in ea quae ducuntur a sensibus et ab omni consuetudine, quam obscurari volunt; tum perveniunt ad eam partem ut ne ratione quidem et coniectura ulla res percipi possit. haec autem universa concidunt etiam minutius. ut enim de sensibus hesterno sermone vidistis item faciunt de reliquis, in singulisque rebus, quas in minima dispertiunt, volunt efficere iis omnibus quae visa sint veris adiuncta esse falsa quae a veris nihil differant; ea cum talia sint non posse conprendi.

43Bu inceliği felsefeye pek layık buluyorum, ama böyle tartışanların davasıyla hiç bağdaşmıyor. Çünkü tarifler, bölümlemeler, bunların ışığından yararlanan konuşma, ayrıca benzerlikler, farklılıklar ve bunların ince, keskin ayrımı, savundukları şeylerin doğru, sağlam ve kesin olduğuna güvenen insanların işidir; o şeylerin yanlıştan daha doğru olmadığını haykıranların değil. Bir şeyi tarif ettiklerinde biri onlara bu tarifin başka herhangi bir şeye aktarılıp aktarılamayacağını sorsa ne yaparlar? Aktarılabilir derlerse, bu tarifin neden doğru olduğunu nasıl açıklayacaklar? Aktarılamaz derlerse, o doğru tarif yanlış bir şeye aktarılamadığına göre, o tarifle açıklanan şeyin kavranabildiğini itiraf etmeleri gerekir; bu ise hiç istemedikleri bir şeydir. Aynı şeyler bütün bölümler için söylenebilir.

43

Hanc ego subtilitatem philosophia quidem dignissimam iudico sed ab eorum causa qui ita disserunt remotissimam. definitiones enim et partitiones et horum luminibus utens oratio, tum similitudines dissimilitudinesque et earum tenuis et acuta distinctio fidentium est hominum illa vera et firma et certa esse quae tutentur, non eorum qui clament nihilo magis vera illa esse quam falsa. quid enim agant, si cum aliquid definierint roget eos quispiam num illa definitio possit in aliam rem transferri quamlubet: si posse dixerint, quid dicere habeant cur illa vera definitio sit; si negaverint, fatendum sit, quoniam †vel illa vera† definitio transferri non possit in falsum, quod ea definitione explicetur id percipi posse; quod minime illi volunt. Eadem dici poterunt in omnibus partibus.

44Tartıştıkları şeyleri açıkça gördüklerini ve görüntüler arasındaki hiçbir ortaklığın kendilerini engellemediğini söylerlerse, onları kavradıklarını itiraf etmiş olacaklar. Doğru görüntülerin yanlışlardan ayırt edilemeyeceğini söylerlerse, nasıl daha ileri gidebilecekler? Onlara biraz önce karşı çıkıldığı gibi yine karşı çıkılacaktır. Çünkü sonuca varmak için alınan öncüller, aynı türden hiçbir yanlış öncül bulunamayacak ölçüde onaylanmış olmadıkça, bir kanıt sonuca bağlanamaz. Öyleyse kavranmış ve yakalanmış şeylere dayanarak ilerleyen akıl yürütme "hiçbir şey kavranamaz" sonucuna varırsa, bundan daha çok kendi kendisiyle çelişen ne bulunabilir? Özenli bir konuşmanın tabiatı, apaçık olmayan bir şeyi açığa çıkaracağını, buna daha kolay ulaşmak için de hem hislere hem apaçık şeylere başvuracağını vaat eder; öyleyse her şeyin olmaktan çok yalnızca göründüğünü söyleyenlerin konuşması nasıl bir şeydir? Ama en çok, birbiriyle bu kadar şiddetle çelişen iki şeyi birbiriyle uyumluymuş gibi öncül olarak aldıklarında çürütülürler: önce bazı yanlış görüntüler bulunduğunu (bunu söyleyince bazılarının doğru olduğunu da ilan etmiş olurlar), sonra aynı yerde, yanlış görüntülerle doğru görüntüler arasında hiçbir fark olmadığını. Oysa ilkini aralarında fark varmış gibi kabul etmiştin; böylece ilk önerme sonrakini, sonraki de ilkini çürütür.

44

si enim dicent ea de quibus disserent se dilucide perspicere nec ulla communione visorum inpediri, conprendere ea se fatebuntur; sin autem negabunt vera visa a falsis posse distingui, qui poterunt longius progredi: occurretur enim, sicut occursum est. Nam concludi argumentum non potest nisi is quae ad concludendum sumpta erunt ita probatis ut falsa eiusdem modi nulla possint esse. ergo si rebus conprensis et perceptis nisa et progressa ratio hoc efficiet, nihil posse conprendi, quid potest reperiri quod ipsum sibi repugnet magis? cumque ipsa natura accuratae orationis hoc profiteatur, se aliquid patefacturam quod non appareat, et quo id facilius adsequatur adhibituram et sensus et ea quae perspicua sint, qualis est istorum oratio qui omnia non tam esse quam videri volunt? Maxime autem convincuntur cum haec duo pro congruentibus sumunt tam vehementer repugnantia, primum esse quaedam falsa visa (quod cum volunt, declarant quaedam esse vera), deinde ibidem, inter falsa visa et vera nihil interesse. at primum sumpseras tamquam interesset: ita priore posterius, posteriore superius convincitur.

45Ama daha ileri gidelim ve kendimize hiç göz yummuyormuş gibi davranalım; onların söylediklerini de hiçbirini atlamadan ele alalım. Önce şunu söyleyelim: sözünü ettiğimiz apaçıklık, var olan şeyleri bize oldukları gibi kendi başına gösterecek kadar büyük bir güce sahiptir. Yine de apaçık şeylerde daha sağlam ve kararlı biçimde durabilmek için daha büyük bir sanata ya da titizliğe ihtiyaç vardır; kendi başına açık olan şeylerden bir tür hokkabazlıklar ve tuzaklarla uzaklaştırılmayalım diye. Çünkü hakikatin bilgisini karıştırır gibi görünen yanılgılara çare bulmak isteyen ve kanaati apaçıklıktan ayırmanın bilgenin işi olduğunu söyleyen Epikuros hiçbir şey başaramadı; zira kanaatin kendi yanılgısını hiçbir şekilde ortadan kaldırmadı.

45

Sed progrediamur longius et ita agamus ut nihil nobis adsentati esse videamur, quaeque ab iis dicuntur sic persequamur ut nihil in praeteritis relinquamus. Primum igitur perspicuitas illa quam diximus satis magnam habet vim, ut ipsa per sese ea quae sint nobis ita ut sint indicet. sed tamen ut maneamus in perspicuis firmius et constantius, maiore quadam opus est vel arte vel diligentia, ne ab is quae clara sint ipsa per sese quasi praestrigiis quibusdam et captionibus depellamur. nam qui voluit subvenire erroribus Epicurus iis qui videntur conturbare veri cognitionem dixitque sapientis esse opinionem a perspicuitate seiungere nihil profecit; ipsius enim opinionis errorem nullo modo sustulit.

46Apaçık ve ortada olan şeylere iki sebep karşı durduğuna göre, onlara karşı da iki yardım hazırlanmalıdır. Birinci sebep şudur: insanlar zihinlerini apaçık şeylere yeterince sabitleyip yöneltmezler; bu yüzden onların ne büyük bir ışıkla çevrili olduğunu tanıyamazlar. İkincisi şudur: bazıları aldatıcı ve tuzaklı sorularla kuşatılıp aldatılınca, bu soruları çözemedikleri için hakikatten yüz çevirirler. Öyleyse hem apaçıklık lehine verilebilecek ve sözünü ettiğimiz cevapları hazırda tutmalı, hem de onların sorularına karşı koyabilecek ve tuzaklarını dağıtabilecek şekilde silahlanmış olmalıyız; ben de şimdi sırasıyla bunu yapmaya karar verdim.

46

Quam ob rem cum duae causae perspicuis et evidentibus rebus adversentur, auxilia totidem sunt contra conparanda. adversantur enim primum quod parum defigunt animos et intendunt in ea quae perspicua sunt, ut quanta luce ea circumfusa sint possint agnoscere; alterum est quod fallacibus et captiosis interrogationibus circumscripti atque decepti quidam cum eas dissolvere non possunt desciscunt a veritate. oportet igitur et ea quae pro perspicuitate responderi possunt in promptu habere, de quibus iam diximus, et esse armatos ut occurrere possimus interrogationibus eorum captionesque discutere, quod deinceps facere constitui.

47Öyleyse onların kanıtlarını türlerine göre sıralayayım, çünkü onlar da karmakarışık konuşmayı âdet edinmemişlerdir. Önce, hiç var olmayan birçok şeyin var gibi görünebileceğini göstermeye çalışırlar; çünkü ruh, var olmayan şeylerle de, var olan şeylerle olduğu gibi, boş yere harekete geçer. "Siz," derler, "bazı görüntülerin tanrı tarafından gönderildiğini söylüyorsunuz; rüyada görülenler, kehanetlerle, kuş gözlemiyle, kurban hayvanlarının iç organlarıyla bildirilenler gibi" (bunların, karşı çıktıkları Stoacılarca kabul edildiğini söylerler). Sonra şunu sorarlar: tanrı yanlış görüntüleri inandırıcı kılabiliyorsa, hakikate son derece yaklaşan görüntüleri neden kılamasın? Bunları da kılabiliyorsa, güçlükle de olsa yine ayırt edilebilenleri neden kılamasın? Bunları da kılabiliyorsa, aralarında hiçbir fark olmayanları neden kılamasın?

47

Exponam igitur generatim argumenta eorum, quoniam ipsi etiam illi solent non confuse loqui. Primum conantur ostendere multa posse videri esse quae omnino nulla sint, cum animi inaniter moveantur, eodem modo rebus iis quae nullae sint ut is quae sint. nam cum dicatis inquiunt visa quaedam mitti a deo, velut ea quae in somnis videantur quaeque oraculis auspiciis extis declarentur (haec enim aiunt probari a Stoicis, quos contra disputant) — quaerunt quonam modo falsa visa quae sint ea deus efficere possit probabilia, quae autem plane proxume ad verum accedant efficere non possit, aut si ea quoque possit cur illa non possit quae perdifficiliter internoscantur tamen, et si haec, cur non inter quae nihil sit omnino.

48Sonra, zihin kendi kendine harekete geçebildiğine göre —düşüncede tasarladığımız şeyler ve uyuyanlara ya da delilere görünen şeyler bunu gösterir—, zihnin öyle bir biçimde harekete geçmesinin de akla yakın olduğunu söylerler ki, o görüntülerin doğru mu yanlış mı olduğunu ayırt edemeyeceği gibi aralarında hiçbir fark da bulunmaz. Örneğin bazı kişiler, ya kendi zihinlerinin bir hareketiyle ya da dışarıdan korkunç bir şeyle karşılaşarak titreyip sararsalar, o titremeyi ve sararmayı birbirinden ayıracak hiçbir şey bulunmaz; içeriden gelenle dışarıdan gelen arasında hiçbir fark olmaz. Son olarak, yanlış olup da inandırıcı olan hiçbir görüntü yoksa, o başka; ama varsa, kolayca ayırt edilemeyenler neden olmasın? Aralarında hiç fark olmayanlar neden olmasın? Hele siz kendiniz, görüntülerde hiçbir ayrım görünmediği için, bilgenin delilik nöbetinde her türlü onaydan kendini alıkoyduğunu söylüyorken.

48

Deinde cum mens moveatur ipsa per sese, ut et ea declarant quae cogitatione depingimus et ea quae vel dormientibus vel furiosis videntur non †inquam veri simile sit sic etiam mentem moveri ut non modo non internoscat vera illa visa sint anne falsa, sed ut in is nihil intersit omnino, ut si qui tremerent et exalbescerent vel ipsi per se motu mentis aliquo vel obiecta terribili re extrinsecus, nihil ut esset qui distingueretur tremor ille et pallor, neque ut quicquam interesset inter intestinum et oblatum. Postremo si nulla visa sunt probabilia quae falsa sint, alia ratio est; sin autem sunt, cur non etiam quae non facile internoscantur, cur non ut plane nihil intersit, praesertim cum ipsi dicatis sapientem in furore sustinere se ab omni adsensu, quia nulla in visis distinctio appareat.

49Bütün bu boş görüntülere karşı Antiokhos pek çok şey söylerdi; yalnız bu konuya ayrılmış bütün bir günlük tartışma da olmuştu. Ama ben aynısını yapmam gerektiğini düşünmüyorum; yalnız ana noktaları söyleyeceğim. Önce şu kınanmalıdır: soruların en tuzaklısını kullanıyorlar, felsefede hiç onaylanmayan bir türü; bir şeye azar azar, adım adım bir şey eklendiği ya da ondan bir şey çıkarıldığı türü. Buna sorites derler, çünkü tek bir tane ekleyerek yığın oluştururlar; gerçekten kusurlu ve aldatıcı bir yöntem. Siz de şöyle tırmanıyorsunuz: tanrı uyuyan birine inandırıcı bir görüntü sunabiliyorsa, neden hakikate çok benzeyen bir görüntü sunamasın? Sonra neden hakikatten güçlükle ayırt edilen, sonra hiç ayırt edilemeyen, en sonunda da bununla onun arasında hiçbir fark olmayan bir görüntü sunamasın? Buraya ben sana her adımı kabul ettiğim için varırsan kusur benim olur; ama kendi kendine ilerlediysen kusur senindir.

49

Ad has omnes visiones inanes Antiochus quidem et permulta dicebat et erat de hac una re unius diei disputatio. mihi autem non idem faciundum puto sed ipsa capita dicenda. Et primum quidem hoc reprehendendum, quod captiosissimo genere interrogationis utuntur, quod genus minime in philosophia probari solet, quom aliquid minutatim et gradatim additur aut demitur: soritas hoc vocant, qui acervum efficiunt uno addito grano, vitiosum sane et captiosum genus. sic enim ascenditis: si tale visum obiectum est a deo dormienti ut probabile sit, cur non etiam ut valde veri simile; cur deinde non ut difficiliter a vero internoscatur, deinde ut ne internoscatur quidem, postremo ut nihil inter hoc et illud intersit. huc si perveneris me tibi primum quidque concedente, meum vitium fuerit, sin ipse tua sponte processeris, tuum.

50Çünkü tanrının her şeyi yapabileceğini, ya da yapabilse bile böyle yapacağını sana kim kabul eder? Bir şey bir başka şeye benzeyebiliyorsa, ondan güçlükle ayırt edilebileceği, sonra hiç ayırt edilemeyeceği, en sonunda da onunla aynı olacağı sonucunu nasıl çıkarıyorsun? Kurtlar köpeklere benziyor diye sonunda onların aynı olduğunu mu söyleyeceksin? Ahlâken güzel olmayan bazı şeyler ahlâken güzel olanlara, iyi olmayanlar iyilere, hiç sanat taşımayanlar sanat eserlerine benzer: öyleyse bunlar arasında hiçbir fark olmadığını söylemekten neden çekiniyoruz? Bunun bir çelişki olduğunu bile görmüyor muyuz? Çünkü hiçbir şey kendi türünden başka bir türe aktarılamaz; ama farklı türlerden görüntüler arasında hiçbir fark olmadığı gösterilebilseydi, hem kendi türünde hem de yabancı bir türde bulunan şeyler çıkardı ortaya.

50

quis enim tibi dederit aut omnia deum posse aut ita facturum esse si possit? quo modo autem sumis ut si quid cui simile esse possit, sequatur ut etiam difficiliter internosci possit, deinde ut ne internosci quidem, postremo ut eadem sit? et si lupi canibus similes, eosdem dices ad extremum? et quidem honestis similia sunt quaedam non honesta et bonis non bona et artificiosis minime artificiosa: quid dubitamus igitur adfirmare nihil inter haec interesse? Ne repugnantia quidem videmus? nihil est enim quod e suo genere in aliud genus transferri possit; at si efficeretur ut inter visa differentium generum nihil interesset, reperirentur quae et in suo genere essent et in alieno;

51Bu nasıl olabilir? Sonra, bütün boş görüntüleri tek bir yoldan geri püskürtürüz: ister düşünceyle biçimlendirilsinler —bunun sık olduğunu kabul ediyoruz—, ister uykuda, ister şarabın, ister deliliğin etkisiyle ortaya çıksınlar. Çünkü bu türden bütün görüntülerde, dişimizle tırnağımızla tutunmamız gereken apaçıklığın bulunmadığını söyleyeceğiz. Kendine bir şey hayal eden, onu düşüncesinde tasarlayan kimse, silkinip kendine gelir gelmez apaçık olanla boş olan arasındaki farkı hissetmez mi? Rüyalar için de aynı şey geçerlidir. Ennius'un, komşusu Servius Galba ile bahçede gezindikten sonra "Galba ile gezindiğimi sandım" dediğini mi düşünüyorsun? Ama rüya gördüğünde şöyle anlattı: "Şair Homeros yanımdaymış gibi göründü." Epikharmos'ta da aynısı vardır: "Çünkü rüyamda ölmüşüm gibi göründü." Bu yüzden uyanır uyanmaz o görüntüleri küçümseriz; onları forumda yaptığımız şeyler gibi saymayız.

51

quod fieri qui potest? Omnium deinde inanium visorum una depulsio est, sive illa cogitatione informantur, quod fieri solere concedimus, sive in quiete sive per vinum sive per insaniam. nam ab omnibus eiusdem modi visis perspicuitatem, quam mordicus tenere debemus, abesse dicemus. quis enim, cum sibi fingit aliquid et cogitatione depingit, non simul ac se ipse commovit atque ad se revocavit sentit quid intersit inter perspicua et inania? eadem ratio est somniorum. num censes Ennium, cum in hortis cum Ser. Galba vicino suo ambulavisset, dixisse visus sum mihi cum Galba ambulare? at cum somniavit ita narravit visus Homerus adesse poeta, idemque in Epicharmo nam videbar somniare med ego esse mortuum. itaque simul ut experrecti sumus visa illa contemnimus neque ita habemus ut ea quae in foro gessimus.

52"Ama görüldükleri sürece, rüyada gördüklerimizin görünüşü uyanıkken gördüklerimizinkiyle aynıdır." Önce, bir fark vardır; ama bunu geçelim. Asıl söylediğimiz şu: uyuyanlarla uyanıkların ne zihninde ne de hislerinde aynı güç ve sağlamlık vardır. Sarhoşlar bile yaptıklarını ayıkların onayıyla yapmazlar: şüphe eder, duraksar, ara sıra kendilerini toparlar, görünen şeylere daha zayıf bir onay verirler; uyuyup sarhoşluklarını atınca da o görüntülerin ne kadar hafif olduğunu anlarlar. Delilerin başına da aynısı gelir: delirmeye başlarken bunu hisseder ve var olmayan bir şeyin kendilerine göründüğünü söylerler; nöbet gevşeyince de bunu hisseder ve Alkmaion'un şu sözlerini söylerler: "Ama yüreğim gözlerimin gördüğüne hiç de katılmıyor."

52

At enim dum videntur, eadem est in somnis species eorum quae vigilantes videmus. Primum interest, sed id omittamus; illud enim dicimus, non eandem esse vim neque integritatem dormientium et vigilantium nec mente nec sensu. ne vinulenti quidem quae faciunt eadem adprobatione faciunt qua sobrii: dubitant haesitant revocant se interdum iisque quae videntur inbecillius adsentiuntur, cumque edormierunt illa visa quam levia fuerint intellegunt. quod idem contingit insanis, ut et incipientes furere sentiant et dicant aliquid quod non sit id videri sibi, et cum relaxentur sentiant atque illa dicant Alcmeonis sed mihi neutiquam cor consentit cum oculorum aspectu.

53"Ama bilge de delilik nöbetinde yanlışları doğru diye onaylamamak için kendini alıkoyar." Evet, başka durumlarda da sık sık alıkoyar: hislerinde bir ağırlık ya da yavaşlık varsa, görünen şeyler fazla karanlıksa, ya da zaman kısalığı yüzünden iyice bakması engellenirse. Gerçi bilgenin bazen onayını askıya alması meselesinin tamamı sizin aleyhinizedir. Çünkü görüntüler arasında hiçbir fark olmasaydı, ya her zaman askıya alırdı ya da hiçbir zaman. Ama bu konunun bütününden, her şeyi birbirine karıştırmak isteyenlerin konuşmasının ne kadar hafif olduğu görülebilir. Ağırbaşlılığın, tutarlılığın, sağlamlığın, bilgeliğin hükmünü arıyoruz da, rüya görenlerin, delilerin, sarhoşların örneklerini mi kullanıyoruz? Bu bütün konuda ne kadar tutarsız konuştuğumuzun farkında mıyız? Yoksa şarap ya da uykunun etkisi altındakileri, ya da aklını yitirmişleri bu kadar saçma bir biçimde öne sürüp, bir yandan uyanıkların, ayıkların ve aklı başında olanların görüntüleriyle başka durumdakilerin görüntüleri arasında fark olduğunu, bir yandan da hiçbir fark olmadığını söylemezdik.

53

At enim ipse sapiens sustinet se in furore ne adprobet falsa pro veris. Et alias quidem saepe, si aut in sensibus ipsius est aliqua forte gravitas aut tarditas, aut obscuriora sunt quae videntur, aut a perspiciendo temporis brevitate excluditur. Quamquam totum hoc, sapientem aliquando sustinere adsensionem, contra vos est. si enim inter visa ** nihil interesset, aut semper sustineret aut numquam. Sed ex hoc genere toto perspici potest levitas orationis eorum qui omnia cupiunt confundere. quaerimus gravitatis constantiae firmitatis sapientiae iudicium, utimur exemplis somniantium furiosorum ebriosorum: illud adtendimus, in hoc omni genere quam inconstanter loquamur? non enim proferremus vino aut somno oppressos aut mente captos tam absurde, ut tum diceremus interesse inter vigilantium visa et sobriorum et sanorum et eorum qui essent aliter adfecti, tum nihil interesse.

54İstemedikleri halde her şeyi belirsiz kıldıklarını da görmüyorlar mı? (Belirsiz derken Yunanların adela dediği şeyleri kastediyorum.) Çünkü işler öyle olsaydı ki bir şeyin birine deliye görünür gibi mi yoksa aklı başında birine görünür gibi mi göründüğü arasında hiç fark olmasaydı, kim kendi akıl sağlığından emin olabilirdi? Bunu ispat etmeye çalışmak da az buz bir delilik değildir. İkizlerin ya da yüzüklerle basılmış mühürlerin benzerliklerinin peşine çocukça düşüyorlar. Benzerliklerin pek çok şeyde ortada olduğu halde hangimiz varlıklarını inkâr ediyoruz? Ama bilgiyi ortadan kaldırmak için birçok şeyin birçok şeye benzemesi yetiyorsa, neden bununla yetinmiyorsunuz, hele biz de bunu kabul ederken? Neden onun yerine şeylerin tabiatının izin vermediği şeyde, yani her şeyin kendi türünde olduğu gibi olmadığında ve iki ya da daha fazla şeyde hiçbir bakımdan farklılık taşımayan bir ortaklık bulunduğunda direniyorsunuz? Diyelim ki yumurtalar yumurtalara, arılar arılara son derece benzesin; öyleyse ne diye kavga ediyorsun, ikizlerle ne elde etmek istiyorsun? Onların benzer olduğu kabul ediliyor; bununla yetinebilirdin.

54

Ne hoc quidem cernunt, omnia se reddere incerta, quod nolunt? (ea dico incerta quae ἄδηλα Graeci.) si enim res se ita habeat ut nihil intersit utrum ita cui videatur ut insano an sano, cui possit exploratum esse de sua sanitate? quod velle efficere non mediocris insania est. Similitudines vero aut geminorum aut signorum anulis inpressorum pueriliter consectantur. quis enim nostrum similitudines negat esse, cum eae plurimis in rebus appareant. sed si satis est ad tollendam cognitionem similia esse multa multorum, cur eo non estis contenti, praesertim concedentibus nobis, et cur id potius contenditis quod rerum natura non patitur, ut non suo quidque genere sit tale quale est, nec sit in duobus aut pluribus nulla re differens ulla communitas? ut †sibi sint et ova ovorum et apes apium simillimae: quid pugnas igitur aut quid tibi vis in geminis? conceditur enim similes esse, quo contentus esse potueras;

55Sen ise onların benzer değil, düpedüz aynı olmalarını istiyorsun; bu ise hiçbir şekilde mümkün değildir.

Sonra Akademia'da en çok alay edilen tabiat filozoflarına sığınıyorsun —artık sen bile onlardan uzak duramayacaksın— ve Demokritos'un sayısız dünya bulunduğunu söylediğini anlatıyorsun: hem de bunların bazıları birbirine yalnız benzer değil, her bakımdan tam ve mutlak olarak eşittir, öyle ki aralarında hiçbir fark yoktur; üstelik bunlar sayısızdır, insanlar da öyle. Sonra, bir dünya başka bir dünyaya aralarında en ufak bir fark bile olmayacak kadar eşitse, bizim bu dünyamızda da bir şeyin başka bir şeye hiçbir ayrımı, hiçbir farkı olmayacak kadar eşit olabileceğinin sana kabul edilmesini istiyorsun. "Çünkü," diyeceksin, "Demokritos'un her şeyin onlardan doğduğunu ileri sürdüğü o bölünmezlerden, öteki dünyalarda, hem de sayısız dünyada, sayısız Quintus Lutatius Catulus yalnız olabilmekle kalmıyor, gerçekten de varsa, bu kadar büyük dünyamızda neden ikinci bir Catulus meydana gelemesin?" Önce, beni Demokritos'a çağırıyorsun.

55

tu autem vis eosdem plane esse non similes, quod fieri nullo modo potest. Dein confugis ad physicos eos qui maxime in Academia inridentur, a quibus ne tu quidem iam te abstinebis, et ais Democritum dicere innumerabiles esse mundos, et quidem sic quosdam inter sese non solum similes sed undique perfecte et absolute ita pares ut inter eos nihil prorsus intersit, et eo quidem innumerabiles ** itemque homines. deinde postulas ut, si mundus ita sit par alteri mundo ut inter eos ne minimum quidem intersit, concedatur tibi ut in hoc quoque nostro mundo aliquid alicui sic sit par ut nihil differat nihil intersit. cur enim inquies ex illis individuis, unde omnia Democritus gigni adfirmat, in reliquis mundis et in iis quidem innumerabilibus innumerabiles Q. Lutatii Catuli non modo possint esse sed etiam sint, in hoc tanto mundo Catulus alter non possit effici? Primum quidem me ad Democritum vocas;

56Oysa ben ona onay vermem; daha incelikli tabiat filozoflarının açıkça öğrettiği şeyi, yani her bir şeyin kendine özgü bir niteliği olduğunu tercih ederim. Diyelim ki ikiz olan o eski Servilius'lar söylendiği kadar birbirine benziyorlardı; aynı kişi olduklarını da mı düşünüyorsun? Dışarıda birbirlerinden ayırt edilemiyorlardı, ama evde ediliyorlardı; yabancılar ayıramıyordu, ama yakınları ayırabiliyordu. Kendimizin asla ayırt edemeyeceğimizi sandığımız kişileri, alışkanlık kazanınca öyle kolayca ayırt ettiğimizi, artık en ufak bir benzerlikleri bile yokmuş gibi göründüklerini görmüyor muyuz?

56

cui non adsentior potius †quare fallar† potest id quod dilucide docetur a politioribus physicis, singularum rerum singulas proprietates esse. fac enim antiquos illos Servilios, qui gemini fuerunt, tam similes quam dicuntur, num censes etiam eosdem fuisse? non cognoscebantur foris: at domi; non ab alienis: at a suis. an non videmus hoc usu venire, ut quos numquam putassemus a nobis internosci posse eos consuetudine adhibita tam facile internosceremus ut ne minimum quidem similes viderentur.

57Bu noktada istediğin kadar çekiş, sana karşı çıkmayacağım; hatta bütün bu konuşmanın konusu olan o bilgenin, önüne ayırt etmediği benzer şeyler çıktığında onayını tutacağını, yanlış olamayacak nitelikte olanın dışında hiçbir görüntüye asla onay vermeyeceğini de kabul ederim. Ama bilgenin öteki konular için doğruyu yanlıştan ayırabileceği bir tür sanatı vardır; şu benzerlikler için de tecrübeye başvurmak gerekir: anne ikizlerini gözlerinin alışkanlığıyla nasıl ayırt ediyorsa, sen de alışırsan öyle ayırt edersin. Yumurtaların birbirine benzerliğinin dillere destan olduğunu biliyorsun; yine de Delos'un parlak günlerinde orada, para kazanmak için pek çok tavuk beslemeyi âdet edinmiş birçok kişinin bulunduğunu duyduk; bunlar bir yumurtaya bakınca onu hangi tavuğun yumurtladığını söyleyebilirlerdi.

57

Hic pugnes licet, non repugnabo, quin etiam concedam illum ipsum sapientem, de quo omnis hic sermo est, cum ei res similes occurrant quas non habeat dinotatas, retenturum adsensum nec umquam ulli viso adsensurum nisi quod tale fuerit quale falsum esse non possit. sed et ad ceteras res habet quandam artem qua vera a falsis possit distinguere, et ad similitudines istas usus adhibendus est: ut mater geminos internoscit consuetudine oculorum, sic tu internosces si adsueveris. videsne ut in proverbio sit ovorum inter se similitudo: tamen hoc accepimus, Deli fuisse complures salvis rebus illis, qui gallinas alere permultas quaestus causa solerent; ii cum ovum inspexerant quae id gallina peperisset dicere solebant.

58Bu da sizin aleyhinize değildir; çünkü sizin için o yumurtaları ayırt edememek yeterdi. Ayırt edemediğim sürece, aralarında hiçbir fark olmasaydı nasıl "bu odur" diye onay vermeyecek idiysem, yine öyle onay vermezdim. Çünkü benim bir ölçüm var: yalnızca yanlış olamayacak nitelikteki görüntüleri doğru sayarım; her şeyi birbirine karıştırmamak için bundan, deyim yerindeyse, bir parmak bile sapmam caiz değildir. Çünkü aralarında fark olan hiçbir şey olmazsa, doğrunun ve yanlışın yalnız bilgisi değil, tabiatı da ortadan kalkar. Ara sıra söylediğiniz şu söz de bu yüzden saçmadır: görüntüler ruhlara basılırken, baskıların kendileri arasında değil, onların görünüşleri ve adeta suretleri arasında hiçbir fark olmadığını söylüyormuşsunuz. Sanki görüntüler görünüşlerine göre yargılanmıyormuş gibi! Doğrunun ve yanlışın işareti ortadan kalkınca onlara hiçbir güven kalmaz.

58

Neque id est contra vos; nam vobis satis esset ova illa non internoscere; nihilo enim magis adsentirer hoc illud esse quam si inter illa omnino nihil interesset. habeo enim regulam, ut talia visa vera iudicem qualia falsa esse non possint; ab hac mihi non licet transversum ut aiunt digitum discedere, ne confundam omnia; veri enim et falsi non modo cognitio sed etiam natura tolletur, si nihil erit quod intersit. Ut etiam illud absurdum sit quod interdum soletis dicere, cum visa in animos inprimantur, non vos id dicere, inter ipsas inpressiones nihil interesse, sed inter species et quasdam formas eorum. quasi vero non specie visa iudicentur; quae fidem nullam habebunt sublata veri et falsi nota.

59Şu söylediğiniz ise büsbütün saçmadır: hiçbir şey sizi engellemezse inandırıcı olanı izlermişsiniz. Önce, yanlışlar doğrulardan farklı değilken nasıl engellenmezsiniz? Sonra, ölçüt yanlışla ortaksa, bu nasıl doğrunun ölçütü olur? İşte epokhe, yani onayı askıya alma, zorunlu olarak buradan doğdu; Karneades hakkında bazılarının düşündükleri doğruysa, Arkesilaos bu konuda kendisiyle daha tutarlıydı. Çünkü ikisinin de kabul ettiği gibi hiçbir şey kavranamıyorsa, onay ortadan kaldırılmalıdır; bilinmeyen bir şeyi onaylamaktan daha boş ne olabilir? Oysa dün de duyduk ki Karneades bazen bilgenin kanaatte bulunacağını, yani hata işleyeceğini söylemeye kadar kayardı. Bana gelince, kavranabilecek bir şeyin bulunduğu —ki bunu artık fazlasıyla uzun süredir tartışıyorum— benim için, bilgenin hiçbir kanaatte bulunmadığı, yani yanlış ya da bilinmeyen bir şeye asla onay vermediği kadar kesin değildir.

59

Illud vero perabsurdum quod dicitis, probabilia vos sequi si nulla re inpediamini. primum qui potestis non inpediri, cum a veris falsa non distent? deinde quod iudicium est veri, cum sit commune falsi? Ex his illa necessario nata est ἐποχὴ id est adsensionis retentio, in qua melius sibi constitit Arcesilas, si vera sunt quae de Carneade non nulli existimant. si enim percipi nihil potest, quod utrique visum est, tollendus adsensus est; quid enim est tam futtile quam quicquam adprobare non cognitum? Carneadem autem etiam heri audiebamus solitum esse eo delabi interdum ut diceret opinaturum id est peccaturum esse sapientem. mihi porro non tam certum est esse aliquid quod conprendi possit, de quo iam nimium etiam diu disputo, quam sapientem nihil opinari id est numquam adsentiri rei vel falsae vel incognitae.

60Geriye şu kalıyor: hakikati bulmak için her şeye karşı ve her şeyin lehine konuşmak gerektiğini söylüyorlar. Öyleyse ne bulduklarını görmek isterim. "Bunu göstermeyi âdet edinmedik," diyor. Nedir bu sırlar peki? Neden görüşünüzü utanılacak bir şeymiş gibi gizliyorsunuz? "Dinleyenler otoriteden çok akla uysunlar diye," diyor. Ya ikisine birden uysalar, daha mı kötü olur? Yine de tek bir şeyi gizlemiyorlar: kavranabilecek hiçbir şeyin olmadığını. Bu konuda otorite hiç engel olmuyor mu? Bana kalırsa en çok burada engel oluyor. Çünkü Arkesilaos'ta büyük, Karneades'te ise çok daha büyük bir bilgi zenginliği ve konuşma gücü bulunmasaydı, kim bu kadar açıkça ve apaçık biçimde sapkın ve yanlış olan şeylerin peşinden giderdi?

60

Restat illud quod dicunt veri inveniundi causa contra omnia dici oportere et pro omnibus. volo igitur videre quid invenerint. Non solemus inquit ostendere. Quae sunt tandem ista mysteria, aut cur celatis quasi turpe aliquid sententiam vestram? Ut qui audient inquit ratione potius quam auctoritate ducantur. Quid si utrumque, num peius est? Unum tamen illud non celant, nihil esse quod percipi possit. an in eo auctoritas nihil obest? mihi quidem videtur vel plurimum. quis enim ista tam aperte perspicueque et perversa et falsa secutus esset, nisi tanta in Arcesila, multo etiam maior in Carneade et copia rerum et dicendi vis fuisset?

61Antiokhos aşağı yukarı bunları o zaman Aleksandreia'da, birçok yıl sonra da, ölümünden kısa süre önce Suriye'de benimle birlikteyken, çok daha kesin bir dille söylüyordu. Ama davam artık sağlamlaştığına göre, çok sevdiğim bir dost olarak ve benden birkaç yaş küçük olduğun için sana —bana hitap ediyordu— öğüt vermekte tereddüt etmeyeceğim. Felsefeyi o kadar büyük övgülerle yücelttikten ve ona karşı çıkan dostumuz Hortensius'u sarstıktan sonra, sen mi doğruyu yanlışla karıştıran, bizi hüküm verme gücünden soyan, her türlü onaydan yoksun bırakan, hislerimizden eden felsefenin peşinden gideceksin? Kimmerlerden güneşi görmeyi ister bir tanrı, ister tabiat, ister oturdukları yerin konumu almış olsun, onların yine de ışığından yararlanabilecekleri ateşleri vardı; ama senin onayladığın bu adamlar her yanı bu kadar koyu bir karanlıkla kapladıktan sonra, etrafımızı seçebilmemiz için bize tek bir kıvılcım bile bırakmadılar. Onları izlersek, kımıldayamayacağımız zincirlerle bağlanmış oluruz.

61

Haec Antiochus fere et Alexandreae tum et multis annis post multo etiam adseverantius, in Syria cum esset mecum paulo ante quam est mortuus. Sed iam confirmata causa te hominem amicissimum (me autem appellabat) et aliquot annis minorem natu non dubitabo monere. Tune, cum tantis laudibus philosophiam extuleris Hortensiumque nostrum dissentientem commoveris, eam philosophiam sequere quae confundit vera cum falsis, spoliat nos iudicio, privat adprobatione omni, orbat sensibus? et Cimmeriis quidem, quibus aspectum solis sive deus aliquis sive natura ademerat sive eius loci quem incolebant situs, ignes tamen aderant quorum illis uti lumine licebat: isti autem quos tu probas tantis offusis tenebris ne scintillam quidem ullam nobis ad dispiciendum reliquerunt; quos si sequamur iis vinclis simus astricti ut nos commovere nequeamus.

62Çünkü onayı ortadan kaldırınca ruhların bütün hareketini ve bütün eylemi de kaldırdılar; bu ise yalnız doğru biçimde değil, hiçbir biçimde olamaz. Ayrıca dikkat et: bu görüşü savunmak herkesten çok sana yakışmaz. Sen ki en gizli işleri açığa çıkarıp gün ışığına çıkardın ve bunları öğrendiğini yeminle söyledin (bunu ben de söyleyebilirdim, çünkü onları senden öğrenmiştim), şimdi bilinebilecek, kavranabilecek, idrak edilebilecek hiçbir şey olmadığını mı söyleyeceksin? Rica ederim, tekrar tekrar düşün: o en güzel işlerinin itibarı da bizzat senin elinle azalmasın.

62

sublata enim adsensione omnem et motum animorum et actionem rerum sustulerunt; quod non modo recte fieri sed omnino fieri non potest. Provide etiam ne uni tibi istam sententiam minime liceat defendere. an tu, cum res occultissimas aperueris in lucemque protuleris iuratusque dixeris ea te conperisse (quod mihi quoque licebat qui ex te illa cognoveram), negabis esse rem ullam quae cognosci conprendi percipi possit? vide quaeso etiam atque etiam ne illarum quoque rerum pulcherrimarum a te ipso minuatur auctoritas.

63Lucullus bunları söyleyip sözünü bitirdi. Hortensius ise büyük bir hayranlık içindeydi (Lucullus konuştuğu süre boyunca da öyleydi, hatta sık sık ellerini kaldırıyordu; buna şaşmamalı, çünkü Akademia'ya karşı hiçbir zaman bundan daha incelikli konuşulmadığını düşünüyorum); şaka mı yapıyordu yoksa gerçekten mi öyle düşünüyordu, pek anlayamadım, ama beni de görüşümden vazgeçmeye teşvik etmeye başladı.

Bunun üzerine Catulus bana, "Lucullus'un ezberden, özenle ve zengin bir dille yaptığı konuşma seni ikna ettiyse susarım," dedi, "uygun görürsen görüşünü değiştirmekten seni alıkoymam gerektiğini de düşünmüyorum. Ama onun otoritesinden etkilenmeni doğru bulmam. Çünkü sana yalnızca şu öğüdü verdi," dedi gülümseyerek: "her zaman ne kadar bol bulunacağını bildiğin halk tribunuslarından ahlaksız biri seni yakalayıp halk toplantısında, hem kesin hiçbir şeyin bulunamayacağını söylerken hem de bir şeyi öğrendiğini söylemişken kendinle nasıl tutarlı olduğunu sormasın diye dikkat etmeni. Rica ederim, bunun seni korkutmasına izin verme. Konunun kendisine gelince, ondan farklı düşünmeni yeğlerdim; ama ona boyun eğersen de pek şaşırmam; çünkü Antiokhos'un kendisinin, uzun yıllar başka türlü düşündükten sonra, öyle uygun görür görmez görüşünden vazgeçtiğini hatırlıyorum."

63

Quae cum dixisset ille, finem fecit. Hortensius autem vehementer admirans (quod quidem perpetuo Lucullo loquente fecerat, ut etiam manus saepe tolleret: nec mirum; nam numquam arbitror contra Academiam dictum esse subtilius) me quoque, iocansne an ita sentiens (non enim satis intellegebam), coepit hortari ut sententia desisterem. Tum mihi Catulus Si te inquit Luculli oratio flexit, quae est habita memoriter accurate copiose, taceo neque te quo minus si tibi ita videatur sententiam mutes deterrendum puto. illud vero non censuerim, ut eius auctoritate moveare. tantum enim te modo monuit inquit adridens, ut caveres ne quis inprobus tribunus plebis, quorum vides quanta copia semper futura sit, arriperet te et in contione quaereret qui tibi constares cum idem negares quicquam certi posse reperiri idem te conperisse dixisses. hoc quaeso cave ne te terreat. de causa autem ipsa malim quidem te ab hoc dissentire; sin cesseris, non magnopere mirabor: memini enim Antiochum ipsum, cum annos multos alia sensisset, simul ac visum sit sententia destitisse.

64Catulus bunları söyleyince herkes bana baktı. Ben de büyük davalarda alışık olduğumdan daha az heyecanlanmadan şöyle bir konuşmayla söze başladım:

"Catulus, Lucullus'un konuya dair konuşması beni etkiledi; ama ancak bilgili, söz zenginliğine sahip, hazırlıklı ve o dava lehine söylenebilecek hiçbir şeyi atlamayan bir adamın konuşmasının etkileyebileceği kadar; ona cevap verebileceğimden şüphe edecek kadar değil. Onun bu kadar büyük otoritesi ise beni gerçekten etkilerdi, eğer sen onunkinden aşağı kalmayan kendi otoriteni karşısına koymasaydın. Öyleyse işe koyulacağım; ama önce, adeta kendi itibarım hakkında birkaç şey söyleyeyim.

64

Haec cum dixisset Catulus, me omnes intueri. tum ego non minus conmotus quam soleo in causis maioribus huius modi quadam oratione sum exorsus. Me Catule oratio Luculli de ipsa re ita movit ut docti hominis et copiosi et parati et nihil praetereuntis eorum quae pro illa causa dici possent, non tamen ut ei respondere posse diffiderem; auctoritas autem tanta plane me movebat, nisi tu opposuisses non minorem tuam. adgrediar igitur, si pauca ante quasi de fama mea dixero.

65Eğer bu felsefeye, ötekilerden çok, bir gösteriş merakıyla ya da yarışma hevesiyle bağlandıysam, yalnız akılsızlığımın değil, karakterimin ve tabiatımın da kınanması gerektiğini düşünürüm. En küçük işlerde inatçılık ayıplanır, hileli itiraz ise cezalandırılır; böyleyken ben, bütün hayatımın durumu ve yönü hakkında başkalarıyla kavgacı bir biçimde çekişmek ya da başkalarını, hatta kendimi aldatmak ister miyim? Bu yüzden, bu tür bir tartışmada, devlet işleri görüşülürken ara sıra yapılan şeyi yapmak yersiz olmasaydı, Iuppiter ve evimin tanrıları adına, hem hakikati bulma arzusuyla yanıp tutuştuğuma hem de söylediklerimi gerçekten düşündüğüme yemin ederdim.

65

Ego enim si aut ostentatione aliqua adductus aut studio certandi ad hanc potissimum philosophiam me adplicavi, non modo stultitiam meam sed etiam mores et naturam condemnandam puto. nam si in minimis rebus pertinacia reprehenditur, calumnia etiam coercetur, ego de omni statu consilioque totius vitae aut certare cum aliis pugnaciter aut frustrari cum alios tum etiam me ipsum velim? itaque nisi ineptum putarem in tali disputatione id facere quod cum de re publica disceptatur fieri interdum solet, iurarem per Iovem deosque penates me et ardere studio veri reperiendi et ea sentire quae dicerem.

66Hakikate benzer bir şey bulduğumda bile seviniyorken, hakikati bulmayı nasıl arzulamam? Ama doğruyu görmeyi en güzel şey saydığım gibi, yanlışı doğru diye onaylamayı da en çirkin şey sayarım. Yine de ben hiçbir zaman yanlış bir şeyi onaylamayan, asla onay vermeyen, hiçbir kanaate kapılmayan biri değilim; ama biz bilgeyi araştırıyoruz. Bana gelince, ben kanaate pek düşkün biriyim (çünkü bilge değilim); düşüncelerimin rotasını da, Aratos'un dediği gibi "Fenikelilerin açık denizde gece kılavuz diye güvendikleri" o küçük Kynosura'ya göre çizmiyorum —onlar "iç yörüngede kısa bir çemberle dönen" yıldıza tutundukları için gemilerini daha dosdoğru sürerler—; Helike'ye, en parlak Yedi Yıldız'a, yani şu daha geniş görünüşlü, inceden inceye yontulmamış görüşlere göre çiziyorum; bu yüzden daha çok yanılır, daha geniş dolaşırım. Ama dediğim gibi, söz konusu olan ben değil, bilgedir. O görüntüler zihnime ya da hislerime şiddetle çarptığında onları kabul ederim, hatta bazen onlara onay da veririm; yine de kavramam, çünkü hiçbir şeyin kavranamayacağını düşünüyorum. Bilge değilim; bu yüzden görüntülere boyun eğerim, onlara direnemem. Arkesilaos ise Zenon'a katılarak bilgenin en büyük gücünün şu olduğunu düşünür: tuzağa düşmemeye dikkat etmek, aldatılmamaya bakmak. Çünkü bilgenin ağırbaşlılığı hakkındaki düşüncemize yanılgıdan, hafiflikten, düşüncesizlikten daha uzak hiçbir şey yoktur. Öyleyse bilgenin sağlamlığı hakkında ne diyeyim? Lucullus, onun hiçbir kanaatte bulunmadığını sen de kabul ediyorsun. Sen bunu onayladığına göre —seninle şimdilik biraz ters sırayla tartışayım; birazdan sıraya döneceğim— önce şu çıkarımın ne güçte olduğuna bak:

66

qui enim possum non cupere verum invenire, cum gaudeam si simile veri quid invenerim? sed ut hoc pulcherrimum esse iudico, vera videre, sic pro veris probare falsa turpissimum est. Nec tamen ego is sum qui nihil umquam falsi adprobem qui numquam adsentiar qui nihil opiner; sed quaerimus de sapiente. ego vero ipse et magnus quidam sum opinator (non enim sum sapiens) et meas cogitationes sic dirigo, non ad illam parvulam Cynosuram, qua fidunt duce nocturna Phoenices in alto, ut ait Aratus, eoque directius gubernant quod eam tenent quae cursu interiore brevi convertitur orbe — sed Helicen et clarissimos Septentriones id est rationes has latiore specie non ad tenue limatas; eo fit ut errem et vager latius. Sed non de me, ut dixi, sed de sapiente quaeritur. visa enim ista cum acriter mentem sensumve pepulerunt accipio iisque interdum etiam adsentior. nec percipio tamen: nihil enim arbitror posse percipi. non sum sapiens; itaque visis cedo nec possum resistere. sapientis autem hanc censet Arcesilas vim esse maximam Zenoni adsentiens, cavere ne capiatur, ne fallatur videre; nihil est enim ab ea cogitatione, quam habemus de gravitate sapientis, errore levitate temeritate diiunctius. Quid igitur loquar de firmitate sapientis? quem quidem nihil opinari tu quoque Luculle concedis. quod quoniam a te probatur, ut praepostere tecum agam iam (mox referam me ad ordinem), haec primum conclusio quam habeat vim considera:

67Bilge herhangi bir şeye bir gün onay verirse, bazen kanaatte de bulunacaktır; ama asla kanaatte bulunmayacaktır; öyleyse hiçbir şeye onay vermeyecektir. Arkesilaos bu çıkarımı onaylıyordu, çünkü hem birinci hem ikinci öncülü doğruluyordu. Karneades ise ikinci öncül yerine bazen bilgenin bir gün onay vereceğini kabul ediyordu; böylece kanaatte de bulunacağı sonucu çıkıyordu; sen bunu istemiyorsun, bana kalırsa da haklısın. Ama birinci öncülün, yani bilge onay verecekse kanaatte de bulunacağı önermesinin yanlış olduğunu Stoacılar ve onların destekçisi Antiokhos söyler; çünkü onlara göre bilge yanlışı doğrudan, kavranamayanı kavranabilenden ayırt edebilir.

67

si ulli rei sapiens adsentietur umquam, aliquando etiam opinabitur; numquam autem opinabitur; nulli igitur rei adsentietur. hanc conclusionem Arcesilas probabat; confirmabat enim et primum et secundum. Carneades non numquam secundum illud dabat, adsentiri aliquando; ita sequebatur etiam opinari, quod tu non vis, et recte ut mihi videris. sed illud primum, sapientem si adsensurus esset etiam opinaturum, falsum esse Stoici dicunt et eorum adstipulator Antiochus; posse enim eum falsa a veris et quae non possint percipi ab iis quae possint distinguere.

68Bize gelince, önce, bir şey kavranabilse bile, onay verme alışkanlığının kendisi tehlikeli ve kaygan görünüyor. Yanlış ya da bilinmeyen bir şeye onay vermenin bu kadar kusurlu olduğu kesin olduğuna göre, düşüncesizce ilerleyip uçuruma yuvarlanmasın diye her türlü onayı askıya almak daha iyidir. Çünkü yanlışlar doğrulara, kavranamayanlar kavranabilenlere (eğer gerçekten kavranabilen şeyler varsa; bunu birazdan göreceğiz) öyle yakındır ki bilge kendini bu kadar sarp bir yere bırakmamalıdır. Kavranabilecek hiçbir şey olmadığını kendi payıma öncül olarak alır ve senin bana kabul ettiğini, yani bilgenin hiçbir kanaatte bulunmadığını da alırsam, bilgenin bütün onaylarını dizginleyeceği sonucu çıkar; o zaman sen bunu mu, yoksa bilgenin bir kanaatte bulunacağını mı yeğlediğine karar vermelisin. "İkisini de değil," diyeceksin. Öyleyse hiçbir şeyin kavranamayacağını göstermeye çalışalım; çünkü bütün tartışma bunun üzerinedir.

68

Nobis autem primum etiam si quid percipi possit tamen ipsa consuetudo adsentiendi periculosa esse videtur et lubrica. quam ob rem cum tam vitiosum esse constet adsentiri quicquam aut falsum aut incognitum, sustinenda est potius omnis adsensio, ne praecipitet si temere processerit. ita enim finitima sunt falsa veris eaque quae percipi non possunt iis quae possunt (si modo ea sunt quaedam; iam enim videbimus), ut tam in praecipitem locum non debeat se sapiens committere. Sin autem omnino nihil esse quod percipi possit a me sumpsero et quod tu mihi das accepero, sapientem nihil opinari, effectum illud erit, sapientem adsensus omnes cohibiturum, ut videndum tibi sit idne malis an aliquid opinaturum esse sapientem. Neutrum inquies illorum. Nitamur igitur nihil posse percipi; etenim de eo omnis est controversia.

69Ama önce Antiokhos'la birkaç söz. O, benim savunduğum bu görüşleri Philon'un yanında o kadar uzun süre öğrendi ki ondan daha uzun öğrenen kimse olmadığı herkesçe bilinir; bu konular hakkında son derece keskin yazılar da yazdı; ama yaşlılığında bunlara, eskiden onları savunduğu kadar şiddetle saldırdı. Ne kadar keskin bir zekâ olursa olsun —ki öyleydi—, tutarsızlık otoritesini hafifletir. Soruyorum: uzun yıllar var olduğunu inkâr edip durduğu doğrunun ve yanlışın işaretini ona gösteren o gün hangi gündü? Yeni bir şey mi buldu? Stoacıların söylediklerinin aynısını söylüyor. O görüşleri benimsediğine mi pişman oldu? Neden başkalarına, özellikle Stoacılara geçmedi? Çünkü Akademia'dan bu ayrılık tam da onlara özgüydü. Mnesarkhos'tan, Dardanos'tan ne şikâyeti vardı? Bunlar o zaman Atina'da Stoacıların önde gelenleriydi. Philon'dan, kendisi dinleyici edinmeye başlamadan hiç ayrılmadı.

69

Sed prius pauca cum Antiocho, qui haec ipsa quae a me defenduntur et didicit apud Philonem tam diu ut constaret diutius didicisse neminem, et scripsit de iis rebus acutissime, et idem haec non acrius accusavit in senectute quam antea defensitaverat. quamvis igitur fuerit acutus, ut fuit, tamen inconstantia levatur auctoritas. quis enim iste dies inluxerit quaero, qui illi ostenderit eam quam multos annos esse negitavisset veri et falsi notam. excogitavit aliquid? eadem dicit quae Stoici. paenituit illa sensisse? cur non se transtulit ad alios, et maxime ad Stoicos? eorum enim erat propria ista dissensio. quid eum Mnesarchi paenitebat, quid Dardani; qui erant Athenis tum principes Stoicorum. numquam a Philone discessit, nisi postea quam ipse coepit qui se audirent habere.

70Peki Eski Akademia birdenbire nereden yeniden diriltildi? Görünüşe bakılırsa, özden ayrılırken adın saygınlığını korumak istedi. Bunu şan için yaptığını, hatta kendisini izleyenlerin Antiokhosçular diye anılacağını umduğunu söyleyenler vardı; ama bana kalırsa bütün filozofların birlikte saldırısına dayanamadı. Çünkü öteki konularda aralarında bazı ortak noktalar vardır; ama bu görüş, Akademiacıların öteki filozoflardan hiçbirinin onaylamadığı tek görüşüdür. Bu yüzden geri çekildi: Forum'da Yeni Dükkânlar'ın altında güneşe dayanamayanlar nasıl Eski Dükkânlar'ın balkonlarının gölgesine sığınırsa, o da sıcaktan bunalınca Eski Akademiacıların gölgesine sığındı.

70

Unde autem subito vetus Academia revocata est? nominis dignitatem videtur, cum a re ipsa descisceret, retinere voluisse. quod erant qui illum gloriae causa facere dicerent, sperare etiam fore ut i qui se sequerentur Antiochii vocarentur; mihi autem magis videtur non potuisse sustinere concursum omnium philosophorum. etenim de ceteris sunt inter illos non nulla communia; haec Academicorum est una sententia quam reliquorum philosophorum nemo probet. itaque cessit, et ut ii qui sub novis solem non ferunt item ille cum aestuaret veterum ut maenianorum sic Academicorum umbram secutus est.

71Hiçbir şeyin kavranamayacağını benimsediği zamanlarda şu kanıtı kullanmayı âdet edinmişti: Herakleialı o ünlü Dionysios, onay vermek gerektiğini söylediğiniz o kesin işaretle hangisini kavramıştı diye sorardı; uzun yıllar benimsediği ve hocası Zenon'a inanarak kabul ettiği, yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğu görüşünü mü, yoksa sonradan savunduğu, ahlâken güzelin boş bir addan ibaret olduğu ve en yüksek iyinin haz olduğu görüşünü mü? Dionysios'un görüş değiştirmesinden yola çıkarak, zihnimize doğru olan şeyden basılan hiçbir izin, aynı biçimde yanlış olandan da basılamayacak nitelikte olmadığını göstermek isteyen Antiokhos, kendisinin Dionysios'tan çıkardığı kanıtı başkalarının da kendisinden çıkarmasına yol açtı. Ama bu konuda başka bir yerde daha fazla konuşuruz; şimdi senin söylediklerine gelelim, Lucullus.

71

quoque solebat uti argumento tum cum ei placebat nihil posse percipi, cum quaereret, Dionysius ille Heracleotes utrum conprehendisset certa illa nota qua adsentiri dicitis oportere, illudne quod multos annos tenuisset Zenonique magistro credidisset, honestum quod esset id bonum solum esse, an quod postea defensitavisset, honesti inane nomen esse, voluptatem esse summum bonum — qui ex illius commutata sententia docere vellet nihil ita signari in animis nostris a vero posse quod non eodem modo possit a falso, is curavit quod argumentum ex Dionysio ipse sumpsisset ex eo ceteri sumerent. Sed cum hoc alio loco plura; nunc ad ea quae a te Luculle dicta sunt.

72Önce başlangıçta söylediğin şeyin ne olduğuna bakalım: eski filozofları anmamızın, fitnecilerin ünlü ama bir bakıma halkçı adamların adlarını anmalarına benzediğini söylemiştin. Onlar iyi olmayan işlerle uğraşırken iyilere benzer görünmek isterler; biz ise, en ünlü filozofların benimsediğini sizin de kabul ettiğiniz görüşleri benimsediğimizi söylüyoruz. Anaksagoras karın siyah olduğunu söyledi. Aynısını ben söyleseydim bana katlanır mıydın? Bundan şüphe etsem bile katlanmazdın. Peki o kim? Bir sofist mi (gösteriş ya da kazanç için felsefe yapanlara böyle denirdi)? Hayır; hem ağırbaşlılığıyla hem zekâsıyla büyük bir şan kazanmıştı.

72

Et primum quod initio dixisti videamus quale sit, similiter a nobis de antiquis philosophis commemorari atque seditiosi solerent claros viros sed tamen populares aliquos nominare. illi cum res non bonas tractent similes bonorum videri volunt; nos autem ea dicimus nobis videri quae vosmet ipsi nobilissimis philosophis placuisse conceditis. Anaxagoras nivem nigram dixit esse. ferres me si ego idem dicerem? tu ne si dubitarem quidem. at quis est? num hic sophistes (sic enim appellabantur ii qui ostentationis aut quaestus causa philosophantur)? maxima fuit et gravitatis et ingeni gloria.

73Demokritos hakkında ne diyeyim? Yalnız zekâsının değil, ruhunun büyüklüğü bakımından da kimi onunla kıyaslayabiliriz? O şöyle söze başlamaya cesaret etti: "Bütün şeyler hakkında konuşuyorum." Hiçbir şeyi istisna etmiyor, hakkında bir iddiası olmayan hiçbir şey yok; zaten bütün şeylerin dışında ne olabilir? Bu filozofu Kleanthes'ten, Khrysippos'tan ve sonraki çağın ötekilerinden üstün tutmayan var mı? Onunla kıyaslanınca bunlar bana en alt sınıftan vatandaşlar gibi görünüyor. Ama o bizim söylediğimizi söylemiyor; biz doğru bir şeyin bulunduğunu inkâr etmiyor, yalnızca kavranabileceğini inkâr ediyoruz; o ise doğrunun var olduğunu düpedüz inkâr eder; hislerin de yalnızca bulanık değil, karanlıklara gömülü olduğunu söyler (onlara böyle der). Ona en çok hayran olan Khioslu Metrodoros da Tabiat Üzerine adlı kitabının başında şöyle der: "Diyorum ki bir şey bilip bilmediğimizi bilmiyoruz; hatta bunu bilip bilmediğimizi de bilmiyoruz; genel olarak bir şeyin var olup olmadığını da bilmiyoruz."

73

Quid loquar de Democrito? quem cum eo conferre possumus non modo ingenii magnitudine sed etiam animi, qui ita sit ausus ordiri haec loquor de universis: nihil excipit de quo non profiteatur, quid enim esse potest extra universa; quis hunc philosophum non anteponit Cleanthi Chrysippo reliquis inferioris aetatis, qui mihi cum illo collati quintae classis videntur. atque is non hoc dicit quod nos, qui veri esse aliquid non negamus, percipi posse negamus; ille esse verum plane negat ; sensus quidem non obscuros dicit sed tenebricosos (sic enim appellat eos). Is qui hunc maxime est admiratus, Chius Metrodorus initio libri qui est de natura nego inquit scire nos sciamusne aliquid an nihil sciamus, ne id ipsum quidem nescire aut scire nos, nec omnino sitne aliquid an nihil sit.

74Empedokles sana çıldırmış gibi görünüyor; bana ise anlattığı konulara son derece yakışan bir ses çıkarıyor gibi geliyor. Hislerde, onlara sunulan şeyleri yargılamak için yeterince büyük bir güç bulunmadığını düşünüyorsa, bu bizi kör mü eder ya da hislerimizden mi yoksun bırakır? Parmenides ve Ksenophanes, pek iyi olmasa da yine de şiirle, hiçbir şey bilinemezken bildiklerini söylemeye cüret edenlerin kibrini adeta öfkeyle azarlarlar. Sokrates'le Platon'un da bunlardan ayrılması gerektiğini söylüyordun. Neden? Kimin hakkında daha kesin konuşabilirim? Onlarla birlikte yaşamış gibiyim; öyle çok konuşma yazıya geçirilmiştir ki, bunlardan Sokrates'in bilinebilecek hiçbir şey olmadığı görüşünde olduğundan şüphe edilemez. Yalnız tek bir şeyi istisna etti: hiçbir şey bilmediğini bildiğini; fazlasını değil. Platon hakkında ne diyeyim? Bu görüşü onaylamasaydı onu bu kadar çok kitapta işlemezdi; çünkü bir başkasının ironisini, hem de sürekli bir ironiyi sürdürmesi için hiçbir sebep yoktu.

74

Furere tibi Empedocles videtur: at mihi dignissimum rebus is de quibus loquitur sonum fundere. num ergo is excaecat nos aut orbat sensibus, si parum magnam vim censet in is esse ad ea quae sub eos subiecta sunt iudicanda? Parmenides Xenophanes minus bonis quamquam versibus sed tamen illi versibus increpant eorum adrogantiam quasi irati, qui cum sciri nihil possit audeant se scire dicere. Et ab iis aiebat removendum Socratem et Platonem cur, an de ullis certius possum dicere? vixisse cum iis equidem videor, ita multi sermones perscripti sunt e quibus dubitari non possit quin Socrati nihil sit visum sciri posse; excepit unum tantum, scire se nihil se scire, nihil amplius. quid dicam de Platone, qui certe tam multis libris haec persecutus non esset nisi probavisset; ironeam enim alterius, perpetuam praesertim, nulla fuit ratio persequi.

75Sana Saturninus gibi yalnızca ünlü adamların adlarını anıyor değil, hep ünlü ve soylu olanları örnek alıyor gibi görünmüyor muyum? Oysa elimde sizi rahatsız edecek ama küçük adamlar da vardı: Stilpon, Diodoros, Aleksinos; bunların bazı çapraşık ve iğneli sofizmaları vardır (aldatıcı küçük çıkarımlara böyle denir). Ama Stoacıların Stoa'sını omuzlarında taşıdığı düşünülen Khrysippos elimdeyken onları ne diye toplayayım? O hislere karşı ne çok şey, alışkanlıkla onaylanan her şeye karşı ne çok şey söyledi! "Ama hepsini kendisi çözdü." Bana öyle görünmüyor; ama diyelim ki çözdü: bunlara kolayca karşı konulamayacağını görmeseydi, büyük bir inandırıcılıkla bizi aldatacak bu kadar çok şeyi kesinlikle bir araya toplamazdı.

75

Videorne tibi non ut Saturninus nominare modo inlustres homines, sed etiam imitari numquam nisi clarum nisi nobilem? atqui habebam molestos vobis sed minutos, Stilbonem Diodorum Alexinum, quorum sunt contorta et aculeata quaedam sophismata (sic enim appellantur fallaces conclusiunculae). Sed quid eos colligam, cum habeam Chrysippum, qui fulcire putatur porticum Stoicorum: quam multa ille contra sensus, quam multa contra omnia quae in consuetudine probantur. At dissolvit idem. Mihi quidem non videtur, sed dissolverit sane: certe tam multa non collegisset quae nos fallerent probabilitate magna, nisi videret is resisti non facile posse.

76Peki Kyreneciler nasıl görünüyor, hiç de küçümsenmeyecek bu filozoflar? Onlar dışarıdan kavranabilecek hiçbir şey olmadığını, yalnız acı ya da haz gibi en içteki dokunmayla hissettikleri şeyleri kavradıklarını söylerler; bir şeyin hangi renkte ya da hangi seste olduğunu bilmediklerini, yalnızca bir biçimde etkilendiklerini hissettiklerini söylerler.

Otoriteler hakkında bu kadarı yeter. Gerçi bana, o eskilerden sonra bunca yüzyıl boyunca, bu kadar zekâ bu kadar çabayla araştırırken hakikatin bulunamamış olabileceğine inanıp inanmadığımı sormuştun. Ne bulunduğuna biraz sonra bakacağım, hem de senin hakemliğinde. Arkesilaos'un Zenon'la onu kötülemek için değil, hakikati bulmak istediği için çekiştiği ise şuradan anlaşılır.

76

Quid Cyrenaei videntur, minime contempti philosophi, qui negant esse quicquam quod percipi possit extrinsecus, ea se sola percipere quae tactu intumo sentiant, ut dolorem ut voluptatem; neque se quo quid colore aut quo sono sit scire, sed tantum sentire adfici se quodam modo. Satis multa de auctoribus. quamquam ex me quaesieras, nonne putarem post illos veteres tot saeculis inveniri verum potuisse tot ingeniis tantisque studiis quaerentibus. quid inventum sit paulo post videro, te ipso quidem iudice. Arcesilan vero non obtrectandi causa cum Zenone pugnavisse sed verum invenire voluisse sic intellegitur.

77Öncekilerden hiç kimse, insanın hiçbir kanaatte bulunmamasının mümkün olduğunu açıkça ortaya koymak şöyle dursun, söylememişti bile; hem de yalnız mümkün olduğunu değil, bilge için zorunlu olduğunu. Bu görüş Arkesilaos'a hem doğru hem de ahlâken güzel ve bilgeye yaraşır göründü. Belki Zenon'a, bilge hiçbir şeyi kavrayamıyorsa ve kanaatte bulunmak da bilgeye yakışmıyorsa ne olacağını sordu. Zenon, sanırım, kavranabilecek bir şey bulunduğu için bilgenin hiçbir kanaatte bulunmayacağını söyledi. "Peki bu şey nedir?" "Görüntü," dedi sanırım. "Nasıl bir görüntü?" Bunun üzerine onu şöyle tarif etti: var olan bir şeyden, o şey nasılsa öyle basılmış, mühürlenmiş ve biçimlenmiş görüntü. Sonra, doğru bir görüntü yanlış bir görüntüyle aynı nitelikte olsa bile kavranabilir mi diye soruldu. Burada Zenon, var olandan gelen bir görüntü var olmayandan da gelebilecek nitelikteyse kavranabilecek hiçbir görüntü kalmayacağını keskin bir biçimde gördü. Arkesilaos tarife bu eklemenin yapılmasını doğru buldu: çünkü ne yanlış kavranabilir ne de yanlışla aynı nitelikte olan doğru. Ama kendini, doğrudan gelen hiçbir görüntünün, aynı türden bir görüntü yanlıştan da gelemeyecek nitelikte olmadığını gösteren tartışmalara verdi.

77

nemo umquam superiorum non modo expresserat sed ne dixerat quidem posse hominem nihil opinari, nec solum posse sed ita necesse esse sapienti. visa est Arcesilae cum vera sententia tum honesta et digna sapienti; quaesivit de Zenone fortasse quid futurum esset si nec percipere quicquam posset sapiens nec opinari sapientis esset. ille credo nihil opinaturum, quoniam esset quod percipi posset. quid ergo id esset. visum credo. quale igitur visum? tum illum ita definisse: ex eo quod esset sicut esset inpressum et signatum et effictum. post requisitum etiamne si eius modi esset visum verum quale vel falsum. hic Zenonem vidisse acute nullum esse visum quod percipi posset, si id tale esset ab eo quod est cuius modi ab eo quod non est posset esse. recte consensit Arcesilas ad definitionem additum, neque enim falsum percipi posse neque verum si esset tale quale vel falsum; incubuit autem in eas disputationes ut doceret nullum tale esse visum a vero ut non eiusdem modi etiam a falso possit esse.

78Bugüne kadar süregelen tek çekişme işte budur. Çünkü bilgenin hiçbir şeye onay vermeyeceği görüşünün bu tartışmayla hiçbir ilgisi yoktu: hiçbir şeyi kavramayıp yine de kanaatte bulunmak mümkündü. Karneades'in bunu onayladığı söylenir; ben ise Philon'dan ya da Metrodoros'tan çok Kleitomakhos'a inandığım için, onun bunu onaylamaktan çok tartışma uğruna ileri sürdüğünü düşünüyorum.

Ama bunu geçelim. Kanaat ve kavrayış ortadan kalkınca şu sonuç kesinlikle çıkar: bütün onayların askıya alınması. Öyle ki hiçbir şeyin kavranamayacağını gösterirsem, bilgenin asla onay vermeyeceğini kabul edeceksin.

78

Haec est una contentio quae adhuc permanserit. nam illud, nulli rei adsensurum esse sapientem, nihil ad hanc controversiam pertinebat. licebat enim nihil percipere et tamen opinari; quod a Carneade dicitur probatum: equidem Clitomacho plus quam Philoni aut Metrodoro credens hoc magis ab eo disputatum quam probatum puto. Sed id omittamus. illud certe opinatione et perceptione sublata sequitur, omnium adsensionum retentio, ut si ostendero nihil posse percipi tu concedas numquam adsensurum esse.

79Öyleyse hisler bile doğruyu bildirmiyorsa, kavranabilecek ne kalır? Lucullus, sen onları herkesin bildiği genel sözlerle savunuyorsun. Bunu yapamayasın diye dün, gerekli olmadığı bir yerde, hislere karşı bu kadar çok şey söylemiştim. Sen ise ne kırık kürekten ne de güvercin boynundan etkilendiğini söylüyorsun. Önce, neden etkilenmiyorsun? Çünkü kürekte de görünen şeyin gerçek olmadığını hissediyorum, güvercinde de birçok renk göründüğünü ama birden fazla renk bulunmadığını. Sonra, başka bir şey söylemedik mi? Bunların hepsi dursun; ama şu dava paramparça oluyor: Epikuros hislerinin doğru söylediğini söylüyor. Demek ki her zaman bir dayanağın var, hem de davasını büyük bir tehlikeyi göze alarak savunan biri. Çünkü Epikuros işi şuraya kadar götürür: bir his ömründe bir kez yalan söylemişse, hiçbir hisse asla inanılmamalıdır.

79

Quid ergo est quod percipi possit, si ne sensus quidem vera nuntiant? quos tu Luculle communi loco defendis. quod ne id facere posses, idcirco heri non necessario loco contra sensus tam multa dixeram; tu autem te negas infracto remo neque columbae collo commoveri. primum cur? nam et in remo sentio non esse id quod videatur, et in columba pluris videri colores nec esse plus uno. deinde nihilne praeterea diximus? Maneant illa omnia; †lacerat ista causa; veracis suos esse sensus dicit Epicurus. Igitur semper auctorem habes, et eum qui magno suo periculo causam agat; eo enim rem demittit Epicurus, si unus sensus semel in vita mentitus sit, nulli umquam esse credendum.

80Doğru sözlü olmak, kendi tanıklarına güvenmek ve onların bildirdiğinde direnmek budur. Bu yüzden Epikurosçu Timagoras, gözünü bastırdığında kandilden iki küçük alev gördüğünü asla kabul etmez; çünkü yalanın gözlerin değil kanaatin işi olduğunu söyler; sanki soru ne göründüğü değil de ne olduğuymuş gibi. Bu adam en azından ustalarına benziyor. Ama sen, hislere gelen görüntülerin bazılarının doğru, bazılarının yanlış olduğunu söyleyen sen, onları nasıl ayırt ediyorsun? Rica ederim, şu genel sözleri bırak; bunlar bizim bahçemizde de yetişir. "Bir tanrı sana," diyorsun, "hislerin sağlıklı ve sağlam olduğu halde daha fazla bir şey isteyip istemediğini sorsa ne cevap verirsin?" Keşke sorsa! Bize ne kadar kötü davrandığını duyardı. Doğruyu gördüğümüzü kabul etsek bile, ne kadar uzağı görüyoruz? Ben buradan Catulus'un Cumae'deki köşkünü seçiyorum; Pompei'deki köşkümün bulunduğu bölgeyi görüyorum, ama köşkün kendisini seçemiyorum. Arada engel olacak hiçbir şey yok, ama bakışlarım daha uzağa erişemiyor. Ne güzel manzara! Puteoli'yi görüyoruz; ama belki o sırada Neptunus revağında gezinen dostumuz Publius Avianius'u görmüyoruz.

80

hoc est verum esse, confidere suis testibus et †inportata insistere; itaque Timagoras Epicureus negat sibi umquam cum oculum torsisset duas ex lucerna flammulas esse visas; opinionis enim esse mendacium non oculorum: quasi quaeratur quid sit, non quid videatur. Sic hic quidem, maiorum similis; tu vero, qui visa sensibus alia vera dicas esse alia falsa, qui ea distinguis? Et desine quaeso communibus locis; domi nobis ista nascuntur. Si inquis deus te interroget sanis modo et integris sensibus num amplius quid desideras, quid respondeas? Utinam quidem roget: audies quam nobiscum male †agerent. ut enim vera videamus, quam longe videmus? ego Catuli Cumanum ex hoc loco cerno; regionem video Pompeiani, ipsum Pompeianum non cerno, neque quicquam interiectum est quod obstet, sed intendi acies longius non potest. o praeclarum prospectum: Puteolos videmus; at familiarem nostrum P. Avianium fortasse in porticu Neptuni ambulantem non videmus.

81"Ama okullarda adı anılan, kim olduğunu bilmediğim biri bin sekiz yüz stadion uzaktaki şeyi görürmüş." Bazı kuşlar daha da uzağı görür. Öyleyse sizin o tanrınıza cesaretle bu gözlerden hiç memnun olmadığımı söylerdim. Belki o balıklardan daha keskin gördüğümü söyler; onları biz görmüyoruz (şu anda da gözlerimizin altındalar), onlar da yukarı bakıp bizi göremiyorlar; demek ki onları su nasıl sarıyorsa bizi de yoğun bir hava öyle sarıyor. "Ama daha fazlasını istemiyoruz." Peki köstebeğin ışık istemediğini mi sanıyorsun? Hem tanrıya, yeterince uzağı göremediğim için değil, yanlış gördüğüm için daha çok yakınırdım. Şu gemiyi görüyor musun? Bize duruyor gibi görünüyor; ama gemidekilere bu köşk hareket ediyor gibi görünüyor. Neden böyle göründüğünün sebebini ara; onu ne kadar iyi bulursan bul —ki bulabileceğinden şüpheliyim— doğru bir tanığın olduğunu değil, tanığının sebepsiz yere yalancı tanıklık etmediğini göstermiş olursun.

81

At ille nescio qui, qui in scholis nominari solet, mille et octingenta stadia quod abesset videbat. Quaedam volucres longius; responderem igitur audacter isti vestro deo me plane his oculis non esse contentum. dicit me acrius videre quam illos pisces fortasse, qui neque videntur a nobis (et nunc quidem sub oculis sunt) neque ipsi nos suspicere possunt; ergo ut illis aqua sic nobis aer crassus offunditur. At amplius non desideramus. Quid talpam num desiderare lumen putas? Neque tam quererer cum deo quod parum longe quam quod falsum viderem. videsne navem illam: stare nobis videtur; at iis qui in nave sunt moveri haec villa. quaere rationem cur ita videatur; quam ut maxime inveneris, quod haut scio an non possis, non tu verum testem habere, sed eum non sine causa falsum testimonium dicere ostenderis.

82Gemiyi ne diye anıyorum? Küreği küçümsediğini gördüm; belki daha büyük şeyler istiyorsun. Matematikçilerin yerden on sekiz kattan da büyük olduğunu doğruladığı güneşten daha büyük ne olabilir? Bize ne kadar küçük görünüyor! Bana bir ayak kadar görünüyor. Epikuros ise onun göründüğünden daha küçük bile olabileceğini, ama çok daha küçük olmadığını düşünür; çok daha büyük olduğunu da düşünmez; ya da göründüğü kadar olduğunu düşünür; öyle ki gözler ya hiç yalan söylemez ya da pek fazla söylemez. Ama yine de söylerler: peki o "bir kez" nerede kaldı? Neyse, hislerin asla yalan söylemediğini düşünen bu saf adamı bırakalım; şimdi bile, öyle bir hızla hareket eden ki hızı düşünülemeyecek kadar büyük olan o güneş bize duruyor gibi göründüğü halde, böyle düşünmekten vazgeçmiyor.

82

Quid ego de nave; vidi enim a te remum contemni: maiora fortasse quaeris. Quid potest sole maius, quem mathematici amplius duodeviginti partibus confirmant maiorem esse quam terram: quantulus nobis videtur; mihi quidem quasi pedalis; Epicurus autem posse putat etiam minorem esse eum quam videatur, sed non multo; ne maiorem quidem multo putat esse, vel tantum esse quantus videatur, ut oculi aut nihil mentiantur aut non multum — mentiantur tamen: ubi igitur illud est semel? — sed ab hoc credulo, qui numquam sensus mentiri putat, discedamus, qui ne nunc quidem, cum ille sol, qui tanta incitatione fertur ut celeritas eius quanta sit ne cogitari quidem possit, tamen nobis stare videatur.

83Ama tartışmayı daraltmak için, rica ederim, davanın ne kadar küçük bir noktaya dayandığını görün. Bütün bu sorunun konusu olan sonucu, yani bilinebilecek, kavranabilecek, yakalanabilecek hiçbir şeyin bulunmadığını veren dört temel önerme vardır. Birincisi, yanlış bir görüntünün bulunduğu; ikincisi, onun kavranamayacağı; üçüncüsü, aralarında hiçbir fark olmayan görüntülerden bazılarının kavranabilip bazılarının kavranamamasının mümkün olmadığı; dördüncüsü, histen gelen hiçbir doğru görüntünün, yanında ondan hiçbir farkı olmayan ve kavranamayan başka bir görüntü bulunmayacak nitelikte olmadığıdır. Bu dört önermeden ikincisini ve üçüncüsünü herkes kabul eder; birincisini Epikuros kabul etmez, ama sizler, yani bizim tartıştığımız kişiler, onu da kabul ediyorsunuz; bütün kavga dördüncüsü üzerinedir.

83

Sed ut minuam controversiam, videte quaeso quam in parvo lis sit. Quattuor sunt capita quae concludant nihil esse quod nosci percipi conprehendi possit, de quo haec tota quaestio est. e quibus primum est esse aliquod visum falsum, secundum non posse id percipi, tertium inter quae visa nihil intersit fieri non posse ut eorum alia percipi possint alia non possint, quartum nullum esse visum verum a sensu profectum cui non adpositum sit visum aliud quod ab eo nihil intersit quodque percipi non possit. horum quattuor capitum secundum et tertium omnes concedunt; primum Epicurus non dat, vos, quibuscum res est, id quoque conceditis; omnis pugna de quarto est.

84Öyleyse Publius Servilius Geminus'u gören biri, Quintus'u gördüğünü sanıyorsa, kavranamayacak türden bir görüntüye düşüyordu, çünkü doğru hiçbir işaretle yanlıştan ayırt edilmiyordu. Bu ayırt ediş ortadan kalkınca, Geminus'la iki kez birlikte konsüllük yapmış olan Gaius Cotta'yı tanırken, yanlış olamayacak türden ne işareti olabilirdi? Şeylerin tabiatında bu kadar büyük bir benzerlik bulunmadığını söylüyorsun. Elbette mücadele ediyorsun, ama kolay bir hasımla. Diyelim ki bulunmasın; ama öyle görünebilir elbette; demek ki hissi aldatacaktır. Tek bir benzerlik bile aldatırsa, her şeyi şüpheli kılmış olur; çünkü tanımanın kendisiyle yapılması gereken o ölçüt ortadan kalkınca, gördüğün kişi gerçekten sana göründüğü kişi olsa bile, onu yine de, aynı türden bir yanlışı olamayacak nitelikte olması gerektiğini söylediğin o işaretle yargılamayacaksın.

84

Qui igitur P. Servilium Geminum videbat, si Quintum se videre putabat, incidebat in eius modi visum quod percipi non posset, quia nulla nota verum distinguebatur a falso; qua distinctione sublata quam haberet in C. Cotta, qui bis cum Gemino consul fuit, agnoscendo eius modi notam quae falsa esse non possit? negas tantam similitudinem in rerum natura esse; pugnas omnino, sed cum adversario facili. ne sit sane: videri certe potest; fallet igitur sensum. et si una fefellerit similitudo, dubia omnia reddiderit; sublato enim iudicio illo quo oportet agnosci, etiam si ipse erit quem videris qui tibi videbitur, tamen non ea nota iudicabis qua dicis oportere ut non possit esse eiusdem modi falsa.

85Öyleyse Publius Geminus sana Quintus gibi görünebiliyorsa, madem var olmayan bir şey var gibi görünebiliyor, Cotta olmayan birinin sana Cotta gibi görünemeyeceğinden nasıl emin olabilirsin? Her şeyin kendi türüne özgü olduğunu, hiçbir şeyin başka bir şeyle aynı olmadığını söylüyorsun. Bu bir Stoacı görüştür ve pek de inandırıcı değildir: hiçbir kılın her bakımdan başka bir kıl gibi olmadığı, hiçbir tanenin de öyle olmadığı. Bunlar çürütülebilir, ama çekişmek istemiyorum; çünkü şu anki mesele bakımından, görünen bir şeyin başka bir şeyden hiçbir bakımdan farklı olmaması ile farklı olsa bile ayırt edilememesi arasında hiçbir fark yoktur. Ama insanlar arasında bu kadar büyük bir benzerlik olamıyorsa, heykeller arasında da mı olamaz? Söyle bana: Lysippos aynı tunçla, aynı alaşımla, aynı kalemle, aynı suyla, geri kalan her şey aynı olmak üzere, aynı türden yüz Aleksandros yapamaz mıydı? Öyleyse onları hangi kavramla ayırt ederdin?

85

quando igitur potest tibi P. Geminus Quintus videri, quid habes explorati cur non possit tibi Cotta videri qui non sit, quoniam aliquid videtur esse quod non est? Omnia dicis sui generis esse, nihil esse idem quod sit aliud. Stoicumst id quidem nec admodum credibile, nullum esse pilum omnibus rebus talem qualis sit pilus alius, nullum granum. haec refelli possunt, sed pugnare nolo; ad id enim quod agitur nihil interest omnibusne partibus visa re nihil differat an internosci non possit etiam si differat. Sed si hominum similitudo tanta esse non potest, ne signorum quidem? dic mihi: Lysippus eodem aere eadem temperatione, eodem caelo aqua ceteris omnibus centum Alexandrus eiusdem modi facere non posset? qua igitur notione discereres?

86Peki bu yüzükle aynı türden balmumuna yüz mühür bassam, onları tanırken bir ayrım yapılabilir mi? Yoksa yumurtaları tanıyan o Deloslu tavukçuyu bulduğun gibi bir de yüzükçü mü arayacaksın? Ama hislere yardımcı olarak sanatı da çağırıyorsun: ressam bizim görmediğimizi görür, flütçü üfler üflemez uzman ezgiyi tanır. Peki büyük sanatlar olmadan —ki onlara pek az kişi, hele bizim gibilerden pek azı erişebilir— ne görebildiğimiz ne de duyabildiğimiz anlaşılıyorsa, bu senin aleyhine bir kanıt gibi görünmüyor mu? Sonra o parlak sözler: tabiat hislerimizi, zihnimizi ve insanın bütün yapısını ne büyük bir ustalıkla meydana getirmiş!

86

quid si in eius modi cera centum sigilla hoc anulo inpressero, ecquae poterit in agnoscendo esse distinctio? an tibi erit quaerendus anularius aliqui, quoniam gallinarium invenisti Deliacum illum, qui ova cognosceret? Sed adhibes artem advocatam etiam sensibus: pictor videt quae nos non videmus et simul inflavit tibicen a perito carmen adnoscitur. Quid hoc nonne videtur contra te valere, si sine magnis artificiis, ad quae pauci accedunt, nostri quidem generis admodum, nec videre nec audire possimus? Iam illa praeclara, quanto artificio esset sensus nostros mentemque et totam constructionem hominis fabricata natura —

87Kanaatte bulunmanın düşüncesizliğinden neden korkmayayım? Lucullus, şunu da kesin olarak ileri sürebilir misin: basiret ve tasarıyla donanmış bir güç vardır ve insanı o biçimlendirmiştir, ya da senin kelimeni kullanırsam, o yapmıştır? Bu nasıl bir yapım? Nerede, ne zaman, neden, nasıl kullanıldı? Bunlar zekice işleniyor, zarifçe de tartışılıyor; bırak, inandırıcı görünsünler, yeter ki kesin diye ileri sürülmesinler. Ama tabiat felsefesine birazdan geleceğiz, hem de bunu yapacağımı az önce söylemiş olan sen yalancı çıkmayasın diye. Şimdi daha açık konulara geçmek için, bütün meseleleri ortaya dökeceğim. Bunlar hakkında yalnız bizimkiler değil, Khrysippos da ciltler doldurmuştur. Stoacılar ondan şikâyet etmeyi âdet edinmişlerdir: hislere, apaçıklığa, her türlü tecrübeye ve akla karşı ne varsa hepsini özenle toplamış, ama kendi kendine cevap verirken daha zayıf kalmış; böylece Karneades'i kendi eliyle silahlandırmıştır.

87

cur non extimescam opinandi temeritatem? etiamne hoc adfirmare potes Luculle, esse aliquam vim, cum prudentia et consilio scilicet, quae finxerit vel ut tuo verbo utar quae fabricata sit hominem? qualis ista fabrica est, ubi adhibita, quando cur quo modo? tractantur ista ingeniose, disputantur etiam eleganter; denique videantur sane, ne adfirmentur modo. Sed de physicis mox, et quidem ob eam causam, ne tu, qui id me facturum paulo ante dixeris, videare mentitus. Sed ut ad ea quae clariora sunt veniam, res iam universas profundam, de quibus volumina inpleta sunt non a nostris solum sed etiam a Chrysippo (de quo queri solent Stoici, dum studiose omnia conquisierit contra sensus et perspicuitatem contraque omnem consuetudinem contraque rationem, ipsum sibi respondentem inferiorem fuisse, itaque ab eo armatum esse Carneadem);

88Bu meseleler senin büyük bir özenle ele aldığın türdendir. Uyuyanların, sarhoşların ve delilerin görüntülerinin, uyanıkların, ayıkların ve aklı başında olanlarınkinden daha zayıf olduğunu söylüyordun. Nasıl? Çünkü Ennius uyandığında Homeros'u gördüğünü değil, Homeros'un ona göründüğünü söylüyordu; Alkmaion da "ama yüreğim hiç katılmıyor" diyordu; sarhoşlar hakkında da benzer şeyler söyledin. Sanki biri, uyanan kişinin artık rüya görmediğini düşündüğünü, ya da deliliği yatışan kişinin delilik sırasında gördüklerinin gerçek olmadığını düşündüğünü inkâr ediyormuş gibi! Ama mesele bu değil; mesele, görüldükleri sırada nasıl göründükleridir. Yoksa Ennius'un —gerçekten rüyada gördüyse— "Ey ruhun bağlılığı" diye başlayan bütün o sözleri uyanıkken duyar gibi duymadığını mı düşünüyoruz? Uyanınca o görüntülerin ne olduklarını, yani rüya olduklarını düşünebilirdi; ama uyurken onları uyanıkken onaylayacağı kadar onaylıyordu. Ya Iliona? O uykudaki "Anne, sana sesleniyorum" sözünde, oğlunun konuştuğuna, uyandıktan sonra bile inanacak kadar inanmıyor mu? Yoksa şu sözler nereden geliyor: "Gel, dur, kal, dinle; o sözleri bana bir daha söyle"? Uyuyan kadının görüntülere uyanıkların gösterdiğinden daha az güven gösterdiği söylenebilir mi?

88

ea sunt eius modi, quae a te diligentissime tractata sunt. Dormientium et vinulentorum et furiosorum visa inbecilliora esse dicebas quam vigilantium siccorum sanorum. quo modo? quia cum experrectus esset Ennius non diceret se vidisse Homerum sed visum esse, Alcmeo autem sed mihi neutiquam cor consentit; similia de vinulentis. quasi quisquam neget et qui experrectus sit eum non somniare, et cuius furor consederit putare non fuisse ea vera quae essent sibi visa in furore. sed non id agitur; tum cum videbantur quo modo viderentur, id quaeritur. nisi vero Ennium non putamus ita totum illud audivisse o pietas animi, si modo id somniavit, ut si vigilans audiret. experrectus enim potuit illa visa putare, ut erant, et somnia; dormienti vero aeque ac vigilanti probabantur. quid Iliona somno illo mater te appello nonne ita credit filium locutum ut experrecta etiam crederet? unde enim illa age asta, mane audi; iteradum eadem istaec mihi: num videtur minorem habere visis quam vigilantis fidem?

89Delilerden ne söz edeyim? Catulus, senin akraban Tuditanus nasıl biriydi? Aklı en başında olan biri bile gördüklerini, onun kendisine görünenleri saydığı kadar kesin sayar mı? Ya "Görüyorum, seni görüyorum; yaşa, Odysseus, yaşayabildiğin sürece" diyen adam? Hiç görmediği halde gördüğünü iki kez haykırmadı mı? Ya Euripides'teki Herakles? Eurystheus'un oğulları sanarak kendi çocuklarını oklarla delerken, karısını öldürürken, hatta babasını da öldürmeye kalkışırken, yanlış şeylerden gerçeklerden etkilenir gibi etkilenmiyor muydu? Ya yüreğinin gözleriyle uyuşmadığını söyleyen senin Alkmaion'un? Aynı yerde deliliği kızışınca "Nereden çıkıyor bu alev?" diye haykırmıyor mu, ardından da "Geliyorlar, geliyorlar, buradalar, beni arıyorlar!" diye? Ya genç kızın yardımını dilediğinde:

Yardım et bana, kov bu belayı benden, bu alev saçan, bana işkence eden gücü; mavi yılanlarla kuşanmış geliyorlar, çevremi sarıyorlar yanan meşalelerle.

Bunları gördüğünü sandığından şüphe ediyor musun? Ya şunları:

Gür saçlı Apollon ayın üstüne dayanmış, altın yayını geriyor; Diana soldan meşalesini fırlatıyor.

89

Quid loquar de insanis: qualis tandem fuit adfinis tuus Catule Tuditanus, quisquam sanissimus tam certa putat quae videt quam is putabat quae videbantur? quid ille qui video video te; vive Ulixes dum licet nonne etiam bis exclamavit se videre, cum omnino non videret; quid apud Euripidem Hercules, cum ut Eurysthei filios ita suos configebat sagittis, cum uxorem interemebat, cum conabatur etiam patrem, non perinde movebatur falsis ut veris moveretur; quid ipse Alcmeo tuus, qui negat cor sibi cum oculis consentire, nonne ibidem incitato furore unde haec flamma oritur et illa deinceps incede incede, adsunt me expetunt; quid cum virginis fidem implorat: fer mi auxilium, pestem abige a me, flammiferam hanc vim, quae me excruciat, caeruleae incinctae angui incedunt, circumstant cum ardentibus taedis, num dubitas quin sibi haec videre videatur? itemque cetera intendit crinitus Apollo arcum auratum, luna innixus, Diana facem iacit a laeva:

90Bunlar gerçekten var olsaydı, onlara görünüyorlar diye inandığından daha mı çok inanırdı? Artık yüreğinin gözleriyle uyuştuğu açıktır. Bütün bunlar, kendisinden daha kesin hiçbir şey olamayacak şu sonucu çıkarmak için öne sürülüyor: ruhun onayı bakımından doğru ve yanlış görüntüler arasında hiçbir fark yoktur. Siz ise delilerin ya da rüya görenlerin o yanlış görüntülerini, onların sonradan hatırladıklarıyla çürüttüğünüzde hiçbir şey başarmış olmuyorsunuz. Çünkü mesele, uyananların ya da deliliği geçenlerin hatırladıklarının genellikle nasıl olduğu değil, delilerin ya da rüya görenlerin, harekete geçtikleri o anda gördükleri görüntülerin nasıl olduğudur.

90

qui magis haec crederet si essent quam credebat quia videbantur; apparet enim iam cor cum oculis consentire. Omnia autem haec proferuntur ut illud efficiatur, quo certius nihil potest esse, inter visa vera et falsa ad animi adsensum nihil interesse. vos autem nihil agitis, cum illa falsa vel furiosorum vel somniantium recordatione ipsorum refellitis. non enim id quaeritur, qualis recordatio fieri soleat eorum qui experrecti sunt aut eorum qui furere destiterint, sed qualis visio fuerit aut furentium aut somniantium tum cum movebantur.

91Ama hisleri bırakıyorum; akılla kavranabilecek ne var? Diyalektiğin, doğruyla yanlış arasında adeta bir hakem ve yargıç olarak bulunduğunu söylüyorsunuz. Hangi doğrunun ve yanlışın, hangi konuda? Diyalektikçi geometride neyin doğru ya da yanlış olduğuna mı karar verecek, yoksa edebiyatta mı, musikide mi? Ama bunları bilmez. Öyleyse felsefede: güneşin ne kadar büyük olduğundan ona ne? En yüksek iyinin ne olduğuna karar verebilmek için elinde ne var? Öyleyse neye karar verecek? Hangi bağlantılı önermenin, hangi ayrık önermenin doğru olduğuna, neyin iki anlamlı söylendiğine, bir şeyden neyin çıktığına, neyin onunla çeliştiğine. Bunlara ve bunlara benzer şeylere karar veriyorsa, kendi hakkında karar veriyor demektir; oysa daha fazlasını vaat ediyordu. Çünkü bunlara karar vermek, felsefedeki çok sayıda ve büyük öteki konular için yeterli değildir.

91

Sed abeo a sensibus; quid est quod ratione percipi possit? dialecticam inventam esse dicitis veri et falsi quasi disceptatricem et iudicem. cuius veri et falsi, et in qua re? in geometriane quid sit verum aut falsum dialecticus iudicabit an in litteris an in musicis? at ea non novit. in philosophia igitur: sol quantus sit quid ad illum? quod sit summum bonum quid habet ut queat iudicare? quid igitur iudicabit? quae coniunctio quae diiunctio vera sit, quid ambigue dictum sit, quid sequatur quamque rem quid repugnet: si haec et horum similia iudicat, de se ipsa iudicat; plus autem pollicebatur. nam haec quidem iudicare ad ceteras res, quae sunt in philosophia multae atque magnae, non est satis.

92Ama siz bu sanata bu kadar değer verdiğinize göre, dikkat edin de bütünüyle sizin aleyhinize doğmuş olmasın. Bu sanat önce neşeyle ilerleyip konuşmanın öğelerini, iki anlamlı sözlerin anlaşılmasını ve sonuç çıkarma yöntemini öğretir; sonra birkaç şey ekleyerek sorites'e varır: gerçekten kaygan ve tehlikeli bir yer; sen az önce bunun kusurlu bir soru sorma türü olduğunu söylüyordun. Peki bu kusur bizim suçumuz mu? Şeylerin tabiatı bize sınırların hiçbir bilgisini vermedi ki herhangi bir konuda nereye kadar olduğunu belirleyebilelim. Bu yalnız adını ondan aldığı buğday yığını için değil, hiçbir konu için mümkün değildir: azar azar sorulduğunda, birinin zengin mi yoksul mu, ünlü mü tanınmamış mı olduğu; şeylerin çok mu az mı, büyük mü küçük mü, uzun mu kısa mı, geniş mi dar mı olduğu sorulduğunda, ne kadar eklenince ya da çıkarılınca kesin bir cevap vereceğimizi bilmiyoruz.

92

Sed quoniam tantum in ea arte ponitis, videte ne contra vos tota nata sit; quae primo progressa festive tradit elementa loquendi et ambiguorum intellegentiam concludendique rationem, tum paucis additis venit ad soritas, lubricum sane et periculosum locum, quod tu modo dicebas esse vitiosum interrogandi genus. quid ergo istius vitii num nostra culpa est? rerum natura nullam nobis dedit cognitionem finium, ut ulla in re statuere possimus quatenus, nec hoc in acervo tritici solum, unde nomen est, sed nulla omnino in re minutatim interrogati, dives pauper clarus obscurus sit, multa pauca magna parva longa brevia lata angusta, quanto aut addito aut dempto certum respondeamus non habemus.

93"Ama sorites'ler kusurludur." Öyleyse yapabiliyorsanız onları kırın ki başınıza dert olmasınlar; çünkü dikkat etmezseniz olacaklar. "Önlem alındı," diyor; "çünkü Khrysippos'a göre, adım adım, örneğin üç az mı çok mu diye sorulduğunda, 'çok'a varmadan epey önce susup durmak gerekir (onların hesykhazein dediği budur)." Karneades, "Benim için istersen horla," der, "susmak da ne!" Ama ne kazanıyorsun? Arkadan biri gelip seni uykundan uyandırır ve aynı şekilde sorar: "Sustuğun sayıya bir eklersem çok mu olacak?" Yine uygun gördüğün yere kadar ilerleyeceksin. Daha ne diyeyim? Şunu itiraf ediyorsun: ne azların sonuncusunu ne de çokların ilkini cevap olarak verebilirsin. Bu tür bir yanılgı öyle yayılır ki ulaşamayacağı bir yer göremiyorum.

93

At vitiosi sunt soritae. Frangite igitur eos si potestis, ne molesti sint; erunt enim nisi cavetis. Cautum est inquit; placet enim Chrysippo, cum gradatim interrogetur verbi causa tria pauca sint anne multa, aliquanto prius quam ad multa perveniat quiescere (id est quod ab his dicitur ἡσυχάζειν). Per me vel stertas licet inquit Carneades non modo quiescas. Sed quid proficit? sequitur enim qui te ex somno excitet et eodem modo interroget: quo in numero conticuisti, si ad eum numerum unum addidero, multane erunt? progrediere rursus quoad videbitur. quid plura; hoc enim fateris, neque ultimum te paucorum neque primum multorum respondere posse. cuius generis error ita manat, ut non videam quo non possit accedere.

94"Bana hiçbir zararı yok," diyor; "çünkü ben, usta bir arabacı gibi, sona varmadan atlarımı durdururum; hele atların koşacağı yer bir uçurumsa daha da önce. İşte ben de önceden dururum," diyor, "tuzaklı sorular sorana artık cevap vermem." Eğer açık bir cevabın var da vermiyorsan, kibirlisin; yoksa sen de kavramıyorsun demektir. Konu karanlık olduğu için duruyorsan, kabul ederim; ama karanlık yerlere kadar ilerlemediğini söylüyorsun; öyleyse aydınlık şeylerde duruyorsun. Yalnız susmak için duruyorsan, hiçbir şey elde edemezsin; çünkü seni yakalamak isteyen için, seni susarken mi yoksa konuşurken mi ağına düşürdüğünün ne önemi var? Ama örneğin dokuza kadar hiç duraksamadan "az" diye cevap verip onuncuda duruyorsan, kesin ve oldukça aydınlık şeylerden bile onayını esirgiyorsun; oysa aynı şeyi benim karanlık konularda yapmama izin vermiyorsun. Demek ki sorites'lere karşı o sanatın sana hiçbir yardımı yok; çünkü artırmada da azaltmada da neyin ilk, neyin son olduğunu öğretmiyor.

94

Nihil me laedit inquit; ego enim ut agitator callidus priusquam ad finem veniam equos sustinebo, eoque magis si locus is quo ferentur equi praeceps erit. sic me inquit ante sustineo nec diutius captiose interroganti respondeo. Si habes quod liqueat neque respondes, superbe; si non habes, ne tu quidem percipis. si quia obscura, concedo; sed negas te usque ad obscura progredi; in inlustribus igitur rebus insistis. si id tantum modo ut taceas, nihil adsequeris; quid enim ad illum qui te captare vult, utrum tacentem inretiat te an loquentem? sin autem usque ad novem verbi gratia sine dubitatione respondes pauca esse, in decumo insistis, etiam a certis et inlustrioribus cohibes adsensum; hoc idem me in obscuris facere non sinis. nihil igitur te contra soritas ars ista adiuvat, quae nec augendi nec minuendi quid aut primum sit aut postremum docet.

95Peki aynı sanat, Penelope'nin dokumasını söker gibi, sonunda daha öncekileri de ortadan kaldırıyorsa, bu sizin suçunuz mu, bizim mi? Diyalektiğin temeli şudur: ifade edilen her önerme (buna aksioma derler, adeta "söz" demektir) ya doğrudur ya yanlıştır. Peki şunlar doğru mu, yanlış mı: "Yalan söylediğini söylüyorsan ve bunu doğru söylüyorsan, yalan mı söylüyorsun, doğru mu söylüyorsun?" Bunların elbette çözümsüz olduğunu söylüyorsunuz; bu ise bizim kavranmamış ve idrak edilmemiş dediğimiz şeylerden daha sinir bozucudur. Ama bunu geçiyorum; şunu soruyorum: bunlar çözülemiyorsa ve doğru mu yanlış mı olduklarına cevap verebileceğiniz hiçbir ölçüt bulunmuyorsa, önermenin ya doğru ya da yanlış olan şey olduğu şeklindeki o tarif nerede kalıyor? Bu öncüllere, bunlardan bazılarının izlenmesi, karşıt türden olanların ise reddedilmesi gerektiğini ekleyeceğim.

95

Quid quod eadem illa ars quasi Penelopae telam retexens tollit ad extremum superiora: utrum ea vestra an nostra culpa est? nempe fundamentum dialecticae est, quidquid enuntietur (id autem appellant ἀξίωμα, quod est quasi ecfatum) aut verum esse aut falsum. quid igitur haec vera an falsa sunt: si te mentiri dicis idque verum dicis, mentiris ⟦an⟧ verum dicis? haec scilicet inexplicabilia esse dicitis; quod est odiosius quam illa quae nos non conprehensa et non percepta dicimus — sed hoc omitto, illud quaero: si ista explicari non possunt nec eorum ullum iudicium invenitur, ut respondere possitis verane an falsa sint, ubi est illa definitio, effatum esse id quod aut verum aut falsum sit? Rebus sumptis adiungam †ex iis sequendas esse alias inprobandas† quae sint in genere contrario.

96Öyleyse şu çıkarımın geçerli olduğuna nasıl hükmediyorsun: "Şimdi gündüz olduğunu söylüyorsan ve doğru söylüyorsan, gündüzdür; şimdi gündüz olduğunu söylüyorsun ve doğru söylüyorsun; öyleyse gündüzdür"? Bu türü elbette onaylıyor ve en doğru biçimde sonuca bağlandığını söylüyorsunuz; bu yüzden öğretirken onu ilk çıkarım biçimi olarak veriyorsunuz. Öyleyse ya aynı biçimde sonuca bağlanan her şeyi onaylayacaksınız ya da bu sanat hiçbir şeydir. Bak bakalım şu çıkarımı onaylayacak mısın: "Yalan söylediğini söylüyorsan ve doğru söylüyorsan, yalan söylüyorsun; yalan söylediğini söylüyorsun ve doğru söylüyorsun; öyleyse yalan söylüyorsun." Aynı türden öncekini onayladıktan sonra bunu nasıl onaylamazsın? Bunlar Khrysippos'un çıkarımlarıdır; o bile çözememiştir. Çünkü şu çıkarım karşısında ne yapardı: "Gündüzse gündüzdür; gündüzdür; öyleyse gündüzdür"? Elbette boyun eğerdi; çünkü bağlantılı önermenin yapısı, öncekini kabul ettin mi sonrakini de kabul etmeye zorlar. Peki bu çıkarım şundan nasıl farklı: "Yalan söylüyorsan yalan söylüyorsun; yalan söylüyorsun; öyleyse yalan söylüyorsun"? Bunu ne onaylayabileceğini ne de reddedebileceğini söylüyorsun; öyleyse ötekini nasıl daha çok onaylayabilirsin? Çıkarımın sanatı, mantığı, yolu, nihayet gücü geçerliyse, ikisinde de aynıdır.

96

Quo modo igitur hoc conclusum esse iudicas: si dicis nunc lucere et verum dicis, lucet; dicis autem nunc lucere et verum dicis; lucet igitur? probatis certe genus et rectissime conclusum dicitis itaque in docendo eum primum concludendi modum traditis. aut quidquid igitur eodem modo concluditur probabitis, aut ars ista nulla est. vide ergo hanc conclusionem probaturusne sis: si dicis te mentiri verumque dicis, mentiris; dicis autem te mentiri verumque dicis; mentiris igitur. qui potes hanc non probare, cum probaveris eiusdem generis superiorem? haec Chrysippea sunt, ne ab ipso quidem dissoluta. quid enim faceret huic conclusioni si lucet, lucet; lucet autem; lucet igitur? cederet scilicet; ipsa enim ratio conexi cum concesseris superius cogit inferius concedere. quid ergo haec ab illa conclusione differt si mentiris, mentiris; mentiris autem; mentiris igitur? hoc negas te posse nec adprobare nec inprobare; qui igitur magis illud? si ars si ratio si via si vis denique conclusionis valet, eadem est in utroque.

97Ama onların son çaresi şudur: bu çözümsüzlerin istisna edilmesini isterler. Bence gidip bir halk tribunusuna başvursunlar; benden bu istisnayı asla koparamayacaklar. Çünkü bütün diyalektiği hem küçümseyen hem alaya alan Epikuros'tan, "Hermarkhos yarın ya yaşayacak ya da yaşamayacak" diye ifade edeceğimiz önermenin doğru olduğunu kabul etmesini bile koparamıyorlar; oysa diyalektikçiler, "ya evet ya hayır" biçiminde ayrık olan her önermenin yalnız doğru değil, zorunlu da olduğunu ileri sürerler. (Yavaş kafalı saydıkları bu adamın ne kadar ihtiyatlı olduğuna bak: "Çünkü," der, "ikisinden birinin zorunlu olduğunu kabul edersem, Hermarkhos'un yarın ya yaşaması ya da yaşamaması zorunlu olur; oysa şeylerin tabiatında böyle bir zorunluluk yoktur.") Öyleyse diyalektikçiler, yani Antiokhos ve Stoacılar, onunla çekişsinler; çünkü o bütün diyalektiği yıkıyor: zıtlardan kurulmuş bir ayrık önerme (zıt derken birinin olumladığını ötekinin olumsuzladığı önermeleri kastediyorum) —böyle bir ayrık önerme yanlış olabiliyorsa, hiçbir ayrık önerme doğru değildir.

97

Sed hoc extremum eorum est: postulant ut excipiantur haec inexplicabilia. tribunum aliquem censeo videant; a me istam exceptionem numquam inpetrabunt. etenim cum ab Epicuro, qui totam dialecticam et contemnit et inridet, non inpetrent ut verum esse concedat quod ita effabimur aut vivet cras Hermarchus aut non vivet, cum dialectici sic statuant, omne quod ita disiunctum sit quasi aut etiam aut non non modo verum esse sed etiam necessarium (vide quam sit cautus is quem isti tardum putant: si enim inquit alterutrum concessero necessarium esse, necesse erit cras Hermarchum aut vivere aut non vivere; nulla autem est in natura rerum talis necessitas) — cum hoc igitur dialectici pugnent, id est Antiochus et Stoici; totam enim evertit dialecticam: nam si e contrariis disiunctio (contraria autem ea dico, cum alterum aiat alterum neget) — si talis disiunctio falsa potest esse, nulla vera est.

98Peki onların öğretisini izleyen benimle ne çekişmeleri var? Böyle bir şey olduğunda Karneades şöyle şaka yapmayı âdet edinmişti: "Doğru bir sonuç çıkardıysam, kazandım; yanlış çıkardıysam, Diogenes bana bir mina geri verecek." Çünkü diyalektiği bu Stoacıdan öğrenmişti, bir mina da diyalektikçilerin ücretiydi. Ben de Antiokhos'tan öğrendiğim yolları izliyorum: kendi kendisiyle bağlantılı her önermenin doğru olduğunu öğrendiğim için "gündüzse gündüzdür" önermesinin doğru olduğuna hükmediyorsam, "yalan söylüyorsan yalan söylüyorsun" önermesinin de aynı biçimde bağlantılı olduğuna nasıl hükmetmeyeceğimi bulamıyorum. Öyleyse ya bunu da onun gibi yargılayacağım ya da bunu yargılamıyorsam onu da yargılamayacağım.

Ama bütün bu iğneleri, bu dolambaçlı tartışma türünün tamamını bir yana bırakıp kim olduğumuzu gösterelim: Karneades'in görüşünün bütünü açıklanınca, Antiokhos'un o bütün yapısı çökecektir. Hiçbir şeyi, uydurduğumdan şüphelenilecek biçimde söylemeyeceğim; Kleitomakhos'tan alacağım. O, yaşlılığına kadar Karneades'in yanında bulunmuştu; bir Kartacalıya yaraşır keskin bir zekâsı vardı, çok çalışkan ve titiz biriydi. Onun onayı askıya almak üzerine dört kitabı vardır; şimdi söyleyeceklerim birincisinden alınmıştır.

98

mecum vero quid habent litium, qui ipsorum disciplinam sequor? cum aliquid huius modi inciderat, sic ludere Carneades solebat: si recte conclusi, teneo; sin vitiose, minam Diogenes reddet; ab eo enim Stoico dialectica didicerat, haec autem merces erat dialecticorum. sequor igitur eas vias quas didici ab Antiocho, nec reperio quo modo iudicem si lucet, lucet verum esse ob eam causam quod ita didici, omne quod ipsum ex se conexum sit verum esse, non iudicem si mentiris, mentiris eodem modo esse conexum: aut igitur hoc ut illud, aut nisi hoc ne illud quidem iudicabo. Sed ut omnes istos aculeos et totum tortuosum genus disputandi relinquamus ostendamusque qui simus, iam explicata tota Carneadis sententia Antiochea ista conruent universa. nec vero quicquam ita dicam ut quisquam id fingi suspicetur; a Clitomacho sumam, qui usque ad senectutem cum Carneade fuit, homo et acutus ut Poenus et valde studiosus ac diligens; et quattuor eius libri sunt de sustinendis adsensionibus, haec autem quae iam dicam sunt sumpta de primo.

99Karneades'e göre görüntüler iki ayrı biçimde bölünür: birinde görüntülerin bir kısmı kavranabilir, bir kısmı kavranamaz; ötekinde bir kısmı inandırıcıdır, bir kısmı inandırıcı değildir. Bu yüzden hislere ve apaçıklığa karşı söylenenler birinci bölümlemeyle ilgilidir; ikincisine karşı ise hiçbir şey söylenmemelidir. Dolayısıyla onun görüşü şudur: ardından kavrayış gelecek hiçbir görüntü yoktur, ama ardından kabul gelecek pek çok görüntü vardır. Çünkü inandırıcı hiçbir şey olmasaydı, bu tabiata aykırı olurdu; o zaman senin, Lucullus, sözünü ettiğin, bütün hayatın altüst olması sonucu çıkardı. Bu yüzden hislerin bildirdiği pek çok şey de kabul edilmelidir; yeter ki şu akılda tutulsun: onlarda, kendisinden hiçbir farkı olmayan yanlış bir şeyin de bulunamayacağı nitelikte hiçbir şey yoktur. Böylece görünüşte inandırıcı olan her şeyi, o inandırıcılığa aykırı hiçbir şey ortaya çıkmadıkça bilge kullanacak; bütün hayat düzeni de böyle yönetilecektir. Çünkü sizin bilge diye sahneye çıkardığınız kişi de kavranmamış, idrak edilmemiş, onaylanmamış ama hakikate benzeyen pek çok inandırıcı şeyi izler; bunları kabul etmese bütün hayat ortadan kalkar.

99

Duo placet esse Carneadi genera visorum; in uno hanc divisionem, alia visa esse quae percipi possint alia quae non possint, in altero autem, alia visa esse probabilia alia non probabilia. itaque quae contra sensus contraque perspicuitatem dicantur ea pertinere ad superiorem divisionem, contra posteriorem nihil dici oportere. quare ita placere, tale visum nullum esse ut perceptio consequeretur, ut autem probatio multa. Etenim contra naturam esset, si probabile nihil esset; sequitur omnis vitae ea quam tu Luculle commemorabas eversio. itaque et sensibus probanda multa sunt, teneatur modo illud, non inesse in is quicquam tale quale non etiam falsum nihil ab eo differens esse possit — sic quidquid acciderit specie probabile, si nihil se offeret quod sit probabilitati illi contrarium, utetur eo sapiens, ac sic omnis ratio vitae gubernabitur. Etenim is quoque qui a vobis sapiens inducitur multa sequitur probabilia non conprehensa neque percepta neque adsensa sed similia veri quae nisi probet omnis vita tollatur.

100Bilge gemiye binerken, istediği gibi bir yolculuk yapacağını zihniyle kavramış ve idrak etmiş midir? Nasıl edebilir? Ama buradan Puteoli'ye, otuz stadionluk yola, sağlam bir gemiyle, iyi bir dümenciyle, bu sakin havada çıksa, oraya sağ salim varacağı ona inandırıcı görünür. İşte bir şeyi yapma ya da yapmama kararlarını bu tür görüntülere göre alacaktır. Karın beyaz olduğunu kabul etmek de onun için Anaksagoras'a olduğundan daha kolay olacaktır; Anaksagoras bunun öyle olduğunu inkâr etmekle kalmıyor, karın donarak meydana geldiği suyun siyah olduğunu bildiği için, karın kendisine beyaz görünmediğini bile söylüyordu.

100

quid enim conscendens navem sapiens num conprehensum animo habet atque perceptum se ex sententia navigaturum? qui potest? sed si iam ex hoc loco proficiscatur Puteolos stadia triginta probo navigio bono gubernatore hac tranquillitate, probabile videatur se illuc venturum esse salvum. Huius modi igitur visis consilia capiet et agendi et non agendi faciliorque erit ut albam esse nivem probet quam erat Anaxagoras, qui id non modo ita esse negabat, sed sibi, quia sciret aquam nigram esse unde illa concreta esset, albam ipsam esse ne videri quidem,

101Bilgeyi, görüntü inandırıcı olacak ve hiçbir şeyle engellenmeyecek biçimde etkileyen her şey onu harekete geçirecektir. Çünkü o taştan oyulmuş ya da meşeden yontulmuş değildir; bir bedeni, bir ruhu vardır; zihniyle, hisleriyle harekete geçer; öyle ki pek çok şey ona doğru görünür, ama kavrayışın o ayırt edici ve kendine has işaretini taşıyor görünmez. Bilge bu yüzden onay vermez: bu doğru ne türdense, aynı türden yanlış bir şey de ortaya çıkabilir. Hislere karşı Stoacılardan farklı bir şey de söylemiyoruz: onlar da pek çok şeyin yanlış olduğunu, hislere göründüğünden çok farklı olduğunu söylerler. Durum buysa, hislere tek bir şey bile yanlış görünüyorsa, hislerle hiçbir şeyin kavranamayacağını söyleyecek biri hemen hazırdır. Böylece biz hiç konuşmadan, Epikuros'un bir önermesi ile sizin bir önermenizden kavrayış da kavrama da ortadan kalkar. Epikuros'un önermesi nedir? "Hislerin tek bir görüntüsü bile yanlışsa, hiçbir şey kavranamaz." Sizinki nedir? "Hislerin yanlış görüntüleri vardır." Ne sonuç çıkar? Ben sussam bile sonuç kendisi konuşur: hiçbir şey kavranamaz. "Bu önermeyi Epikuros'a kabul etmiyorum," diyor. Öyleyse senden büsbütün farklı düşünen onunla çekiş; benimle değil, çünkü ben en azından hislerde yanlış bir şey bulunduğu konusunda sana katılıyorum.

101

et quaecumque res eum sic attinget ut sit visum illud probabile neque ulla re impeditum, movebitur. non enim est e saxo sculptus aut e robore dolatus, habet corpus habet animum, movetur mente movetur sensibus, ut ei vera multa videantur neque tamen habere insignem illam et propriam percipiendi notam. eoque sapientem non adsentiri, quia possit eiusdem modi existere falsum aliquod cuius modi hoc verum. Neque nos contra sensus aliter dicimus ac Stoici, qui multa falsa esse dicunt longeque aliter se habere ac sensibus videantur. hoc autem si ita sit, ut unum modo sensibus falsum videatur, praesto est qui neget rem ullam percipi posse sensibus. ita nobis tacentibus ex uno Epicuri capite altero vestro perceptio et conprehensio tollitur. quod est caput Epicuri? si ullum sensus visum falsum est, nihil potest percipi. quod vestrum? sunt falsa sensus visa. quid sequitur? ut taceam, conclusio ipsa loquitur: nihil posse percipi. Non concedo inquit Epicuro. Certa igitur cum illo, qui a te totus diversus est, noli mecum, qui hoc quidem certe, falsi esse aliquid in sensibus, tibi adsentior.

102Gerçi bana bu sözlerin söylenmesi kadar şaşırtıcı bir şey görünmüyor, hele Antiokhos tarafından; az önce söylediğim şeyleri o çok iyi biliyordu. Herkes istediği gibi, hiçbir şeyin kavranamayacağını söylediğimiz için bizi kınayabilir; ama yine de inandırıcı bazı şeylerin bulunduğunu söylediğimiz için bu kınama elbette daha hafiftir. Bu size yeterli görünmüyor. Olmasın; ama sizin en çok üzerinde durduğunuz şu suçlamalardan elbette kurtulmalıyız: "Demek hiçbir şey görmüyorsun, hiçbir şey duymuyorsun, hiçbir şey sana apaçık değil." Karneades'in bunları nasıl söylediğini az önce Kleitomakhos'a dayanarak açıkladım; şimdi aynı şeylerin, Kleitomakhos'un şair Gaius Lucilius'a yazdığı kitapta nasıl söylendiğini dinle; daha önce aynı konular hakkında Manius Manilius'la birlikte konsül olan Lucius Censorinus'a da yazmıştı. Aşağı yukarı şu sözlerle yazdı (onları iyi biliyorum, çünkü tartıştığımız bu konuların ilk temeli ve adeta öğretisi o kitaptadır); yazdığı şudur:

102

Quamquam nihil mihi tam mirum videtur quam ista dici, ab Antiocho quidem maxime, cui erant ea quae paulo ante dixi notissima. licet enim haec quivis arbitratu suo reprehendat quod negemus rem ullam percipi posse, certe levior reprehensio est, quod tamen dicimus esse quaedam probabilia. non videtur hoc satis esse vobis. ne sit; illa certe debemus effugere, quae a te vel maxime agitata sunt: nihil igitur cernis, nihil audis, nihil tibi est perspicuum. Explicavi paulo ante Clitomacho auctore quo modo ista Carneades diceret; accipe quem ad modum eadem dicantur a Clitomacho in eo libro quem ad C. Lucilium scripsit poetam, cum scripsisset isdem de rebus ad L. Censorinum eum qui consul cum M’. Manilio fuit. scripsit igitur his fere verbis (sunt enim mihi nota propterea quod earum ipsarum rerum de quibus agimus prima institutio et quasi disciplina illo libro continetur) — sed scriptum est ita:——

103Akademiacılara göre şeyler arasında öyle farklılıklar vardır ki bazıları inandırıcı görünür, bazıları ise tersine inandırıcı görünmez. Ama bu, bazılarının kavranabildiğini, bazılarının kavranamadığını söylemek için yeterli bir sebep değildir; çünkü pek çok yanlış şey inandırıcıdır, ama yanlış hiçbir şey kavranmış ve bilinmiş olamaz. Bu yüzden Kleitomakhos, Akademia'nın hisleri elimizden aldığını söyleyenlerin büyük bir yanılgı içinde olduğunu söyler: Akademiacılar renk, tat ya da ses diye bir şeyin bulunmadığını hiçbir zaman söylemediler; tartıştıkları şey, bunlarda başka hiçbir yerde bulunmayan, doğrunun ve kesin olanın kendine has bir işaretinin bulunmadığıdır.

103

Academicis placere esse rerum eius modi dissimilitudines ut aliae probabiles videantur aliae contra. id autem non esse satis cur alia posse percipi dicas alia non posse, propterea quod multa falsa probabilia sint, nihil autem falsi perceptum et cognitum possit esse. itaque ait vehementer errare eos qui dicant ab Academia sensus eripi, a quibus numquam dictum sit aut colorem aut saporem aut sonum nullum esse, illud sit disputatum, non inesse in iis propriam quae nusquam alibi esset veri et certi notam.

104Bunları açıkladıktan sonra, bilgenin onaylarını askıya aldığının iki anlamda söylendiğini ekler: birinde, onun hiçbir şeye asla onay vermediği anlaşılır; ötekinde, bir şeyi onaylayacak ya da reddedecek biçimde cevap vermekten kendini alıkoyduğu, yani ne bir şeyi olumsuzladığı ne de olumladığı anlaşılır. Durum böyle olduğuna göre, Akademiacılar birinci anlamı benimserler, yani bilge asla onay vermez; ikinci anlama ise sıkıca bağlıdırlar: bilge inandırıcılığı izleyerek, inandırıcılık nerede ortaya çıkar ya da eksik kalırsa ona göre "evet" ya da "hayır" diye cevap verebilir. Her konuda onay vermekten kendini alıkoyan kişinin yine de harekete geçmesini ve bir şey yapmasını uygun gördükleri için, bizi eyleme yönelten türden görüntüleri bıraktılar; aynı şekilde, sorulduğunda iki yönde de cevap verebileceğimiz görüntüleri de; yeter ki onay vermeden, yalnızca öyle göründüğünü izleyelim. Ama bu türden bütün görüntüler değil, yalnızca hiçbir şeyle engellenmeyenler kabul edilir.

104

quae cum exposuisset, adiungit dupliciter dici adsensus sustinere sapientem, uno modo cum hoc intellegatur, omnino eum rei nulli adsentiri, altero cum se a respondendo ut aut adprobet quid aut inprobet sustineat, ut neque neget aliquid neque aiat. id cum ita sit, alterum placere ut numquam adsentiatur, alterum tenere ut sequens probabilitatem, ubicumque haec aut occurrat aut deficiat, aut etiam aut non respondere possit. †nec ut† placeat eum qui de omnibus rebus contineat se ab adsentiendo moveri tamen et agere aliquid, reliquit eius modi visa quibus ad actionem excitemur, item ea quae interrogati in utramque partem respondere possimus sequentes tantum modo quod ita visum sit, dum sine adsensu; neque tamen omnia eius modi visa adprobari sed ea quae nulla re inpedirentur.

105Bunları size kabul ettiremesek bile, diyelim ki yanlış olsunlar, ama hiç değilse kimsenin tepkisini çekecek şeyler değildir. Çünkü ışığı elinizden almıyoruz; sizin kavrandığını ve yakalandığını söylediğiniz şeylerin aynılarının, inandırıcı oldukları sürece bize göründüğünü söylüyoruz.

İnandırıcı olan böylece ortaya konup yerleştirilince, hem de engelsiz, serbest, özgür ve hiçbir şeye dolanmamış olarak, görüyorsun ya Lucullus, senin apaçıklık savunuculuğun artık yere serilmiştir. Çünkü sözünü ettiğim bu bilge, göğe, yere, denize sizin bilgenizin baktığı gözlerle bakacak, her bir hissin alanına giren öteki şeyleri de aynı hislerle hissedecektir. Şimdi batı rüzgârı esmeye başlarken mor görünen şu deniz bizim bilgemize de öyle görünecek; ama yine de onay vermeyecek. Çünkü deniz biraz önce bize mavi, sabahleyin boz görünüyordu; şimdi de güneşin aydınlattığı yerde beyazlaşıp parıldıyor ve hemen yanındaki kısma hiç benzemiyor. Öyle ki bunun neden böyle olduğunu açıklayabilsen bile, gözlere görünenin doğru olduğunu savunamazsın.

105

Haec si vobis non probamus, sint falsa sane, invidiosa certe non sunt. non enim lucem eripimus sed ea quae vos percipi conprehendique eadem nos, si modo probabilia sint, videri dicimus. Sic igitur inducto et constituto probabili, et eo quidem expedito soluto libero nulla re inplicato, vides profecto Luculle iacere iam illud tuum perspicuitatis patrocinium. isdem enim hic sapiens de quo loquor oculis quibus iste vester caelum terram mare intuebitur, isdem sensibus reliqua quae sub quemque sensum cadunt sentiet. mare illud, quod nunc favonio nascente purpureum videtur, idem huic nostro videbitur, nec tamen adsentietur, quia nobismet ipsis modo caeruleum videbatur mane ravum, quodque nunc qua a sole conlucet albescit et vibrat dissimileque est proximo ei continenti, ut etiam si possis rationem reddere cur id eveniat tamen non possis id verum esse quod videbatur oculis defendere.

106"Hiçbir şey kavramıyorsak hafıza nereden gelir?" Böyle soruyordun. Ne yani, kavranmamış görüntüleri hatırlayamaz mıyız? Büyük bir matematikçi olduğu söylenen Polyainos, Epikuros'a katılıp bütün geometrinin yanlış olduğuna inandıktan sonra bildiği şeyleri de unuttu mu? Oysa sizin de kabul ettiğiniz gibi yanlış olan kavranamaz. Öyleyse hafıza kavranmış ve yakalanmış şeylerin hafızasıysa, herkes hatırladığı her şeyi kavramış ve yakalamış demektir; yanlış hiçbir şey kavranamaz; Siron da Epikuros'un bütün öğretilerini hatırlıyor; demek ki bunların hepsi artık doğrudur. Bana göre hava hoş; ama sen ya bunun böyle olduğunu kabul etmelisin —ki bunu hiç istemezsin— ya da hafızayı bana bırakmalı ve hiçbir kavrama ve kavrayış olmasa bile hafızanın da yeri olduğunu itiraf etmelisin.

106

Unde memoria, si nihil percipimus? sic enim quaerebas. quid meminisse visa nisi conprensa non possumus? quid Polyaenus, qui magnus mathematicus fuisse dicitur, is postea quam Epicuro adsentiens totam geometriam falsam esse credidit, num illa etiam quae sciebat oblitus est? atqui falsum quod est id percipi non potest, ut vobismet ipsis placet. si igitur memoria perceptarum conprensarumque rerum est, omnia quae quisque meminit habet ea conprensa atque percepta; falsi autem conprendi nihil potest; et omnia meminit Seiron Epicuri dogmata; vera igitur illa sunt nunc omnia. hoc per me licet; sed tibi aut concedendum est ita esse, quod minime vis, aut memoriam mihi remittas oportet et fateare esse ei locum etiam si conprehensio perceptioque nulla sit.

107"Sanatlara ne olacak?" Hangi sanatlara? Bilgiden çok tahmine dayandıklarını kendileri itiraf eden sanatlara mı, yoksa yalnızca görüneni izleyen ve sizin doğruyu yanlıştan ayıran o sanatınıza sahip olmayan sanatlara mı?

Ama bu davanızı en çok ayakta tutan iki parlak nokta vardır. Birincisi, birinin hiçbir şeye onay vermemesinin mümkün olmadığını söylüyorsunuz. Oysa bunun mümkün olduğu apaçıktır. Bence Stoacıların neredeyse en önde geleni olan Panaitios, kendisi dışındaki bütün Stoacıların en kesin saydığı bir konuda, yani kurban falcılarının cevaplarının, kuş gözlemlerinin, kehanetlerin, rüyaların, kâhinliklerin doğru olduğu konusunda şüphe ettiğini söylüyor ve onay vermekten kendini alıkoyuyor. Kendisinin öğrenim gördüğü hocaların kesin saydığı konularda bile bunu yapabiliyorsa, bilge neden geri kalan konularda bunu yapamasın? Önüne konunca onaylayabileceği ya da reddedebileceği, ama şüphe edemeyeceği bir şey mi var? Sen sorites'lerde istediğin zaman durabiliyorsun da, o geri kalan konularda aynı şekilde duramayacak mı? Hele onay vermeden, engellenmemiş hakikate benzerliği izleyebildiği halde?

107

Quid fiet artibus? Quibus? iisne quae ipsae fatentur coniectura se plus uti quam scientia, an iis quae tantum id quod videtur secuntur nec habent istam artem vestram qua vera et falsa diiudicent? Sed illa sunt lumina duo quae maxime causam istam continent. Primum enim negatis fieri posse ut quisquam nulli rei adsentiatur. at id quidem perspicuum est, cum Panaetius, princeps prope meo quidem iudicio Stoicorum, ea de re dubitare se dicat quam omnes praeter eum Stoici certissimam putant, vera esse responsa haruspicum auspicia oracula somnia vaticinationes, seque ab adsensu sustineat — quod is potest facere vel de iis rebus quas illi a quibus ipse didicit certas habuerint, cur id sapiens de reliquis rebus facere non possit? an est aliquid quod positum vel inprobare vel adprobare possit, dubitare non possit? an tu in soritis poteris hoc cum voles, ille in reliquis rebus non poterit eodem modo insistere, praesertim cum possit sine adsensione ipsam veri similitudinem non inpeditam sequi.

108İkincisi, hiçbir şeyi onayıyla tasdik etmeyen birinde hiçbir eylemin bulunamayacağını söylemenizdir. Çünkü önce bir şeyin görünmesi gerekir, onay da bunun içindedir (Stoacılar hislerin kendilerinin birer onay olduğunu, onları istek izlediği için eylemin de ardından geldiğini söylerler); görüntüler ortadan kalkarsa da her şey ortadan kalkar. Bu konuda iki taraf adına pek çok şey söylendi ve yazıldı, ama bütün mesele kısaca halledilebilir. Ben görüntülere direnmeyi, kanaatlere karşı koymayı, kaygan onayları askıya almayı en büyük eylem sayıyorum; Kleitomakhos'un, Karneades'in Herakles'in işlerine denk bir iş başardığını, çünkü vahşi ve azgın bir canavarı söker gibi onayı, yani kanaati ve düşüncesizliği ruhlarımızdan söküp attığını yazmasına da inanıyorum. Yine de savunmanın bu kısmını bir yana bırakalım: hiçbir engel yokken inandırıcı olanı izleyen kişinin eylemine ne engel olacak?

108

Alterum est quod negatis actionem ullius rei posse in eo esse qui nullam rem adsensu suo conprobet. Primum enim videri oportet, in quo sit etiam adsensus (dicunt enim Stoici sensus ipsos adsensus esse, quos quoniam adpetitio consequatur actionem sequi) — tolli autem omnia si visa tollantur. hac de re in utramque partem et dicta sunt et scripta multa †vide superiore†, sed brevi res potest tota confici. ego enim etsi maximam actionem puto repugnare visis obsistere opinionibus adsensus lubricos sustinere, credoque Clitomacho ita scribenti, Herculi quendam laborem exanclatum a Carneade, quod ut feram et inmanem beluam sic ex animis nostris adsensionem id est opinationem et temeritatem extraxisset, tamen, ut ea pars defensionis relinquatur, quid impediet actionem eius qui probabilia sequitur nulla re inpediente?

109"Tam da şu engel olacak," diyor: "kabul ettiği şeyin bile kavranamayacağına hükmetmesi." Bu senin de önüne engel olur: denize açılırken, ekin ekerken, evlenirken, çocuk sahibi olurken ve inandırıcı olandan başka hiçbir şeyi izlemediğin pek çok işte. Yine de o çok kullanılmış ve sık sık reddedilmiş itirazı yeniden getiriyorsun; Antipatros gibi değil, kendi deyişinle daha sıkı bir biçimde. Çünkü Antipatros, hiçbir şeyin kavranamayacağını ileri süren kişinin hiç değilse bunun kavranabildiğini söylemesinin tutarlı olacağını söylediği için kınanmıştı. Bu Antiokhos'a bile kaba ve kendi kendisiyle çelişik görünüyordu; çünkü bir şeyin kavranabildiği söylenirse, hiçbir şeyin kavranamayacağı tutarlı biçimde söylenemez. Antiokhos Karneades'in daha çok şöyle sıkıştırılması gerektiğini düşünür: bilgenin kavranmamış, idrak edilmemiş, bilinmemiş hiçbir kesin hükmü olamayacağına göre, "hiçbir şey kavranamaz" önermesinin bilgenin kesin hükmü olduğunu söyleyen kişi, bunun kavranmış olduğunu da itiraf etmelidir. Sanki bilgenin başka hiçbir kesin hükmü yokmuş ve kesin hükümler olmadan hayatını sürdürebilirmiş gibi!

109

Hoc inquit ipsum inpediet, quod statuet ne id quidem quod probet posse percipi. Iam istuc te quoque impediet in navigando et in conserendo, in uxore ducenda in liberis procreandis, plurumisque in rebus, in quibus nihil sequere praeter probabile. Et tamen illud usitatum et saepe repudiatum refers, non ut Antipater, sed ut ais pressius; nam Antipatrum reprensum quod diceret consentaneum esse ei qui adfirmaret nihil posse conprendi id ipsum saltem dicere posse conprendi. quod ipsi Antiocho pingue videbatur et sibi ipsum contrarium; non enim potest convenienter dici nihil conprendi posse, si quicquam conprendi posse dicatur. illo modo potius putat urguendum fuisse Carneadem, cum sapientis nullum decretum esse possit nisi conprehensum perceptum cognitum, ut hoc ipsum decretum qui sapientis esse diceret, nihil posse percipi, fateretur esse perceptum. proinde quasi sapiens nullum aliud decretum habeat et sine decretis vitam agere possit.

110Ama bilge, öteki hükümlerini nasıl inandırıcı ama kavranmamış olarak benimsiyorsa, "hiçbir şey kavranamaz" önermesini de öyle benimser. Çünkü bunda bilginin işaretine sahip olsaydı, aynı işareti ötekilerde de kullanırdı; o işarete sahip olmadığı için inandırıcı olanları kullanır. Bu yüzden her şeyi birbirine karıştırıyor ve belirsiz kılıyor görünmekten korkmaz. Çünkü ona yıldızların sayısının tek mi çift mi olduğu sorulduğunda bilmediğini söylediği gibi, vazife hakkında ya da içinde bulunup alıştığı başka birçok konu hakkında sorulduğunda da bilmediğini söylemez. Belirsiz şeylerde inandırıcı hiçbir şey yoktur; ama inandırıcı olanın bulunduğu konularda bilge ne yapacağını da, ne cevap vereceğini de bulur.

110

sed ut illa habet probabilia non percepta, sic hoc ipsum nihil posse percipi. nam si in hoc haberet cognitionis notam, eadem uteretur in ceteris; quam quoniam non habet, utitur probabilibus. itaque non metuit ne confundere omnia videatur et incerta reddere. non enim quem ad modum si quaesitum ex eo sit stellarum numerus par an impar sit, item si de officio multisque aliis de rebus, in quibus versatus exercitatusque sit, nescire se dicat. in incertis enim nihil est probabile; in quibus autem est, in iis non deerit sapienti nec quid faciat nec quid respondeat.

111Lucullus, Antiokhos'un şu itirazını da atlamadın (buna şaşmamalı, çünkü en ünlü itirazlarından biridir); Antiokhos bununla Philon'un çok sarsıldığını söylemeyi âdet edinmişti. Bir yandan bazı yanlış görüntüler bulunduğu, öte yandan bunların doğrulardan hiç farklı olmadığı öncül olarak alınınca, Philon'un şunu fark etmediğini söylüyordu: birinci önerme, görüntülerde bir fark bulunduğu düşünüldüğü için kabul edilmiştir; ama bu fark, doğru görüntülerin yanlışlardan farklı olmadığını söyleyen ikinci önermeyle ortadan kalkar; bundan daha çelişik bir şey olamaz. Biz hakikati büsbütün ortadan kaldırsaydık bu doğru olurdu. Ama bunu yapmıyoruz; çünkü doğruları da yanlışları da görüyoruz. Yalnız kabul için bir görünüşümüz var; kavrayış içinse hiçbir işaretimiz yok.

111

Ne illam quidem praetermisisti Luculle reprehensionem Antiochi (nec mirum, in primis enim est nobilis), qua solebat dicere Antiochus Philonem maxime perturbatum. cum enim sumeretur unum esse quaedam falsa visa, alterum nihil ea differre a veris, non adtendere superius illud ea re esse concessum quod videretur esse quaedam in visis differentia, eam tolli altero quo neget visa a falsis vera differre — nihil tam repugnare. id ita esset, si nos verum omnino tolleremus. non facimus; nam tam vera quam falsa cernimus. sed probandi species est, percipiendi signum nullum habemus.

112Bana şimdi bile bu konuyu fazlasıyla kuru bir biçimde işliyormuşum gibi geliyor. Konuşmanın serbestçe at koşturabileceği geniş bir alan varken, onu neden bu kadar dar yerlere, Stoacıların dikenli çalılıklarına sıkıştırıyoruz? Bir Peripatetikle tartışıyor olsaydım, o da doğru olandan basılmış şeyin kavranabileceğini söyleyip "yanlıştan basılamayacak biçimde" şeklindeki o büyük eki eklemeseydi, basit bir adamla basitçe konuşur, pek mücadele etmezdim; hatta ben hiçbir şeyin kavranamayacağını söylerken o bilgenin bazen kanaatte bulunduğunu söylese, karşı çıkmazdım; hele Karneades bile bu noktaya pek karşı çıkmamışken. Ama şimdi ne yapabilirim? Çünkü neyin kavranabileceğini soruyorum.

112

Ac mihi videor nimis etiam nunc agere ieiune. cum sit enim campus in quo exultare possit oratio, cur eam tantas in angustias et Stoicorum dumeta compellimus? Si enim mihi cum Peripatetico res esset, qui id percipi posse diceret quod inpressum esset e vero, neque adhaerere illam magnam accessionem quo modo inprimi non posset a falso, cum simplici homine simpliciter agerem nec magno opere contenderem atque etiam si, cum ego nihil dicerem posse conprendi, diceret ille sapientem interdum opinari, non repugnarem, praesertim ne Carneade quidem huic loco valde repugnante. Nunc quid facere possum? quaero enim quid sit quod conprendi possit.

113Bana Aristoteles ya da Theophrastos, hatta Ksenokrates ya da Polemon değil, şu daha küçükler cevap veriyor: "Yanlış olamayacak nitelikteki doğru." Böyle hiçbir şey bulamıyorum; bu yüzden elbette bilinmeyen bir şeye onay vereceğim, yani kanaatte bulunacağım. Bunu bana hem Peripatetikler hem Eski Akademia kabul ediyor; siz ise reddediyorsunuz, en başta da Antiokhos. Antiokhos beni çok etkiliyor; ya onu, onun beni sevdiği kadar sevdiğim için, ya da onu çağımızdaki bütün filozofların en incelikli ve en keskini saydığım için. Ona önce şunu soruyorum: mensubu olduğunu ilan ettiği Akademia'ya nasıl mensup oluyor? Başka şeyleri geçeyim; tartıştığımız şu iki görüşü Eski Akademia'dan ya da Peripatetiklerden kim söyledi: yalnız yanlış olamayacak nitelikteki doğrunun kavranabileceğini ya da bilgenin hiçbir kanaatte bulunmadığını? Elbette hiç kimse. Bunların hiçbiri Zenon'dan önce ciddi biçimde savunulmadı. Bununla birlikte ben ikisinin de doğru olduğunu düşünüyorum; bunu duruma uymak için söylemiyorum, düpedüz böyle kabul ediyorum.

113

respondet mihi non Aristoteles aut Theophrastus, ne Xenocrates quidem aut Polemo, sed hi minores, tale verum quale falsum esse non possit. nihil eius modi invenio: itaque incognito nimirum adsentiar id est opinabor. hoc mihi et Peripatetici et vetus Academia concedit, vos negatis, Antiochus in primis. qui me valde movet, vel quod amavi hominem sicut ille me, vel quod ita iudico, politissimum et acutissimum omnium nostrae memoriae philosophorum. A quo primum quaero, quo tandem modo sit eius Academiae cuius esse se profiteatur. ut omittam alia, haec duo de quibus agitur quis umquam dixit aut veteris Academiae aut Peripateticorum, vel id solum percipi posse quod esset verum tale quale falsum esse non posset, vel sapientem nihil opinari: certo nemo. horum neutrum ante Zenonem magno opere defensum est; ego tamen utrumque verum puto, nec dico temporis causa, sed ita plane probo.

114Şuna dayanamıyorum: bilinmeyen bir şeye onay vermemi yasaklıyor, bunu en çirkin ve düşüncesizlikle en dolu şey sayıyorsun; ama kendine o kadar çok şey yakıştırıyorsun ki bilgeliğin öğretisini açıklayacağını, bütün şeylerin tabiatını gözler önüne sereceğini, ahlâkı biçimlendireceğini, iyilerin ve kötülerin gayelerini belirleyeceğini, vazifeleri tarif edeceğini, hangi hayata gireceğimi belirleyeceğini, hatta tartışmanın ve anlamanın ölçütünü ve sanatını da öğreteceğini söylüyorsun. Bütün bu sayısız şeyi kucaklarken hiçbir yerde kaymamamı, hiçbir kanaatte bulunmamamı sağlayacak mısın? Beni bu öğretiden koparırsan hangi öğretiye götüreceksin? Kendininkine dersen biraz küstahlık etmiş olursun diye korkarım; ama öyle demek zorundasın. Yalnız sen de değil, herkes beni kendi öğretisine sürükleyecektir.

114

Illud ferre non possum: tu cum me incognito adsentiri vetes idque turpissimum esse dicas et plenissimum temeritatis, tantum tibi adroges ut exponas disciplinam sapientiae, naturam rerum omnium evolvas, mores fingas, fines bonorum malorumque constituas, officia describas, quam vitam ingrediar definias, idemque etiam disputandi et intellegendi iudicium dicas te et artificium traditurum — perficies ut ego ista innumerabilia conplectens nusquam labar nihil opiner? quae tandem ea est disciplina ad quam me deducas si ab hac abstraxeris? vereor ne subadroganter facias si dixeris tuam; atqui ita dicas necesse est. Neque vero tu solus, sed ad suam quisque rapiet.

115Haydi diyelim ki kendilerinin hatiplerle akraba olduğunu, yetiştirdikleri ünlü adamların sık sık devleti yönettiğini söyleyen Peripatetiklere direndim; bu kadar çok dostum olan, bu kadar iyi, birbirini bu kadar seven adamlar olan Epikurosçulara karşı da dayandım: peki çocukluğumdan beri dinlediğim, bunca yıldır benimle birlikte yaşayan, evimde oturan, hem hayran olduğum hem sevdiğim, Antiokhos'un bu görüşlerini küçümseyen Stoacı Diodotos'a ne yapacağım? "Yalnız bizim görüşlerimiz doğrudur," diyeceksin. Doğruysa elbette yalnız onlar doğrudur; çünkü birbiriyle çelişen birden çok doğru olamaz. Öyleyse kaymak istemeyen bizler mi utanmazız, yoksa her şeyi yalnız kendilerinin bildiğine inanmış olanlar mı kibirli? "Ben," diyor, "kendimin değil, bilgenin bildiğini söylüyorum." Çok güzel: elbette senin öğretinde bulunan şeyleri biliyor. Ama ilk olarak, bilgeliğin bilge olmayan biri tarafından açıklanması nasıl bir şeydir? Neyse, kendimizi bırakalım, bilgeden söz edelim; dediğim gibi, bütün bu araştırma onunla ilgilidir.

115

age restitero Peripateticis, qui sibi cum oratoribus cognationem esse, qui claros viros a se instructos dicant rem publicam saepe rexisse, sustinuero Epicureos, tot meos familiares, tam bonos tam inter se amantes viros: Diodoto quid faciam Stoico, quem a puero audivi, qui mecum vivit tot annos, qui habitat apud me, quem et admiror et diligo, qui ista Antiochea contemnit. Nostra inquies sola vera sunt. Certe sola, si vera; plura enim vera discrepantia esse non possunt. utrum igitur nos inpudentes, qui labi nolumus, an illi adrogantes qui sibi persuaserint scire se solos omnia? Non me quidem inquit sed sapientem dico scire. Optime: nempe ista scire quae sunt in tua disciplina. hoc primum quale est, a non sapiente explicari sapientiam? Sed discedamus a nobismet ipsis, de sapiente loquamur, de quo ut saepe iam dixi omnis haec quaestio est.

116Bilgelik hem çoğu filozof hem de sizin tarafınızdan üç bölüme ayrılmıştır. Öyleyse önce, uygun görürseniz, şeylerin tabiatı hakkında araştırılanlara bakalım. Ya da önce şunu soralım: bunları bildiğine kendini inandıracak kadar büyük bir yanılgıyla şişmiş biri var mı? Tahmine dayanan, tartışmalarla oraya buraya çekilen, ikna etmek için hiçbir zorunluluk getirmeyen akıl yürütmeleri sormuyorum. Geometriciler kendi başlarının çaresine baksınlar: onlar ikna etmekle kalmayıp zorladıklarını ileri sürerler ve çizdikleri her şeyi size ispat ederler. Onlara, matematikçilerin kabul edilmedikçe bir parmak bile ilerleyemeyecekleri o ilkelerini sormuyorum: nokta, hiçbir büyüklüğü olmayan şeydir; yüzey, yani adeta düzlem, hiçbir kalınlığı olmayan şeydir; çizgi, hiçbir genişliği olmayan uzunluktur. Bunların doğru olduğunu kabul etsem bile, bilgeye yemin ettirmek istesem, Arkhimedes onun gözü önünde güneşin yerden kat kat büyük olduğunu gösteren bütün hesapları çizmeden önce yemin edeceğini sanıyor musun? Ederse, tanrı saydığı güneşin kendisini küçümsemiş olur.

116

In tres igitur partes et a plerisque et a vobismet ipsis distributa sapientia est. Primum ergo si placet quae de natura rerum sint quaesita videamus — vel, ut illud ante: estne quisquam tanto inflatus errore ut sibi se illa scire persuaserit? non quaero rationes eas quae ex coniectura pendent, quae disputationibus huc et illuc trahuntur, nullam adhibent persuadendi necessitatem; geometrae provideant, qui se profitentur non persuadere sed cogere, et qui omnia vobis quae describunt probant. non quaero ex his illa initia mathematicorum, quibus non concessis digitum progredi non possunt, punctum esse quod magnitudinem nullam habeat, extremitatem et quasi libramentum in quo nulla omnino crassitudo sit, liniamentum longitudinem sine ulla latitudine ** carentem. haec cum vera esse concessero, si adigam ius iurandum sapientem, nec prius quam Archimedes eo inspectante rationes omnes descripserit eas quibus efficitur multis partibus solem maiorem esse quam terram, iuraturum putas? si fecerit, solem ipsum, quem deum censet esse, contempserit.

117Sizin de dediğiniz gibi öğretirken zorlayıcı bir güce sahip olan geometri hesaplarına inanmayacaksa, filozofların kanıtlarına inanmaktan elbette çok uzak olacaktır; ya da inanacaksa, en çok hangilerininkine? Tabiat filozoflarının bütün görüşlerini sıralayabilirim, ama uzun sürer; yine de kimi izleyeceğini soruyorum. Diyelim ki biri şimdi bilge oluyor, henüz bilge değil; en çok hangi görüşü, hangi öğretiyi seçecek? Gerçi hangisini seçerse seçsin, henüz bilge değilken seçecektir; ama diyelim ki tanrısal bir zekâsı var: tabiat filozoflarından en çok hangisini onaylayacak? Birden fazlasını onaylayamaz. Sonsuz soruların peşine düşmüyorum; yalnız her şeyin kendilerinden oluştuğu ilkeler konusunda kimi onaylayacağına bakalım; çünkü büyük adamlar arasında bu konuda en büyük anlaşmazlık vardır.

117

Quod si geometricis rationibus non est crediturus, quae vim adferunt in docendo vos ipsi ut dicitis, ne ille longe aberit ut argumentis credat philosophorum — aut si est crediturus, quorum potissimum? omnia enim physicorum licet explicare, sed longum est; quaero tamen quem sequatur. finge aliquem nunc fieri sapientem, nondum esse; quam potissimum sententiam eliget et disciplinam? etsi quamcumque eliget insipiens eliget; sed sit ingenio divino: quem unum e physicis potissimum probabit? nec plus uno poterit. Non persequor quaestiones infinitas; tantum de principiis rerum e quibus omnia constant videamus quem probet; est enim inter magnos homines summa dissensio.

118Önce, yedi bilgeden biri olan ve öteki altısının birinciliği ona bıraktığı söylenen Thales, her şeyin sudan oluştuğunu söyledi. Ama bunu hemşehrisi ve arkadaşı Anaksimandros'a kabul ettiremedi; çünkü Anaksimandros, her şeyin kendisinden doğduğu sınırsız bir tabiat bulunduğunu söyledi. Sonra onun öğrencisi Anaksimenes sınırsız havayı ilke saydı, ama ondan doğan şeylerin sınırlı olduğunu söyledi: havadan toprak, su, ateş doğar, sonra bunlardan her şey. Anaksagoras sınırsız bir madde ileri sürdü, ama bu maddeden birbirine benzer küçük parçacıklar çıktığını; bunlar önce karışıktı, sonra tanrısal bir zihin tarafından düzene sokuldu. Daha da eski olan Ksenophanes, her şeyin bir olduğunu, bunun değişmez olduğunu, tanrı olduğunu, hiç doğmamış ve ezelî olduğunu, küre biçiminde olduğunu söyledi. Parmenides hareket ettiren ateşi ve onun biçimlendirdiği toprağı ileri sürdü. Leukippos doluyu ve boşluğu. Demokritos bu konuda ona benzer, öteki konularda daha zengindir. Empedokles herkesçe bilinen o dört ögeyi. Herakleitos ateşi. Melissos, sınırsız ve değişmez olan şeyin hep var olduğunu ve hep var olacağını. Platon, dünyanın her şeyi kendine kabul eden bir maddeden tanrı tarafından, sonsuza dek sürecek biçimde yapıldığını düşünür. Pythagorasçılar her şeyin sayılardan ve matematikçilerin ilkelerinden çıktığını ileri sürerler. Sizin bilgeniz, sanırım, bunların arasından izleyeceği birini seçecek; geri kalan bu kadar çok ve bu kadar büyük adam ise onun tarafından reddedilip mahkûm edilmiş olarak çekip gidecek.

118

Princeps Thales unus e septem, cui sex reliquos concessisse primas ferunt, ex aqua dixit constare omnia. at hoc Anaximandro populari et sodali suo non persuasit; is enim infinitatem naturae dixit esse e qua omnia gignerentur. post eius auditor Anaximenes infinitum aera, sed ea quae ex eo orerentur definita; gigni autem terram aquam ignem, tum ex iis omnia. Anaxagoras materiam infinitam, sed ex ea particulas similes inter se minutas, eas primum confusas postea in ordinem adductas mente divina. Xenophanes paulo etiam antiquior unum esse omnia, neque id esse mutabile, et id esse deum neque natum umquam et sempiternum, conglobata figura. Parmenides ignem qui moveat, terram quae ab eo formetur. Leucippus plenum et inane. Democritus huic in hoc similis, uberior in ceteris. Empedocles haec pervolgata et nota quattuor. Heraclitus ignem. Melissus hoc quod esset infinitum et inmutabile et fuisse semper et fore. Plato ex materia in se omnia recipiente mundum factum esse censet a deo sempiternum. Pythagorei e numeris et mathematicorum initiis proficisci volunt omnia. Ex is eliget vester sapiens unum aliquem credo quem sequatur, ceteri tot viri et tanti repudiati ab eo condemnatique discedent.

119Hangi görüşü onaylarsa onaylasın, onu zihniyle, hislerle kavradığı şeyler gibi kavramış olarak tutacak; şimdi gündüz olduğunu onayladığı kadar, Stoacı olduğu için şunları da onaylayacak: bu dünya bilgedir; hem kendini hem dünyayı yapmış olan ve her şeyi düzenleyen, hareket ettiren, yöneten bir zihne sahiptir. Güneşin, ayın, bütün yıldızların, yerin, denizin tanrı olduğuna da inanacak, çünkü bir tür canlı akıl bunların hepsinin içine sinip içlerinden geçer; yine de bir gün bütün bu dünyanın ateşle yanıp tükeneceğine de inanacak. Diyelim ki bunlar doğru olsun (bak, bir şeyin doğru olduğunu kabul ettiğim için gülüyorsun), ama kavranıp idrak edildiklerini inkâr ediyorum. Çünkü senin Stoacı bilgen bunları sana hece hece söyledikten sonra, altın bir söz ırmağı akıtan Aristoteles gelecek ve onun saçmaladığını söyleyecek: dünya hiçbir zaman doğmamıştır, çünkü bu kadar parlak bir eserin yeni bir tasarıyla başlatılması diye bir şey olmamıştır; dünya her yönden öyle uyumludur ki hiçbir güç bu kadar büyük hareketleri ve değişimi gerçekleştiremez, uzun zamanlar boyunca bu düzenin bir gün çözülüp yok olmasına yol açacak hiçbir yaşlılık da ortaya çıkamaz. Sen bunu reddetmek, öbürünü ise hayatını ve namusunu savunur gibi savunmak zorunda kalacaksın; bana şüphe etme hakkı bile mi bırakılmayacak?

119

quamcumque vero sententiam probaverit eam sic animo conprensam habebit ut ea quae sensibus, nec magis adprobabit nunc lucere quam, quoniam Stoicus est, hunc mundum esse sapientem, habere mentem quae et se et ipsum fabricata sit et omnia moderetur moveat regat; erit ei persuasum etiam solem lunam stellas omnes terram mare deos esse, quod quaedam animalis intellegentia per omnia ea permanet et transeat; fore tamen aliquando ut omnis hic mundus ardore deflagret. sint ista vera (rides enim iam me fateri aliquid esse veri), conprendi ea tamen et percipi nego. cum enim tuus iste Stoicus sapiens syllabatim tibi ista dixerit, veniet flumen orationis aureum fundens Aristoteles qui illum desipere dicat; neque enim ortum esse umquam mundum, quod nulla fuerit novo consilio inito tam praeclari operis inceptio, et ita esse eum undique aptum ut nulla vis tantos queat motus mutationemque moliri, nulla senectus diuturnitate temporum existere ut hic ornatus umquam dilapsus occidat. tibi hoc repudiare, illud autem superius sicut caput et famam tuam defendere necesse erit: mihi ne ut dubitem quidem relinquatur?

120Düşüncesizce onay verenlerin hafifliğini bir yana bırakayım: senin için zorunlu olanın benim için zorunlu olmaması, bu özgürlüğün kendisi ne kadar değerlidir! Soruyorum: tanrı her şeyi bizim için yaptıysa (siz böyle olmasını istiyorsunuz), neden bu kadar çok su yılanı ve engerek yarattı, neden karaya ve denize bu kadar çok öldürücü ve zararlı şey saçtı? Bunların tanrısal bir ustalık olmadan bu kadar incelikle ve ustalıkla meydana getirilemeyeceğini söylüyorsunuz; bu ustalığın yüceliğini arıların ve karıncaların kusursuzluğuna kadar indiriyorsunuz; öyle ki tanrılar arasında da küçük işler yapan bir Myrmekides varmış gibi görünüyor.

120

ut omittam levitatem temere adsentientium, quanti libertas ipsa aestimanda est non mihi necesse esse quod tibi est. quaero enim cur deus, omnia nostra causa cum faceret (sic enim vultis), tantam vim natricum viperarumque fecerit, cur mortifera tam multa ac perniciosa terra marique disperserit. negatis haec tam polite tamque subtiliter effici potuisse sine divina aliqua sollertia; cuius quidem vos maiestatem deducitis usque ad apium formicarumque perfectionem, ut etiam inter deos Myrmecides aliquis minutorum opusculorum fabricator fuisse videatur.

121Tanrı olmadan hiçbir şeyin olamayacağını söylüyorsun. İşte karşına yandan Lampsakoslu Straton çıkıyor ve senin tanrına muafiyet veriyor —hem de büyük bir görevden; tanrıların rahipleri bile muafken, tanrıların kendilerinin muaf olması ne kadar daha haklıdır!—. Dünyayı yapmak için tanrıların emeğine ihtiyaç duymadığını söylüyor; var olan her şeyin tabiat tarafından meydana getirildiğini öğretiyor. Ama bunların, arada boşluk bulunan pürüzlü, düz, çengelli ve kancalı cisimlerden oluştuğunu söyleyen o adam gibi değil: bunların Demokritos'un öğrettiği değil, gönlünden geçirdiği rüyalar olduğunu düşünür. Kendisi ise dünyanın parçalarını tek tek ele alarak, var olan ya da olan her şeyin tabiî ağırlıklar ve hareketlerle olduğunu ya da olmuş olduğunu öğretir. Doğrusu o hem tanrıyı büyük bir emekten hem de beni korkudan kurtarıyor. Çünkü tanrı tarafından gözetildiğine inanan kim gece gündüz tanrısal kudretten ürpermez, başına bir terslik geldiğinde de —kimin başına gelmez ki— bunun hak edildiği için geldiğinden korkmaz? Yine de ne Straton'a ne de sana onay veriyorum; kâh bu, kâh öteki daha inandırıcı görünüyor.

121

Negas sine deo posse quicquam: ecce tibi e transverso Lampsacenus Strato, qui det isti deo inmunitatem — magni quidem muneris; sed cum sacerdotes deorum vacationem habeant, quanto est aequius habere ipsos deos —: negat opera deorum se uti ad fabricandum mundum, quaecumque sint docet omnia effecta esse natura, nec ut ille qui asperis et levibus et hamatis uncinatisque corporibus concreta haec esse dicat interiecto inani: somnia censet haec esse Democriti non docentis sed optantis, ipse autem singulas mundi partes persequens quidquid aut sit aut fiat naturalibus fieri aut factum esse docet ponderibus et motibus. ne ille et deum opere magno liberat et me timore. quis enim potest, cum existimet curari se a deo, non et dies et noctes divinum numen horrere et si quid adversi acciderit, quod cui non accidit, extimescere ne id iure evenerit? nec Stratoni tamen adsentior nec vero tibi; modo hoc modo illud probabilius videtur.

122Bütün bunlar, Lucullus, koyu bir karanlıkla örtülüp çevrelenmiş olarak gizlidir; hiçbir insan zekâsının bakışı göğe nüfuz edecek, yerin içine girecek kadar keskin değildir. Kendi bedenlerimizi tanımıyoruz; parçaların nasıl yerleştiğini, her bir parçanın ne gücü olduğunu bilmiyoruz. Bu yüzden bunları bilmekte çıkarı olan hekimler bile görmek için bedenleri açtılar; yine de tecrübeci hekimler bunların bu yolla daha iyi bilinmediğini söylerler, çünkü açığa çıkarılıp örtüsü kaldırılınca değişmeleri mümkündür. Peki biz de şeylerin tabiatını aynı biçimde kesip açabilir, bölebilir miyiz ki yerin derinlere çakılı olup adeta kökleriyle mi tutunduğunu, yoksa ortada asılı mı durduğunu görelim?

122

Latent ista omnia Luculle crassis occultata et circumfusa tenebris, ut nulla acies humani ingenii tanta sit, quae penetrare in caelum, terram intrare possit. Corpora nostra non novimus, qui sint situs partium, quam vim quaeque pars habeat ignoramus; itaque medici ipsi, quorum intererat ea nosse, aperuerunt ut viderentur, nec eo tamen aiunt empirici notiora esse illa, quia possit fieri ut patefacta et detecta mutentur. sed ecquid nos eodem modo rerum naturas persecare aperire dividere possumus, ut videamus terra penitusne defixa sit et quasi radicibus suis haereat an media pendeat.

123Ksenophanes ayda insanların yaşadığını, onun birçok şehri ve dağı olan bir toprak olduğunu söyler. Bunlar tuhaf şeyler gibi görünüyor; ama bunu söyleyen de durumun böyle olduğuna yemin edemezdi, ben de böyle olmadığına yemin edemem. Siz de yerin karşı tarafında, bizim tam karşımızda, ayak tabanları bizim ayak tabanlarımıza karşı duran insanlar bulunduğunu söylüyorsunuz; onlara antipodes diyorsunuz. Bunları reddetmeyen bana, bunu duyunca sizin saçmaladığınızı düşünenlere kızdığınızdan neden daha çok kızıyorsunuz? Theophrastos'un söylediğine göre Siracusalı Hiketas, göğün, güneşin, ayın, yıldızların, kısacası yukarıdaki her şeyin durduğunu, dünyada yerden başka hiçbir şeyin hareket etmediğini düşünür; yer kendi ekseni etrafında son derece hızlı döndüğü için, yer duruyor da gök hareket ediyormuş gibi bütün olaylar aynı biçimde gerçekleşir. Bazıları Platon'un da Timaios'ta bunu, ama biraz kapalı bir biçimde söylediğini düşünür. Peki sen, Epikuros, söyle: güneşin bu kadarcık olduğunu mu düşünüyorsun? "Ben mi? Bize göre bu kadar." Siz onun alayına uğruyorsunuz, siz de karşılık olarak onunla alay ediyorsunuz. Demek ki bu tür alaydan Sokrates kurtuluyor, bunlardan hiçbirinin bilinemeyeceğini düşünen Khioslu Ariston da kurtuluyor.

123

Habitari ait Xenophanes in luna, eamque esse terram multarum urbium et montium: portenta videntur; sed tamen nec ille qui dixit iurare posset ita se rem habere, neque ego non ita. Vos etiam dicitis esse e regione nobis, e contraria parte terrae qui adversis vestigiis stent contra nostra vestigia, quos ἀντίποδας vocatis: cur mihi magis suscensetis qui ista non aspernor quam is qui cum audiunt desipere vos arbitrantur? Hicetas Syracosius, ut ait Theophrastus, caelum solem lunam stellas supera denique omnia stare censet, neque praeter terram rem ullam in mundo moveri; quae cum circum axem se summa celeritate convertat et torqueat, eadem effici omnia quasi stante terra caelum moveretur. atque hoc etiam Platonem in Timaeo dicere quidam arbitrantur, sed paulo obscurius. Quid tu Epicure, loquere: putas solem esse tantulum? Egone? nobis quidem ** tantum. Et vos ab illo inridemini et ipsi illum vicissim eluditis. liber igitur a tali inrisione Socrates, liber Aristo Chius qui nihil istorum sciri putat posse.

124Ama ruha ve bedene dönüyorum. Sinirlerin, damarların tabiatı bize yeterince biliniyor mu? Ruhun ne olduğunu, nerede olduğunu, hatta Dikaiarkhos'a göründüğü gibi hiç var olup olmadığını biliyor muyuz? Varsa, Platon'un kabul ettiği gibi akıl, öfke ve arzu olmak üzere üç bölümü mü vardır, yoksa basit ve tek midir? Basitse ateş mi, nefes mi, kan mı, yoksa Ksenokrates'in dediği gibi cisimsiz bir sayı mıdır —ki bunun nasıl bir şey olduğu güçlükle anlaşılır—? Ve ne olursa olsun, ölümlü müdür, ölümsüz mü? Çünkü iki yönde de pek çok şey söylenir. Bunlardan biri sizin bilgenize kesin görünür; bizimkinin ise aklına hangisinin en inandırıcı olduğu bile gelmez; çünkü çoğu konuda karşıt akıl yürütmelerin ağırlığı eşittir.

124

Sed redeo ad animum et corpus. satisne tandem ea nota sunt nobis, quae nervorum natura sit quae venarum? tenemusne quid sit animus ubi sit, denique sitne an ut Dicaearcho visum est ne sit quidem ullus; si est, trisne partes habeat ut Platoni placuit, rationis irae cupiditatis, an simplex unusque sit; si simplex, utrum sit ignis an anima an sanguis an ut Xenocrates numerus nullo corpore, quod intellegi quale sit vix potest; et quidquid est, mortale sit an aeternum, nam utramque in partem multa dicuntur. horum aliquid vestro sapienti certum videtur, nostro ne quid maxime quidem probabile sit occurrit; ita sunt in plerisque contrariarum rationum paria momenta.

125Eğer daha ölçülü davranır da beni senin akıl yürütmelerine değil, hiçbir akıl yürütmeye onay vermediğim için suçlarsan, kendimi yenip onay vereceğim birini seçeyim. En çok kimi? Kimi mi? Demokritos'u; çünkü bildiğiniz gibi soyluluğa hep düşkün olmuşumdur. Hemen hepinizin azarlarıyla sıkıştırılacağım: "Sen mi? Her şey öyle dolu ve sıkışıkken ki hareket edecek cisim ötekilere yer açar ve bir şeyin çekildiği yere hemen başka bir şey gelir, boşluk diye bir şey olduğunu mu düşünürsün? Ya da kendilerinden meydana gelen her şeyin kendilerine hiç benzemediği atomlar bulunduğunu? Ya da bir zihin olmadan parlak herhangi bir şeyin meydana gelebileceğini? Tek bir dünyada bu düzen bu kadar hayranlık uyandırıcıyken, yukarıda, aşağıda, sağda, solda, önde, arkada, kimi farklı, kimi aynı türden sayısız dünya bulunduğunu? Şimdi biz Bauli'de bulunup Puteoli'yi görüyorsak, aynı yerlerde aynı adlara, makamlara, işlere, zekâlara, görünüşlere ve yaşlara sahip, aynı konuları tartışan sayısız insan bulunduğunu? Şimdi ya da uykudayken zihnimizle bir şey görür gibi olursak, dışarıdan gelen imgelerin beden yoluyla ruhlarımıza daldığını? Sakın böyle şeyleri benimseme, uydurma şeylere onay verme; bu kadar sapkın şeyler hissetmektense hiçbir şey hissetmemek daha iyidir."

125

Sin agis verecundius et me accusas non quod tuis rationibus non adsentiar sed quod nullis, vincam animum cuique adsentiar deligam - quem potissimum, quem? Democritum; semper enim ut scitis studiosus nobilitatis fui. urgebor iam omnium vestrum convicio: tune aut inane quicquam putes esse, cum ita conpleta et conferta sint omnia, ut et quod movebitur corpus ** corporum cedat et qua quidque cesserit aliud ilico subsequatur, aut atomos ullas, e quibus quidquid efficiatur illarum sit dissimillimum, aut sine aliqua mente rem ullam effici posse praeclaram; et, cum in uno mundo ornatus hic tam sit mirabilis, innumerabilis supra infra dextra sinistra ante post alios dissimiles alios eiusdem modi mundos esse; et ut nos nunc simus ad Baulos Puteolosque videamus sic innumerabiles paribus in locis esse isdem nominibus honoribus rebus gestis ingeniis formis aetatibus isdem de rebus disputantes; et, si nunc aut si etiam dormientes aliquid animo videre videamur, imagines extrinsecus in animos nostros per corpus inrumpere. tu vero ista ne asciveris neve fueris commenticiis rebus adsensus; nihil sentire est melius quam tam prava sentire.

126Demek ki mesele, benim bir şeyi onayımla tasdik etmem değil, senin onayladığın şeylerin aynısını tasdik etmem. Dikkat et, bu isteğin yalnız kibirli değil, utanmazca da olmasın; hele senin bu görüşlerin bana inandırıcı bile görünmezken. Çünkü sizin onayladığınız kehanetin var olduğunu düşünmüyorum; her şeyin onunla kuşatıldığını söylediğiniz o kaderi de küçümsüyorum; bu dünyanın tanrısal bir tasarıyla inşa edildiğini bile düşünmüyorum. Gerçi belki de öyledir; ama neden beni hoşnutsuzluğun hedefi yapıyorsunuz? Bilmediğim şeyi bilmememe izin vermez misiniz? Stoacılar kendi aralarında tartışabilirken bana mı izin verilmeyecek? Zenon'a ve hemen bütün öteki Stoacılara göre en yüce tanrı esirdir; esir, her şeyi yöneten bir zihne sahiptir. Zenon'un öğrencisi olan ve adeta Stoacıların soylu ailelerinden sayılan Kleanthes ise güneşin hükmettiğini ve her şeye egemen olduğunu düşünür. Böylece bilgelerin anlaşmazlığı yüzünden efendimizi bilmemeye mahkûm oluyoruz, çünkü güneşe mi esire mi kulluk ettiğimizi bilmiyoruz. Güneşin büyüklüğüne gelince (çünkü şu ışınlarıyla bana bakıyor ve kendisinden sık sık söz etmemi hatırlatıyor gibi), siz onun büyüklüğünü adeta on ayaklık bir ölçü çubuğuyla ölçmüş gibi bildiriyorsunuz; ben ise kötü mimarlara inanmaz gibi ölçümünüze inanmadığımı söylüyorum. Hafifçe söylemek gerekirse, hangimizin daha alçakgönüllü olduğu şüpheli mi?

126

Non ergo id agitur ut aliquid adsensu meo comprobem, sed ut eadem quae tu vide ne inpudenter etiam postules non solum adroganter, praesertim cum ista tua mihi ne probabilia quidem videantur. nec enim divinationem quam probatis ullam esse arbitror, fatumque illud esse quo omnia contineri dicitis contemno; ne exaedificatum quidem hunc mundum divino consilio existimo. Atque haud scio an ita sit; sed cur rapior in invidiam? licetne per vos nescire quod nescio, an Stoicis ipsis inter se disceptare, cum is non licebit? Zenoni et reliquis fere Stoicis aether videtur summus deus, mente praeditus qua omnia regantur; Cleanthes, qui quasi maiorum est gentium Stoicus, Zenonis auditor, solem dominari et rerum potiri putat: ita cogimur dissensione sapientium dominum nostrum ignorare, quippe qui nesciamus soli an aetheri serviamus. Solis autem magnitudinem (ipse enim hic radiatus me intueri videtur admonens ut crebro faciam mentionem sui) — vos ergo huius magnitudinem quasi decempeda permensi refertis; ego me, quasi malis architectis, mensurae vestrae nego credere: dubium est uter nostrum sit, leviter ut dicam, verecundior?

127Yine de tabiat filozoflarının bu sorularının kovulması gerektiğini düşünmüyorum. Çünkü tabiatı incelemek ve seyretmek, ruhlar ve zekâlar için adeta tabiî bir gıdadır: yükseliriz, daha yüce oluyormuşuz gibi gelir, insanî şeylere yukarıdan bakarız; yukarıdakileri ve göksel şeyleri düşünürken kendi dünyamızın işlerini küçük ve önemsiz şeyler diye hor görürüz. En büyük ve aynı zamanda en gizli şeyleri araştırmanın kendisi bir zevk verir; hakikate benzer görünen bir şey ortaya çıkarsa da ruh en insanca bir hazla dolar. Öyleyse bunları hem sizin bilgeniz hem de bizimki araştıracaktır;

127

Nec tamen istas quaestiones physicorum exterminandas puto. est enim animorum ingeniorumque naturale quoddam quasi pabulum consideratio contemplatioque naturae: erigimur, altiores fieri videmur, humana despicimus cogitantesque supera atque caelestia haec nostra ut exigua et minima contemnimus. indagatio ipsa rerum cum maximarum tum etiam occultissimarum habet oblectationem; si vero aliquid occurrit quod veri simile videatur, humanissima conpletur animus voluptate. quaeret igitur haec et vester sapiens et hic noster.

128ama sizinki onay vermek, inanmak, kesin olarak ileri sürmek için; bizimki ise düşüncesizce kanaatte bulunmaktan çekinerek ve böyle konularda hakikate benzer olanı bulursa işinin pek iyi gittiğini düşünerek.

Şimdi iyilerin ve kötülerin kavramına gelelim; ama önce söylenmesi gereken bir şey var. Tabiat filozofları bunları kesin bir dille ileri sürerken, daha açık görünen şeylerin otoritesini de yitirdiklerini düşünmüyorlar gibi geliyor bana. Çünkü şimdi gündüz olduğuna, bir karga öttüğünde onun bir şey emrettiğine ya da yasakladığına onay verdiklerinden daha fazla onay vermiyorlar; şu heykeli ölçtüklerinde altı ayak olduğunu, ölçemedikleri güneşin yerden on sekiz kattan da büyük olduğunu ileri sürdüklerinden daha kesin bir dille ileri sürmeyecekler. Buradan şu çıkarım doğar: güneşin büyüklüğü kavranamıyorsa, öteki şeyleri güneşin büyüklüğünü onayladığı biçimde onaylayan kişi o şeyleri kavramıyor demektir; güneşin büyüklüğü kavranamaz; öyleyse onu kavrıyormuş gibi onaylayan kişi hiçbir şeyi kavramıyor demektir. Güneşin ne kadar büyük olduğunun kavranabileceğini söyleyecekler. Karşı çıkmayacağım; yeter ki öteki şeylerin de aynı biçimde kavranıp yakalandığını söylesinler. Çünkü bir şeyin ötekinden daha çok ya da daha az kavrandığını söyleyemezler; bütün şeyler için kavramanın tek bir tarifi vardır.

128

sed vester ut adsentiatur credat adfirmet, noster ut vereatur temere opinari praeclareque agi secum putet si in eius modi rebus veri simile quod sit invenerit. Veniamus nunc ad bonorum malorumque notionem; et paulum ante dicendum est. Non mihi videntur considerare cum physici ista valde adfirmant earum etiam rerum auctoritatem si quae inlustriores videantur amittere. non enim magis adsentiuntur nec adprobant lucere nunc quam cum cornix cecinerit tum aliquid eam aut iubere aut vetare, nec magis adfirmabunt signum illud si erunt mensi sex pedum esse, quam solem, quem metiri non possunt, plus quam duodeviginti partibus maiorem esse quam terram. ex quo illa conclusio nascitur: si sol quantus sit percipi non potest, qui ceteras res eodem modo quo magnitudinem solis adprobat is eas res non percipit; magnitudo autem solis percipi non potest; qui igitur id adprobat quasi percipiat, nullam rem percipit. respondebunt posse percipi quantus sol sit: non repugnabo, dum modo eodem pacto cetera percipi conprehendique dicant. nec enim possunt dicere aliud alio magis minusve conprendi, quoniam omnium rerum una est definitio conprehendendi.

129Ama başladığım konuya döneyim: iyi ve kötü şeyler hakkında elimizde kesin olarak ne var? Elbette iyilerin ve kötülerin en yükseğinin bağlanacağı gayeler belirlenmelidir. Peki en büyük adamlar arasında hangi konuda bundan daha büyük bir anlaşmazlık vardır? Artık terk edilmiş görünen görüşleri, en yüksek iyiyi bilgide ve ilimde bulan Herillos'u geçiyorum; Zenon'un öğrencisi olduğu halde ondan ne kadar ayrıldığını, Platon'dan ise ne kadar az ayrıldığını görüyorsun. Megaralıların ünlü bir okulu vardı; yazılı kaynaklarda gördüğüme göre bu okulun öncüsü az önce adını andığım Ksenophanes'ti; sonra onu Parmenides ve Zenon izledi (bu yüzden bunlara Elealı filozoflar denirdi); sonra Sokrates'in öğrencisi Megaralı Eukleides geldi; aynı filozoflara Megaralılar adı ondan dolayı verildi. Bunlar yalnızca bir, kendine benzer ve hep aynı olan şeyin iyi olduğunu söylerlerdi; bunlar da Platon'dan çok şey almışlardı. Eretrialı olduğu için Menedemos'tan dolayı da Eretrialılar adını alanlar vardı; onlar bütün iyiyi zihinde ve zihnin hakikati gören keskinliğinde bulurlardı. Bu, Herillos'unkine benzer, ama sanırım daha zengin ve daha süslü biçimde açıklanmış bir görüştü.

129

Sed quod coeperam: quid habemus in rebus bonis et malis explorati? nempe fines constituendi sunt ad quos et bonorum et malorum summa referatur. qua de re est igitur inter summos viros maior dissensio? Et omitto illa quae relicta iam videntur, Erillum qui in cognitione et scientia summum bonum ponit; qui cum Zenonis auditor esset vides quantum ab eo dissenserit et quam non multum a Platone. Megaricorum fuit nobilis disciplina, cuius ut scriptum video princeps Xenophanes quem modo nominavi, deinde eum secuti Parmenides et Zeno (** itaque ab is Eleatici philosophi nominabantur), post Euclides Socratis discipulus Megareus, a quo idem illi Megarici dicti, qui id bonum solum esse dicebant quod esset unum et simile et idem semper; hi quoque multa a Platone. a Menedemo autem, quod is Eretria fuit, Eretriaci appellati, quorum omne bonum in mente positum et mentis acie qua verum cerneretur, Erilli similia, sed opinor explicata uberius et ornatius.

130Bunları küçümsüyor ve artık bir kenara atılmış sayıyorsak, şunları elbette daha az hor görmeliyiz: Zenon'un öğrencisi olan Ariston, Zenon'un yalnız kelimelerle söylediğini, yani faziletten başka hiçbir şeyin iyi, faziletin zıddından başka hiçbir şeyin kötü olmadığını özde benimsedi; Zenon'un aradaki şeylerde görmek istediği değer farklarının hiç bulunmadığını düşündü. Ona göre en yüksek iyi, bu şeyler karşısında hiçbir yöne meyletmemektir; buna kendisi adiaphoria, kayıtsızlık der. Pyrrhon ise bilgenin bunları hissetmediğini bile söyler; buna apatheia, duygusuzluk denir. Öyleyse bu kadar çok görüşü bir yana bırakıp, uzun süredir ve çokça savunulan görüşlere bakalım.

130

Hos si contemnimus et iam abiectos putamus, illos certe minus despicere debemus: Aristonem, qui cum Zenonis fuisset auditor re probavit ea quae ille verbis, nihil esse bonum nisi virtutem nec malum nisi quod virtuti esset contrarium; in mediis ea momenta quae Zeno voluit nulla esse censuit. huic summum bonum est in is rebus neutram in partem moveri, quae ἀδιαφορία ab ipso dicitur. Pyrrho autem ea ne sentire quidem sapientem, quae ἀπάθεια nominatur. Has igitur tot sententias ut omittamus, haec videamus, quae nunc diu multumque defensa sunt.

131Bazıları hazzın gaye olduğunu ileri sürdü; bunların başında Sokrates'i dinlemiş olan Aristippos gelir, Kyreneciler de ondan çıkar; sonra Epikuros gelir; onun öğretisi şimdi daha tanınmıştır, ama hazzın kendisi konusunda Kyrenecilerle uyuşmaz. Kalliphon gayenin haz ve ahlâkî güzellik olduğunu düşündü; Hieronymos her türlü sıkıntıdan uzak olmayı; Diodoros bunu ahlâkî güzellikle birlikte; bu ikisi Peripatetiktir. Eski Akademia ise, Antiokhos'un en çok onayladığı Polemon'un yazılarının gösterdiği gibi, tabiatın insana ilk olarak yakın kıldığı şeylerden yararlanarak ahlâken güzel yaşamayı gaye saydı; Aristoteles ve dostları da buna çok yaklaşıyor görünürler. Karneades de, onaylamak için değil Stoacılara karşı koymak için, en yüksek iyinin tabiatın ilk olarak yakın kıldığı şeylerden yararlanmak olduğunu ileri sürerdi. Stoacıların kurucusu ve önderi Zenon ise tabiatın bu yakınlaştırmasından türeyen ahlâken güzel yaşamayı iyilerin gayesi olarak belirledi.

131

Alii voluptatem finem esse voluerunt, quorum princeps Aristippus, qui Socratem audierat, unde Cyrenaici, post Epicurus, cuius est disciplina nunc notior nec tamen cum Cyrenaicis de ipsa voluptate consentiens. voluptatem autem et honestatem finis esse Callipho censuit, vacare omni molestia Hieronymus, hoc idem cum honestate Diodorus, ambo hi Peripatetici. honeste autem vivere fruentem rebus is quas primas homini natura conciliet et vetus Academia censuit, ut indicant scripta Polemonis quem Antiochus probat maxime, et Aristoteles eiusque amici huc proxime videntur accedere. introducebat etiam Carneades, non quo probaret sed ut opponeret Stoicis, summum bonum esse frui rebus is quas primas natura conciliavisset. honeste autem vivere, quod ducatur a conciliatione naturae, Zeno statuit finem esse bonorum, qui inventor et princeps Stoicorum fuit.

132Şu da açıktır: sıraladığım bütün bu iyilerin gayelerinin karşısında kötülerin gayeleri zıt olarak durur. Şimdi kimi izleyeceğimi size soruyorum; yeter ki kimse o kadar bilgisizce ve saçma bir cevap vermesin: "Kimi istersen, yeter ki birini." Bundan daha düşüncesiz bir şey söylenemez. Stoacıları izlemek istiyorum. İzin var mı —felsefede bence neredeyse eşsiz olan Aristoteles'i hiç anmıyorum— Akademiacı diye anılan ama birkaç şeyi değiştirse tam bir Stoacı olacak olan Antiokhos'un kendisi izin veriyor mu? Öyleyse iş artık karar anına gelmiştir: bilge ya Stoacı ya da Eski Akademiacı olarak belirlenecektir; ikisi birden olamaz. Çünkü aralarındaki çekişme sınır taşları üzerine değil, bütün mülk üzerinedir: hayatın bütün düzeni en yüksek iyinin tarifinde içerilir; bu konuda ayrılanlar hayatın bütün düzeni konusunda ayrılırlar. Bu kadar ayrıldıklarına göre ikisi birden bilge olamaz, ancak biri olabilir. Bilge Polemoncuysa, yanlış bir şeye onay veren Stoacı hata işler (siz de bilgeye bundan daha yabancı bir şey olmadığını söylüyorsunuz); Zenon'un görüşleri doğruysa, aynı şey Eski Akademiacılar ve Peripatetikler için söylenmelidir. Öyleyse burada ikisine de onay vermeyen ben mi, yoksa ⟦onay veren siz mi⟧ daha basiretliyiz?

132

iam illud perspicuum est, omnibus is finibus bonorum quos exposui malorum fines esse contrarios. Ad vos nunc refero quem sequar; modo ne quis illud tam ineruditum absurdumque respondeat quemlubet, modo aliquem: nihil potest dici inconsideratius. Cupio sequi Stoicos. licetne — omitto per Aristotelem, meo iudicio in philosophia prope singularem — per ipsum Antiochum, qui appellabatur Academicus, erat quidem si perpauca mutavisset germanissimus Stoicus. erit igitur res iam in discrimine; nam aut Stoicus constituatur sapiens aut veteris Academiae — utrumque non potest; est enim inter eos non de terminis sed de tota possessione contentio; nam omnis ratio vitae definitione summi boni continetur, de qua qui dissident de omni vitae ratione dissident; non potest igitur uterque esse sapiens, quoniam tanto opere dissentiunt, sed alter—: si Polemoneus, peccat Stoicus rei falsae adsentiens (vos quidem nihil esse dicitis a sapiente tam alienum); sin vera sunt Zenonis, eadem in veteres Academicos Peripateticosque dicenda. hic igitur neutri adsentiens ** si numquam, uter est prudentior?

133Peki Antiokhos'un kendisi bazı konularda sevdiği bu Stoacılardan ayrılırken, o görüşlerin bilge tarafından onaylanamayacağını göstermiş olmuyor mu? Stoacılara göre bütün hatalar eşittir; Antiokhos ise bundan şiddetle hoşlanmaz. Bari hangi görüşü izleyeceğimi düşünmeme izin verilsin. "Kes şunu," diyor, "artık birine karar ver." Peki iki yönde söylenenler bana hem keskin hem eşit ağırlıkta görünürken suç işlemekten sakınmayayım mı? Çünkü Lucullus, bir kesin hükme ihanet etmenin suç olduğunu söylüyordun; öyleyse bilinmeyen bir şeye onay vermemek için kendimi tutuyorum; bu da seninle ortak olan bir kesin hükmümdür.

133

Quid cum ipse Antiochus dissentit quibusdam in rebus ab his quos amat Stoicis, nonne indicat non posse illa probanda esse sapienti? Placet Stoicis omnia peccata esse paria; at hoc Antiocho vehementissime displicet. liceat tandem mihi considerare utram sententiam sequar. Praecide inquit, statue aliquando quidlibet. Quid quae dicuntur quom et acuta mihi videntur in utramque partem et paria, nonne caveam ne scelus faciam? scelus enim dicebas esse Luculle dogma prodere; contineo igitur me, ne incognito adsentiar, quod mihi tecum est dogma commune.

134İşte çok daha büyük bir anlaşmazlık. Zenon mutlu hayatın yalnız fazilete dayandığını düşünür. Ya Antiokhos? "Evet," der, "mutludur, ama en mutlu değil." Biri, faziletin hiçbir eksiği olmadığını düşünen bir tanrıdır; öteki, insan için faziletin dışında pek çok şeyin kısmen değerli, kısmen de zorunlu olduğunu düşünen küçük bir insancık. Ama ilkinin, faziletin tabiatın izin verdiğinden fazla değer vermesinden korkuyorum, hele Theophrastos bu konuda pek çok şeyi ustalıkla ve zengin bir dille söylemişken. Ötekinin de kendisiyle güçlükle tutarlı olmasından korkuyorum: hem bedenin ve talihin bazı kötülükleri bulunduğunu söylüyor, hem de bütün bunların içinde bulunan kişinin, bilgeyse, mesut olacağını düşünüyor. İkiye bölünüyorum; kâh bu bana daha inandırıcı görünüyor, kâh öteki; yine de ikisinden biri doğru değilse faziletin büsbütün yere serileceğini düşünüyorum. Ama bunlarda ayrılıyorlar.

134

Ecce multo maior etiam dissensio. Zeno in una virtute positam beatam vitam putat. quid Antiochus? etiam inquit beatam, sed non beatissimam. deus ille qui nihil censuit deesse virtuti, homuncio hic qui multa putat praeter virtutem homini partim cara esse partim etiam necessaria. sed et ille vereor ne virtuti plus tribuat quam natura patiatur, praesertim Theophrasto multa diserte copioseque dicente, et hic metuo ne vix sibi constet, qui cum dicat esse quaedam et corporis et fortunae mala tamen eum qui in his omnibus sit beatum fore censeat si sapiens sit: distrahor, tum hoc mihi probabilius tum illud videtur, et tamen nisi alterutrum sit virtutem iacere plane puto. Verum in his discrepant.

135Peki uyuştukları şeyleri doğru diye onaylayabilir miyiz: bilgenin ruhu asla arzuyla harekete geçmez, asla sevinçle coşmaz? Haydi bunlar inandırıcı olsun; peki şunlar da mı: bilge asla korkmaz, asla acı duymaz? Bilge vatanının yıkılmasından korkmaz mı, yıkılınca acı duymaz mı? Bu katı bir görüş, ama ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyi iyi saymayan Zenon için zorunludur. Senin içinse, Antiokhos, hiç de zorunlu değildir; çünkü sana göre ahlâkî güzelliğin dışında pek çok iyi, çirkinliğin dışında pek çok kötü vardır; bilge bunlar gelirken korkmak, gelince de acı duymak zorundadır. Ama soruyorum: bilgenin ruhunun sarsılmadığını ve karışmadığını söyleyen bu görüşleri Eski Akademia ne zaman ileri sürdü? Onlar ölçülülüğü onaylar, her duygu hareketinde tabiî bir ölçü bulunmasını isterlerdi. Hepimiz Eski Akademiacı Krantor'un yas üzerine kitabını okuduk; büyük değil ama altın değerinde bir kitapçıktır ve Panaitios'un Tubero'ya öğütlediği gibi kelimesi kelimesine ezberlenmelidir. Onlar bu duyguların ruhlarımıza tabiat tarafından faydalı bir amaçla verildiğini de söylerlerdi: korkuyu sakınmamız için, merhameti ve kederi şefkat göstermemiz için; öfkenin kendisinin ise cesaretin adeta bileği taşı olduğunu söylerlerdi. Bunun doğru olup olmadığına başka bir zaman bakarız.

135

quid illa in quibus consentiunt num pro veris probare possumus, sapientis animum numquam nec cupiditate moveri nec laetitia ecferri? age haec probabilia sane sint; num etiam illa, numquam timere numquam dolere: sapiensne non timeat ne patria deleatur, non doleat si deleta sit? durum, sed Zenoni necessarium, cui praeter honestum nihil est in bonis, tibi vero Antioche minime, cui praeter honestatem multa bona, praeter turpitudinem multa mala videntur, quae et venientia metuat sapiens necesse est et venisse doleat. Sed quaero quando ista fuerint Academia vetere †dunttia, ut animum sapientis commoveri et conturbari negarent: mediocritates illi probabant et in omni permotione naturalem volebant esse quendam modum. legimus omnes Crantoris veteris Academici de luctu; est enim non magnus verum aureolus et ut Tuberoni Panaetius praecipit ad verbum ediscendus libellus. atque illi quidem etiam utiliter a natura dicebant permotiones istas animis nostris datas, metum cavendi causa, misericordiam aegritudinemque clementiae; ipsam iracundiam fortitudinis quasi cotem esse dicebant — recte secusne alias viderimus;

136Ama senin bu katılığın Eski Akademia'ya nasıl daldı, bilmiyorum. Şunlara ise hiç dayanamıyorum —bana hoş gelmediklerinden değil; çünkü Stoacıların paradoksa denen şaşırtıcı görüşlerinin çoğu Sokratesçidir—; ama Ksenokrates nerede, Aristoteles nerede bunlara dokundu (çünkü siz onları adeta aynı kişiler sayıyorsunuz)? Onlar hiç şunları söyler miydi: yalnız bilgeler kraldır, yalnız onlar zengindir, yalnız onlar güzeldir; her yerdeki her şey bilgenindir; bilgeden başka hiç kimse konsül, praetor, komutan, hatta belki beşler kurulunun üyesi bile değildir; nihayet yalnız bilge vatandaştır, yalnız o özgürdür; bilge olmayanların hepsi yabancı, sürgün, köle, hatta delidir; Lykurgos'un, Solon'un yazdıkları, bizim On İki Levha'mız kanun değildir; bilgelerinkiler dışında ne şehir vardır ne devlet.

136

atrocitas quidem ista tua quo modo in veterem Academiam inruperit nescio. Illa vero ferre non possum — non quo mihi displiceant, sunt enim Socratica pleraque mirabilia Stoicorum, quae παράδοξα nominantur; sed ubi Xenocrates, ubi Aristoteles ista tetigit (hos enim quasi eosdem esse vultis): illi umquam dicerent sapientes solos reges solos divites solos formosos; omnia quae ubique essent sapientis esse; neminem consulem praetorem imperatorem, nescio an ne quinquevirum quidem quemquam nisi sapientem; postremo solum civem solum liberum, insipientes omnes peregrinos exules servos, furiosos denique; scripta Lycurgi Solonis, duodecim tabulas nostras non esse leges, ne urbis quidem aut civitatis nisi quae essent sapientium.

137Lucullus, dostun Antiokhos'a onay verdiysen, bunları surları savunur gibi savunmak zorundasın; bense ancak uygun gördüğüm ölçüde, ılımlı bir biçimde savunabilirim. Kleitomakhos'ta okudum: Karneades ile Stoacı Diogenes Capitolium'da senatonun huzurunda dururken, Publius Scipio ile Marcus Marcellus'un konsüllüğünde praetor olan Aulus Albinus —Lucullus, senin büyükbabanla birlikte konsül olmuş olan adam; Yunanca yazdığı tarihin gösterdiği gibi gerçekten bilgili biri— şaka yollu Karneades'e şöyle demiş: "Karneades, sana göre ben praetor değilim, çünkü bilge değilim; bu şehir de şehir değildir, içinde bir devlet de yoktur." O da şu cevabı vermiş: "Bu Stoacıya göre değilsin." Antiokhos'un izlemek istediği Aristoteles ya da Ksenokrates, onun praetor olduğundan, Roma'nın bir şehir olduğundan, orada bir devletin yaşadığından şüphe etmezdi; ama bizim adamımız, yukarıda söylediğim gibi, birkaç şeyi kekeleyerek söyleyen düpedüz bir Stoacıdır.

137

haec tibi Luculle, si es adsensus Antiocho familiari tuo, tam sunt defendenda quam moenia, mihi autem bono modo tantum quantum videbitur. Legi apud Clitomachum, cum Carneades et Stoicus Diogenes ad senatum in Capitolio starent, A. Albinum, qui tum P. Scipione et M. Marcello cos. praetor esset, eum qui cum avo tuo Luculle consul fuit, doctum sane hominem ut indicat ipsius historia scripta Graece, iocantem dixisse Carneadi: ego tibi Carneade praetor esse non video, quia sapiens non sum, nec haec urbs nec in ea civitas? tum ille: huic Stoico non videris. Aristoteles aut Xenocrates, quos Antiochus sequi volebat, non dubitavisset quin et praetor ille esset et Roma urbs et eam civitas incoleret; sed ille noster est plane ut supra dixi Stoicus perpauca balbutiens.

138Peki kanaate kayıp bilinmeyen bir şeyi benimsemekten ve tasdik etmekten —ki bunu hiç istemezsiniz— korkan bana ne öğüt veriyorsunuz? Khrysippos sık sık, iyilerin gayesi hakkında savunulabilecek yalnız üç görüş bulunduğunu söyler; kalabalığı budar, kesip atar: gaye ya ahlâkî güzelliktir, ya hazdır, ya da ikisi birden. Çünkü en yüksek iyinin her türlü sıkıntıdan uzak olmak olduğunu söyleyenler, ona göre hazzın kötü ün salmış adından kaçarlar ama yine onun komşuluğunda dolaşırlar; aynı şeyi ahlâkî güzellikle birleştirenler de bunu yapar; ahlâkî güzelliğe tabiatın ilk faydalarını ekleyenler de pek farklı bir şey yapmaz. Böylece inandırıcı biçimde savunulabileceğini düşündüğü üç görüş bırakır.

138

vos autem mihi verenti ne labar ad opinionem et aliquid adsciscam et conprobem incognitum, quod minime vultis, quid consilii datis? Testatur saepe Chrysippus tris solas esse sententias quae defendi possint de finibus bonorum; circumcidit et amputat multitudinem. aut enim honestatem esse finem aut voluptatem aut utrumque. nam qui summum bonum dicant id esse, si vacemus omni molestia, eos invidiosum nomen voluptatis fugere sed in vicinitate versari; quod facere eos etiam qui illud idem cum honestate coniungerent, nec multo secus eos qui ad honestatem prima naturae commoda adiungerent. ita tris relinquit sententias quas putet probabiliter posse defendi.

139Diyelim ki öyle olsun —gerçi Polemon'un, Peripatetiklerin ve Antiokhos'un gaye anlayışından kolayca kopamıyorum ve şimdiye kadar elimde bundan daha inandırıcı bir şey yok—. Yine de hazzın hislerimizi ne kadar tatlı bir biçimde okşadığını görüyorum; Epikuros'a ya da Aristippos'a onay vermeye kayıyorum. Fazilet beni geri çağırıyor, daha doğrusu elimden tutup çekiyor; bunların hayvanlara özgü hareketler olduğunu söylüyor, insanı tanrıya bağlıyor. Ortada durabilirim: Aristippos sanki hiç ruhumuz yokmuş gibi yalnız bedeni gözettiğine, Zenon da sanki bedenimiz yokmuş gibi yalnız ruhu kucakladığına göre, Kalliphon'u izleyebilirim. Karneades onun görüşünü öyle bir hevesle savunurdu ki onu onaylıyor gibi bile görünürdü; gerçi Kleitomakhos, Karneades'in neyi onayladığını hiçbir zaman anlayamadığını kesin bir dille söylerdi. Ama bu gayeyi izlemek istesem, ciddiyetin, ağırbaşlılığın ve doğru aklın kendisi karşıma dikilip şöyle demez mi: "Ahlâkî güzellik hazzı küçümsemekten ibaretken, sen ahlâkî güzelliği hazla, bir insanı bir hayvanla birleştirir gibi mi birleştireceksin?"

139

Sit sane ita — quamquam a Polemonis et Peripateticorum et Antiochi finibus non facile divellor nec quicquam habeo adhuc probabilius. verum tamen video quam suaviter voluptas sensibus nostris blandiatur; labor eo ut adsentiar Epicuro aut Aristippo: revocat virtus vel potius reprendit manu, pecudum illos motus esse dicit, hominem iungit deo. possum esse medius, ut, quoniam Aristippus quasi animum nullum habeamus corpus solum tuetur, Zeno quasi corporis simus expertes animum solum conplectitur, ut Calliphontem sequar — cuius quidem sententiam Carneades ita studiose defensitabat ut eam probare etiam videretur; quamquam Clitomachus adfirmabat numquam se intellegere potuisse quid Carneadi probaretur — sed si eum ipsum finem velim sequi, nonne ipsa severitas et gravitas et recta ratio mihi obversetur: tune, cum honestas in voluptate contemnenda consistat, honestatem cum voluptate tamquam hominem cum belua copulabis?

140Öyleyse çarpışacak tek bir çift kalıyor: hazla ahlâkî güzellik. Anladığım kadarıyla Khrysippos'a göre bu konuda büyük bir çekişme yoktur. Birini, yani hazzı izlersen pek çok şey çöker, en başta da insan soyuyla ortaklık, sevgi, dostluk, adalet ve öteki faziletler; bunların hiçbiri karşılıksız olmadıkça var olamaz; çünkü adeta bir ücret gibi hazla vazifeye itilen şey fazilet değil, faziletin aldatıcı bir taklidi ve kılığıdır. Öte yandan şunları da dinle: ahlâkî güzellik adının ne anlama geldiğini anlamadıklarını bile söylüyorlar (meğer ki halk arasında şanlı sayılana ahlâken güzel demek isteyelim); bütün iyilerin kaynağının bedende olduğunu, tabiatın ölçüsünün, kuralının, buyruğunun bu olduğunu, ondan sapan kişinin hayatta neyi izleyeceğini asla bilemeyeceğini söylüyorlar.

140

Unum igitur par quod depugnet relicum est, voluptas cum honestate; de quo Chrysippo sunt, quantum ego sentio, non ** magna contentio. alteram si sequare, multa ruunt et maxime communitas cum hominum genere, caritas amicitia iustitia reliquae virtutes, quarum esse nulla potest nisi erit gratuita; nam quae voluptate quasi mercede aliqua ad officium inpellitur, ea non est virtus sed fallax imitatio simulatioque virtutis. audi contra illos qui nomen honestatis a se ne intellegi quidem dicant (nisi forte quod gloriosum sit in volgus id honestum velimus dicere), fontem omnium bonorum in corpore esse, hanc normam hanc regulam hanc praescriptionem esse naturae, a qua qui aberravisset eum numquam quid in vita sequeretur habiturum.

141Bunları ve sayısız başka şeyi dinlerken hiç etkilenmediğimi mi sanıyorsunuz? Senin kadar etkileniyorum, Lucullus; beni senden daha az insan sanma. Tek fark şu: sen etkilendiğinde benimsiyor, onay veriyor, tasdik ediyorsun; bunun doğru, kesin, yakalanmış, kavranmış, sabitlenmiş, sağlam, yerinden oynamaz olmasını istiyorsun ve hiçbir akıl yürütmeyle ondan uzaklaştırılamaz, sarsılamazsın. Bense, onay verirsem sık sık yanlışa onay vermiş olmayacağım böyle hiçbir şey bulunmadığını düşünüyorum; çünkü doğrular yanlışlardan görüntüde hiçbir farkla ayrılmaz; hele diyalektiğin o ölçütleri hiçbir şey değilken.

141

Nihil igitur me putatis, haec et alia innumerabilia cum audiam, moveri? tam moveor quam tu Luculle, nec me minus hominem quam te putaveris; tantum interest, quod tu cum es commotus adsciscis adsentiris adprobas, verum illud certum conprehensum perceptum ratum firmum fixum fuisse vis deque eo nulla ratione neque pelli neque moveri potes, ego nihil eius modi esse arbitror cui si adsensus sim non adsentiar saepe falso, quoniam vera a falsis nullo visi discrimine separantur, praesertim cum iudicia ista dialecticae nulla sint.

142Çünkü şimdi felsefenin üçüncü bölümüne geliyorum. Protagoras'ın ölçütü başkadır: o, herkes için doğru olanın ona görünen şey olduğunu düşünür. Kyrenecilerinki başkadır: onlar en içteki duygulanımlar dışında hiçbir ölçüt bulunmadığını düşünürler. Epikuros'unki başkadır: o bütün ölçütü hislere, şeylerin kavramlarına ve hazza yerleştirir. Platon ise hakikatin bütün ölçütünün ve hakikatin kendisinin, kanaatlerden ve hislerden ayrılarak düşünmenin ve zihnin kendisine ait olmasını istedi.

142

Venio enim iam ad tertiam partem philosophiae. Aliud iudicium Protagorae est qui putet id cuique verum esse quod cuique videatur, aliud Cyrenaicorum, qui praeter permotiones intumas nihil putant esse iudicii, aliud Epicuri qui omne iudicium in sensibus et in rerum notitiis et in voluptate constituit; Plato autem omne iudicium veritatis veritatemque ipsam abductam ab opinionibus et a sensibus cogitationis ipsius et mentis esse voluit.

143Bizim Antiokhos bunlardan birini onaylıyor mu? Hayır, kendi atalarınınkini bile onaylamıyor. Konuşma sanatı üzerine çok sayıda ve pek beğenilen kitapları olan Ksenokrates'i ya da kendisinden daha keskin, daha incelikli bir şey bulunmayan Aristoteles'in kendisini nerede izliyor? Khrysippos'tan ise bir adım bile ayrılmıyor. Öyleyse biz neden Akademiacı diye anılıyoruz? Yoksa bu adın şanını kötüye mi kullanıyoruz? Ya da birbirleriyle anlaşamayan kişileri izlemeye neden zorlanıyoruz? Diyalektikçilerin temel derslerde öğrettikleri şu konuda bile, yani "gündüzse ışıktır" gibi bağlantılı bir önermenin doğru mu yanlış mı olduğuna nasıl karar verilmesi gerektiği konusunda ne büyük bir çekişme var: Diodoros bir türlü, Philon bir türlü, Khrysippos başka bir türlü düşünür. Ya Khrysippos'un hocası Kleanthes'le ne çok konuda ayrıldığı? Diyalektikçilerin belki de en önde gelen iki ismi, son derece dikenli adamlar olan Antipatros ile Arkhedemos pek çok konuda ayrılmıyorlar mı?

143

num quid horum probat noster Antiochus? ille vero ne maiorum quidem suorum. ubi enim Xenocraten sequitur, cuius libri sunt de ratione loquendi multi et multum probati, aut ipsum Aristotelem, quo profecto nihil est acutius nihil politius; a Chrysippo pedem nusquam. Qui ergo Academici appellamur (an abutimur gloria nominis?) aut cur cogimur eos sequi qui inter se dissident? In hoc ipso quod in elementis dialectici docent, quo modo iudicare oporteat verum falsumne sit si quid ita conexum est ut hoc si dies est lucet, quanta contentio est: aliter Diodoro, aliter Philoni, Chrysippo aliter placet. Quid cum Cleanthe doctore suo quam multis rebus Chrysippus dissidet; quid duo vel principes dialecticorum Antipater et Archidemus spinosissimi homines nonne multis in rebus dissentiunt?

144Öyleyse Lucullus, beni neden hoşnutsuzluğun hedefi yapıyor, adeta bir halk toplantısına çağırıyor ve fitneci tribunusların yaptığı gibi dükkânların kapatılmasını emrediyorsun? Sanatların bizim tarafımızdan ortadan kaldırıldığından yakınmanın amacı zanaatkârları kışkırtmak değilse nedir? Onlar her yandan toplanırlarsa, size karşı kolayca kışkırtılırlar. Önce şu tepki çekecek sözleri ortaya dökeyim: halk toplantısında duracak olanların hepsinin sürgün, köle, deli olduğunu söylüyorsunuz. Sonra artık kalabalığı değil, burada bulunan sizleri ilgilendiren şeylere geleceğim: Zenon da, Antiokhos da sizin hiçbir şey bilmediğinizi söylüyor. "Nasıl olur?" diyeceksin; "biz bilge olmayanın da pek çok şeyi kavradığını savunuyoruz."

144

Quid me igitur Luculle in invidiam et tamquam in contionem vocas, et quidem ut seditiosi tribuni solent occludi tabernas iubes? quo enim spectat illud cum artificia tolli quereris a nobis nisi ut opifices concitentur; qui si undique omnes convenerint facile contra vos incitabuntur. Expromam primum illa invidiosa, quod eos omnes qui in contione stabunt exules servos insanos esse dicatis. deinde ad illa veniam, quae iam non ad multitudinem sed ad vosmet ipsos qui adestis pertinent. negat enim vos Zeno, negat Antiochus scire quicquam. Quo modo? inquies; nos enim defendimus etiam insipientem multa conprendere.

145Ama bilgeden başka kimsenin hiçbir şeyi bilmediğini söylüyorsunuz. Zenon da bunu bir el hareketiyle gösterirdi. Parmaklarını açıp avucunu gösterince, "Görüntü böyledir," derdi; sonra parmaklarını biraz bükünce, "Onay böyledir"; sonra elini tamamen kapatıp yumruk yapınca bunun kavrama olduğunu söylerdi; daha önce adı olmayan bu şeye katalepsis adını da bu benzetmeden dolayı o verdi. Sonra sol elini yaklaştırıp o yumruğu sıkıca ve kuvvetle kavrayınca, ilmin böyle olduğunu, bilgeden başka kimsenin ona sahip olmadığını söylerdi. Ama kimin bilge olduğunu ya da olmuş olduğunu kendileri bile söylemezler. Böylece sen, Catulus, şimdi gündüz olduğunu bilmiyorsun; sen de, Hortensius, kendi köşkünde bulunduğumuzu bilmiyorsun.

145

At scire negatis quemquam rem ullam nisi sapientem. et hoc quidem Zeno gestu conficiebat. nam cum extensis digitis adversam manum ostenderat, visum inquiebat huius modi est; dein cum paulum digitos contraxerat, adsensus huius modi; tum cum plane conpresserat pugnumque fecerat, conprensionem illam esse dicebat, qua ex similitudine etiam nomen ei rei, quod ante non fuerat, κατάλημψιν imposuit; cum autem laevam manum admoverat et illum pugnum arte vehementerque conpresserat, scientiam talem esse dicebat, cuius compotem nisi sapientem esse neminem. sed qui sapiens sit aut fuerit ne ipsi quidem solent dicere. ita tu nunc Catule lucere nescis, nec tu Hortensi in tua villa nos esse.

146Bunlar daha az tepki çekecek biçimde mi söyleniyor? Pek zarif de değil; ötekiler daha incelikliydi. Ama sen hiçbir şey kavranamazsa sanatların çökeceğini söylüyor ve inandırıcı olanın sanatlar için yeterince büyük bir güce sahip olduğunu bana kabul etmiyorsan, ben de şimdi aynı şekilde sana sanatın ilim olmadan var olamayacağını iade ediyorum. Zeuksis, Pheidias ya da Polykleitos bu kadar büyük bir ustalığa sahipken hiçbir şey bilmediklerine katlanırlar mıydı? Ama biri onlara ilme hangi anlamın yüklendiğini öğretseydi, öfkelenmekten vazgeçerlerdi; hiçbir yerde bulunmayan şeyi ortadan kaldırdığımızı, kendilerine yeten şeyi ise onlara bıraktığımızı öğrenince bize de kızmazlardı. Bu yolu atalarımızın titizliği de doğrular: onlar önce herkesin "kendi kanaatime göre" diye yemin etmesini, sonra ancak bile bile aldatırsa sorumlu tutulmasını istediler, çünkü hayatta pek çok bilgisizlik vardır; sonra tanıklık edenin kendi gördüğü şey için bile "sanıyorum" demesini, yeminli yargıçların da incelediklerini "olmuştur" ya da "olmamıştır" diye değil, "öyle görünüyor" diye açıklamasını istediler.

146

num minus haec invidiose dicuntur? nec tamen nimis eleganter; illa subtilius. Sed quo modo tu si conprendi nihil posset artificia concidere dicebas nec mihi dabas id quod probabile esset satis magnam vim habere ad artes, sic ego nunc tibi refero artem sine scientia esse non posse. an pateretur hoc Zeuxis aut Phidias aut Polyclitus, nihil se scire, cum in iis esset tanta sollertia? quod si eos docuisset aliquis quam vim habere diceretur scientia, desinerent irasci; ne nobis quidem suscenserent, cum didicissent id tollere nos quod nusquam esset, quod autem satis esset ipsis relinquere. Quam rationem maiorum etiam conprobat diligentia, qui primum iurare ex sui animi sententia quemque voluerunt, deinde ita teneri si sciens falleret, quod inscientia multa versaretur in vita; tum qui testimonium diceret ut arbitrari se diceret etiam quod ipse vidisset, quaeque iurati iudices cognovissent ut ea non aut esse aut non esse facta sed ut videri pronuntiarentur.

147Ama Lucullus, yalnız gemici işaret vermekle kalmıyor, batı rüzgârının kendisi de bize yola çıkma zamanının geldiğini fısıldıyor; ben de yeterince çok şey söyledim; öyleyse sözümü bağlamalıyım. Yine de bundan sonra bunları araştırırken, gözlerin ve öteki hislerin yalanları, sorites ya da yalancı paradoksu —Stoacıların kendi aleyhlerine ördükleri bu ağlar— hakkında konuşmaktansa, en büyük adamların bu kadar büyük anlaşmazlıkları, tabiatın karanlığı ve bu kadar çok filozofun yanılgısı hakkında konuşalım: iyiler ve onların zıtları hakkında öyle büyük ölçüde ayrılıyorlar ki, birden fazlası doğru olamayacağına göre, bu kadar çok ve bu kadar ünlü öğretinin yere serilmesi kaçınılmazdır.

147

Verum quoniam non solum nauta significat sed etiam favonius ipse insusurrat navigandi nobis Luculle tempus esse, et quoniam satis multa dixi, sit mihi perorandum. posthac tamen cum haec quaeremus, potius de dissensionibus tantis summorum virorum disseramus de obscuritate naturae, deque errore tot philosophorum qui de bonis contrariisque rebus tanto opere discrepant ut, cum plus uno verum esse non possit, iacere necesse sit tot tam nobiles disciplinas, quam de oculorum sensuumque reliquorum mendaciis et de sorite aut pseudomeno, quas plagas, ipsi contra se Stoici texuerunt.

148Bunun üzerine Lucullus, "Bunları karşılıklı tartışmış olmamızdan hiç de rahatsız değilim," dedi; "daha sık bir araya gelir, hele Tusculum'daki köşklerimizde, uygun görünen konuları yeniden ele alırız."

"Çok iyi," dedim; "ama Catulus ne düşünüyor, Hortensius ne düşünüyor?"

Catulus, "Ben mi?" dedi; "babamın görüşüne dönüyorum; o bunun Karneades'in görüşü olduğunu söylerdi: hiçbir şeyin kavranamayacağını düşünüyorum, ama bilgenin kavranmamış bir şeye onay vereceğine, yani kanaatte bulunacağına inanıyorum; yalnız kanaatte bulunduğunun farkında olarak ve kavranıp yakalanabilecek hiçbir şey bulunmadığını bilerek. Bu yüzden her konuda o onayı askıya almayı onaylamasam da, kavranabilecek hiçbir şeyin bulunmadığı yolundaki öteki görüşe kuvvetle katılıyorum."

"Görüşünü anladım," dedim, "ve onu pek de küçümsemiyorum. Ama sana ne görünüyor, Hortensius?"

O da gülerek, "Onay kaldırılmalı," dedi.

"Seni yakaladım," dedim; "çünkü bu, tam da Akademia'ya özgü bir görüştür."

Konuşma böylece sona erince Catulus kaldı, biz de kayıklarımıza indik.

148

Tum Lucullus Non moleste inquit fero nos haec contulisse. saepius enim congredientes nos, et maxume in Tusculanis nostris, si quae videbuntur requiremus. Optume inquam, sed quid Catulus sentit, quid Hortensius? Tum Catulus Egone inquit, ad patris revolvor sententiam, quam quidem ille Carneadeam esse dicebat, ut percipi nihil putem posse, adsensurum autem non percepto id est opinaturum sapientem existumem, sed ita ut intellegat se opinari sciatque nihil esse quod conprehendi et percipi possit. †per epochen illam omnium rerum conprobans† illi alteri sententiae, nihil esse quod percipi possit, vehementer adsentior. Habeo inquam sententiam tuam nec eam admodum aspernor. sed tibi quid tandem videtur Hortensi? Tum ille ridens Tollendum. Teneo te inquam; nam ista Academia est propria sententia. Ita sermone confecto Catulus remansit, nos ad naviculas nostras descendimus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…