Cicero
Stoacıların Paradoksları
Paradoxa Stoicorum
intro.1Önsöz
Brutus, dayın Cato'nun senatoda görüşünü söylerken sık sık felsefeden, forumdaki ve kamu hayatındaki bu kullanıma uzak düşen ağır konular işlediğini, ama konuşmasıyla bunları halka bile inandırıcı göstermeyi başardığını fark ettim.
Animadverti, Brute, saepe Catonem, avunculum tuum, cum in senatu sententiam diceret, locos gravis ex philosophia tractare abhorrentis ab hoc usu forensi et publico, sed dicendo consequi tamen, ut illa etiam populo probabilia viderentur;
intro.2Bu, onun için senin ya da benim için olacağından daha büyük bir başarıdır. Çünkü biz daha çok, söz bolluğunu doğurmuş olan ve halkın kanaatinden pek ayrılmayan şeylerin söylendiği felsefeyi kullanırız; Cato ise bana göre kusursuz bir Stoacıdır: hem halkın hiç de onaylamadığı şeyleri düşünür hem de hiçbir söz süsünün peşine düşmeyen, kanıtı genişletmeyen bir okula bağlıdır; ileri sürdüğü şeyi ufak ufak sorularla, deyim yerindeyse noktalarla kanıtlar.
quod eo maius est illi quam aut tibi aut nobis, quia nos ea philosophia plus utimur, quae peperit dicendi copiam et in qua dicuntur ea, quae non multum discrepent ab opinione populari, Cato autem, perfectus mea sententia Stoicus, et ea sentit, quae non sane probantur in volgus, et in ea est haeresi, quae nullum sequitur florem orationis neque dilatat argumentum: minutis interrogatiunculis quasi punctis quod proposuit efficit.
intro.3Ama hiçbir şey, söz ile inandırıcı kılınamayacak kadar inanılmaz değildir; hiçbir şey, söz ile parlayıp adeta işlenmeyecek kadar kaba ve işlenmemiş değildir. Böyle düşündüğümden, sözünü ettiğim adamın kendisinden de cüretkârca bir şey yaptım. Cato ruh büyüklüğü, kendine hâkimiyet, ölüm, faziletin her türlü övgüsü, ölümsüz tanrılar, vatan sevgisi hakkında yalnızca Stoacı biçimde, hitabet süslerine de başvurarak konuşmayı âdet edinmiştir; ben ise Stoacıların spor salonlarında ve boş vakitlerinde ancak zorlukla kanıtladıkları o şeyleri, oyun eder gibi, senin için herkesin konuşabileceği genel konulara döktüm.
sed nihil est tam incredibile, quod non dicendo fiat probabile, nihil tam horridum, tam incultum, quod non splendescat oratione et tamquam excolatur. quod cum ita putarem, feci etiam audacius quam ille ipse, de quo loquor: Cato enim dumtaxat de magnitudine animi, de continentia, de morte, de omni laude virtutis, de dis inmortalibus, de caritate patriae Stoice solet oratoriis ornamentis adhibitis dicere; ego tibi illa ipsa, quae vix in gymnasiis et in otio Stoici probant, ludens conieci in communis locos.
intro.4Bunlar şaşırtıcı ve herkesin kanaatine aykırı olduğu için, gün ışığına çıkarılıp kabul görecek biçimde söylenip söylenemeyeceklerini, yoksa bilginlerin konuşmasının başka, halkın konuşmasının başka mı olduğunu denemek istedim. Bu konuları bir sebeple daha seve seve yazdım: paradoxa denen bu şeyler bana son derece Sokratesçi ve fersah fersah en doğru şeyler gibi görünüyor.
quae quia sunt admirabilia contraque opinionem omnium, temptare volui possentne proferri in lucem et ita dici, ut probarentur, an alia quaedam esset erudita, alia popularis oratio, eoque hos locos scripsi libentius, quod mihi ista παράδοξα quae appellant maxime videntur esse Socratica longeque verissima.
intro.5Öyleyse artık kısalmaya başlayan bu gecelerde lamba ışığında hazırlanmış bu küçük eseri kabul et —çünkü daha uzun uykusuz gecelerin armağanı senin adınla yayımlandı— ve okullarda tez biçiminde (thetikōs) tartışılan şeyleri bizim bu hitabet türüne aktarırken kullanmayı âdet edindiğim alıştırmaların tadına bak. Ama bu eseri büyük bir armağan diye hesabıma yazmanı istemem; çünkü Pheidias'ın o Minerva'sı gibi kaleye konacak türden değildir; yine de aynı atölyeden çıktığı belli olsun.
accipies igitur hoc parvum opusculum, lucubratum his iam contractioribus noctibus, quoniam illud maiorum vigiliarum munus in tuo nomine adparuit, et degustabis genus exercitationum earum, quibus uti consuevi, cum ea, quae dicuntur in scholis θετικῶς, ad nostrum hoc oratorium transfero dicendi genus. hoc tamen opus in acceptum ut referas nihil postulo; non enim est tale, ut in arce poni possit, quasi Minerva illa Phidiae, sed tamen, ut ex eadem officina exisse adpareat.
1.6I. Paradoks: Yalnız ahlâken güzel olan iyidir
Bu konuşma birinize benim kendi düşüncemden değil de Sokratesçilerin tartışmalarından alınmış gibi görünecek diye korkuyorum; yine de düşündüğümü söyleyeceğim, hem de bu kadar büyük bir konunun söylenebileceğinden daha kısa. Vallahi ben şu adamların paralarını, görkemli evlerini, servetlerini, iktidarlarını, en sıkı bağlandıkları hazları hiçbir zaman iyi ya da arzu edilecek şeyler arasında saymadım. Çünkü bu şeylerle dört bir yandan kuşatılmış olanların, bolluğu içinde yüzdükleri şeylere en çok özlem duyduklarını görüyordum. Arzunun susuzluğu hiçbir zaman dinmez, hiçbir zaman doymaz; bunlara sahip olanlar yalnız artırma şehvetiyle değil, kaybetme korkusuyla da kıvranırlar.
vereor ne cui vestrum ex Socraticorum hominum disputationibus, non ex meo sensu deprompta haec videatur oratio; dicam quod sentio tamen et dicam brevius quam res tanta dici potest. numquam hercule ego neque pecunias istorum neque tecta magnifica neque opes neque imperia neque eas, quibus maxime astricti sunt, voluptates in bonis rebus aut expetendis esse duxi, quippe cum viderem rebus his circumfluentis ea tamen desiderare maxime, quibus abundarent; neque enim umquam expletur nec satiatur cupiditatis sitis, neque solum ea qui habent libidine augendi cruciantur, sed etiam amittendi metu.
1.7Bu konuda en kanaatkâr insanlar olan atalarımızın basiretini sık sık arıyorum: bu zayıf ve değişken şeylere sözde "iyi" demek gerektiğini düşündüler, oysa gerçekte ve davranışlarıyla bambaşka bir yargıda bulunmuşlardı. İyi bir şey, birine kötülük olabilir mi? Ya da biri iyi şeylerin bolluğu içinde kendisi iyi olmayabilir mi? Oysa bütün bu şeylerin öyle olduğunu görüyoruz: kötülerin elinde olabilir, iyilerin elinde olmayabilir.
in quo equidem continentissimorum hominum, maiorum nostrorum, saepe requiro prudentiam, qui haec inbecilla et conmutabilia verbo bona putaverunt appellanda, cum re ac factis longe aliter iudicavissent. potestne bonum cuiquam malo esse aut potest quisquam in abundantia bonorum ipse esse non bonus? atqui ista omnia talia videmus, ut et inprobi habeant et absint probis.
1.8Bu yüzden dileyen alay etsin, benim gözümde doğru akıl halkın kanaatinden daha ağır basacaktır. Biri sürüsünü ya da ev eşyasını kaybetti diye, iyi şeylerini yitirdiğini hiçbir zaman söylemeyeceğim. Yedi bilgeden sayılan o bilgeyi, sanırım Bias'ı, sık sık öveceğim: düşman yurdu Priene'yi ele geçirdiğinde ötekiler mallarından ellerinden geldiğince çoğunu yanlarına alıp kaçıyordu; biri ona da aynısını yapmasını öğütleyince "Ben de öyle yapıyorum," dedi, "çünkü neyim varsa yanımda taşıyorum."
quam ob rem licet inrideat si qui volt, plus apud me tamen vera ratio valebit quam volgi opinio; neque ego umquam bona perdidisse dicam, si quis pecus aut supellectilem amiserit, nec non saepe laudabo sapientem illum, Biantem, ut opinor, qui numeratur in septem: cuius cum patriam Prienam cepisset hostis ceterique ita fugerent, ut multa de suis rebus asportarent, cum esset admonitus a quodam ut idem ipse faceret, ego vero inquit facio; nam omnia mecum porto mea.
1.9O, bizim iyi şeyler bile dediğimiz bu talih oyuncaklarını kendisinin saymadı bile. Öyleyse, diye soracak biri, iyi nedir? Doğru, ahlâken güzel ve faziletle yapılan şeye gerçekten "iyi yapılmış" deniyorsa, bence yalnız doğru, ahlâken güzel ve faziletle olan şey iyidir.
ille haec ludibria fortunae ne sua quidem putavit, quae nos appellamus etiam bona. quid est igitur, quaeret aliquis, bonum? si, quod recte fit et honeste et cum virtute, id bene fieri vere dicitur, quod rectum et honestum et cum virtute est, id solum opinor bonum.
1.10Ama bunlar ağır ağır tartışılınca fazla sıkıcı görünebilir; oysa en büyük adamların hayatı ve işleriyle aydınlanmışlardır. Size soruyorum: bu kadar parlak biçimde kurulmuş bu devleti bize bırakanlar, açgözlülükleri için gümüşü, keyifleri için güzel köşkleri, zevkleri için eşyayı ya da hazları için ziyafetleri hiç düşünmüş görünüyorlar mı? Her birini tek tek gözünüzün önüne getirin.
sed haec videri possunt odiosiora, cum lentius disputantur: vita atque factis inlustrata sunt summorum virorum; quaero enim a vobis, num ullam cogitationem habuisse videantur ii, qui hanc rem publicam tam praeclare fundatam nobis reliquerunt, aut argenti ad avaritiam aut amoenitatum ad delectationem aut supellectilis ad delicias aut epularum ad voluptates? ponite ante oculos unum quemque.
1.11Romulus'tan mı başlamak istersiniz? Yoksa devlet özgürleştikten sonra, onu özgürleştirenlerin kendilerinden mi? Romulus göğe hangi basamaklarla çıktı? Şunların iyi dediği şeylerle mi, yoksa yaptığı işlerle ve faziletleriyle mi? Ya ne? Numa Pompilius'un toprak kepçelerinin ve pişmiş topraktan küçük testilerinin ölümsüz tanrılara, Salius rahiplerinin süslü kâselerinden daha az hoş geldiğini mi düşünüyoruz? Ötekileri geçiyorum; çünkü Kibirli Tarquinius dışında hepsi birbirine denktir.
voltis a Romulo? voltis post liberam civitatem ab iis ipsis, qui liberaverunt? quibus tandem Romulus gradibus escendit in caelum? iisne, quae isti bona appellant, an rebus gestis atque virtutibus? quid? a Numa Pompilio minusne gratas dis inmortalibus capudines ac fictilis urnulas fuisse quam felicatas Saliorum pateras arbitramur? omitto reliquos; sunt enim omnes pares inter se praeter Superbum.
1.12Biri Brutus'a vatanı özgürleştirirken ne yapmaya çalıştığını, aynı tasarının öteki ortaklarına da neyi gözettiklerini, neyin peşinden gittiklerini sorsa, aralarında hazzı, zenginliği, nihayet cesur ve büyük bir adamın vazifesinden başka herhangi bir şeyi amaç edinmiş görünen biri çıkar mı? Gaius Mucius'u, hiçbir kurtuluş umudu olmadan Porsenna'yı öldürmeye ne itti? Cocles'i köprünün üstünde, bütün düşman kuvvetlerine karşı tek başına hangi güç tuttu? Baba Decius'u, oğul Decius'u, hayatlarını adayarak silahlı düşman saflarına ne attı? Gaius Fabricius'un kanaatkârlığı, Manius Curius'un yaşayışının sadeliği neyin peşindeydi? Kartaca Savaşı'nın iki siperi, Kartacalıların ilerleyişini kendi bedenleriyle durdurmaları gerektiğini düşünen Gnaeus ve Publius Scipio neyin peşindeydi? Büyük Africanus? Küçük Africanus? Bunların çağları arasında yaşamış Cato? Sayısız başkaları? —çünkü kendi tarihimizde örnek boldur—. Bunlar hayatta, övgüye değer ve parlak görünen şeyden başka arzu edilecek bir şey olduğunu hiç düşünmüşler midir?
Brutum si qui roget, quid egerit in patria liberanda, si quis item reliquos eiusdem consilii socios, quid spectaverint, quid secuti sint: num quis exsistat, cui voluptas, cui divitiae, cui denique praeter officium fortis et magni viri quicquam aliud propositum fuisse videatur? quae res ad necem Porsennae C. Mucium inpulit sine ulla spe salutis suae? quae vis Coclitem contra omnis hostium copias tenuit in ponte solum? quae patrem Decium, quae filium devota vita inmisit in armatas hostium copias? quid continentia C. Fabricii, quid tenuitas victus M’. Curii sequebatur? quid duo propugnacula belli Punici, Cn. et P. Scipiones, qui Karthaginiensium adventum corporibus suis intercludendum putaverunt? quid Africanus maior? quid minor? quid inter horum aetates interiectus Cato? quid innumerabiles alii?—nam domesticis exemplis abundamus—: cogitassene quicquam in vita sibi esse expetendum nisi quod laudabile esse et praeclarum videretur?
1.13Öyleyse bu konuşmayla ve bu görüşle alay edenler gelsin ve artık kendileri karar versin: fildişi ve altınla parıldayan mermer evleri, heykelleri, resimleri, kabartmalı altın ve gümüşü, Korinth işi eşyaları bol olan şu adamlardan birine mi benzemeyi yeğlerler, yoksa bunların hiçbirine sahip olmayan, sahip olmayı istemeyen Gaius Fabricius'a mı?
veniant igitur isti inrisores huius orationis ac sententiae, et iam vel ipsi iudicent, utrum se horum alicuius, qui marmoreis tectis ebore et auro fulgentibus, qui signis, qui tabulis, qui caelato auro et argento, qui Corinthiis operibus abundant, an C. Fabricii, qui nihil habuit eorum, nihil habere voluit, similis malint?
1.14Bir oraya bir buraya el değiştiren bu şeylerin iyi şeyler arasında olmadığını onlara kabul ettirmek genellikle kolaydır; ama şunu sımsıkı tutar ve titizlikle savunurlar: haz en yüksek iyidir. Bu bana insanların değil, hayvanların sesi gibi gelir. Sen, ister tanrı ister —böyle diyeyim— her şeyin anası olan tabiat sana kendisinden daha üstün ve daha tanrısal hiçbir şey olmayan bir ruh vermişken, kendini öylesine aşağılayıp yerlere atacak mısın ki, seninle dört ayaklı bir hayvan arasında hiçbir fark olmadığını düşünesin? Sahibini daha iyi yapmayan bir şey iyi olabilir mi?
atque haec quidem, quae modo huc, modo illuc transferuntur, facile adduci solent ut in bonis rebus esse negent; illud arte tenent accurateque defendunt, voluptatem esse summum bonum: quae quidem mihi vox pecudum videtur esse, non hominum. tu, cum tibi sive deus sive mater, ut ita dicam, rerum omnium natura dederit animum, quo nihil est praestantius neque divinius, sic te ipse abicies atque prosternes, ut nihil inter te atque inter quadripedem aliquam putes interesse? quicquam bonum est, quod non eum, qui id possidet, meliorem facit?
1.15Çünkü herkes iyiden ne ölçüde pay almışsa o ölçüde övgüye değerdir; ve sahibinin haklı olarak övünemeyeceği hiçbir iyi yoktur. Peki bunlardan hangisi hazda vardır? Haz insanı daha iyi ya da daha övgüye değer yapar mı? Yoksa biri hazlara kavuştuğu için övünüp kendini göklere mi çıkarır? Oysa pek çoklarının savunduğu haz iyi şeyler arasında sayılmamalıysa ve ne kadar büyükse zihni yerinden ve dengesinden o kadar çok oynatıyorsa, iyi ve mutlu yaşamak, ahlâken güzel ve doğru yaşamaktan başka bir şey değildir elbette.
ut enim est quisque maxime boni particeps, ita est laudabilis maxime, neque est ullum bonum, de quo non is, qui id habeat, honeste possit gloriari. quid autem est horum in voluptate? melioremne efficit aut laudabiliorem virum? an quisquam in potiendis voluptatibus gloriando se et praedicatione ecfert? atqui si voluptas, quae plurimorum patrociniis defenditur, in rebus bonis habenda non est, eaque quo est maior, eo magis mentem ex sua sede et statu demovet, profecto nihil est aliud bene et beate vivere nisi honeste et recte vivere.
2.16II. Paradoks: Fazilet saadet için kendi kendine yeter
Marcus Regulus'u ben hiçbir zaman ne dertli ne talihsiz ne de zavallı saydım. Çünkü Kartacalıların işkence ettiği şey onun ruh büyüklüğü, ağırbaşlılığı, sadakati, sebatı, herhangi bir fazileti, nihayet ruhunun kendisi değildi; bu kadar çok faziletin korumasına ve eşliğine sahip o ruh, bedeni tutsak edildiğinde kendisi elbette tutsak edilemezdi. Gaius Marius'u da gördük: o bana iyi günlerinde talihli insanlardan biri, kötü günlerinde ise en büyük adamlardan biri gibi görünürdü; bir ölümlü için bundan daha mutlu bir şey olamaz.
nec vero ego M. Regulum aerumnosum nec infelicem nec miserum umquam putavi; non enim magnitudo animi cruciabatur eius a Poenis, non gravitas, non fides, non constantia, non ulla virtus, non denique animus ipse, qui tot virtutum praesidio tantoque comitatu, cum corpus eius caperetur, capi certe ipse non potuit. C. vero Marium vidimus, qui mihi secundis rebus unus ex fortunatis hominibus, adversis unus ex summis viris videbatur, quo beatius esse mortali nihil potest.
2.17Bilmiyorsun, deli, bilmiyorsun faziletin ne büyük güçleri olduğunu; faziletin yalnız adını ağzına alıyorsun, kendisinin neye yaradığını bilmiyorsun. Bütünüyle kendine dayanan, her şeyini yalnız kendinde bulan kişi en mesut insan olmamazlık edemez. Bütün umudu, hesabı ve düşüncesi talihe bağlı olan kişi için ise kesin hiçbir şey olamaz; bir gün bile elinde kalacağından emin olduğu hiçbir şeyi yoktur. Böyle bir adam bulursan, onu o ölüm ya da sürgün tehditlerinle korkut; bana gelince, bu kadar nankör bir devlette başıma ne gelirse gelsin, ona direnmek şöyle dursun, karşı bile çıkmadan katlanırım. Eğer talihin pervasızlığının da düşmanlarımın haksızlığının da sarsamayacağı bir duruma ulaşmamı sağlayacak hiçbir şey doğurmadıysam, hiçbir şey elde etmediysem, neden çabaladım, ne yaptım, kaygılarım ve düşüncelerim ne için uykusuz kaldı? Beni ölümle mi tehdit ediyorsun,
nescis, insane, nescis, quantas viris virtus habeat; nomen tantum virtutis usurpas, quid ipsa valeat ignoras: nemo potest non beatissimus esse, qui est totus aptus ex sese quique in se uno sua ponit omnia. cui spes omnis et ratio et cogitatio pendet ex fortuna, huic nihil potest esse certi, nihil quod exploratum habeat permansurum sibi unum diem; eum tu hominem terreto, si quem eris nanctus, istis mortis aut exsilii minis: mihi vero quicquid acciderit in tam ingrata civitate, ne recusanti quidem evenerit, non modo repugnanti. quid enim ego laboravi aut quid egi aut in quo evigilarunt curae et cogitationes meae, si quidem nihil peperi tale, nihil consecutus sum, ut eo statu essem, quem neque fortunae temeritas neque inimicorum labefactaret iniuria? mortemne mihi minitaris,
2.18insanlardan büsbütün ayrılmam için? Yoksa sürgünle mi, kötülerin arasından göçüp gitmem için? Ölüm, hayatla birlikte her şeyi sönen kişiler için korkunçtur; şanı ölemeyecek kişiler için değil. Sürgün de oturacakları yer adeta çitle çevrilmiş olanlar için korkunçtur; bütün yeryüzünü tek bir şehir sayanlar için değil. Asıl seni, kendini mesut ve parlak sanan seni, bütün sefaletler, bütün dertler ezer; seni şehvetler kıvrandırır; gece gündüz işkence çekersin, çünkü olan sana yetmez, onun da uzun sürmeyeceğinden korkarsın; seni suçlarının vicdanı dürter; mahkemelerin ve kanunların korkusu seni öldürür; nereye baksan haksızlıkların Furia'lar gibi karşına çıkar ve rahatça nefes almana izin vermez.
ut omnino ab hominibus, an exsilium, ut ab inprobis demigrandum sit? mors terribilis iis, quorum cum vita omnia exstinguuntur, non iis, quorum laus emori non potest; exsilium autem illis, quibus quasi circumscriptus est habitandi locus, non iis, qui omnem orbem terrarum unam urbem esse ducunt. te miseriae, te aerumnae premunt omnes, qui te beatum, qui florentem putas; te lubidines torquent; tu dies noctisque cruciaris, cui nec sat est quod est et id ipsum ne non diuturnum sit futurum times; te conscientiae stimulant maleficiorum tuorum; te metus exanimant iudiciorum atque legum; quocumque adspexisti, ut furiae sic tuae tibi occurrunt iniuriae, quae te suspirare libere non sinunt.
2.19Bu yüzden kötü, akılsız ve tembel hiç kimse iyi durumda olamayacağı gibi, iyi, bilge ve cesur hiç kimse de zavallı olamaz. Fazileti ve ahlâkı övgüye değer olan kişinin hayatı da övgüye değerdir; övgüye değer bir hayattan da kaçınılmamalıdır; oysa zavallı olsaydı ondan kaçınmak gerekirdi. Bu yüzden övgüye değer olan her şey, aynı zamanda mesut, parlak ve arzu edilecek bir şey sayılmalıdır.
quam ob rem ut inprobo et stulto et inerti nemini bene esse potest, sic bonus vir et sapiens et fortis miser esse nemo potest; nec vero, cuius virtus moresque laudandi sunt, eius non laudanda vita est, neque porro fugienda vita est quae laudanda est, esset autem fugienda, si esset misera. quam ob rem quicquid est laudabile, idem et beatum et florens et expetendum videri decet.
3.20III. Paradoks: Hatalar da doğru davranışlar da birbirine eşittir
"Küçük bir şey," diyor. Ama kabahat büyük; çünkü hatalar olayların sonuçlarıyla değil, insanların kusurlarıyla ölçülmelidir. Hatanın üzerinde işlendiği şey biri ötekinden büyük ya da küçük olabilir; ama hata işlemenin kendisi, nereden bakarsan bak, tektir. Bir dümenci altın yüklü bir gemiyi de batırsa saman yüklü bir gemiyi de, iş bakımından epey fark vardır, dümencinin bilgisizliği bakımından hiç fark yoktur. Şehvet tanınmamış bir kadında yoldan çıktı: soylu ve asil bir kıza küstahlık etmiş olsaydı acı daha çok kişiye dokunurdu, bu doğru; ama hata hiç de daha az değildir. Çünkü hata işlemek sınır çizgilerini aşmak gibidir: bunu yaptın mı kabahat işlenmiştir; bir kez aştıktan sonra ne kadar ileri gittiğin aşma kabahatini artırmaz. Hata işlemek elbette hiç kimseye caiz değildir; caiz olmayan şey ise tek bir şeyle belirlenir: caiz olmadığı gösterilirse. Bu hiçbir zaman daha büyük ya da daha küçük olamayacağına göre —çünkü hata, caiz olmayanı yapmaktadır ve bu hep tek ve aynıdır—, ondan doğan hataların eşit olması gerekir.
parva inquit est res. at magna culpa; nec enim peccata rerum eventis, sed vitiis hominum metienda sunt: in quo peccatur, id potest aliud alio maius esse aut minus, ipsum quidem illud peccare, quoquo verteris, unum est. auri navem evertat gubernator an paleae, in re aliquantum, in gubernatoris inscitia nihil interest. lapsa est lubido in muliere ignota, dolor ad pauciores pertinet, quam si petulans fuisset in aliqua generosa ac nobili virgine; peccavit vero nihilo minus, si quidem est peccare tamquam transire lineas, quod cum feceris, culpa commissa est: quam longe progrediare, cum semel transieris, ad augendam transeundi culpam nihil pertinet. peccare certe licet nemini; quod autem non licet, id hoc uno tenetur, si arguitur non licere: id si nec maius nec minus umquam fieri potest, quoniam in eo est peccatum, si non licuit, quod semper unum et idem est, quae ex eo peccata nascuntur aequalia sint oportet.
3.21Faziletler birbirine eşitse kusurların da eşit olması zorunludur. Faziletlerin eşit olduğunu, yani iyi bir adamdan daha iyi, itidalliden daha itidalli, cesurdan daha cesur, bilgeden daha bilge birinin olamayacağını görmek pek kolaydır. Tanıksız bırakılmış bir emaneti, cezasız kalarak on libre altın kazanabilecekken geri veren birine, aynı şeyi on bin librede yapmazsa iyi adam mı diyeceksin? Ya da bir şehvette kendini tutan, bir başkasında kendini koyuveren birine itidalli mi diyeceksin?
quod si virtutes sunt pares inter se, paria esse etiam vitia necesse est: atqui paris esse virtutes nec bono viro meliorem nec temperante temperantiorem nec forti fortiorem nec sapienti sapientiorem posse fieri, facillume potest perspici. an virum bonum dices, qui depositum nullo teste, cum lucrari inpune posset auri pondo decem, reddiderit, si idem in decem milibus non idem fecerit? aut temperantem, qui se in aliqua libidine continuerit, in aliqua effuderit?
3.22Fazilet tektir: akılla uyum içinde olan sürekli bir sebattır. Ona daha çok fazilet olsun diye hiçbir şey eklenemez, fazilet adı kalsın diye ondan hiçbir şey çıkarılamaz. Çünkü iyi yapılmış şeyler doğru yapılmış şeylerse ve doğrudan daha doğru hiçbir şey yoksa, iyiden daha iyi bir şey de elbette bulunamaz. Öyleyse ruhun bozuklukları haklı olarak kusur diye anılıyorsa, kusurların da eşit olduğu sonucu çıkar. Faziletler eşit olduğuna göre, faziletlerden doğan doğru davranışların da eşit olması gerekir; aynı biçimde kusurlardan akan hataların da eşit olması zorunludur.
una virtus est consentiens cum ratione et perpetua constantia; nihil huc addi potest, quo magis virtus sit, nihil demi, ut virtutis nomen relinquatur: etenim si bene facta recte facta sunt et nihil recto rectius, certe ne bono quidem melius quicquam inveniri potest. sequitur igitur ut etiam vitia sint paria, si quidem pravitates animi recte vitia dicuntur. atqui quoniam pares virtutes sunt, recte facta, quoniam a virtutibus proficiscuntur, paria esse debent, itemque peccata, quoniam ex vitiis manant, sint aequalia necesse est.
3.23"Bunları filozoflardan alıyorsun," diyor. Pezevenklerden diyeceksin diye korkuyordum. "Sokrates böyle tartışırdı." Vallahi iyi söylüyorsun; çünkü onun bilgili ve bilge bir adam olduğu anlatılagelmiştir. Ama yine de sana soruyorum, madem aramızda yumrukla değil sözle çekişiyoruz: hamalların ve gündelikçilerin ne düşündüğünü mü araştırmalıyız, yoksa en bilgili insanların ne düşündüğünü mü? Hele insan hayatı için bu görüşten daha doğrusu şöyle dursun, daha faydalısı bile bulunamazken. Çünkü insanları her türlü kötülükten, suçlar arasında hiçbir fark olmadığını düşünmelerinden daha çok alıkoyacak hangi güç vardır? Bir sıradan vatandaşa da bir devlet görevlisine de el kaldırsalar aynı ölçüde hata işleyeceklerini, hangi eve namussuzluk soksalar şehvetin lekesinin aynı olacağını düşünmelerinden?
a philosophis inquit ista sumis. metuebam ne a lenonibus diceres. Socrates disputabat isto modo. bene hercule narras; nam istum doctum et sapientem virum fuisse memoriae traditum est. sed tamen quaero ex te, quoniam verbis inter nos contendimus, non pugnis: utrum nobis est quaerendum quid baioli atque operarii an quid homines doctissimi senserint? praesertim cum hac sententia non modo verior, sed ne utilior quidem hominum vitae reperiri ulla possit. quae vis est enim quae magis arceat homines ab inprobitate omni, quam si senserint nullum in delictis esse discrimen? aeque peccare se, si privatis ac si magistratibus manus adferant? quamcumque in domum stuprum intulerint, eandem esse labem lubidinis?
3.24"Öyleyse —çünkü biri bunu söyleyecektir— birinin babasını mı yoksa kölesini mi öldürdüğü arasında hiçbir fark yok mu?" Bunları çıplak biçimde ortaya koyarsan nasıl şeyler olduklarına kolay karar veremem. Babayı hayattan yoksun bırakmak kendi başına bir suçsa, ana babalarının köle olarak yaşamaktansa özgür olarak ölmesini yeğleyen Saguntumlular baba katili olmuşlardır. Demek ki bir babanın hayatı kimi zaman suç işlenmeden alınabilir, bir kölenin hayatı ise çoğu zaman haksızlık etmeden alınamaz. Öyleyse bunları tabiat değil, sebep ayırt eder; sebep hangisine eklenirse o taraf ağır basar; ikisine de eklenmişse ikisinin eşit olması zorunludur.
nihilne igitur interest—nam hoc dicet aliquis—patrem quis necet anne servum? nuda ista si ponas, iudicare qualia sint non facile possim. patrem vita privare si per se scelus est, Saguntini, qui parentes suos liberos emori quam servos vivere maluerunt, parricidae fuerunt: ergo et parenti non numquam adimi vita sine scelere potest et servo saepe sine iniuria non potest. causa igitur haec, non natura distinguit, quae quoniam utro accessit, id fit propensius, si utroque adiuncta est, paria fiant necesse est.
3.25Yine de şu fark vardır: köleyi öldürürken, bu haksız yere yapılıyorsa tek bir hata işlenir; babanın hayatına kastedilince ise birçok hata işlenir: dünyaya getiren, besleyen, yetiştiren, onu bir ev ve yurt sahibi yapan, devlette yerini veren kişiye kastedilir. Bu, hataların çokluğuyla ağır basar ve bu yüzden daha büyük bir cezayı hak eder. Ama biz hayatta her hatanın cezasının ne olduğuna değil, herkese neyin caiz olduğuna bakmalıyız: yapılmaması gereken her şeyi suç, caiz olmayan her şeyi günah saymalıyız. "En küçük şeylerde bile mi?" Evet, bile; çünkü şeylerin ölçüsünü saptayamasak da ruhlarımızın ölçüsünü tutabiliriz.
illud tamen interest, quod in servo necando, si id fit iniuria, semel peccatur, in patris vita violanda multa peccantur: violatur is qui procreavit, is qui aluit, is qui erudivit, is qui in sede ac domo atque in re publica conlocavit; multitudine peccatorum praestat eoque poena maiore dignus est. sed nos in vita non quae cuique peccato poena sit, sed quantum cuique liceat spectare debemus: quicquid non oportet scelus esse, quicquid non licet nefas putare debemus. etiamne in minimis rebus? etiam, si quidem rerum modum figere non possumus, animorum modum tenere possumus.
3.26Bir oyuncu ritmin dışına azıcık taşsa ya da bir dize bir hece kısa ya da uzun okunsa ıslıklanır, sahneden kovulur; sen ise her jestten daha ölçülü, her dizeden daha uyumlu olması gereken hayatta, "bir hecelik hata işledim" mi diyeceksin? Bir şairi önemsiz bir şeyde bile hoş görmüyorum da, toplum hayatında hatalarını parmaklarıyla ölçen bir vatandaşı mı hoş göreyim? İstersen daha kısa olsunlar; ama nasıl daha hafif görünebilirler? Her hata, aklın ve düzenin bozulmasıyla işlenir; akıl ve düzen bir kez bozulunca da, hatayı daha büyük gösterecek hiçbir şey eklenemez.
histrio si paulum se movit extra numerum aut si versus pronuntiatus est syllaba una brevior aut longior, exsibilatur, exploditur: in vita tu, quae omni gestu moderatior, omni versu aptior esse debet, in syllaba te peccasse dices? poetam non audio in nugis: in vitae societate audiam civem digitis peccata dimetientem sua? si vis, sane sint breviora, leviora qui possunt videri? cum quicquid peccatur perturbatione peccetur rationis atque ordinis, perturbata autem semel ratione et ordine nihil possit addi, quo magis peccari posse videatur.
4.27IV. Paradoks: Her akılsız delidir
Ben ise sana, sık sık olduğu gibi akılsız, her zaman olduğu gibi kötü değil, deli … [burada metinde boşluk var] … hayatın gerekleri bakımından yenilmez olabilir. Bilgenin ruhu, tasarılarının büyüklüğüyle, insan işlerine katlanmasıyla, talihi küçümsemesiyle, nihayet bütün faziletlerle surlar gibi çevrilmişken yenilip zapt mı edilecek, o ruh ki devletten bile kovulamaz? Çünkü devlet nedir? Vahşi ve canavarca insanların her toplanışı mı? Kaçak kölelerin ve haydutların bir yere toplanmış her kalabalığı mı? Elbette hayır diyeceksin. Öyleyse kanunların hiçbir hükmü kalmadığı, mahkemelerin yerlerde süründüğü, atalardan kalma törenin öldüğü, devlet görevlileri silahla kovulup devlette senatonun adı bile kalmadığı o zaman, orası devlet değildi. O haydut kalabalığı, senin önderliğinde forumda kurulan eşkıyalık, Catilina'nın çılgınlığından senin suçuna ve öfkene yönelmiş o komplo artıkları devlet değildi.
ego vero te non stultum, ut saepe, non inprobum, ut semper, sed dementem … rebus ad victum necessariis esse invictus * * potest. sapientis animus magnitudine consilii, tolerantia rerum humanarum, contemptione fortunae, virtutibus denique omnibus ut moenibus saeptus vincetur et expugnabitur, qui ne civitate quidem pelli potest? quae est enim civitas? omnisne conventus etiam ferorum et inmanium? omnisne etiam fugitivorum ac latronum congregata unum in locum multitudo? certe negabis. non igitur erat illa tum civitas, cum leges in ea nihil valebant, cum iudicia iacebant, cum mos patrius occiderat, cum ferro pulsis magistratibus senatus nomen in re publica non erat; praedonum ille concursus et te duce latrocinium in foro constitutum et reliquiae coniurationis a Catilinae furiis ad tuum scelus furoremque conversae non civitas erat.
4.28Bu yüzden ben, hiç var olmayan devletten kovulmadım; devlete geri çağrıldım: o zaman devlette bir konsül vardı, oysa daha önce hiç yoktu; bir senato vardı, oysa daha önce ölmüştü; halkın özgür birliği vardı; devletin bağları olan hukukun ve hakkaniyetin hatırası yeniden canlanmıştı. Bak senin o haydutluğunun oklarını ne kadar küçümsedim: bana karşı fırlattığın ve saldığın o alçakça haksızlığın bana yöneldiğini hep düşündüm, ama bana ulaştığını hiçbir zaman düşünmedim; meğer ki sen, duvarları yıkarken ya da çatılara alçakça meşaleler atarken, benim olan bir şeyin çöktüğünü ya da yandığını sanmış olasın.
itaque pulsus ego civitate non sum, quae nulla erat: accersitus in civitatem sum, cum esset in re publica consul, qui tum nullus fuerat, esset senatus, qui tum occiderat, esset consensus populi liber, esset iuris et aequitatis, quae vincla sunt civitatis, repetita memoria. ac vide quam ista tui latrocinii tela contempserim: iactam et inmissam a te nefariam in me iniuriam semper duxi; pervenisse ad me numquam putavi, nisi forte, cum parietes disturbabas aut cum tectis sceleratas faces inferebas, meorum aliquid ruere aut deflagrare arbitrabare:
4.29Alınabilen, koparılabilen, kaybedilebilen hiçbir şey ne benimdir ne de bir başkasının. Eğer benden ruhumun o tanrısal bilincini, yani devletin, senin bütün karşı koymana rağmen, benim kaygılarım, uykusuz gecelerim ve tasarılarım sayesinde ayakta durduğu bilincini koparıp alsaydın; eğer bu ebedî iyiliğin ölümsüz hatırasını silseydin; hele bu tasarıların kaynaklandığı o zihni benden koparıp alsaydın, işte o zaman haksızlığa uğradığımı itiraf ederdim. Ama bunları ne yaptın ne yapabildin; senin haksızlığın bana felaketli bir gidiş değil, şanlı bir dönüş sağladı. Öyleyse ben her zaman vatandaştım, en çok da senato benim esenliğimi en iyi vatandaşınki gibi yabancı milletlere emanet ederken; sen ise şimdi bile vatandaş değilsin, meğer ki aynı kişi hem düşman hem vatandaş olabilsin. Yoksa sen vatandaşı düşmandan ruhuyla ve işleriyle değil, doğuştan gelen tabiatıyla ve bulunduğu yerle mi ayırırsın?
nihil neque meum est neque cuiusquam, quod auferri, quod eripi, quod amitti potest. si mihi eripuisses divinam animi mei conscientiam, meis curis, vigiliis, consiliis stare te invitissimo rem publicam, si huius aeterni beneficii inmortalem memoriam delevisses, multo etiam magis, si illam mentem, unde haec consilia manarunt, mihi eripuisses, tum ego accepisse me confiterer iniuriam; sed si haec nec fecisti nec facere potuisti, reditum mihi gloriosum iniuria tua dedit, non exitum calamitosum. ergo ego semper civis, et tum maxime, cum meam salutem senatus exteris nationibus, ut civis optumi, commendabat, tu ne nunc quidem, nisi forte idem hostis esse et civis potest. an tu civem ab hoste natura ac loco, non animo factisque distinguis?
4.30Forumda katliam yaptın, silahlı haydutlarla tapınakları işgal ettin, sıradan vatandaşların evlerini, kutsal yapıları ateşe verdin: sen vatandaşsan Spartacus neden düşman? Yüzünden bir zamanlar devletin var olmadığı sen, vatandaş olabilir misin? Ve herkes benim gidişimle devletin sürgüne gittiğini düşünürken, bana asıl sana yakışan adla, "sürgün" diye mi sesleniyorsun? Ey en çılgın adam, hiç çevrene bakmayacak mısın? Ne yaptığını da ne söylediğini de hiç düşünmeyecek misin? Sürgünün suçların cezası olduğunu, benim o yolculuğumun ise yaptığım en parlak işler yüzünden üstlenildiğini bilmiyor musun?
caedem in foro fecisti, armatis latronibus templa tenuisti, privatorum domos, aedis sacras incendisti: cur hostis Spartacus, si tu civis? potes autem esse tu civis, propter quem aliquando civitas non fuit? et me tuo nomine appellas, cum omnes meo discessu exsulasse rem publicam putent? numquamne, homo amentissime, te circumspicies? numquam nec quid facias considerabis nec quid loquare? nescis exsilium scelerum esse poenam, meum illud iter ob praeclarissimas res a me gestas esse susceptum?
4.31Önderi olduğunu ilan ettiğin, kanunların sürgünle cezalandırılmasını istediği bütün suçlular ve dinsizler, yurtlarını değiştirmemiş olsalar bile sürgündür. Yoksa bütün kanunlar senin sürgün olmanı buyururken sen sürgün olmayacak mısın? Silahla dolaşan kişiye sürgün denmez mi? Senin hançerin senatonun önünde yakalandı. Bir insan öldüren kişiye? Sen pek çok insan öldürdün. Yangın çıkarana? Nymphaların tapınağı senin elinle yandı. Tapınakları işgal edene? Sen forumda ordugâh kurdun.
omnes scelerati atque inpii, quorum tu te ducem esse profiteris, quos leges exsilio adfici volunt, exsules sunt, etiam si solum non mutarunt. an cum omnes te leges exsulem esse iubeant, non eris tu exsul? exsul non appelletur is, qui cum telo fuerit? ante senatum tua sica deprehensa est. qui hominem occiderit? plurimos occidisti. qui incendium fecerit? aedes Nympharum manu tua deflagravit. qui templa occupaverit? in foro castra posuisti.
4.32Ama hepsine göre sürgün olduğun genel kanunları ne diye anıyorum? En yakın dostun senin hakkında özel bir kanun çıkardı: Bona Dea'nın gizli âyinine girersen sürgün olacaktın; sen ise bunu yapmış olmakla övünmeyi bile âdet edinmişsin. Öyleyse bu kadar kanunla sürgüne atılmışken nasıl oluyor da sürgün adından dehşete düşmüyorsun? "Roma'dayım," diyor. Evet, gizli âyinde de bulunmuştun. Demek ki biri bir yerde bulunuyor diye, kanunlara göre orada bulunmaması gerekiyorsa, o yerin hakkına sahip olmaz.
sed quid ego communis leges profero, quibus omnibus es exsul? familiarissimus tuus de te privilegium tulit, ut, si in opertum Bonae Deae accessisses, exsulares: at te id fecisse etiam gloriari soles. quo modo igitur tot legibus eiectus in exsilium nomen exsulis non perhorrescis? Romae sum inquit. et quidem in operto fuisti. non igitur ubi quisque erit, eius loci ius tenebit, si ibi eum legibus esse non oportebit.
5.33V. Paradoks: Yalnız bilge özgürdür, her akılsız köledir
Şu adam komutan diye övülsün, ya da öyle anılsın, ya da bu ada layık görülsün bakalım! Kendi arzularına hükmedemeyen bu adam nasıl, hangi özgür insana hükmedecek? Önce şehvetlerini dizginlesin, hazları küçümsesin, öfkesini tutsun, açgözlülüğünü bastırsın, ruhunun öteki lekelerini uzaklaştırsın; kendisi en kötü efendilere, rezilliğe ve ayıba boyun eğmeyi bıraktığında başkalarına hükmetmeye başlasın; onlara itaat ettikçe komutan şöyle dursun, hiç de özgür sayılmayacaktır. En bilgili insanlar bunu pek güzel söylemişlerdir —bu sözü birtakım köylülerin önünde söyleyecek olsaydım onların otoritesine başvurmazdım; ama bunları duymamış olmayan en basiretli insanların önünde konuştuğuma göre, bu çalışmalara bir emek verdiysem onu boşa harcamış gibi neden davranayım?—; evet, en bilgili adamlar şöyle demiştir: bilgeden başka hiç kimse özgür değildir.
laudetur vero hic imperator aut etiam appelletur aut hoc nomine dignus putetur. quo modo aut cui tandem hic libero imperabit, qui non potest cupiditatibus suis imperare? refrenet primum libidines, spernat voluptates, iracundiam teneat, coerceat avaritiam, ceteras animi labis repellat; tum incipiat aliis imperare, cum ipse inprobissimis dominis, dedecori ac turpitudini, parere desierit: dum quidem iis oboediet, non modo imperator, sed liber habendus omnino non erit. praeclare enim est hoc usurpatum a doctissimis—quorum ego auctoritate non uterer, si mihi apud aliquos agrestis haec habenda esset oratio; cum vero apud prudentissimos loquar, quibus haec inaudita non sint, cur ego simulem me, si quid in his studiis operae posuerim, perdidisse?—dictum est igitur ab eruditissimis viris nisi sapientem liberum esse neminem.
5.34Özgürlük nedir? İstediğin gibi yaşayabilme gücü. Öyleyse doğru yaşayan, vazifesinden sevinç duyan, hayat yolunu düşünüp taşınıp önceden belirlemiş kişiden başka kim istediği gibi yaşar? Kanunlara bile korkudan boyun eğmeyen, onlara en çok esenlik getiren şey olduğuna hükmettiği için uyan ve saygı gösteren; gönüllü ve özgürce olmayan hiçbir şey söylemeyen, yapmayan, hatta düşünmeyen; bütün tasarıları ve bütün yaptıkları kendisinden çıkıp yine kendisine dönen; gözünde kendi iradesinden ve yargısından ağır basan hiçbir şey olmayan; en büyük güce sahip olduğu söylenen Talih'in bile önünde geri çekildiği —bilge şairin dediği gibi herkesin talihini kendi huyu biçimlendiriyorsa— kişiden başka? Demek ki hiçbir şeyi istemeyerek, acı çekerek, zorla yapmamak yalnız bilgeye nasip olur.
quid est enim libertas? potestas vivendi, ut velis. quis igitur vivit, ut volt, nisi qui recte vivit, qui gaudet officio, cui vivendi via considerata atque provisa est? qui ne legibus quidem propter metum paret, sed eas sequitur et colit, quod id salutare esse maxime iudicat; qui nihil dicit, nihil facit, nihil cogitat denique nisi lubenter ac libere; cuius omnia consilia resque omnes, quas gerit, ab ipso proficiscuntur eodemque referuntur, nec est ulla res, quae plus apud eum polleat quam ipsius voluntas atque iudicium; cui quidem etiam, quae vim habere maximam dicitur, Fortuna ipsa cedit, si, ut sapiens poeta dixit, suis ea cuique fingitur moribus. soli igitur hoc contingit sapienti, ut nihil faciat invitus, nihil dolens, nihil coactus.
5.35Bunun böyle olduğunu daha çok sözle açıklamak gerekse de, şu hem kısa hem de kabul edilmesi gereken bir şeydir: böyle bir ruh hâlinde olmayan hiç kimse özgür değildir. Öyleyse bütün kötüler köledir. Bu, söylendiğinde göründüğü kadar gerçekte beklenmedik ve şaşırtıcı değildir. Çünkü onların, borç bağıyla ya da medeni hukukun bir hükmüyle efendilerinin malı olmuş insanlar gibi köle olduklarını söylemiyorlar; ama kölelik, gerçekten olduğu gibi, kırılmış, alçalmış ve kendi kararını veremeyen bir ruhun itaatiyse, bütün hafifmeşreplerin, bütün açgözlülerin, nihayet bütün kötülerin köle olduğunu kim inkâr edebilir?
quod etsi ita esse pluribus verbis disserendum est, illud tamen et breve et confitendum est, nisi qui ita sit adfectus, esse liberum neminem. servi igitur omnes inprobi; nec hoc tam re est quam dictu inopinatum atque mirabile: non enim ita dicunt eos esse servos, ut mancipia, quae sunt dominorum facta nexo aut aliquo iure civili, sed, si servitus sit, sicut est, oboedientia fracti animi et abiecti et arbitrio carentis suo, quis neget omnis levis, omnis cupidos, omnis denique inprobos esse servos?
5.36Kendisine bir kadının hükmettiği adam benim gözümde özgür müdür? Ona kanunlar koyan, kurallar dikte eden, dilediğini buyurup dilediğini yasaklayan bir kadının? Buyurana hiçbir şeyi reddedemeyen, hiçbir şeye itiraz etmeye cesaret edemeyen adam? İster, vermek gerekir; çağırır, gitmek gerekir; kovar, çıkmak gerekir; tehdit eder, korkudan titremek gerekir. Ben böyle birine köle, hem de en adi köle denmesi gerektiğini düşünürüm, en seçkin aileden doğmuş olsa bile. Heykellerden, resimlerden, kabartmalı gümüşten, Korinth işlerinden, görkemli yapılardan aşırı derecede hoşlananlar da aynı akılsızlık içindedir. "Ama biz devletin önde gelenleriyiz," diyor. Siz kendi köle arkadaşlarınızın bile önde geleni değilsiniz;
an ille mihi liber, cui mulier imperat? cui leges inponit, praescribit, iubet, vetat quod videtur? qui nihil imperanti negare potest, nihil recusare audet? poscit, dandum est; vocat, veniendum; eicit, abeundum; minatur, extimescendum. ego vero istum non modo servum, sed nequissimum servum, etiam si in amplissima familia natus sit, appellandum puto. atque in pari stultitia sunt, quos signa, quos tabulae, quos caelatum argentum, quos Corinthia opera, quos aedificia magnifica nimio opere delectant. at sumus inquit principes civitatis. vos vero ne conservorum quidem vestrorum principes estis;
5.37büyük bir hane halkında bazı köleler, kendilerince, daha seçkindir —ama yine de köledir—, kâhyalar gibi; o eşyalarla uğraşan, onları silen, yağlayan, süpüren, sulayanlar ise köleliğin en saygın yerini tutmazlar. Devlette de bu şeylerin arzusuna kendini kaptıranlar, işte böyle, köleliğin neredeyse en alt yerini tutarlar. "Büyük savaşlar yaptım," diyor, "büyük komutanlıkların ve eyaletlerin başında bulundum." Öyleyse övgüye değer bir ruh taşı: Aetion'un bir tablosu ya da Polykleitos'un bir heykeli seni ağzın açık bırakıyor; onu nereden aldığını, nasıl elinde tuttuğunu geçiyorum; ama onu seyrederken, hayran kalırken, çığlıklar atarken gördüğümde, senin her türlü saçmalığın kölesi olduğuna hükmederim.
sed ut in magna familia sunt alii lautiores, ut sibi videntur, servi, sed tamen servi, ut atrienses, at qui tractant ista, qui tergent, qui ungunt, qui verrunt, qui spargunt, non honestissimum locum servitutis tenent, sic in civitate, qui se istarum rerum cupiditatibus dediderunt, ipsius servitutis locum paene infimum obtinent. magna inquit bella gessi, magnis imperiis et provinciis praefui. gere igitur animum laude dignum: Aetionis tabula te stupidum detinet aut signum aliquod Polycleti; mitto unde sustuleris, quo modo habeas: intuentem te, admirantem, clamores tollentem cum video, servum esse ineptiarum omnium iudico.
5.38"Peki bunlar hoş şeyler değil mi?" Hoştur; çünkü bizim de terbiye görmüş gözlerimiz var. Ama yalvarırım, bu güzellikler erkeklerin zincirleri olarak değil, çocukların oyuncakları olarak görülsün. Ne dersin? Bütün Korinth'i küçümsemiş olan Lucius Mummius, bu adamlardan birini Korinth işi bir lazımlığı büyük bir hırsla evirip çevirirken görseydi, onu seçkin bir vatandaş mı sayardı, yoksa titiz bir kâhya mı? Manius Curius ya da köşklerinde ve evlerinde kendilerinden başka parlak ve süslü hiçbir şey bulunmayanlardan biri dirilse de, halkın en büyük iyiliklerine mazhar olmuş birinin balık havuzundan sakallı barbunları yakalayıp elleyip durduğunu, murenalarının bolluğuyla övündüğünü görse, bu adamı öyle bir köle saymaz mı ki, hane halkı içinde bile daha büyük bir işe layık görmesin?
nonne igitur sunt illa festiva? sunt; nam nos quoque oculos eruditos habemus. sed, obsecro te, ita venusta habeantur ista, non ut vincla virorum sint, sed ut oblectamenta puerorum. quid enim censes? si L. Mummius aliquem istorum videret matellionem Corinthium cupidissime tractantem, cum ipse totam Corinthum contempsisset, utrum illum civem excellentem an atriensem diligentem putaret? revivescat M’. Curius aut eorum aliquis, quorum in villa ac domo nihil splendidum, nihil ornatum fuit praeter ipsos, et videat aliquem summis populi beneficiis usum barbatulos mullos exceptantem de piscina et pertractantem et murenarum copia gloriantem, nonne hunc hominem ita servum iudicet, ut ne in familia quidem dignum maiore aliquo negotio putet?
5.39Yoksa biriktirme arzusuyla en ağır köleliğin hiçbir şartını reddetmeyenlerin köle olduğu şüpheli mi? Miras umudu kölelik ederken hangi haksızlığa katlanmaz? Zengin ve çocuksuz bir ihtiyarın hangi işaretini kollamaz? Onun gönlüne göre konuşur, buyrulan her şeyi yapar, peşinden ayrılmaz, başucunda oturur, armağanlar verir. Bunlardan hangisi özgür bir insana yakışır?
an eorum servitus dubia est, qui cupiditate peculii nullam condicionem recusant durissimae servitutis? hereditatis spes quid iniquitatis in serviendo non suscipit? quem nutum locupletis orbi senis non observat? loquitur ad voluntatem, quicquid denuntiatum est facit, adsectatur, adsidet, muneratur. quid horum est liberi?
5.40Hatta hangisi tembel olmayan bir köleye yakışmaz ki? Ya daha soylu görünen o arzu, makam, komutanlık, eyalet arzusu, ne katı, ne buyurgan, ne şiddetli bir efendidir! Kendilerini en seçkin sayanları, hiç de saygın olmayan bir adam olan Cethegus'a kul olmaya, ona armağanlar göndermeye, geceleyin evine gitmeye, yalvarmaya, nihayet ayaklarına kapanmaya zorladı. Bu özgürlük sayılabiliyorsa kölelik nedir? Ya arzunun egemenliği çekilip yerine hataların bilincinden doğan başka bir efendi, korku geçtiğinde? O kölelik ne zavallı, ne ağırdır! Biraz geveze gençlere kul olmak gerekir; bir şey biliyor görünen herkesten efendiden korkar gibi korkulur. Yargıcın ise ne büyük egemenliği vardır, suçluları ne korkuya salar! Her korku kölelik değil midir?
quid denique servi non inertis? quid? iam illa cupiditas, quae videtur esse liberalior, honoris, imperii, provinciarum, quam dura est domina, quam imperiosa, quam vehemens! Cethego, homini non probatissimo, servire coegit eos, qui sibi esse amplissimi videbantur, munera mittere, noctu venire domum ad eum, precari, denique supplicare. quae servitus est, si haec libertas existimari potest? quid? cum cupiditatis dominatus excessit et alius est dominus exortus ex conscientia peccatorum, timor, quam est illa misera, quam dura servitus? adulescentibus paulo loquacioribus est serviendum; omnes, qui aliquid scire videntur, tamquam domini timentur; iudex vero quantum habet dominatum, quo timore nocentis adficit! an non est omnis metus servitus?
5.41Öyleyse en belagatli adam Lucius Crassus'un, bilgece olmaktan çok bol sözlü olan şu sözünün ne değeri var: "Bizi kölelikten kurtarın"? Bu kadar ünlü ve soylu bir adam için bu kölelik de nedir? Zayıflamış, alçalmış ve kırılmış bir ruhun her ürkekliği köleliktir. "Kimseye kul olmamıza izin vermeyin." Özgürlüğe kavuşturulmak mı istiyor? Hiç de değil; çünkü ne ekliyor? "Hepinizden başka." Efendi değiştirmek istiyor, özgür olmak değil. "Size kul olabiliriz de, olmak borcumuzdur da." Biz ise, yüce, yüksek ve faziletlerle yükselmiş bir ruha sahipsek, ne borçluyuz ne de olabiliriz. Sen olabileceğini söyle, çünkü gerçekten olabilirsin; ama borcun olduğunu söyleme, çünkü hiç kimse, ödememesi ayıp olan şeyden başkasını borçlu değildir. Ama bu kadarı yeter. Şu adam, aklın ve gerçeğin kendisi onun özgür bile olmadığını kanıtlarken nasıl komutan olabileceğine baksın.
quid valet igitur illa eloquentissimi viri, L. Crassi, copiosa magis quam sapiens oratio eripite nos ex servitute? quae est ista servitus tam claro homini tamque nobili? omnis animi debilitati et humilis et fracti timiditas servitus est. nolite sinere nos cuiquam servire. in libertatem vindicari volt? minime; quid enim adiungit? nisi vobis universis. dominum mutare, non liber esse volt. quibus et possumus et debemus. nos vero, si quidem animo excelso et alto et virtutibus exaggerato sumus, nec debemus nec possumus: tu posse te dicito, quoniam quidem potes, debere ne dixeris, quoniam nihil quisquam debet nisi quod est turpe non reddere. sed haec hactenus. ille videat, quo modo imperator esse possit, cum eum ne liberum quidem esse ratio et veritas ipsa convincat.
6.42VI. Paradoks: Yalnız bilge zengindir
Paranı anarken bu ne alışılmadık bir gösteriş? Yalnız sen mi zenginsin? Ölümsüz tanrılar! Bir şeyler duymuş ve öğrenmiş olmama sevinmeyeyim mi? Yalnız sen mi zenginsin? Ya zengin bile değilsen? Ya üstelik yoksulsan? Zengin derken neyi anlarız, bu kelimeyi hangi insan için kullanırız? Sanırım cömertçe yaşamak için kolayca yetinebileceği kadar mülkü olan, daha fazlasını aramayan, istemeyen, dilemeyen kişi için.
quae est ista in commemoranda pecunia tua tam insolens ostentatio? solusne tu dives? pro di inmortales! egone me audisse aliquid et didicisse non gaudeam? solusne dives? quid, si ne dives quidem? quid, si pauper etiam? quem enim intellegimus divitem aut hoc verbum in quo homine ponimus? opinor in eo, cui tanta possessio sit, ut ad liberaliter vivendum facile contentus sit, qui nihil quaerat, nihil adpetat, nihil optet amplius.
6.43Senin zengin olduğuna insanların sözü ya da mülklerin değil, kendi ruhun karar vermeli. Hiçbir şeyinin eksik olmadığını düşünüyor, daha fazlasını umursamıyor, paraya doymuş ya da onunla yetiniyorsa, kabul ediyorum, zengindir. Ama paraya düşkünlüğünden hiçbir kazancı ayıp saymıyorsan —oysa senin mensup olduğun sınıfa hiçbir kazanç, şerefli olanı bile yakışmaz—; her gün dolandırıyor, aldatıyor, istiyor, pazarlık ediyor, alıp götürüyor, koparıp alıyorsan; müttefikleri soyuyor, hazineyi yağmalıyorsan; dostlarının vasiyetlerini beklemeyip kendin sahtelerini koyuyorsan: bunlar bolluk içinde olanın mı, yoksa muhtacın mı işaretleridir?
animus oportet tuus se iudicet divitem, non hominum sermo, neque possessiones tuae. nihil sibi deesse putat, nihil curat amplius, satiatus est aut contentus etiam pecunia: concedo, dives est. sin autem propter aviditatem pecuniae nullum quaestum turpem putas, cum isti ordini ne honestus quidem possit esse ullus; si cotidie fraudas, decipis, poscis, pacisceris, aufers, eripis, si socios spolias, aerarium expilas, si testamenta amicorum ne exspectas quidem atque ipse supponis, haec utrum abundantis an egentis signa sunt?
6.44Zengin denen şey insanın sandığı değil, ruhudur. Sandığın ne kadar dolu olursa olsun, seni boş gördükçe zengin saymayacağım; çünkü insanlar zenginliğin ölçüsünü herkese neyin yettiğine göre belirler. Birinin bir kızı vardır: paraya ihtiyacı vardır; iki kızı varsa daha çoğuna; daha fazlaysa daha da çoğuna; Danaos'a yakıştırdıkları gibi elli kızı olsa, bu kadar çeyiz büyük bir para ister. Çünkü daha önce söylediğim gibi zenginliğin ölçüsü, herkesin neye ihtiyacı olduğuna göre ayarlanır. Öyleyse birçok kızı değil de, kısa zamanda en büyük servetleri tüketebilecek sayısız arzusu olan kişiye, kendisi muhtaç olduğunu hissederken, ben nasıl zengin diyeyim?
animus hominis dives, non arca appellari solet. quamvis illa sit plena, dum te inanem videbo, divitem non putabo; etenim ex eo, quantum cuique satis est, metiuntur homines divitiarum modum. filiam quis habet, pecunia est opus; duas, maiore; pluris, maiore etiam; si, ut aiunt Danao, quinquaginta sint filiae, tot dotes magnam quaerunt pecuniam: quantum enim cuique opus est, ad id accommodatur, ut ante dixi, divitiarum modus. qui igitur non filias pluris, sed innumerabilis cupiditates habet, quae brevi tempore maximas copias exhaurire possint, hunc quo modo ego appellabo divitem, cum ipse egere se sentiat?
6.45Birçokları senin, kendi geliriyle bir ordu besleyebilen kişiden başka hiç kimsenin zengin olmadığını söylediğini duydu; Roma halkı bu kadar büyük vergi gelirleriyle bunu çoktandır ancak yapabiliyor. Demek ki bu ölçüye göre, mülklerinden altı lejyonu ve büyük süvari ve piyade yardımcı kuvvetlerini besleyebileceğin kadar gelir elde etmedikçe hiçbir zaman zengin olmayacaksın. Öyleyse dilediğin şeye ulaşmak için bu kadar çok şeyi eksik olan sen, zengin olmadığını artık kabul ediyorsun. Nitekim bu yoksulluğunu, daha doğrusu muhtaçlığını ve dilenciliğini hiçbir zaman gizlemedin.
multi ex te audierunt cum diceres, neminem esse divitem, nisi qui exercitum alere posset suis fructibus, quod populus Romanus tantis vectigalibus iam pridem vix potest: ergo hoc proposito numquam eris dives ante, quam tibi ex tuis possessionibus tantum reficietur, ut eo tueri sex legiones et magna equitum ac peditum auxilia possis. iam fateris igitur non esse te divitem, cui tantum desit, ut expleas id quod exoptas. itaque istam paupertatem vel potius egestatem ac mendicitatem tuam numquam obscure tulisti.
6.46Çünkü ticaret yaparak, emeğini kiraya vererek, devlet ihalelerini üstlenerek şerefli yoldan servet edinenlerin kazanca ihtiyacı olduğunu nasıl anlıyorsak, şu şeyleri görenler de senin kazanca ihtiyacın olduğunu itiraf ettiğini düşünmez mi: evinde bir arada toplanmış suçlayıcı ve muhbir sürülerini; senin aracılığınla mahkemeyi rüşvetle bozmaya çalışan suçlu ve paralı sanıkları; savunmalar için yaptığın ücret pazarlıklarını, adayların ittifaklarındaki para anlaşmalarını, eyaletleri tefecilikle sömürüp yağmalasınlar diye azatlıları salıvermeni; komşuların kovulmasını, tarlalardaki haydutlukları, kölelerle, azatlılarla, yanaşmalarla kurulan ortaklıkları, boşaltılmış mülkleri, zenginlerin kara listeye yazılmasını, kasabaların felaketlerini; Sulla devrinin o hasadını hatırlayan, sahte vasiyetleri, ortadan kaldırılan nice insanı, nihayet her şeyin satılık olduğunu —fermanın, kararın, başkasının ve kendi oyunun, forumun, evin, sesin, sessizliğin— gören kişi? Kazanca ihtiyacı olan birine de kim gerçekten zengin diyebilir?
nam ut iis, qui honeste rem quaerunt mercaturis faciendis, operis dandis, publicis sumendis, intellegimus opus esse quaesito, sic, qui videt domi tuae pariter accusatorum atque indicum consociatos greges, qui nocentis et pecuniosos reos eodem te actore corruptelam iudicii molientis, qui tuas mercedum pactiones in patrociniis, † intercidas pecuniarum in coitionibus candidatorum, dimissiones libertorum ad defaenerandas diripiendasque provincias, qui expulsiones vicinorum, qui latrocinia in agris, qui cum servis, cum libertis, cum clientibus societates, qui possessiones vacuas, qui proscriptiones locupletium, qui cladis municipiorum, qui illam Sullani temporis messem recordetur, qui testamenta subiecta, tot qui sublatos homines, qui denique omnia venalia, edictum, decretum, alienam suam sententiam, forum, domum, vocem, silentium: quis hunc non putet confiteri sibi quaesito opus esse? cui quaesito autem opus sit, quis umquam hunc vere dixerit divitem?
6.47Çünkü zenginliğin meyvesi bolluktadır; bolluğu ise doyum ve bereket gösterir; sen buna hiçbir zaman ulaşamayacağın için hiçbir zaman zengin olmayacaksın. Benim paramı ise küçümsediğine göre —haklı olarak da; çünkü halkın kanaatine göre orta hâlli, senin kanaatine göre hiç, benimkine göre yeterli ölçüdedir—, kendimden söz etmeyeceğim, konudan söz edeceğim.
etenim divitiarum est fructus in copia, copiam autem declarat satietas rerum atque abundantia: quam tu quoniam numquam adsequere, numquam omnino es dives futurus. meam autem quoniam pecuniam contemnis, et recte—est enim ad volgi opinionem mediocris, ad tuam nulla, ad meam modica—, de me silebo, de re loquar.
6.48Bir şeyi tartıp değer biçmemiz gerekse, Pyrrhos'un Fabricius'a vermeye çalıştığı parayı mı daha değerli sayarız, yoksa o parayı reddeden Fabricius'un kanaatkârlığını mı? Samnitlerin altınını mı, Manius Curius'un cevabını mı? Lucius Paullus'un mirasını mı, yoksa bu mirastan kendi payını kardeşi Quintus Maximus'a bırakan Africanus'un cömertliğini mi? En yüksek faziletlere ait olan bu şeyler, paraya ait olan o şeylerden elbette daha değerli sayılmalıdır. Öyleyse herkes en değerli şeye ne ölçüde sahipse o ölçüde zengin sayılacaksa, zenginliğin fazilette olduğundan kim şüphe eder? Çünkü hiçbir mülk, hiçbir altın ve gümüş yığını faziletten daha değerli sayılamaz.
si censenda nobis sit atque aestimanda res, utrum tandem pluris aestimemus pecuniam Pyrrhi, quam Fabricio dabat, an continentiam Fabricii, qui illam pecuniam repudiabat? utrum aurum Samnitium an responsum M’. Curii? hereditatem L. Pauli an liberalitatem Africani, qui eius hereditatis Q. Maximo fratri partem suam concessit? haec profecto, quae sunt summarum virtutum, pluris aestimanda sunt quam illa, quae sunt pecuniae. quis igitur, si quidem, ut quisque quod plurimi est possidet, ita divitissimus habendus est, dubitet quin in virtute divitiae sint? quoniam nulla possessio, nulla vis auri et argenti pluris quam virtus aestimanda est.
6.49Ey ölümsüz tanrılar! İnsanlar tutumluluğun ne büyük bir gelir olduğunu anlamıyorlar. Şimdi müsriflere geliyorum, şu para düşkününü bırakıyorum. Biri mülklerinden altı yüz bin sesterce gelir alıyor, ben kendi mülklerimden yüz bin. Köşklerine yaldızlı tavanlar, mermer zeminler yaptıran, heykelleri, tabloları, eşyayı ve giysileri sonsuzca arzulayan o adama bu gelir harcamalarına şöyle dursun, faiz borçlarına bile yetmez; benim küçük gelirimden ise, arzuya gidecek harcamalar olmadığından, bir şey artacaktır bile. Öyleyse hangisi daha zengindir: eksiği olan mı, artanı olan mı? Muhtaç olan mı, bolluk içinde olan mı? Mülkü büyüdükçe kendini korumak için daha çok şey isteyen mi, yoksa kendi gücüyle ayakta duran mı?
o di inmortales! non intellegunt homines quam magnum vectigal sit parsimonia. venio enim iam ad sumptuosos, relinquo istum quaestuosum. capit ille ex suis praediis sescena sestertia, ego centena ex meis; illi aurata tecta in villis et sola marmorea facienti et signa, tabulas, supellectilem et vestem infinite concupiscenti non modo ad sumptum ille est fructus, sed etiam ad faenus exiguus: ex meo tenui vectigali detractis sumptibus cupiditatis aliquid etiam redundabit. uter igitur est divitior, cui deest an cui superat? qui eget an qui abundat? cuius possessio quo est maior, eo plus requirit ad se tuendam, an quae suis se viribus sustinet?
6.50Ama kendimden neden söz ediyorum? Ahlâkın ve zamanların kusuru yüzünden belki ben de bu çağın yanılgısı içinde biraz dolaşıyorum. Hep Curiusları ve Luscinusları anıp durmayalım: babalarımızın zamanında Manius Manilius yoksul muydu? Carinae'de küçük bir evi, Labicum topraklarında bir çiftliği vardı. Öyleyse daha çok şeye sahip olan biz daha mı zenginiz? Keşke öyle olsa! Ama paranın ölçüsü servet beyanındaki değerle değil, yaşayışla ve geçim tarzıyla belirlenir.
sed quid ego de me loquor, qui morum ac temporum vitio aliquantum etiam ipse fortasse in huius saeculi errore verser? M’. Manilius patrum nostrorum memoria, ne semper Curios et Luscinos loquamur, pauper tandem fuit? habuit enim aediculas in Carinis et fundum in Labicano. nos igitur divitiores, qui plura habemus? utinam quidem! sed non aestimatione census, verum victu atque cultu terminatur pecuniae modus.
6.51Açgözlü olmamak paradır, alışverişe düşkün olmamak gelirdir; kendi elindekiyle yetinmek ise en büyük ve en kesin zenginliktir. Gerçekten de şu kurnaz değer biçiciler bazı çayırlara ve arsalara, bu tür mülklere neredeyse hiçbir zarar gelemeyeceği için yüksek değer biçiyorlarsa, ne alınıp götürülebilen ne de çalınabilen, ne bir gemi batışında ne bir yangında yitirilen, ne fırtınaların ne de zamanların karışıklığıyla değişen fazilete ne kadar değer biçmek gerekir!
non esse cupidum pecunia est, non esse emacem vectigal est: contentum vero suis rebus esse maximae sunt certissimaeque divitiae. etenim si isti callidi rerum aestimatores prata et areas quasdam magno aestimant, quod ei generi possessionum minime quasi noceri potest, quanti est aestimanda virtus, quae nec eripi nec subripi potest, neque naufragio neque incendio amittitur, nec tempestatum nec temporum perturbatione mutatur!
6.52Ona sahip olanlar, yalnız onlar zengindir. Çünkü hem verimli hem ebedî şeylere yalnız onlar sahiptir; zenginliğe özgü olan şey de yalnız onlarda vardır: kendi şeyleriyle yetinirler, olanı yeterli bulurlar, hiçbir şey istemezler, hiçbir şeye muhtaç değildirler, hiçbir şeylerinin eksik olduğunu hissetmezler, hiçbir şey aramazlar. Kötüler ve açgözlüler ise, belirsiz ve rastlantıya bağlı mülklere sahip oldukları, hep daha fazlasını istedikleri ve aralarından elindekinin kendisine yettiği tek bir kişi bile bugüne dek bulunmadığı için, bolluk içinde ve zengin değil, tersine yoksun ve yoksul sayılmalıdırlar.
qua praediti qui sunt, soli sunt divites. soli enim possident res et fructuosas et sempiternas solique, quod est proprium divitiarum, contenti sunt rebus suis, satis esse putant quod est, nihil adpetunt, nulla re egent, nihil sibi deesse sentiunt, nihil requirunt: inprobi autem et avari, quoniam incertas atque in casu positas possessiones habent et plus semper adpetunt nec eorum quisquam adhuc inventus est, cui quod haberet esset satis, non modo non copiosi ac divites, sed etiam inopes ac pauperes existimandi sunt.