İçeriğe geç
Hür İrade Üzerine

Augustinus · Hür İrade Üzerine

II. Kitap

171. Bölüm

Evodius: Şimdi, mümkünse, bana açıkla: Tanrı insana iradenin hür seçimini (liberum voluntatis arbitrium) niçin verdi? Çünkü onu almamış olsaydı günah işleyemezdi.

Augustinus: Verilmemesi gerektiğini düşündüğün bu şeyi insana Tanrı'nın verdiğini artık kesin olarak biliyor musun?

Evodius: Önceki kitapta anlayabildiğimi sandığım kadarıyla, hem iradenin hür seçimine sahibiz hem de ancak onunla günah işliyoruz.

Augustinus: Bunun bizim için açıklığa kavuştuğunu ben de hatırlıyorum. Ama şimdi şunu sordum: Sahip olduğumuz ve onunla günah işlediğimiz apaçık olan bu şeyi bize Tanrı'nın verdiğini biliyor musun?

Evodius: Başka birinin verdiğini sanmıyorum. Çünkü biz O'ndan varız; ister günah işleyelim ister doğru davranalım, cezayı da ödülü de O'ndan hak ederiz.

Augustinus: Bunu da açıkça mı biliyorsun, yoksa otoriteye uyup bilmediğin bir şeye bile seve seve mi inanıyorsun, bunu öğrenmek istiyorum.

Evodius: Bu konuda önce otoriteye inandığımı kabul ediyorum. Ama her iyinin Tanrı'dan geldiğinden, adil olan her şeyin iyi olduğundan, günah işleyenlere ceza, doğru davrananlara ödül verilmesinin adil olduğundan daha doğru ne olabilir? Bundan şu sonuç çıkar: Tanrı günah işleyenlere sefalet, doğru davrananlara saadet verir.

Augustinus: Hiç itirazım yok. Ama öbür noktayı soruyorum: O'ndan var olduğumuzu nasıl biliyorsun? Çünkü şimdi bunu değil, cezayı ya da ödülü O'ndan hak ettiğimizi açıkladın.

Evodius: Bunun da başka bir yoldan değil, Tanrı'nın günahları cezalandırdığının zaten kesin olmasından apaçık olduğunu görüyorum. Çünkü her adalet O'ndandır. Başkasına ait olanlara iyilik etmek iyilikseverliğin işi olabilir, ama başkasına ait olanları cezalandırmak adaletin işi değildir. Buradan O'na ait olduğumuz apaçık anlaşılır; çünkü O bize yalnız iyilik etmekte son derece cömert değil, cezalandırmakta da son derece adildir. Sonra, benim ileri sürüp senin kabul ettiğin şeyden, yani her iyinin Tanrı'dan olduğundan, insanın da Tanrı'dan olduğu anlaşılabilir. Çünkü insan, insan olduğu ölçüde bir iyidir; zira istediğinde doğru yaşayabilir.

Augustinus: Bunlar böyleyse, ortaya koyduğun soru açıkça çözülmüştür. İnsan bir iyiyse ve ancak istediğinde doğru davranabiliyorsa, hür bir iradeye sahip olması gerekiyordu; o olmadan doğru davranamazdı. Onunla günah da işleniyor diye Tanrı'nın onu bunun için verdiğine inanmamalıyız. Demek ki niçin verilmesi gerektiğine dair yeterli bir sebep vardır: O olmadan insan doğru yaşayamaz. Bunun için verildiği şuradan da anlaşılabilir: Biri onu günah işlemek için kullanırsa Tanrı onu cezalandırır. Hür irade yalnız doğru yaşansın diye değil, günah da işlensin diye verilmiş olsaydı bu haksızlık olurdu. Çünkü iradeyi tam da verildiği iş için kullanan biri nasıl adil olarak cezalandırılabilirdi? Oysa Tanrı günah işleyeni cezalandırırken sence şundan başka ne der: "Hür iradeyi niçin sana onu verdiğim iş için, yani doğru davranmak için kullanmadın?" Sonra, adaleti övgüye değer kılan o iyi, yani günahları mahkûm edip doğru işleri onurlandırması, insan iradenin hür seçiminden yoksun olsaydı nasıl var olabilirdi? Çünkü iradeyle yapılmayan bir şey ne günah olurdu ne doğru bir iş. Bu yüzden insan hür bir iradeye sahip olmasaydı ceza da ödül de haksız olurdu. Oysa hem cezada hem ödülde adalet bulunmalıydı; çünkü bu, Tanrı'dan gelen iyilerden biridir. Demek ki Tanrı'nın insana hür irade vermesi gerekiyordu.

17
  1. E. Jam, si fieri potest, explica mihi quare dederit Deus homini liberum voluntatis arbitrium: quod utique si non accepisset, peccare non posset. A. Jam enim certum tibi atque cognitum est, Deum dedisse homini hoc, quod dari debuisse non putas? E. Quantum in superiori libro intelligere mihi visus sum, et habemus liberum voluntatis arbitrium, et non nisi eo peccamus. A. Ego quoque memini jam nobis id factum esse perspicuum. Sed nunc interrogavi utrum hoc quod nos habere, et quo nos peccare manifestum est, Deum nobis dedisse scias. E. Nullum alium puto. Ab ipso enim sumus; et sive peccantes, sive recte agentes, ab illo poenam meremur aut praemium. A. Hoc quoque utrum liquido noveris, an auctoritate commotus libenter etiam incognitum credas, cupio scire. E. Auctoritati quidem me primum de hac re credidisse confirmo. Sed quid verius quam omne bonum ex Deo esse, et omne justum bonum esse, et peccantibus poenam recteque facientibus praemium justum esse? Ex quo conficitur a Deo affici, et peccantes miseria, et recte facientes beatitate. 2. A. Nihil resisto: sed quaero illud alterum, quomodo noveris nos ab ipso esse. Neque enim hoc nunc, sed ab ipso nos vel poenam, vel praemium mereri explicasti. E. Hoc quoque non aliunde video esse manifestum, nisi quod jam constat Deum vindicare peccata. Siquidem ab illo est omnis justitia. Non enim ut alicujus est bonitatis alienis praestare beneficia, ita justitiae vindicare in alienos. Unde manifestum est ad eum nos pertinere, quia non solum in nos benignissimus in praestando, sed etiam justissimus in vindicando est. Deinde ex eo quod ego posui, tuque concessisti, omne bonum ex Deo esse, etiam hominem ex Deo esse intelligi potest. Homo enim ipse in quantum homo est, aliquod bonum est; quia recte vivere, cum vult, potest. 3. A. Plane si haec ita sunt, soluta quaestio est quam proposuisti. Si enim homo aliquod bonum est, et non posset, nisi cum vellet, recte facere, debuit habere liberam voluntatem, sine qua recte facere non posset. Non enim quia per illam etiam peccatur, ad hoc eam Deum dedisse credendum est. Satis ergo causae est cur dari debuerit, quoniam sine illa homo recte non potest vivere. Ad hoc autem datam vel hinc intelligi potest, quia si quis ea usus fuerit ad peccandum, divinitus in eum vindicatur. Quod injuste fieret, si non solum ut recte viveretur, sed etiam ut peccaretur, libera esset voluntas data. Quomodo enim juste vindicaretur in eum, qui ad hanc rem usus esset voluntate, ad quam rem data est? Nunc vero Deus cum peccantem punit, quid videtur tibi aliud dicere nisi, Cur non ad eam rem usus es libera voluntate, ad quam tibi eam dedi, hoc est ad recte faciendum? Deinde illud bonum, quo commendatur ipsa justitia in damnandis peccatis recteque factis honorandis, quomodo esset, si homo careret libero voluntatis arbitrio? Non enim aut peccatum esset, aut recte factum, quod non fieret voluntate. Ac per hoc et poena injusta esset et praemium, si homo voluntatem non haberet liberam. Debuit autem et in supplicio, et in praemio esse justitia; quoniam hoc unum est bonorum quae sunt ex Deo. Debuit igitur Deus dare homini liberam voluntatem.
182. Bölüm

Evodius: Tanrı'nın onu verdiğini artık kabul ediyorum. Ama rica ederim, sana da öyle gelmiyor mu: Doğru davranmak için verildiyse, günaha dönebilmemesi gerekirdi; tıpkı insana iyi yaşasın diye verilen adalet gibi. Kimse adaletiyle kötü yaşayabilir mi? Aynı şekilde irade doğru davranmak için verilmiş olsaydı, kimse iradeyle günah işleyemezdi.

Augustinus: Umarım Tanrı sana cevap verebilmemi sağlar; ya da daha doğrusu, her şeyin en yüce öğretmeni olan hakikat içeriden öğretirken bu cevabı sen kendin verirsin. Ama önce bana kısaca şunu söylemeni istiyorum: Sana sorduğum şeyi, yani Tanrı'nın bize hür irade verdiğini kesin olarak biliyorsan, Tanrı'nın verdiğini kabul ettiğimiz bir şey için "verilmemeliydi" demek doğru olur mu? Çünkü O'nun verip vermediği belirsizse, iyi verilip verilmediğini sormakta haklıyız: İyi verildiğini bulursak, insana bütün iyileri veren O'nun bunu da verdiği bulunmuş olur; iyi verilmediğini bulursak, suçlanması küfür olan O'nun vermediğini anlarız. Ama onu O'nun verdiği kesinse, nasıl verildiyse öyle verilmesi gerektiğini, yani ne verilmemesi ne de başka türlü verilmesi gerektiğini kabul etmeliyiz. Çünkü onu, yaptığı hiçbir şekilde haklı olarak kınanamayacak olan vermiştir.

Evodius: Bunlara sarsılmaz bir imanla bağlı olsam da henüz bilgiyle kavramadığım için, her şey belirsizmiş gibi araştıralım. Çünkü görüyorum ki iradenin doğru davranmak için hür verilip verilmediği belirsiz olduğuna göre — zira onunla günah da işleyebiliyoruz — verilmesi gerekip gerekmediği de belirsizleşiyor. Doğru davranmak için verildiği belirsizse, verilmesi gerektiği de belirsizdir; böylece Tanrı'nın onu verip vermediği de belirsiz olacaktır. Çünkü verilmesi gerektiği belirsizse, verilmemesi gereken bir şeyi verdiğine inanmanın küfür olduğu Tanrı tarafından verildiği de belirsizdir.

Augustinus: Hiç değilse Tanrı'nın var olduğu senin için kesin.

Evodius: Bunu da seyrederek değil, inanarak sarsılmaz biçimde kabul ediyorum.

Augustinus: Peki, hakkında "Akılsız gönlünden 'Tanrı yok' dedi" (Mezmurlar 13, 1) diye yazılmış o akılsızlardan biri sana bunu söylese ve inandığın şeye seninle birlikte inanmak istemeyip inandıklarının doğru olup olmadığını bilmek istese, o adamı bırakır mıydın, yoksa sarsılmaz biçimde bağlı olduğun şeye onu bir şekilde ikna etmen gerektiğini mi düşünürdün? Hele o inatla direnmek değil de bunu gerçekten öğrenmek isterse?

Evodius: Son söylediğin, ona ne cevap vermem gerektiğini bana yeterince hatırlatıyor. Ne kadar saçma biri olursa olsun, hileci ve inatçı biriyle hiçbir konuda, hele bu kadar büyük bir konuda tartışılmaması gerektiğini bana kabul ederdi. Bu kabul edilince, önce o benden, bu soruyu iyi niyetle sorduğuna ve bu konuda içinde hiçbir hile ve inat gizlenmediğine inanmamı isterdi. O zaman ona, sanırım herkes için çok kolay olan şeyi gösterirdim: Kendi ruhunun yalnız kendisinin bildiği gizli yanları hakkında, onları bilmeyen başkasının kendisine inanmasını istiyorsa, Tanrı'nın Oğlu'yla birlikte yaşadıklarını yazıyla bize bırakan o büyük adamların kitaplarına inanıp Tanrı'nın var olduğuna inanması ne kadar daha hakkaniyetli olurdu; çünkü onlar, Tanrı olmasaydı hiçbir şekilde olamayacak şeyleri gördüklerini yazmışlardır. Kendisine inanmamı isteyen biri, onlara inandım diye beni kınarsa çok aptalca davranmış olurdu. Haklı olarak kınayamayacağı bir şeyi niçin kendisinin de taklit etmek istemediğine dair hiçbir gerekçe bulamazdı.

Augustinus: Öyleyse Tanrı'nın var olup olmadığı konusunda, bu kadar büyük adamlara inanmanın düşüncesizlik olmadığına karar vermemizi yeterli buluyorsan, rica ederim, belirsiz ve tamamen bilinmez şeyler olarak araştırmaya koyulduğumuz öteki konularda da aynı adamların otoritesine niçin öyle inanmak gerektiğini düşünmüyorsun ki onları araştırmak için artık hiç yorulmayalım?

Evodius: Ama biz inandığımız şeyi bilmek ve anlamak istiyoruz.

18
  1. E. Jam concedo eam Deum dedisse. Sed nonne tibi videtur, quaeso te, si ad recte faciendum data est, quod non debuerit ad peccandum posse converti? sic ut ipsa justitia quae data est homini ad bene vivendum: numquid enim potest quispiam per justitiam suam male vivere? Sic nemo posset per voluntatem peccare, si voluntas data esset ad recte faciendum. A. Donabit quidem Deus, ut spero, ut tibi valeam respondere, vel potius ut ipse tibi eadem, quae summa omnium magistra est, veritate intus docente respondeas. Sed paulisper mihi volo dicas, si id quod abs te quaesiveram, certum et cognitum tenes, Deum nobis dedisse liberam voluntatem, utrum oporteat dicere dari non debuisse, quod dedisse confitemur Deum. Si enim incertum est utrum dederit, recte quaerimus utrum bene sit data, ut cum invenerimus bene datam esse, inveniatur etiam illum dedisse, a quo homini data sunt omnia bona: si autem invenerimus non bene datam esse, non eum dedisse intelligamus, quem culpare nefas est. Si vero certum est quod ipse illam dederit, oportet fateamur, quoquo modo data est, neque non dari, neque aliter dari eam debuisse quam data est. Ille enim dedit, cujus factum recte reprehendi nullo pacto potest. 5. E. Quanquam haec inconcussa fide teneam, tamen quia cognitione nondum teneo, ita quaeramus quasi omnia incerta sint. Video enim ex hoc quod incertum est, utrum ad recte faciendum voluntas libera data sit, cum per illam etiam peccare possimus, fieri etiam illud incertum, utrum dari debuerit. Si enim incertum est ad recte faciendum datam esse, incertum est etiam dari debuisse: ac per hoc etiam utrum eam Deus dederit, incertum erit; quia si incertum est dari debuisse, incertum est ab eo datam esse, quem nefas est credere dedisse aliquid quod dari non debuit. A. Illud saltem tibi certum est, Deum esse. E. Etiam hoc non contemplando, sed credendo inconcussum teneo. A. Si quis ergo illorum insipientium, de quibus scriptum est, Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII, 1), hoc tibi diceret, nec vellet tecum credere quod credis, sed cognoscere utrum vera credideris; relinqueresne hominem, an aliquo modo, quod inconcussum tenes, persuadendum esse arbitrareris; praesertim si ille non obluctari pervicaciter, sed studiose id vellet agnoscere? Et hoc quod ultimum posuisti, satis me admonet quid ei respondere deberem. Certe enim quamvis esset absurdissimus, concederet mihi, cum doloso et pervicaci de nulla omnino et maxime de re tanta, non esse disserendum. Quo concesso, prior mecum ageret, ut sibi crederem bono animo eum istuc quaerere, neque aliquid in se, quod ad rem hanc attinet, doli ac pervicaciae latere. Tum ego demonstrarem, quod cuivis facillimum puto, quanto esset aequius, cum sibi de occultis animi sui quae ipse nosset, vellet alterum credere qui non nosset, ut etiam ipse tantorum virorum Libris, qui se cum Filio Dei vixisse testatum Litteris reliquerunt, esse Deum, crederet; quia et ea se vidisse scripserunt, quae nullo modo fieri possent, si non esset Deus; et nimium stultus esset, si me reprehenderet quod illis crediderim, qui sibi vellet ut crederem. Jam vero quod recte reprehendere non valeret, nullo modo reperiret cur etiam nollet imitari. A. Si ergo utrum sit Deus, satis esse existimas, quod non temere tantis viris credendum esse judicavimus; cur non, quaeso te, de iis quoque rebus, quas tanquam incertas et plane incognitas quaerere instituimus, similiter putas eorumdem virorum auctoritate sic esse credendum, ut de investigatione earum nihil amplius laboremus? E. Sed nos id quod credimus, nosse et intelligere cupimus.

18_2Augustinus: Doğru hatırladın; önceki tartışmanın başında da bunu ortaya koyduğumuzu inkâr edemeyiz (I. kitap, 2. bölüm). İnanmak bir şey, anlamak başka bir şey olmasaydı ve anlamak istediğimiz büyük ve ilahî şeye önce inanmamız gerekmeseydi, peygamber boşuna "İnanmazsanız anlamayacaksınız" (İşaya 7, 9, Yetmişler çevirisine göre) demiş olurdu. Rabbimiz de kurtuluşa çağırdıklarını hem sözleriyle hem işleriyle önce inanmaya teşvik etti. Ama sonra inananlara vereceği armağandan söz ederken "Ebedî hayat şudur: İnansınlar" demedi; "Ebedî hayat şudur: Seni, tek gerçek Tanrı'yı ve gönderdiğin İsa Mesih'i bilsinler" (Yuhanna 17, 3) dedi. Sonra artık inanmış olanlara "Arayın, bulacaksınız" (Matta 7, 7) diyor; çünkü bilinmeden inanılan şeye bulunmuş denemez, sonradan bileceği şeye önceden inanmamış olan da Tanrı'yı bulmaya elverişli olamaz. Bu yüzden Rabbin buyruklarına uyarak ısrarla arayalım. O'nun teşvikiyle aradığımız şeyi yine O'nun göstermesiyle bulacağız; bu hayatta ve bizim gibilerin bulabileceği kadarıyla. Bizden daha iyi olanların daha bu yeryüzünde yaşarken, iyi ve dindar herkesin de bu hayattan sonra bu şeyleri daha açık ve daha eksiksiz gördüğüne ve elde ettiğine inanmalıyız; bizim için de böyle olacağını ummalıyız. Dünyevi ve insanî şeyleri hor görüp bunları her şekilde arzulamalı ve sevmeliyiz.

18_2
  1. A. Recte meministi, quod etiam in exordio superioris disputationis a nobis positum esse (Lib. i, cap. 2), negare non possumus. Nisi enim aliud esset credere, et aliud intelligere, et primo credendum esset, quod magnum et divinum intelligere cuperemus, frustra propheta dixisset, Nisi credideritis, non intelligetis (Isai. VII, 9, sec. LXX). Ipse quoque Dominus noster et dictis et factis ad credendum primo hortatus est, quos ad salutem vocavit. Sed postea cum de ipso dono loqueretur, quod erat daturus credentibus, non ait, Haec est autem vita aeterna ut credant; sed, Haec est, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3). Deinde jam credentibus dicit, Quaerite et invenietis (Matth. VII, 7): nam neque inventum dici potest, quod incognitum creditur; neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea crediderit quod est postea cogniturus. Quapropter Domini praeceptis obtemperantes quaeramus instanter. Quod enim hortante ipso quaerimus, eodem ipso demonstrante inveniemus, quantum haec in hac vita, et a nobis talibus inveniri queunt: nam et a melioribus etiam dum has terras incolunt, et certe a bonis et piis omnibus post hanc vitam, evidentius atque perfectius ista cerni obtinerique credendum est; et nobis ita fore sperandum est, et ista contemptis terrenis et humanis, omni modo desideranda et diligenda sunt.
193. Bölüm

Augustinus: Uygun görürsen şu sırayla araştıralım: Önce, Tanrı'nın var olduğu nasıl apaçık olur; sonra, ne ölçüde iyi olursa olsun bütün iyi şeyler O'ndan mıdır; son olarak, hür irade iyiler arasında sayılmalı mıdır. Bunlar bulununca, sanırım, insana verilmesinin doğru olup olmadığı yeterince ortaya çıkacaktır. Bu yüzden en apaçık şeylerden başlamak için önce sana şunu soruyorum: Sen kendin var mısın? Yoksa bu soruda yanılmaktan mı korkuyorsun? Oysa var olmasaydın hiç yanılamazdın.

Evodius: Sen daha iyisi öbürlerine geç.

Augustinus: Öyleyse var olduğun apaçık olduğuna ve yaşamasaydın bu sana apaçık olamayacağına göre, yaşadığın da apaçıktır. Bu ikisinin son derece doğru olduğunu anlıyor musun?

Evodius: Tamamen anlıyorum.

Augustinus: Öyleyse şu üçüncüsü de apaçıktır: Anladığın.

Evodius: Apaçık.

Augustinus: Bu üçünden hangisi sana en üstün görünüyor?

Evodius: Anlamak.

Augustinus: Niçin öyle görünüyor?

Evodius: Çünkü bunlar üç tanedir: Var olmak, yaşamak, anlamak. Taş vardır, hayvan yaşar; ama taşın yaşadığını ya da hayvanın anladığını sanmıyorum. Oysa anlayanın hem var olduğu hem yaşadığı kesindir. Bu yüzden üçü birden bulunanın, ikisi ya da biri eksik olandan daha üstün olduğuna hükmetmekte tereddüt etmiyorum. Yaşayan elbette vardır, ama anladığı sonucu çıkmaz; hayvanın hayatının böyle olduğunu düşünüyorum. Var olandan ise yaşadığı da anladığı da zorunlu olarak çıkmaz: Cesetlerin var olduğunu kabul edebilirim, ama yaşadıklarını kimse söylemez. Yaşamayan ise anlamaktan çok daha uzaktır.

Augustinus: Demek ki bu üçünden ikisinin cesette, birinin hayvanda eksik olduğunu, insanda ise hiçbirinin eksik olmadığını kabul ediyoruz.

Evodius: Doğru.

Augustinus: Bu üçünden en üstün olanın, insanın öbür ikisiyle birlikte sahip olduğu şey, yani anlamak olduğunu da kabul ediyoruz; çünkü ona sahip olanın hem var olduğu hem yaşadığı sonucu çıkar.

Evodius: Elbette kabul ediyoruz.

Augustinus: Şimdi bana söyle: Bedenin o herkesçe bilinen hislerine, yani görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma hislerine sahip olduğunu biliyor musun?

Evodius: Biliyorum.

Augustinus: Sence görme hissine ne aittir? Yani görerek neyi hissettiğimizi düşünüyorsun?

Evodius: Bütün cisimsel şeyleri.

Augustinus: Sert ve yumuşak şeyleri de görerek mi hissederiz?

Evodius: Hayır.

Augustinus: Öyleyse gözlere özgü olarak ait olan, onlarla hissettiğimiz şey nedir?

Evodius: Renk.

Augustinus: Kulaklara ait olan?

Evodius: Ses.

Augustinus: Koku alma hissine?

Evodius: Koku.

Augustinus: Tatma hissine?

Evodius: Tat.

Augustinus: Dokunmaya?

Evodius: Yumuşak ya da sert, düz ya da pürüzlü ve buna benzer pek çok şey.

Augustinus: Peki, cisimlerin şekillerini — büyük, küçük, köşeli, yuvarlak ve bu türden ne varsa — hem dokunarak hem görerek hissetmiyor muyuz? Bu yüzden bunlar ne yalnız görmeye ne yalnız dokunmaya, ikisine birden ait sayılabilir.

Evodius: Anlıyorum.

Augustinus: Demek ki her hissin hakkında haber verdiği kendine özgü bazı şeyler olduğunu, bazı şeylerin ise birkaç his için ortak olduğunu anlıyorsun?

Evodius: Bunu da anlıyorum.

Augustinus: Peki, her bir hisse neyin ait olduğunu ve hepsinin ya da bazılarının neyi ortak olarak taşıdığını bu hislerden herhangi biriyle ayırt edebilir miyiz?

Evodius: Hiçbir şekilde; bunları içteki bir şey ayırt eder.

Augustinus: Yoksa bu, hayvanların yoksun olduğu aklın kendisi midir? Çünkü sanırım bunları akılla kavrıyor ve böyle olduklarını biliyoruz.

Evodius: Bence akılla daha çok şunu kavrıyoruz: Bir tür iç his (interior sensus) vardır ve o pek bilinen beş histen gelen her şey ona iletilir. Çünkü hayvanın görmesini sağlayan şey başka, gördüklerinden kaçınmasını ya da onları istemesini sağlayan şey başkadır: Biri gözlerdedir, öbürü içeride, ruhun kendisindedir. Canlılar bununla yalnız görülenleri değil, işitilenleri ve bedenin öbür hisleriyle algılananları da ya hoşlanarak ister ve alır ya da rahatsız olarak kaçınır ve reddeder. Bu ise ne görme ne işitme ne koklama ne tatma ne dokunma diye adlandırılabilir; hepsinin üzerinde ortak olarak duran başka bir şeydir. Bunu, dediğim gibi, akılla kavrıyorsak da ona akıl diyemem; çünkü hayvanlarda da bulunduğu apaçıktır.

19
  1. Quaeramus autem hoc ordine, si placet: primum, quomodo manifestum est Deum esse; deinde, utrum ab illo sint quaecumque in quantumcumque sunt bona; postremo, utrum in bonis numeranda sit voluntas libera. Quibus compertis satis apparebit, ut opinor, utrum recte homini data sit. Quare prius abs te quaero, ut de manifestissimis capiamus exordium; utrum tu ipse sis. An tu fortasse metuis, ne in hac interrogatione fallaris, cum utique si non esses, falli omnino non posses? E. Perge potius ad caetera. A. Ergo quoniam manifestum est esse te, nec tibi aliter manifestum esset, nisi viveres, id quoque manifestum est, vivere te: intelligisne ista duo esse verissima? E. Prorsus intelligo. A. Ergo etiam hoc tertium manifestum est, hoc est intelligere te. E. Manifestum. A. Quid in his tribus tibi videtur excellere? E. Intelligentia. A. Cur tibi hoc videtur? E. Quia cum tria sint haec, esse, vivere, intelligere; et lapis est, et pecus vivit, nec tamen lapidem puto vivere, aut pecus intelligere; qui autem intelligit, eum et esse et vivere certissimum est: quare non dubito id excellentius judicare, cui omnia tria insunt, quam id cui duo vel unum desit. Nam quod vivit, utique et est, sed non sequitur ut etiam intelligat: qualem vitam esse pecoris arbitror. Quod autem est, non utique consequens est ut et vivat et intelligat: nam esse cadavera possum fateri, vivere autem nullus dixerit. Jam vero quod non vivit, multo minus intelligit. A. Tenemus igitur horum trium duo deesse cadaveri, unum pecori, nihil homini. E. Verum est. A. Tenemus etiam id esse in his tribus praestantius, quod homo cum duobus caeteris habet, id est intelligere, quod habentem sequitur et esse et vivere. E. Tenemus sane. 8. A. Dic mihi jam utrum illos vulgatissimos corporis sensus habere te noveris, videndi, et audiendi, et olfaciendi, et gustandi, et tangendi. E. Novi. A. Quid putas pertinere ad videndi sensum? id est, quid putas nos videndo sentire? E. Quaecumque corporalia. A. Num etiam dura et mollia videndo sentimus? E. Non. A. Quid ergo proprie ad oculos pertinet, quod per eos sentimus? E. Color. A. Quid ad aures? E. Sonus. A. Quid ad olfactum? E. Odor. A. Quid ad gustum? E. Sapor. A. Quid ad tactum? E. Molle vel durum, lene vel asperum, et multa talia. A. Quid? corporum formas, magnas, breves, quadras, rotundas, et si quid hujusmodi est, nonne et tangendo et videndo sentimus, et ideo nec visui proprie, nec tactui tribui possunt, sed utrique? E. Intelligo. A. Intelligis ergo et quaedam singulos sensus habere propria, de quibus renuntient, et quaedam quosdam habere communia? E. Et hoc intelligo. A. Quid igitur ad quemque sensum pertineat, et quid inter se vel omnes vel quidam eorum communiter habeant, num possumus ullo eorum sensu dijudicare? E. Nullo modo, sed quodam interiore ista dijudicantur. A. Num fortasse ipsa est ratio, qua bestiae carent? nam, ut opinor, ratione ista comprehendimus, et ita sese habere cognoscimus. E. Magis nos arbitror ratione comprehendere esse interiorem quemdam sensum, ad quem ab istis quinque notissimis cuncta referantur. Namque aliud est quo videt bestia, aliud quo ea quae videndo sentit, vel vitat vel appetit: ille enim sensus in oculis est, ille autem intus in ipsa anima; quo non solum ea quae videntur, sed etiam quae audiuntur, quaeque caeteris capiuntur corporis sensibus, vel appetunt animalia delectata et assumunt, vel offensa devitant et respuunt. Hic autem nec visus, nec auditus, nec olfactus, nec gustatus, nec tactus dici potest, sed nescio quid aliud quod omnibus communiter praesidet. Quod cum ratione comprehendamus, ut dixi, hoc ipsum tamen rationem vocare non possum; quoniam et bestiis inesse manifestum est.

19_2Augustinus: Bu her neyse onu tanıyorum ve ona iç his demekte tereddüt etmiyorum. Ama bedenin hislerinden bize iletilen şey bunu da aşmadıkça ilme ulaşamaz. Çünkü bildiğimiz her şeyi akılla kavramış olarak tutarız. Örneğin — ötekileri söylemeyeyim — renklerin işitmeyle, seslerin görmeyle hissedilemeyeceğini biliyoruz. Bunu bildiğimizde de ne gözlerle ne kulaklarla ne de hayvanlarda da bulunan o iç hisle biliriz. Hayvanların, ışığın kulaklarla, sesin gözlerle hissedilmediğini bildiklerine inanmamalıyız; çünkü bunları ancak akla dayalı bir dikkat ve düşünmeyle ayırt ederiz.

Evodius: Bunu kavradığımı söyleyemem. Ya hayvanlar, onlarda da bulunduğunu kabul ettiğin o iç hisle renklerin işitmeyle, seslerin görmeyle hissedilemeyeceğini de ayırt ediyorlarsa?

Augustinus: Onların hissedilen rengi, gözdeki hissi, ruhtaki o iç hissi ve bunları tek tek tarif eden ve sayan aklı birbirinden ayırt edebileceğini de mi düşünüyorsun?

Evodius: Hiçbir şekilde.

Augustinus: Peki, renk gözlerin hissi aracılığıyla, bu his de onun üzerinde duran o iç his aracılığıyla, iç his de — arada başka bir şey yoksa — doğrudan kendisi akla iletilmeseydi, akıl bu dördünü birbirinden ayırt edip tariflerle sınırlayabilir miydi?

Evodius: Başka nasıl olabileceğini görmüyorum.

Augustinus: Peki, şunu görüyor musun: Renk gözlerin hissiyle hissedilir, ama aynı his aynı hisle hissedilmez. Rengi hangi hisle görüyorsan, görmenin kendisini de onunla görmüyorsun.

Evodius: Hiç görmüyorum.

Augustinus: Şunları da ayırt etmeye çalış: Sanırım rengin bir şey, rengi görmenin başka bir şey, renk ortada yokken, olsaydı onu görmeyi sağlayacak hisse sahip olmanın da yine başka bir şey olduğunu inkâr etmezsin.

Evodius: Bunları da ayırt ediyorum ve birbirinden farklı olduklarını kabul ediyorum.

Augustinus: Bu üçünden renkten başka birini gözlerinle görüyor musun?

Evodius: Hiçbirini.

Augustinus: Öyleyse öbür ikisini neyle gördüğünü söyle; çünkü onları görmeden ayırt edemezdin.

Evodius: Başka bir şeyle; var olduğunu biliyorum, fazlasını değil.

Augustinus: Demek ki bunun aklın kendisi mi, iç his dediğimiz ve bedenin hislerinden üstün olan o hayat mı, yoksa başka bir şey mi olduğunu bilmiyorsun?

Evodius: Bilmiyorum.

Augustinus: Ama şunu biliyorsun: Bunlar ancak akılla tarif edilebilir; akıl da bunu ancak incelemesi için kendisine sunulan şeyler hakkında yapar.

Evodius: Kesin.

Augustinus: Öyleyse bildiğimiz her şeyi hissetmemizi sağlayan öbür şey her ne ise, aklın hizmetindedir: Dokunduğu her şeyi akla sunar ve bildirir; böylece hissedilen şeyler kendi sınırlarıyla ayırt edilebilir ve yalnız hissedilmekle kalmayıp bilinerek de kavranabilir.

Evodius: Öyledir.

Augustinus: Peki, hizmetkârlarını ve onların sunduklarını birbirinden ayırt eden, bunlarla kendisi arasındaki farkı da tanıyan ve onlardan daha güçlü olduğunu teyit eden akıl, kendisini kendisinden, yani akıldan başka bir şeyle mi kavrar? Yoksa akla sahip olduğunu akılla algılamasaydın başka bir yoldan bilebilir miydin?

Evodius: Çok doğru.

Augustinus: Öyleyse rengi hissettiğimizde, hissettiğimizi de aynı şekilde o hisle hissetmediğimize; bir ses işittiğimizde işitmemizi de işitmediğimize; bir gülü kokladığımızda koklamanın kendisinin de bize bir koku vermediğine; tadarken ağzımızda tatmanın kendisinin bir tadı olmadığına; bir şeye dokunduğumuzda dokunma hissinin kendisine dokunamadığımıza göre, bütün cisimsel şeyler onlarla hissedilse de bu beş hissin hiçbirinin, bu hislerden herhangi biriyle hissedilemeyeceği apaçıktır.

Evodius: Apaçık.

19_2
  1. A. Agnosco istud quidquid est, et eum interiorem sensum appellare non dubito. Sed nisi et istum transeat, quod ad nos refertur a sensibus corporis, pervenire ad scientiam non potest. Quidquid enim scimus, id ratione comprehensum tenemus. Scimus autem, ut de caeteris taceam, nec colores auditu, nec voces visu posse sentiri. Et cum hoc scimus, nec oculis, nec auribus scimus neque illo sensu interiore, quo nec bestiae carent. Non enim credendum est eas nosse, nec auribus sentiri lucem, nec oculis vocem; quoniam ista nonnisi rationali animadversione et cogitatione discernimus. E. Non possum dicere hoc me habere perceptum. Quid si enim sensu illo interiore, quo eas non carere concedis, hoc quoque dijudicant, nec colores auditu nec visu voces posse sentiri? A. Num etiam putas eas posse discernere, ab invicem colorem qui sentitur, et sensum qui in oculo est, et interiorem illum sensum apud animam, et rationem qua ista singillatim definiuntur et dinumerantur? E. Nullo modo. A. Quid? ista ratio posset haec quatuor discernere ab invicem et definitionibus terminare, nisi ad eam referretur et color per oculorum sensum, et ipse rursus per illum interiorem qui ei praesidet, et idem interior per seipsum, si tamen jam nihil aliud interpositum est? E. Non video quomodo aliter posset. A. Quid? hoc videsne, sensu oculorum colorem sentiri, eumdem autem sensum eodem sensu non sentiri? Non enim quo sensu colorem vides, hoc eodem vides etiam ipsum videre. E. Non omnino. A. Enitere etiam ista dijudicare: nam credo te non negare aliud colorem esse, et aliud colorem videre, et item aliud etiam, cum color non subest, habere sensum quo videri posset, si subesset. E. Discerno et ista, et inter se differre concedo. A. Num horum trium quidquam vides oculis, nisi colorem? E. Nihil aliud. A. Dic ergo unde videas alia duo; non enim ea non visa posses discernere. E. Nescio quid aliud; esse scio, nihil amplius. A. Nescis igitur utrum jam ipsa sit ratio, an illa vita sit quam sensum interiorem vocamus praecellentem sensibus corporis, an aliquid aliud? E. Nescio. A. Illud tamen scis, ea definiri nisi ratione non posse; neque rationem id facere, nisi de iis quae sibi examinanda offeruntur. E. Certum est. A. Quidquid igitur est aliud quo sentiri potest omne quod scimus, ministerium rationis est, cui offert et renuntiat quidquid attingit, ut ea quae sentiuntur discerni suis finibus possint, et non sentiendo tantum, sed etiam sciendo comprehendi. E. Ita est. A. Quid? ipsa ratio quae ministros suos, et ea quae suggerunt, discernit ab invicem, et item quid inter haec et seipsum distet, agnoscit, seque illis praepotentiorem esse confirmat; num alia re seipsam nisi seipsa, id est ratione comprehendit? an aliter scires te habere rationem, nisi id ratione perciperes? E. Verissimum est. A. Quoniam ergo cum colorem sentimus, non itidem sensu ipso nos sentire etiam sentimus; neque cum audimus sonum, nostrum etiam audimus auditum; neque cum olfacimus rosam, olet nobis aliquid et ipse olfactus; neque quidquam gustantibus sapit in ore ipse gustus; nec tangentes aliquid, ipsum etiam tangendi sensum possumus tangere: manifestum est quinque istos sensus nullo eorum sensu posse sentiri, quamvis eis corporalia quaeque sentiantur. E. Manifestum est.
204. Bölüm

Augustinus: Şunun da apaçık olduğunu düşünüyorum: O iç his yalnız bedenin beş hissinden aldıklarını değil, bu hislerin kendilerini de hisseder. Yoksa hayvan, hissettiğini hissetmeseydi, bir şeyi isteyerek ya da ondan kaçarak kendini hareket ettiremezdi; bilmek için değil — çünkü bu aklın işidir — yalnızca hareket etmek için hissetmesi gerekir ve bunu o beş histen hiçbiriyle hissetmez. Bu hâlâ karanlık geliyorsa, örnek olarak tek bir hisse, mesela görmeye bakarsan aydınlanacaktır. Hayvan, göz kapalıyken ya da gerektiği gibi çevrilmemişken görmediğini hissetmeseydi, gözünü açamaz ve görmek istediği şeye bakmak için onu çeviremezdi. Görmezken görmediğini hissediyorsa, görürken gördüğünü de hissetmesi zorunludur; çünkü görürken gözünü, görmezken çevirdiği istekle çevirmez ve böylece ikisini de hissettiğini gösterir. Ama cisimsel şeyleri hissettiğini hisseden bu hayatın kendini de hissedip hissetmediği o kadar açık değildir; yalnız şu var: Herkes kendi içini sorguladığında her canlının ölümden kaçtığını bulur. Ölüm hayatın zıddı olduğuna göre, zıddından kaçan hayatın kendini de hissetmesi zorunludur. Ama bu hâlâ açık değilse bir yana bırakalım; istediğimize ancak kesin ve apaçık kanıtlarla ulaşmaya çalışalım. Apaçık olanlar şunlardır: Cisimsel şeyler bedenin hissiyle hissedilir; ama bu his aynı hisle hissedilemez. İç hisle hem cisimsel şeylerin bedenin hissiyle hissedildiği hem de bedenin hissinin kendisi hissedilir. Akılla ise bütün bunlar ve aklın kendisi bilinir ve ilimle kavranır. Sana da öyle görünmüyor mu?

Evodius: Elbette öyle görünüyor.

Augustinus: Haydi, şimdi cevap ver: Çözümüne ulaşmak isteyerek uzun zamandır bu yolu tuttuğumuz soru neydi?

20
  1. A. Arbitror etiam illud esse manifestum, sensum illum interiorem non ea tantum sentire, quae acceperit a quinque sensibus corporis, sed etiam ipsos ab eo sentiri. Non enim aliter bestia moveret se, vel appetendo aliquid; vel fugiendo, nisi se sentire sentiret; non ad sciendum, nam hoc rationis est, sed tantum ad movendum, quod non utique aliquo illorum quinque sentit. Quod si adhuc obscurum est, elucescet, si animadvertas quod exempli gratia sat est in uno aliquo sensu, velut in visu. Namque aperire oculum, et movere aspiciendo ad id quod videre appetit, nullo modo posset, nisi oculo clauso vel non ita moto se id non videre sentiret. Si autem sentit se non videre dum non videt, necesse est etiam sentiat se videre dum videt; quia cum eo appetitu non movet oculum videns, quo movet non videns, indicat se utrumque sentire. Sed utrum et se ipsam haec vita sentiat, quae se corporalia sentire sentit, non ita clarum est, nisi quod se quisque intus interrogans, invenit omnem rem viventem fugere mortem; quae cum sit vitae contraria, necesse est ut vita etiam seipsam sentiat, quae contrarium suum fugit. Quod si adhuc non liquet, omittatur, ut non nitamur ad id quod volumus, nisi certis manifestisque documentis. Manifesta enim sunt, sensu corporis sentiri corporalia; eumdem autem sensum hoc eodem sensu non posse sentiri; sensu autem interiore et corporalia per sensum corporis sentiri, et ipsum corporis sensum: ratione vero et illa omnia, et eamdem ipsam notam fieri, et scientia contineri: an tibi non videtur? E. Videtur sane. A. Age, nunc responde unde sit quaestio, ad cujus solutionem pervenire cupientes, jam diu istam molimur viam.
215. Bölüm

Evodius: Hatırladığım kadarıyla, bu tartışmanın sırasını kurmak için az önce ortaya koyduğumuz o üç sorudan şimdi ilki ele alınıyor: Tanrı'nın var olduğuna son derece sıkı ve sağlam bir biçimde inanmak gerekse de, bu nasıl apaçık hâle getirilebilir?

Augustinus: Bunu doğru aklında tutuyorsun. Ama şunu da dikkatle aklında tutmanı istiyorum: Sana var olduğunu bilip bilmediğini sorduğumda, yalnız bunu değil, öbür ikisini de bildiğin ortaya çıkmıştı.

Evodius: Onu da aklımda tutuyorum.

Augustinus: Şimdi bak bakalım: Bedenin hissinin dokunduğu her şey sence bu üçünden hangisine aittir? Yani hissimizin gözlerle ya da bedenin başka herhangi bir aletiyle dokunduğu her şeyi hangi tür şeyler arasına koyman gerektiğini düşünüyorsun: Yalnız var olanlar arasına mı, yaşayanlar arasına mı, yoksa anlayanlar arasına mı?

Evodius: Yalnız var olanlar arasına.

Augustinus: Peki, hissin kendisini bu üçünden hangi türe koyuyorsun?

Evodius: Yaşayanlar türüne.

Augustinus: Öyleyse bu ikisinden hangisini daha iyi buluyorsun: Hissin kendisini mi, yoksa hissin dokunduğu şeyi mi?

Evodius: Elbette hissin kendisini.

Augustinus: Niçin?

Evodius: Çünkü yaşayan, yalnız var olandan daha iyidir.

Augustinus: Peki, yukarıda aklın altında ve hâlâ hayvanlarla ortak olarak bulduğumuz o iç hissi, cisimlere dokunduğumuz ve cismin kendisinden üstün tutulması gerektiğini zaten söylediğin bu histen üstün tutmakta tereddüt eder misin?

Evodius: Hiç tereddüt etmem.

Augustinus: Niçin tereddüt etmediğini de senden duymak istiyorum. Çünkü bu iç hissin o üç türden anlayanlar türüne konması gerektiğini söyleyemezsin; o hâlâ, aklı olmasa da var olan ve yaşayanlar türündedir; zira bu his akla sahip olmayan hayvanlarda da vardır. Durum böyleyken, ikisi de yaşayanlar türünde olduğuna göre, iç hissi cisimsel şeylerin hissedildiği bu histen niçin üstün tuttuğunu soruyorum. Cisimlere dokunan bu hissi cisimlerden şunun için üstün tuttun: Onlar yalnız var olanlar türündeydi, bu ise yaşayanlar türünde. O iç his de bu türde bulunduğuna göre, onu niçin daha iyi saydığını bana söyle. Eğer "Çünkü o bunu hisseder" dersen, hisseden her şeyin hissettiği şeyden daha iyi olduğunu sabitleyebileceğimiz bir kural bulabileceğini sanmıyorum; yoksa bundan, anlayan her şeyin anladığı şeyden daha iyi olduğunu söylemek zorunda kalabiliriz. Oysa bu yanlıştır; çünkü insan bilgeliği anlar, ama bilgeliğin kendisinden daha iyi değildir. Bu yüzden iç hissi, cisimleri hissettiğimiz bu histen hangi sebeple üstün tutman gerektiğini düşündüğüne bak.

Evodius: Çünkü onun, bu hissin bir tür yöneticisi ve yargıcı olduğunu biliyorum. Bu his vazifesinde bir eksik bırakırsa, az önce tartıştığımız gibi, o bunu bir hizmetkârdan borcunu ister gibi ister. Gözün hissi görüp görmediğini görmez; görmediği için de neyin eksik, neyin yeterli olduğuna karar veremez. Buna o iç his karar verir; hayvanın ruhu da onun uyarısıyla kapalı gözünü açar ve eksik olduğunu hissettiği şeyi tamamlar. Yargılayanın, hakkında yargıda bulunduğu şeyden daha iyi olduğundan kimse şüphe etmez.

Augustinus: Öyleyse bedenin bu hissinin de cisimler hakkında bir bakıma yargıda bulunduğunu görüyor musun? Çünkü cisme yumuşakça ya da sertçe dokunulduğunda haz ve acı ona aittir. Nasıl o iç his gözlerin hissinde neyin eksik, neyin yeterli olduğuna karar veriyorsa, gözlerin hissi de renklerde neyin eksik, neyin yeterli olduğuna karar verir. Yine, nasıl o iç his işitmemizin yeterince gerilip gerilmediğine karar veriyorsa, işitme de seslerden hangisinin yumuşakça aktığına, hangisinin sertçe gürlediğine karar verir. Bedenin öbür hislerini tek tek saymaya gerek yok; sanırım ne demek istediğimi artık fark ediyorsun: O iç his, bedenin bu hislerinin sağlamlığını onaylayıp borçlarını isterken onlar hakkında yargıda bulunur; tıpkı bedenin hislerinin de cisimlerde yumuşak dokunuşu kabul edip zıddını reddederek cisimler hakkında yargıda bulunması gibi.

Evodius: Elbette görüyorum ve bunların çok doğru olduğunu kabul ediyorum.

21
  1. E. Quantum memini, trium illarum quaestionum quas paulo ante ad contexendum ordinem hujus disputationis posuimus, nunc prima versatur, id est, quomodo manifestum fieri possit, quamvis tenacissime firmissimeque credendum sit, Deum esse. A. Recte hoc tenes: sed etiam illud diligenter tenere te volo, cum de teipso quaererem utrum te esse noveris, non solum hoc, sed etiam alia duo nobis apparuisse quod noveris. E. Id quoque teneo. A. Nunc ergo vide ad quam rem istarum trium intelligis pertinere omne quod corporis sensus attingit; id est, in quo rerum genere tibi ponendum videatur, quidquid vel oculorum, vel alio quolibet corporis instrumento noster sensus attingit: utrum in eo quod tantum est, an in eo quod etiam vivit, an in eo quod etiam intelligit. E. In eo quod tantum est. A. Quid? ipsum sensum in quo genere trium horum esse censes? E. In eo quod vivit. A. Quid igitur horum duorum melius esse judicas? sensum ipsum, an quod sensus attingit? E. Sensum scilicet. A. Quare? E. Quia melius est id quod etiam vivit, quam id quod tantum est. 12. A. Quid? illum sensum interiorem, quem quidem infra rationem, et adhuc nobis communem cum bestiis superius indagavimus, dubitabisne huic sensui praeponere quo corpus attingimus, et quem jam ipsi corpori praeponendum esse dixisti? E. Nullo modo dubitaverim. A. Etiam hoc cur non dubites, volo abs te audire. Non enim poteris dicere hunc sensum interiorem jam in eo genere trium illorum esse ponendum, quod etiam intelligit, sed adhuc in eo quod et est et vivit, etiamsi intellectu caret: iste enim sensus inest et bestiis, quibus intellectus non inest. Quae cum ita sint, quaero cur praeponas sensum interiorem huic sensui quo corporalia sentiuntur, cum sit uterque in eo genere quod vivit. Sensum autem istum qui corpora attingit, ideo praeposuisti corporibus, quia illa sunt in eo genere quod tantum est, iste vero in eo quod etiam vivit: in quo cum et ille interior reperiatur, cur eum meliorem putes dic mihi. Si enim dixeris, quia ille istum sentit, non te credo inventurum regulam qua figere possimus omne sentiens melius esse quam id quod ab eo sentitur, ne fortassis ex hoc etiam cogamur dicere, omne intelligens melius esse quam id quod ab eo intelligitur. Hoc enim falsum est; quia homo intelligit sapientiam, et non est melior quam ipsa sapientia. Quamobrem vide qua causa tibi visum sit, sensum interiorem huic sensui quo sentimus corpora, esse praeferendum. E. Quia moderatorem et judicem quemdam hujus illum esse cognosco. Nam et si quid huic in officio suo defuerit, ille tanquam debitum a ministro flagitat, sicut paulo ante disputatum est. Non enim se videre, aut non videre sensus oculi videt, et quia non videt, non potest quid sibi desit, aut quid satis sit judicare; sed ille interior, quo admonetur et anima bestiae aperire oculum clausum, et quod deesse sentit implere. Nulli autem dubium est eum qui judicat, eo de quo judicat esse meliorem. A. Cernis ergo istum etiam corporis sensum de corporibus quodammodo judicare? Ad illum enim pertinet voluptas et dolor, cum vel leniter vel aspere corpore attingitur. Nam sicut ille interior quid desit vel satis sit oculorum sensui judicat; sic ipse sensus oculorum quid desit, vel satis sit coloribus judicat. Item sicut ille interior de auditu nostro judicat, utrum minus an sufficienter intentus sit; sic judicat auditus ipse de vocibus, quid earum leniter influat, aut aspere perstrepat. Non necesse est caeteros sensus corporis persequi; jam enim, ut opinor, animadvertis quid velim dicere, ita scilicet sensum illum interiorem de istis corporis sensibus judicare, cum eorum et integritatem probat, et debitum flagitat, quemadmodum et ipsi corporis sensus de corporibus judicant, assumentes in eis lenem tactum, rejicientesque contrarium. E. Cerno sane, et verissima esse consentio.
226. Bölüm

Augustinus: Şimdi dikkat et: Akıl bu iç his hakkında da yargıda bulunur mu? Aklın ondan daha iyi olduğundan şüphe edip etmediğini artık sormuyorum, çünkü buna hükmettiğinden şüphem yok; gerçi aklın bu his hakkında yargıda bulunup bulunmadığını da artık sormaya gerek görmüyorum. Çünkü aklın altındaki şeylerde, yani cisimlerde, bedenin hislerinde ve bu iç histe, birinin ötekinden nasıl daha iyi olduğunu ve kendisinin onlardan ne kadar üstün olduğunu aklın kendisinden başka kim bildirir? Bunlar hakkında kendisi yargıda bulunmasaydı bunu hiçbir şekilde yapamazdı.

Evodius: Apaçık.

Augustinus: Öyleyse yalnız var olan, ama ne yaşayan ne anlayan tabiatın — cansız cisim gibi — önünde, yalnız var olmakla kalmayıp yaşayan da, ama anlamayan tabiat — hayvanların ruhu gibi — geliyorsa; onun önünde de hem var olan hem yaşayan hem anlayan tabiat — insandaki akıllı zihin gibi — geliyorsa, bizde, yani bizi insan yapan tabiatımızı tamamlayan unsurlar arasında, bu üçünden üçüncü sıraya koyduğumuzdan daha üstün bir şey bulunabileceğini düşünüyor musun? Çünkü bir cismimiz olduğu da, bu cismi canlandıran ve besleyip büyüten bir tür hayatımız olduğu da apaçıktır — bu ikisini hayvanlarda da görürüz — ve bir de ruhumuzun başı ya da gözü gibi bir üçüncü şey vardır; ya da akla ve anlayışa daha uygun düşecek bir ad varsa, o. Bu da hayvanların tabiatında yoktur. Bu yüzden, rica ederim, bak: İnsanın tabiatında akıldan daha yüce bir şey bulabilir misin?

Evodius: Daha iyi hiçbir şey görmüyorum.

Augustinus: Peki, yalnız var olduğundan şüphe etmeyeceğin değil, aklımızın kendisinden de üstün olan bir şey bulabilirsek, o her neyse ona Tanrı demekte tereddüt eder misin?

Evodius: Benim tabiatımdaki en iyi şeyden daha iyi bir şey bulabilirsem, hemen ona Tanrı demem. Çünkü benim aklımın kendisinden aşağı kaldığı şeye değil, hiçbir şeyin kendisinden üstün olmadığı şeye Tanrı demek isterim.

Augustinus: Tamamen doğru; çünkü senin bu aklına kendisi hakkında böyle dindarca ve doğru düşünmeyi O'nun kendisi vermiştir. Ama rica ederim, aklımızın üstünde ebedî ve değişmez olandan başka bir şey bulamazsan, ona Tanrı demekte tereddüt eder misin? Çünkü cisimlerin değişken olduğunu biliyorsun; cismi canlandıran hayatın da çeşitli hâller yüzünden değişkenlikten yoksun olmadığı apaçıktır; aklın kendisi de bazen doğruya ulaşmaya çabalayıp bazen çabalamadığına, bazen ulaşıp bazen ulaşamadığına göre değişken olduğu kesinlikle ortaya çıkar. Akıl, bedenin hiçbir aletini kullanmadan, ne dokunma ne tatma ne koklama ne kulaklar ne gözler ne de kendinden aşağı herhangi bir his aracılığıyla, bizzat kendi kendisiyle ebedî ve değişmez bir şey görüyorsa, hem kendisinin daha aşağı olduğunu hem de onun kendi Tanrısı olduğunu kabul etmelidir.

Evodius: Hiçbir şeyin kendisinden üstün olmadığı kesinleşen şeyi elbette Tanrı olarak kabul edeceğim.

Augustinus: Güzel. Bana şunu göstermek yetecek: Bu türden bir şey vardır; ya onun Tanrı olduğunu kabul edeceksin ya da onun da üstünde bir şey varsa, Tanrı'nın o olduğunu kabul edeceksin. Bu yüzden ister üstünde bir şey olsun ister olmasın, söz verdiğim gibi aklın üstünde bir şey olduğunu yine O'nun yardımıyla gösterdiğimde, Tanrı'nın var olduğu apaçık olacaktır.

Evodius: Öyleyse söz verdiğini göster.

22
  1. A. Attende jam utrum ratio etiam de hoc interiore sensu judicet. Jam enim non quaero utrum eam meliorem illo esse dubites, quia non dubito id te judicare: quanquam ne id quidem jam quaerendum putem, utrum de isto sensu judicet ratio. Namque in iis ipsis quae infra eam sunt, id est in corporibus et in sensibus corporis et isto interiore sensu, quomodo sit aliud alio melius, et quam sit illis praestantior ipsa, quae tandem, nisi ipsa renuntiat? quod profecto nullo modo posset, nisi de his ipsa judicaret. E. Manifestum est. A. Cum ergo eam naturam quae tantum est, nec vivit nec intelligit, sicuti est corpus exanime, praecedat ea natura quae non tantum est, sed etiam vivit, nec intelligit, sicuti est anima bestiarum; et rursus hanc praecedat ea quae simul et est et vivit et intelligit, sicut in homine mens rationalis; num arbitraris in nobis, id est in iis quibus natura nostra completur ut homines simus, aliquid inveniri posse praestantius, quam hoc quod in his tribus tertio loco posuimus? Nam et corpus nos habere manifestum est, et vitam quamdam qua ipsum corpus animatur atque vegetatur, quae duo etiam in bestiis agnoscimus, et tertium quiddam quasi animae nostrae caput aut oculum, aut si quid congruentius de ratione atque intelligentia dici potest, quam non habet natura bestiarum. Quare vide, obsecro, utrum aliquid invenire possis, quod sit in natura hominis ratione sublimius. E. Nihil omnino melius video. 14. A. Quid si aliquid invenire potuerimus, quod non solum esse non dubites, sed etiam ipsa nostra ratione praestantius? dubitabisne illud quidquid est, Deum dicere? E. Non continuo, si quid melius quam id quod in mea natura optimum est, invenire potuero, Deum esse dixerim. Non enim mihi placet Deum appellare, quo mea ratio est inferior, sed quo nullus est superior. A. Ita plane: nam ipse huic tuae rationi dedit, tam de se pie vereque sentire. Sed, quaeso te, si non inveneris esse aliquid supra nostram rationem, nisi quod aeternum atque incommutabile est, dubitabisne hunc Deum dicere? Nam et corpora mutabilia esse cognoscis; et ipsam vitam qua corpus animatur per affectus varios mutabilitate non carere manifestum est; et ipsa ratio cum modo ad verum pervenire nititur, modo non nititur, et aliquando pervenit, aliquando non pervenit, mutabilis esse profecto convincitur. Quae si nullo adhibito corporis instrumento, neque per tactum, neque per gustatum, neque per olfactum, neque per aures, neque per oculos, neque per ullum sensum se inferiorem, sed per seipsam cernit aeternum aliquid et incommutabile, simul et seipsam inferiorem, et illum oportet Deum suum esse fateatur. E. Hunc plane fatebor Deum, quo nihil superius esse constiterit. A. Bene habet: nam mihi satis erit ostendere esse aliquid hujusmodi, quod aut fateberis Deum esse, aut si aliquid supra est, eum ipsum Deum esse concedes. Quare sive supra sit aliquid, sive non sit, manifestum erit Deum esse, cum ego, quod promisi, esse supra rationem, eodem ipso adjuvante monstravero. E. Demonstra ergo quod polliceris.
237. Bölüm

Augustinus: Göstereceğim. Ama önce şunu soruyorum: Benim bedenimin hissi seninkiyle aynı mıdır, yoksa benimki yalnız benim, seninki yalnız senin midir? Böyle olmasaydı, senin görmediğin bir şeyi kendi gözlerimle göremezdim.

Evodius: Aynı türden olsalar da, görme, işitme ya da öbür hislerden hangisi olursa olsun, her birimizin kendi hisleri olduğunu tamamen kabul ediyorum. Çünkü bir insan başkasının görmediğini görmekle kalmaz, başkasının işitmediğini de işitebilir; herhangi bir başka hisle de başkasının hissetmediği bir şeyi hissedebilir. Buradan senin hissinin yalnız senin, benimkinin de yalnız benim olduğu apaçık anlaşılır.

Augustinus: O iç his için de aynı cevabı mı vereceksin, yoksa başka bir şey mi?

Evodius: Elbette başka bir şey değil. O iç his de benim hissimi benimki, seninkini seninki hisseder. Bir şeyi gören biri bana çoğu zaman onu benim de görüp görmediğimi bu yüzden sorar: Görüp görmediğimi soran değil, ben hissederim.

Augustinus: Peki, aklın kendisi de her birimizin kendine ait değil mi? Ne de olsa sen anlamazken ben bir şeyi anlayabilirim; anlayıp anlamadığımı sen bilemezsin, ama ben bilirim.

Evodius: Her birimizin kendine ait akıllı bir zihni olduğu da apaçıktır.

Augustinus: Peki, gördüğümüz güneşlerin, ayların, sabah yıldızlarının ve bu türden öbür şeylerin de her birimizin ayrı ayrı olduğunu söyleyebilir misin? Gerçi herkes bunları kendi hissiyle görür.

Evodius: Bunu hiçbir şekilde söylemem.

Augustinus: Öyleyse hislerimiz her birimizde ayrı ayrı olsa da, birçoğumuz tek bir şeyi aynı anda görebiliriz ve birlikte gördüğümüz o tek şeyi hepimiz kendi hissimizle hissederiz. Böylece benim hissim başka, seninki başka olsa da, gördüğümüz şeyin benimki başka, seninki başka olmaması mümkündür; o tek şey ikimizin de önündedir ve ikimiz tarafından aynı anda görülür.

Evodius: Pek apaçık.

Augustinus: Bir sesi de aynı anda işitebiliriz: Benim işitmem başka, seninki başka olsa da, aynı anda işittiğimiz ses benimki başka, seninki başka olmaz; onun bir kısmını benim işitmem, başka bir kısmını seninki yakalamaz. Ne ses verirse versin, hem bir hem bütün olarak ikimizin de işitmesine aynı anda sunulur.

Evodius: Bu da apaçık.

Augustinus: Söylediğimizi bedenin öbür hislerinde de fark edebilirsin: Bu konu bakımından onlar ne tamamen gözlerin ve kulakların o iki hissi gibidir ne de tamamen başka türlü. Çünkü ben de sen de aynı havadan nefes alabilir ve o havanın aldığı etkiyi koku olarak hissedebiliriz; yine aynı baldan ya da başka herhangi bir yiyecekten veya içecekten ikimiz de tadabilir ve onun etkisini tat olarak hissedebiliriz. O şey tek olsa da hislerimiz ayrı ayrıdır, senin hissin sana, benimki bana aittir; öyle ki ikimiz tek bir koku ya da tek bir tat hissettiğimizde, sen onu benim hissimle hissetmezsin, ben de seninkiyle; ikimizde ortak olabilecek tek bir hisle de hissetmeyiz. Tek bir koku ya da tat ikimiz tarafından hissedilse de benim hissim tamamen bana, seninki sana aittir. Demek ki bu hislerde de görme ve işitmedeki o iki hisse benzeyen bir yan vardır. Ama şimdi ele aldığımız konu bakımından şurada onlardan ayrılırlar: Burnumuzla ikimiz aynı havayı çeksek ya da tadarak aynı yiyeceği alsak da, havanın senin çektiğin kısmını ben çekmem, yiyeceğin senin aldığın kısmını ben almam; ben başkasını, sen başkasını alırsın. Bu yüzden nefes aldığımda bütün havadan bana yetecek kadar bir kısmını çekerim, sen de bütün havadan sana yetecek kadar başka bir kısmını çekersin. Yiyecek de bir ve bütün olarak ikimiz tarafından tüketilse de, hem benim tarafımdan bütün olarak hem senin tarafından bütün olarak tüketilemez. Oysa bir kelimeyi hem ben bütün olarak işitirim hem sen aynı anda bütün olarak işitirsin; herhangi bir görüntüyü ben ne kadar görüyorsam sen de aynı anda o kadar görürsün. Ama yiyeceğin ya da içeceğin bir kısmının bana, başka bir kısmının sana geçmesi zorunludur. Yoksa bunları pek anlamıyor musun?

Evodius: Tam tersine, bunların son derece açık ve kesin olduğunu kabul ediyorum.

23
  1. A. Faciam: sed prius quaero utrum sensus corporis meus idem sit qui tuus, an vero meus non sit nisi meus, et tuus non sit nisi tuus; quod si non ita esset, non possem per oculos meos videre aliquid, quod tu non videres. E. Concedo prorsus, quamvis ejusdem generis, tamen singulos nos habere sensus, videndi, vel audiendi, vel quoslibet alios caeterorum. Non enim solum videre, sed etiam audire potest aliquis hominum quod alius non audiat, et aliud aliquid quolibet alio sensu quisquam sentire quod alius non sentiat. Unde manifestum est et tuum nonnisi tuum, et meum sensum non esse nisi meum. A. Hoc idem respondebis de illo etiam sensu interiore? an aliquid aliud? E. Nihil sane aliud. Nam et ille utique sensum meum sentit meus, et tuum sentit tuus: nam ideo plerumque interrogor ab eo qui aliquid videt, utrum hoc etiam ego videam, quia ego me videre aut non videre sentio, non ille qui interrogat. A. Quid? ipsam rationem nonne unusquisque nostrum habet suam? quandoquidem fieri potest ut ego aliquid intelligam, cum tu id non intelligis; nec utrum intelligam tu scire possis, ego autem sciam. E. Manifestum est etiam rationales mentes singulos quosque nostrum singulas habere. 16. A. Num etiam poteris dicere singulos soles nos habere quos videmus, aut lunas, aut luciferos, aut caetera hujusmodi, quamvis suo quisque ac proprio sensu ista videat? E. Nullo modo istud dixerim. A. Possumus ergo videre unum aliquid multi simul, cum sint sensus nostri nobis singulis singuli, quibus omnibus illud unum sentimus quod simul videmus; ut quamvis alius sensus meus sit, et alius tuus, possit tamen fieri ut id quod videmus, non sit aliud meum, aliud tuum; sed illud unum praesto sit utrique nostrum et simul ab utroque videatur. E. Manifestissimum est. A. Possumus etiam unam aliquam vocem simul audire, ut quamvis alius sit auditus meus, alius tuus, non sit tamen alia mea, et alia tua vox quam simul audimus, vel alia pars ejus auditu meo capiatur, et alia tuo, sed quidquid sonuerit, et unum et totum audiendum simul adsit ambobus. E. Et hoc manifestum est. 17. A. Jam etiam de caeteris sensibus corporis licet animadvertas quod dicimus, neque omnino illos, quod ad hanc rem attinet, ita se habere ut illos duos oculorum et aurium, neque omnino non ita. Nam quia ex uno aere et ego et tu possumus implere spiramentum, et ejus aeris affectionem odore sentire: et item quia ex uno melle, vel quolibet alio cibo seu potu ambo gustare possumus, et ejus affectionem sapore sentire, quamvis ille unus sit, nostri autem sint sensus singuli, tibi tuus et mihi meus; ut unum odorem vel unum saporem cum ambo sentiamus, nec tu tamen eum meo sensu sentias, nec ego tuo, nec aliquo uno qui utriusque nostrum possit esse communiter, sed prorsus mihi meus sensus sit, et tuus tibi, etiamsi unus aut odor, aut sapor ab utroque sentiatur: hinc ergo isti sensus inveniuntur habere aliquid tale, quale illi duo in visu et auditu: sed in eo dispares sunt, quantum ad id quod nunc agimus pertinet, quod etsi unum aerem naribus ambo trahimus, aut unum cibum gustando capimus; non tamen eam partem aeris duco quam tu, nec eamdem partem cibi sumo quam tu, sed aliam ego, aliam tu: et ideo de toto aere cum spiro, duco partem quanta mihi satis est, et tu item de toto aliam quanta tibi satis est ducis: et cibus quamvis unus et totus ab utroque absumatur; non tamen et a me totus, et a te totus absumi potest, quomodo verbum et ego totum audio, et tu totum simul, et speciem quamlibet quantam ego video, tantam et tu simul; sed cibi vel potionis alia pars in me, alia in te transeat necesse est: an parum ista intelligis? E. Imo vero apertissima et certissima esse consentio.

23_2Augustinus: Şimdi ele aldığımız konuda dokunma hissinin gözlerin ve kulakların hisleriyle bir tutulması gerektiğini düşünüyor musun? Çünkü ikimiz tek bir cismi dokunarak hissedebilmekle kalmayız; benim dokunduğum kısma sen de dokunabilirsin; böylece yalnız aynı cismi değil, cismin aynı kısmını da ikimiz dokunarak hissedebiliriz. Önümüze konan bir yiyeceği ikimiz birlikte yediğimizde onu hem ben bütün olarak hem sen bütün olarak alamayız; ama dokunmada böyle olmaz: Benim dokunduğum şeye, bir ve bütün olarak sen de dokunabilirsin; böylece ikimiz ona ayrı ayrı kısımlarından değil, her birimiz bütün olarak dokunuruz.

Evodius: Bu bakımdan dokunma hissinin o önceki iki hisse çok benzediğini kabul ediyorum. Ama şurada farklı olduğunu görüyorum: Tek bir şeyi aynı anda, yani aynı zamanda, bütün olarak ikimiz de görebilir ve işitebiliriz; bir şeye ise ikimiz aynı zamanda bütün olarak dokunabiliriz, ama ayrı ayrı kısımlarından; aynı kısmına ise ancak ayrı ayrı zamanlarda. Çünkü senin dokunduğun hiçbir kısma, sen elini çekmedikçe ben elimi süremem.

Augustinus: Çok uyanık bir cevap verdin. Ama şunu da görmelisin: Hissettiğimiz bütün şeylerden bazılarını ikimiz birlikte, bazılarını ayrı ayrı hissederiz; hislerimizin kendisini ise her birimiz yalnız kendisininkini hisseder; ne ben senin hissini hissederim ne sen benimkini. Bedenin hisleriyle hissettiğimiz şeylerden, yani cisimsel şeylerden ikimizin birlikte değil de ancak ayrı ayrı hissedebildiğimiz, yalnızca o kadar bizim olan ki onu kendimize çevirip dönüştürebildiğimiz şeydir: Yiyecek ve içecek gibi; benim aldığım hiçbir kısmını sen alamazsın. Çünkü dadılar yiyeceği çiğneyip bebeklere verse de, tatmanın oradan kaptığı ve çiğneyenin içine dönüştürdüğü kısım hiçbir şekilde geri alınıp bebeğin yiyeceğine katılamaz. Boğaz bir şeyi hoş bir tatla tadınca, ne kadar az olursa olsun geri alınamaz bir kısmını kendine ayırır ve onu bedenin tabiatına uygun olana dönüşmeye zorlar. Böyle olmasaydı, çiğnenen o şeyler geri verilip tükürüldükten sonra ağızda hiçbir tat kalmazdı. Burnumuzla çektiğimiz havanın kısımları için de bu doğru söylenebilir: Benim geri verdiğim havanın bir kısmını sen de çekebilsen de, oradan benim besinime geçmiş olanı çekemezsin; çünkü o geri verilemez. Hekimler burnumuzla da besin aldığımızı öğretirler; bu besini soluk alırken yalnız ben hissedebilirim ve soluk verirken, senin de burnunla çekip hissedeceğin şekilde geri veremem. Öbür hissedilir şeyleri ise hissetsek de, hissederek bozup kendi bedenimize dönüştürmeyiz; onları ikimiz ister aynı zamanda ister sırayla farklı zamanlarda hissedebiliriz; öyle ki benim hissettiğim bütün ya da kısım senin tarafından da hissedilir: Işık, ses ya da dokunduğumuz ama bozmadığımız cisimler böyledir.

Evodius: Anlıyorum.

Augustinus: Öyleyse bedenin hisleriyle hissettiğimiz ama dönüştürmediğimiz şeylerin hislerimizin tabiatına ait olmadığı ve bu yüzden bize daha çok ortak olduğu apaçıktır; çünkü kendimize has, adeta özel malımız olan bir şeye çevrilip dönüştürülmezler.

Evodius: Tamamen katılıyorum.

Augustinus: Öyleyse has ve adeta özel olanı, her birimizin yalnız kendine ait olan, yalnız kendisinin kendi içinde hissettiği ve doğrudan kendi tabiatına ait olan şey olarak anlamalıyız; ortak ve adeta kamusal olanı ise, onu hisseden herkes tarafından hiç bozulmadan ve dönüşmeden hissedilen şey olarak.

Evodius: Öyledir.

23_2
  1. A. Num censes tangendi sensum comparandum esse oculorum et aurium sensibus in ea re de qua nunc agitur; quia non solum corpus unum ambo possumus sentire tangendo, sed etiam eamdem partem tu quoque poteris tangere quam ego tetigero, ut non solum idem corpus, sed eamdem quoque corporis partem possimus ambo sentire tangendo? Non enim sicuti cibum aliquem appositum non possumus et ego totum et tu totum capere, cum ambo illo vescimur, sic etiam in tangendo accidit: sed et unum et totum quod ego tetigero, etiam tu potes, ut id ambo tangamus, non singulis partibus, sed totum singuli. E. Fateor hoc modo duobus illis superioribus sensibus, hunc tangendi sensum esse simillimum: sed in hoc video esse dissimilem, quod simul, id est uno tempore, et videre aliquid unum totum ambo possumus et audire; tangere autem possumus quidem totum aliquid ambo uno tempore, sed partibus singulis, eamdem autem partem nonnisi temporibus singulis: nam nulli parti quam tactu capis, possum meum tactum admovere, nisi tu amoveris tuum. 19. A. Vigilantissime respondisti: sed oportet te etiam illud videre, cum horum omnium quae sentimus, alia sint quae ambo, alia quae singuli sentiamus; ipsos vero sensus nostros suos quisque singuli sentiamus, ut neque ego sentiam sensum tuum, neque tu meum, quod de his rebus quae sentiuntur a nobis per corporis sensus, id est quod de corporalibus rebus non possumus sentire ambo, sed singuli, nisi quod ita fit nostrum ut hoc in nos vertere, et commutare possimus, sicuti est cibus et potus, cujus nullam partem quam ego percepero, et tu percipere poteris: quia et si nutrices alimenta mansa infantibus reddunt, illud tamen quod inde gustatus rapuerit atque in mandentis viscera commutaverit, nullo modo revocari poterit ut in escam refundatur infantis. Gula enim cum aliquid jucunde sapit, etiamsi exiguam, tamen irrevocabilem partem sibi vindicat, et hoc cogit fieri quod naturae corporis convenit: quod nisi ita esset; nullus remaneret sapor in ore posteaquam fuerint mansa illa reddita atque desputa. Quod etiam de aeris partibus recte dici potest, quos naribus ducimus: nam etiamsi aliquid aeris quod ego reddidero, possis etiam tu ducere, non tamen poteris etiam illud, quod inde in alimentum meum cesserit; quia nec reddi potest. Nam etiam naribus alimentum nos rapere medici docent: quod alimentum et spirando solus sentire possum, et reflando restituere non possum, ut abs te etiam ductum naribus sentiatur. Nam caetera sensibilia quae quamvis sentiamus, non tamen ea sentiendo in nostrum corpus corrupta mutamus, possumus ea, sive uno tempore, sive singulis vicissim temporibus ambo sentire, sicut vel totum vel pars ipsa quam sentio, abs te etiam sentiatur; qualia sunt, sive lux, sive sonus, sive corpora quae attingimus, non tamen laedimus. E. Intelligo. A. Manifestum est ergo ea quae non commutamus et tamen sentimus corporis sensibus, et non pertinere ad naturam sensuum nostrorum, et propterea magis nobis esse communia, quia in nostrum proprium et quasi privatum non vertuntur atque mutantur. E. Prorsus assentior. A. Proprium ergo et quasi privatum intelligendum est, quod unicuique nostrum soli est, et quod in se solus sentit, quod ad suam naturam proprie pertinet: commune autem et quasi publicum, quod ab omnibus sentientibus nulla sui corruptione atque commutatione sentitur. E. Ita est.
88. Bölüm

Augustinus: Haydi, şimdi dikkat et ve bana söyle: Akıl yürüten herkesin, her biri kendi aklı ve zihniyle, ortak olarak gördüğü bir şey bulunur mu? Öyle ki görülen şey herkesin önünde dursun, önünde durduğu kişilerin kullanımına girip yiyecek ya da içecek gibi dönüşmesin; onlar görsün ya da görmesin, bozulmadan ve eksilmeden kalsın. Yoksa bu türden bir şey olmadığını mı düşünüyorsun?

Evodius: Tam tersine, böyle pek çok şey olduğunu görüyorum; bunlardan birini anmak yeter: Sayının mantığı ve hakikati akıl yürüten herkesin önündedir; öyle ki her hesap yapan onu kendi aklı ve anlayışıyla kavramaya çalışır; biri bunu daha kolay, biri daha zor yapabilir, biri hiç yapamaz. Oysa o, onu kavrayabilen herkese kendini eşit olarak sunar; biri onu algıladığında, onu algılayanın adeta besinine çevrilip dönüşmez; biri onda yanıldığında, o eksilmez; o doğru ve eksiksiz kalırken, kişi onu ne kadar az görüyorsa o kadar çok yanılgı içindedir.

Augustinus: Çok doğru; ama görüyorum ki bu konulara yabancı olmadığın için söyleyeceğini çabuk buldun. Yine de biri sana bu sayıların kendilerine ait bir tabiattan değil, bedenin hissiyle dokunduğumuz şeylerden, adeta görülür şeylerin görüntüleri gibi ruhumuza basıldığını söylese, ne cevap verirdin? Yoksa sen de öyle mi düşünüyorsun?

Evodius: Bunu hiçbir şekilde düşünmem. Çünkü sayıları bedenin hissiyle algılamış olsam bile, sayıların bölünmesinin ya da birleşmesinin mantığını bedenin hissiyle algılayamazdım. Hesap yaparken toplamada ya da çıkarmada yanlış bir sonuç bildiren kim olursa olsun, onu bu zihin ışığıyla çürütürüm. Bedenin hissiyle dokunduğum her şeyin — bu gök, bu yer ve onlarda hissettiğim öbür cisimler gibi — ne kadar süre var olacağını bilmiyorum; ama yedi ile üç ondur, yalnız şimdi değil, her zaman; yedi ile üç hiçbir zaman on etmemiş değildir, hiçbir zaman da on etmeyecek değildir. İşte sayının bu bozulmaz hakikatinin benim için de akıl yürüten herkes için de ortak olduğunu söyledim.

Augustinus: Bu kadar doğru ve kesin cevaplar veren sana karşı çıkmıyorum. Ama sayıların kendilerinin de bedenin hisleri yoluyla alınmadığını kolayca göreceksin, şunu düşünürsen: Her sayı, biri kaç kez içeriyorsa o kadar diye adlandırılır. Örneğin biri iki kez içeriyorsa "iki", üç kez içeriyorsa "üç" denir; biri on kez içeriyorsa "on" denir. Hangi sayı olursa olsun, biri kaç kez içeriyorsa adını oradan alır ve o kadar diye adlandırılır. Biri hakkıyla düşünen herkes de onun bedenin hisleriyle hissedilemeyeceğini kesinlikle bulur. Çünkü böyle bir hisle dokunulan her şeyin bir değil çok olduğu ortaya çıkar: O bir cisimdir ve bu yüzden sayısız kısmı vardır. Çok küçük ve pek seçilmeyen kısımlarının peşine düşmeyeyim; o cisimcik ne kadar küçük olursa olsun, elbette bir sağ, bir sol, bir üst, bir alt kısmı, ya da bir uzak, bir yakın kısmı, ya da uç kısımları ve bir orta kısmı vardır. Bunların ne kadar küçük olursa olsun her cisim parçasında bulunduğunu kabul etmemiz zorunludur; bu yüzden hiçbir cismin gerçekten ve saf olarak bir olmadığını kabul ederiz. Oysa birin bilgisiyle ayırt edilmeseydi onda bu kadar çok şey sayılamazdı. Bir cisimde biri aradığımda ve onu bulamadığımdan şüphe etmediğimde, orada neyi aradığımı, neyi bulamadığımı, onun bulunamayacağını, daha doğrusu orada hiç olmadığını elbette biliyorum. Öyleyse cismin bir olmadığını bildiğim anda, birin ne olduğunu da biliyorum; çünkü biri bilmeseydim, cisimdeki çokluğu sayamazdım. Biri nerede bilirsem bileyim, bedenin hissi yoluyla bilmiyorum; çünkü bedenin hissi yoluyla yalnız cismi bilirim, onun da gerçekten ve saf olarak bir olmadığını kanıtladık. Ayrıca biri bedenin hissiyle algılamadıysak, hiçbir sayıyı da o hisle algılamadık; en azından anlayışla gördüğümüz sayıları. Çünkü bunlardan hiçbiri yoktur ki biri kaç kez içeriyorsa o kadar diye adlandırılmasın; biri ise bedenin hissiyle algılanmaz. Herhangi bir cisimciğin yarısı, bütün böyle iki yarıdan oluşsa da, kendisi de bir yarıya sahiptir. Demek ki cisimdeki o iki kısım, kendileri de yalın olarak iki olmayacak biçimde bulunur. "İki" denen sayı ise yalın olarak bir olanı iki kez içerdiği için, onun yarısı, yani yalın olarak bir olan şeyin kendisi, yine bir yarıya, üçte bire ya da başka herhangi bir kesre sahip olamaz; çünkü yalındır ve gerçekten birdir.

8
  1. A. Age, nunc attende, et dic mihi utrum inveniatur aliquid quod omnes ratiocinantes sua quisque ratione atque mente communiter videant, cum illud quod videtur praesto sit omnibus, nec in usum eorum quibus praesto est commutetur, quasi cibus aut potio, sed incorruptum integrumque permaneat, sive illi videant, sive non videant: an forte nihil hujusmodi esse arbitraris? E. Imo multa esse video; e quibus unum commemorari satis est, quod ratio et veritas numeri omnibus ratiocinantibus praesto est, ut omnis eam computator sua quisque ratione et intelligentia conetur apprehendere; et alius id facilius, alius difficilius possit, alius omnino non possit: cum tamen ipsa aequaliter omnibus se praebeat valentibus eam capere; nec cum eam quisque percipit, in sui perceptoris quasi alimentum vertatur atque mutetur; nec cum in ea quisque fallitur, ipsa deficiat, sed ea vera et integra permanente, ille in errore sit tanto amplius, quanto minus eam videt. 21. A. Recte sane; sed video te tanquam non rudem harum rerum cito invenisse quod diceres: tamen, si tibi aliquis diceret numeros istos non ex aliqua sua natura, sed ex iis rebus quas sensu corporis attingimus, impressos esse animo nostro quasi quasdam imagines quorumque visibilium; quid responderes? an tu quoque id putas? E. Nullo modo id putaverim: non enim si sensu corporis percepi numeros, idcirco etiam rationem partitionis numerorum vel copulationis sensu corporis percipere potui. Hac enim luce mentis refello eum, quisquis vel in addendo vel in retrahendo dum computat falsam summam renuntiaverit. Et quidquid sensu corporis tango, veluti est hoc coelum et haec terra, et quaecumque in eis alia corpora sentio, quamdiu futura sint nescio: septem autem et tria decem sunt, et non solum nunc, sed etiam semper; neque ullo modo aliquando septem et tria non fuerunt decem, aut aliquando septem et tria non erunt decem. Hanc ergo incorruptibilem numeri veritatem, dixi mihi et cuilibet ratiocinanti esse communem. 22. A. Non resisto tibi verissima et certissima respondenti. Sed ipsos quoque numeros non per corporis sensus attractos esse facile videbis, si cogitaveris quemlibet numerum tot vocari quoties unum habuerit: verbi gratia, si bis habuerit unum, duo vocantur; si ter, tria; et si decies unum habent, tunc vocantur decem: et quilibet omnino numerus quoties habet unum, hinc illi nomen est, et tot appellatur. Unum vero quisquis verissime cogitat, profecto invenit corporis sensibus non posse sentiri. Quidquid enim tali sensu attingitur, jam non unum, sed multa esse convincitur: corpus est enim, et ideo habet innumerabiles partes. Sed ut minutas quasque minusque articulatas non persequar, quantulumcumque illud corpusculum sit, habet certe aliam partem dexteram, aliam sinistram; aliam superiorem, aliam inferiorem; aut aliam ulteriorem, aliam citeriorem; aut alias finales, aliam mediam: haec enim necesse est quamlibet exiguo corporis modulo inesse fateamur; et propterea nullum corpus vere pureque unum esse concedimus, in quo tamen non possent tam multa numerari nisi illius unius cognitione discreta. Cum enim quaero unum in corpore, et me non invenire non dubito, novi utique quid ibi quaeram, et quid ibi non inveniam, et non posse inveniri, vel potius omnino ibi non esse. Ubi ergo novi quod non est corpus unum, quid sit unum novi: unum enim si non nossem, multa in corpore numerare non possem. Ubicumque autem unum noverim, non utique per corporis sensum novi; quia per corporis sensum non novi nisi corpus, quod vere pureque unum non esse convincimus. Porro si unum non percepimus corporis sensu, nullum numerum eo sensu percepimus, eorum duntaxat numerorum quos intelligentia cernimus. Nullus enim est ex iis, qui non tot vocetur, quoties habet unum, cujus perceptio corporis sensu non fit. Cujuslibet enim corpusculi pars dimidia, quantis duabus totum constat, habet et ipsa dimidiam suam. Sic ergo sunt illae duae partes in corpore, ut nec ipsae simpliciter duae sint. Numerus autem ille qui vocatur duo, quoniam bis habet illud quod simpliciter unum est, pars ejus dimidia, id est illud ipsum quod simpliciter unum est, non potest rursus habere dimidiam partem vel tertiam, vel quotamlibet, quoniam simplex et vere unum est.

8_2Augustinus: Sonra sayıların sırasını izlediğimizde, birden sonra ikiyi görürüz; bu sayı bire oranla iki katıdır. İkinin iki katı hemen ardından gelmez; araya üç girer ve ikinin iki katı olan dört onu izler. Bu kural bütün öbür sayılar boyunca son derece kesin ve değişmez bir kanunla uzanır: Birden, yani bütün sayıların birincisinden sonra, kendisi hariç birinci gelen onun iki katıdır; çünkü iki gelir. İkinciden, yani ikiden sonra, kendisi hariç ikinci gelen onun iki katıdır: İkiden sonra birinci üç, ikinci dörttür; dört de ikincinin iki katıdır. Üçüncüden, yani üçten sonra, kendisi hariç üçüncü gelen onun iki katıdır: Üçten sonra birinci dört, ikinci beş, üçüncü altıdır; altı da üçüncünün iki katıdır. Aynı şekilde dördüncüden, yani dörtten sonra, kendisi hariç dördüncü gelen onun iki katıdır: Dörtten sonra birinci beş, ikinci altı, üçüncü yedi, dördüncü sekizdir; sekiz de dördüncünün iki katıdır. Böylece bütün öbür sayılarda, sayıların ilk çiftinde, yani bir ile ikide bulunan şeyi bulacaksın: Bir sayı başlangıçtan itibaren kaçıncıysa, ondan o kadar sonra gelen onun iki katıdır. Bütün sayılarda bunun kımıldamaz, sağlam ve bozulmaz olduğunu görüyoruz; peki bunu nereden görüyoruz? Hiç kimse bedenin herhangi bir hissiyle bütün sayılara dokunamaz; çünkü sayılar sayısızdır. Öyleyse bunun bütün sayılarda böyle olduğunu nereden biliyoruz? Sayının bu kadar kesin hakikati sayısız sayılar boyunca hangi tasavvurla, hangi hayalle bu kadar güvenle görülür, bedenin hissinin bilmediği iç ışıkta görülmüyorsa?

Tanrı'nın tartışırken yetenek bağışladığı ve inatçılığın gözlerini karartmadığı kimseler, bu ve buna benzer pek çok kanıtla, sayıların mantığının ve hakikatinin bedenin hislerine ait olmadığını, değişmez ve saf olarak durduğunu ve akıl yürüten herkesin görmesi için ortak olduğunu kabul etmek zorunda kalırlar. Bu yüzden, akıl yürütenlerin önünde ortak ve adeta kamusal olarak duran, onları gören her birinin zihni ve aklıyla görülen, ama kendileri dokunulmadan ve değişmeden kalan başka pek çok şey de akla gelebilecekken, sorduğuma cevap vermek istediğinde aklına en başta sayının bu mantığının ve hakikatinin gelmesini hiç de istemeyerek karşılamadım. Kutsal Kitaplarda sayının bilgelikle birlikte anılması boşuna değildir; orada şöyle denir: "Ben ve gönlüm dolaştık; bilmek, düşünmek, bilgeliği ve sayıyı aramak için" (Vaiz 7, 26).

8_2
  1. Deinde quoniam tenentes ordinem numerorum, post unum duo videmus, qui numerus ad unum collatus, duplus invenitur: duplus duorum non consequenter adjungitur, sed interposito ternario quaternarius sequitur, qui duplus est duorum. Et haec ratio per omnes caeteros numeros certissima et incommutabili lege pertenditur, ut post unum, id est post primum omnium numerorum, ipso excepto primus sit qui duplum ejus habet; duo enim sequuntur. Post secundum autem, id est post duo, ipso excepto secundus sit qui duplum ejus habet: post duo enim primus est ternarius, secundus quaternarius, duplus secundi. Post tertium, id est ternarium, ipso excepto tertius sit qui duplus est ejus: post tertium enim, id est post ternarium primus est quaternarius, secundus quinarius, tertius senarius, qui duplus est tertii. Atque ita post quartum, ipso excepto quartus habet duplum ejus: post quartum enim, id est quaternarium primus est quinarius, secundus senarius, tertius septenarius, quartus octonarius, qui duplex est quarti. Atque ita per omnes caeteros reperies hoc quod in prima copula numerorum, id est uno et duobus inventum est, ut quotus quisque numerus est ab ipso principio, totus post illum sit duplus ejus. Hoc ergo quod per omnes numeros esse immobile, firmum incorruptumque conspicimus, unde conspicimus? Non enim ullus ullo sensu corporis omnes numeros attingit; innumerabiles enim sunt: unde ergo novimus per omnes hoc esse, aut qua phantasia vel phantasmate tam certa veritas numeri per innumerabilia tam fidenter, nisi in luce interiore conspicitur, quam corporalis sensus ignorat? 24. His et talibus multis documentis coguntur fateri, quibus disputantibus Deus donavit ingenium, et pertinacia caliginem non obducit, rationem veritatemque numerorum, et ad sensus corporis non pertinere, et inconvertibilem sinceramque consistere, et omnibus ratiocinantibus ad videndum esse communem. Quapropter cum ⟦multa⟧ alia possint occurrere, quae communiter et tanquam publice praesto sunt ratiocinantibus, et ab eis videantur mente atque ratione singulorum quorumque cernentium, eaque inviolata et incommutabilia maneant; non tamen invitus acceperim quod ista ratio et veritas numeri tibi potissimum occurrerit, cum ad id quod interrogaveram, respondere voluisses: non enim frustra in sanctis Libris sapientiae conjunctus est numerus, ubi dictum est: Circuivi ego et cor meum, ut scirem, et considerarem, et quaererem sapientiam et numerum (Eccle. VII, 26).
249. Bölüm

Augustinus: Bununla birlikte, rica ederim, bilgeliğin kendisi hakkında ne düşünmek gerektiğine inanıyorsun? Her insanın kendine ait ayrı bir bilgeliği olduğunu mu düşünüyorsun, yoksa herkesin önünde ortak olarak duran tek bir bilgelik mi var ki kişi ona ne kadar çok katılırsa o kadar bilge olur?

Evodius: Hangi bilgelikten söz ettiğini henüz bilmiyorum; çünkü neyin bilgece yapıldığı ya da söylendiği insanlara farklı farklı görünüyor. Askerlik yapanlar bilgece davrandıklarını sanırlar; askerliği küçümseyip emeklerini ve özenlerini toprağı işlemeye verenler daha çok bunu över ve bilgeliğe yorarlar; para kazanmanın yollarını bulmakta kurnaz olanlar kendilerini bilge sayarlar; bütün bunları ve bu türden bütün geçici şeyleri ihmal eden ya da bir yana atan, kendini ve Tanrı'yı tanımak için bütün gayretini hakikatin araştırılmasına verenler bunu bilgeliğin büyük bir armağanı sayarlar; doğruyu aramanın ve seyretmenin bu inzivasına kendini vermek istemeyip, insanlara yararlı olmak için son derece yorucu kaygılar ve vazifeler içinde çalışan ve insan işlerini adaletle düzenleyip yönetme faaliyetine dalanlar kendilerini bilge sanırlar; ikisini birden yapan, yani kısmen hakikatin seyri içinde, kısmen insan topluluğuna borçlu olduklarını düşündükleri vazife emekleri içinde yaşayanlar da bilgeliğin zafer palmiyesini ellerinde tuttuklarını düşünürler. Her biri kendi izleyicilerini ötekilerden üstün tutup yalnız onların bilge olmasını isteyen sayısız mezhebi saymıyorum bile. Bu yüzden şimdi aramızda söz konusu olan, neye inandığımızı değil, açık bir anlayışla neyi kavradığımızı söylemek olduğuna göre, inanarak bağlı olduğum bilgeliğin ne olduğunu seyrederek ve akılla görerek de bilmedikçe, sorduğuna hiçbir şekilde cevap veremem.

Augustinus: Bilgeliğin, en yüksek iyinin içinde görüldüğü ve kavrandığı hakikatten başka bir şey olduğunu mu düşünüyorsun? Andığın, farklı şeylerin peşinden giden bütün o insanlar iyiyi ister, kötüden kaçarlar; farklı şeylerin peşinden gitmelerinin sebebi, birine bir şeyin, ötekine başka bir şeyin iyi görünmesidir. Öyleyse istenmemesi gereken bir şeyi isteyen, ona iyi görünmeseydi onu istemeyecek olsa da, yine de yanılır. Ama ne hiçbir şey istemeyen yanılabilir ne de istemesi gerekeni isteyen. Demek ki bütün insanlar mutlu hayatı istedikleri ölçüde yanılmazlar. Ama biri, saadete ulaşmaktan başka bir şey istemediğini kabul ve ilan ettiği hâlde saadete götüren hayat yolunu tutmuyorsa, o ölçüde yanılır. Çünkü yanılgı, ulaşmak istediğimiz yere götürmeyen bir şeyin peşinden gitmektir. Kişi hayat yolunda ne kadar çok yanılırsa o kadar az bilgedir; çünkü en yüksek iyinin içinde görüldüğü ve kavrandığı hakikatten o kadar uzaktır. En yüksek iyiye erişip ona sahip olan herkes mesut olur; bunu da hepimiz tartışmasız isteriz. Öyleyse mesut olmak istediğimiz nasıl kesinse, bilge olmak istediğimiz de öyle kesindir; çünkü hiç kimse bilgelik olmadan mesut değildir. Kimse, bilgelik dediğimiz o hakikatte görülen ve kavranan en yüksek iyiyle mesut olmadıkça mesut değildir. Öyleyse daha mesut olmadan önce de saadet kavramı zihnimize basılmıştır; onun sayesinde mesut olmak istediğimizi biliyor ve bunu güvenle, hiç tereddüt etmeden söylüyoruz. Aynı şekilde, daha bilge olmadan önce de bilgelik kavramı zihnimizde basılı durur; onun sayesinde her birimiz, bilge olmak isteyip istemediği sorulsa, hiçbir şüphe karanlığı olmadan istediğini söyler.

24
  1. Verumtamen, quaeso te, quid de ipsa sapientia putas existimandum? Singulas quasque suas arbitraris singulos quosque homines habere sapientias? an vero unam praesto esse communiter omnibus, cujus quanto magis quisque fit particeps, tanto est sapientior? E. Quam dicas sapientiam nondum scio; video quippe varie videri hominibus, quid fiat dicaturve sapienter: nam et qui militant, sapienter sibi facere videntur; et qui contempta militia colendo agro curam atque operam impendunt, hoc potius laudant, tribuuntque sapientiae; et qui astuti sunt ad excogitandos modos conquirendae pecuniae, sibi videntur esse sapientes; et qui haec omnia negligunt vel abjiciunt, et quaeque sunt hujusmodi temporalia, et totum studium suum ad investigationem conferunt veritatis, ut semetipsos Deumque cognoscant, magnum hoc esse sapientiae munus judicant; et qui huic otio quaerendi et contemplandi veri nolunt se dedere, sed potius laboriosissimis curis et officiis agunt, ut hominibus consulant, et in rerum humanarum juste moderandarum et gubernandarum actione versantur, sapientes se esse arbitrantur; et qui utrumque horum agunt, et partim vivunt in contemplatione veritatis, partim in laboribus officiosis, quos humanae societati deberi putant, sibi palmam sapientiae tenere videntur. Omitto innumerabiles sectas, quarum nulla est quae non sectatores suos praeponens caeteris, eos solos velit esse sapientes. Quamobrem cum id nunc agatur inter nos, ut non quid credamus respondendum sit, sed quid dilucida intelligentia teneamus, nullo modo ad id tibi quod interrogasti respondere potero, nisi quod credendo teneo, contemplando etiam et ratione cernendo noverim, quae sit ipsa sapientia. 26. A. Num aliam putas esse sapientiam nisi veritatem, in qua cernitur et tenetur summum bonum? Nam illi omnes quos commemorasti diversa sectantes, bonum appetunt, et malum fugiunt; sed propterea diversa sectantur, quod aliud alii videtur bonum. Quisquis ergo appetit quod appetendum non erat, tametsi id non appeteret nisi ei videretur bonum, errat tamen. Errare autem neque ille potest qui nihil appetit, neque ille qui hoc appetit quod debet appetere. In quantum igitur omnes homines appetunt, vitam beatam, non errant. In quantum autem quisque non eam tenet vitae viam quae ducit ad beatitudinem, cum se fateatur et profiteatur nolle nisi ad beatitudinem pervenire, in tantum errat. Error est enim, cum sequimur aliquid quod non ad id ducit quo volumus pervenire. Et quanto magis in via vitae quis errat, tanto minus sapit. Tanto enim magis longe est a veritate, in qua cernitur et tenetur summum bonum. Summo autem bono assecuto et adepto, beatus quisque fit; quod omnes sine controversia volumus. Ut ergo constat nos beatos esse velle, ita nos constat velle esse sapientes; quia nemo sine sapientia beatus est. Nemo enim beatus est, nisi summo bono, quod in ea veritate, quam sapientiam vocamus, cernitur et tenetur. Sicut ergo antequam beati simus, mentibus tamen nostris impressa est notio beatitatis; per hanc enim scimus, fidenterque et sine ulla dubitatione dicimus beatos nos esse velle: ita etiam priusquam sapientes simus, sapientiae notionem in mente habemus impressam, per quam unusquisque nostrum si interrogetur velitne esse sapiens, sine ulla caligine dubitationis se velle respondet.

24_2Augustinus: Bu yüzden, belki kelimelerle açıklayamadığın bilgeliğin ne olduğu konusunda artık anlaştıysak — çünkü onu ruhunla hiç görmeseydin, hem bilge olmak istediğini hem de istemen gerektiğini hiçbir şekilde bilemezdin; bunu da inkâr edeceğini sanmıyorum — şimdi bana şunu söylemeni istiyorum: Bilgeliğin de, sayının mantığı ve hakikati gibi, akıl yürüten herkese ortak olarak kendini sunduğunu mu düşünüyorsun; yoksa kaç insan varsa o kadar insan zihni olduğuna, bu yüzden ne benim senin zihninden ne de senin benimkinden bir şey görebildiğimize göre, kaç bilge olabilirse o kadar bilgelik olduğunu mu düşünüyorsun?

Evodius: En yüksek iyi herkes için tekse, onun içinde görüldüğü ve kavrandığı hakikatin, yani bilgeliğin de herkes için tek ve ortak olması gerekir.

Augustinus: En yüksek iyinin, her ne ise, bütün insanlar için tek olduğundan şüphe mi ediyorsun?

Evodius: Elbette şüphe ediyorum; çünkü farklı insanların farklı şeylerle, sanki onlar kendi en yüksek iyileriymiş gibi sevindiklerini görüyorum.

Augustinus: Keşke en yüksek iyi hakkında da kimse şüphe etmeseydi; tıpkı her ne ise ona erişmeden insanın mesut olamayacağından kimsenin şüphe etmediği gibi. Ama bu büyük bir sorudur ve belki uzun bir konuşma ister; o yüzden farklı insanların en yüksek iyiler olarak istedikleri farklı şeyler kaç taneyse, en yüksek iyilerin de tam o kadar olduğunu varsayalım. İnsanların bilgelikte görüp seçtikleri iyiler çok ve farklı diye bilgeliğin kendisinin de herkes için tek ve ortak olmadığı sonucu mu çıkar? Bunu düşünüyorsan, güneşin ışığının tek olduğundan da şüphe edebilirsin; çünkü onda gördüğümüz şeyler çok ve farklıdır. Bu pek çok şeyden herkes gözlerinin hissiyle tadına varacağını dilediği gibi seçer: Biri bir dağın yüksekliğine seve seve bakar ve bu manzaradan sevinç duyar; biri ovanın düzlüğüne, biri vadilerin çukurluğuna, biri ormanların yeşilliğine, biri denizin dalgalanan düzlüğüne; biri de bunların hepsini ya da bazılarını birlikte, güzel şeyler olarak görmenin sevincine katar. İnsanların güneşin ışığında görüp tadına varmak için seçtikleri bu şeyler çok ve farklı olduğu hâlde, bakan herkesin bakışının tadına varacağı şeyi içinde görüp tuttuğu ışığın kendisi tektir. Aynı şekilde, herkesin dilediğini aralarından seçeceği iyiler çok ve farklı olsa ve herkes seçtiğini görüp tutarak, tadına varmak üzere, doğru ve haklı olarak kendi en yüksek iyisi sayabilse de, bunların içinde görülüp tutulabildiği bilgelik ışığının bütün bilgeler için tek ve ortak olması mümkündür.

Evodius: Bunun mümkün olduğunu kabul ediyorum; en yüksek iyiler çok ve farklı olsa bile, herkes için ortak tek bir bilgelik olmasına hiçbir şey engel değil. Ama öyle olup olmadığını bilmek isterdim. Çünkü öyle olmasının mümkün olduğunu kabul etmekle, hemen öyle olduğunu kabul etmiş olmayız.

Augustinus: Şimdilik bilgeliğin var olduğunu kabul ediyoruz; ama herkes için ortak tek bir bilgelik mi var, yoksa bilgelerin her biri, ruhları ya da zihinleri gibi, kendi bilgeliğine mi sahip, bunu henüz kabul etmiş değiliz.

Evodius: Öyledir.

24_2
  1. Quare si jam constat inter nos quae sit sapientia, quam fortasse verbis explicare non poteras (nam si eam nullo modo animo cerneres, nullo modo scires et velle te esse sapientem et velle debere, quod te negaturum esse non arbitror), volo jam dicas mihi, utrum etiam sapientiam, sicut numeri rationem atque veritatem, omnibus ratiocinantibus communem se praebere arbitreris; an quoniam tot sunt mentes hominum quot homines sunt, unde nec ego de tua mente aliquid cerno, nec tu de mea, tot etiam putes esse sapientias, quot potuerint esse sapientes. E. Si summum bonum omnibus unum est, oportet etiam veritatem in qua cernitur et tenetur, id est sapientiam, omnibus unam esse communem. A. Dubitas autem summum bonum, quidquid illud est, omnibus hominibus unum esse? E. Dubito sane, quia diversos diversis rebus gaudere video tanquam summis bonis suis. A. Vellem quidem, ut de summo bono ita nemo dubitaret, ut nemo dubitat quidquid illud est, non nisi eo adepto posse fieri hominem beatum. Sed quoniam magna quaestio est, et longum sermonem forte desiderat, putemus omnino tot summa bona esse, quot sunt ipsae res diversae quae a diversis tanquam summa bona appetuntur: num ideo sequitur, ut ipsa sapientia etiam non sit una communis omnibus, quia ea bona, quae in illa cernunt et eligunt homines, multa et diversa sunt? Si enim hoc putas, potes et de luce solis dubitare quod una sit, quia multa et diversa sunt, quae in ea cernimus. De quibus multis eligit quisque pro voluntate quo fruatur per oculorum sensum: et alius altitudinem montis alicujus intuetur libenter, et eo gaudet aspectu; alius campi planitiem, alius convexa vallium, alius nemorum viriditatem, alius mobilem aequalitatem maris, alius haec omnia vel quaedam horum simul pulchra confert ad laetitiam videndi. Sicut ergo ista multa et diversa sunt, quae in luce solis homines vident et eligunt ad fruendum, lux tamen ipsa una est, in qua videt et tenet quo fruatur uniuscujusque intuentis aspectus: ita, etiamsi multa sunt bona eaque diversa, e quibus eligat quisque quod volet, idque videndo et tenendo ad fruendum summum sibi bonum recte vereque constituat; fieri tamen potest ut lux ipsa sapientiae, in qua haec videri et teneri possunt, omnibus sapientibus sit una communis. E. Fateor fieri posse, nec impedire aliquid, ut non sit omnibus communis una sapientia, etiamsi multa et diversa sint summa bona: sed vellem scire an ita sit. Quod enim concedimus fieri posse ut ita sit, non continuo ita esse concedimus. A. Tenemus interim esse sapientiam: sed utrum sit communis una omnibus, an singuli sapientes suas habeant, sicuti animas vel mentes suas, hoc nondum tenemus. E. Ita est.
2510. Bölüm

Augustinus: Peki, kabul ettiğimiz şu şeyi, yani bilgeliğin ya da bilgelerin var olduğunu ve bütün insanların mesut olmak istediğini nerede görüyoruz? Çünkü senin bunu gördüğünden ve bunun doğru olduğundan hiç şüphe etmem. Bu doğruyu, bana söylemedikçe hiç bilmediğim kendi düşünceni gördüğün gibi mi görüyorsun, yoksa sen bana söylemesen de bu doğrunun benim tarafımdan da görülebileceğini anlayacağın şekilde mi?

Evodius: Tam tersine, ben istemesem bile senin tarafından da görülebileceğinden şüphe etmeyeceğim şekilde.

Augustinus: Öyleyse ikimizin ayrı ayrı zihinlerimizle gördüğümüz bu tek doğru ikimize ortak değil mi?

Evodius: Pek apaçık.

Augustinus: Yine, sanırım bilgeliğe gayret etmek gerektiğini inkâr etmezsin ve bunun doğru olduğunu kabul edersin.

Evodius: Hiç şüphe etmiyorum.

Augustinus: Bu doğrunun da tek olduğunu ve onu bilen herkesin görmesi için ortak olduğunu inkâr edebilir miyiz? Gerçi herkes onu benim, senin ya da bir başkasının değil, kendi zihniyle görür; ama görülen şey onu gören herkesin önünde ortak olarak durur.

Evodius: Hiçbir şekilde.

Augustinus: Yine, adilce yaşamak gerektiğini, daha kötünün daha iyiye tâbi kılınması, eşitin eşitle bir tutulması, herkese kendine ait olanın verilmesi gerektiğini son derece doğru diye kabul etmez misin? Bunun bana da sana da bunu gören herkese de ortak olarak açık durduğunu?

Evodius: Katılıyorum.

Augustinus: Bozulmayanın bozulandan, ebedî olanın geçiciden, zarar görmeyenin zarar görenden daha iyi olduğunu inkâr edebilir misin?

Evodius: Kim edebilir?

Augustinus: Öyleyse bu doğru, onu seyredebilen herkesin değişmez biçimde seyretmesi için önünde dururken, onu kimse kendine has diye adlandırabilir mi?

Evodius: Doğru olduğu ölçüde tek ve herkese ortak olduğuna göre, kimse bunun kendine has olduğunu haklı olarak söyleyemez.

Augustinus: Yine, ruhun bozulmadan çevrilip bozulmazlığa döndürülmesi gerektiğini, yani bozulmanın değil bozulmazlığın sevilmesi gerektiğini kim inkâr eder? Ya da bunun doğru olduğunu kabul eden kim, onun değişmez olduğunu anlamaz ve onu görebilen bütün zihinlerin önünde ortak olarak durduğunu görmez?

Evodius: Çok doğru.

Augustinus: Peki, hiçbir sıkıntının sağlam ve ahlâken güzel bir karardan caydıramadığı bir hayatın, geçici zahmetlerle kolayca kırılıp alt üst olan hayattan daha iyi olduğundan kimse şüphe eder mi?

Evodius: Kim şüphe eder?

Augustinus: Bu türden daha fazlasını sormayacağım; şu yeter: Bunların adeta kurallar ve faziletlerin bir tür ışıkları olduğunu, hem doğru hem değişmez olduklarını ve ister tek tek ister hepsi birlikte, kendi aklı ve zihniyle görebilenlerin seyretmesi için ortak olarak önlerinde durduklarını benimle birlikte görüyor ve bunun son derece kesin olduğunu kabul ediyorsun. Ama şimdi şunu soruyorum: Bunlar sana bilgeliğe ait görünüyor mu? Çünkü sanırım bilgeliğe erişenin bilge olduğu sana öyle görünür.

Evodius: Kesinlikle öyle görünür.

Augustinus: Peki, adilce yaşayan biri, hangi daha aşağı şeyleri hangi daha üstünlere tâbi kılacağını, hangi eşitleri birbirine bağlayacağını, kendine ait olanları kime dağıtacağını görmeden böyle yaşayabilir mi?

Evodius: Yaşayamaz.

Augustinus: Öyleyse bunları görenin bilgece gördüğünü inkâr eder misin?

Evodius: Etmem.

Augustinus: Peki, basiretle yaşayan biri bozulmazlığı seçmez ve onun bozulmaya tercih edilmesi gerektiğine karar vermez mi?

Evodius: Pek apaçık.

Augustinus: Öyleyse ruhunu çevireceği şeyi, yani seçilmesi gerektiğinden kimsenin şüphe etmediği şeyi seçtiğinde, bilgece seçtiği inkâr edilebilir mi?

Evodius: Hiçbir şekilde inkâr etmem.

Augustinus: Öyleyse ruhunu bilgece seçtiği şeye çevirdiğinde elbette bilgece çevirir.

Evodius: Çok kesin.

Augustinus: Bilgece seçtiği ve kendini bilgece çevirdiği şeyden hiçbir korkunun ve cezanın uzaklaştıramadığı kişi de şüphesiz bilgece davranır.

Evodius: Hiç şüphesiz.

Augustinus: Öyleyse kurallar ve faziletlerin ışıkları dediğimiz bütün bunların bilgeliğe ait olduğu pek apaçıktır; çünkü kişi hayatını sürdürürken onları ne kadar çok kullanır ve hayatını onlara göre ne kadar sürdürürse o kadar bilgece yaşar ve davranır; bilgece yapılan hiçbir şey ise haklı olarak bilgelikten ayrı sayılamaz.

Evodius: Tamamen öyledir.

Augustinus: Öyleyse sayıların kuralları ne kadar doğru ve değişmezse — onların mantığının ve hakikatinin, onu gören herkesin önünde değişmez ve ortak olarak durduğunu söyledin — bilgeliğin kuralları da o kadar doğru ve değişmezdir. Az önce bunlardan birkaçı hakkında tek tek sorulduğunda doğru ve apaçık olduklarını söyledin ve onları görebilen herkesin seyretmesi için ortak olarak önlerinde durduklarını kabul ediyorsun.

25
  1. A. Quid? hoc quod tenemus vel esse sapientiam, vel sapientes, et beatos esse omnes homines velle, ubi videmus? Nam hoc te videre, et verum esse nullo modo utique dubitaverim. Hoc ergo verum sic vides ut cogitationem tuam, quam si mihi non enunties, ego prorsus ignoro? an ita ut intelligas et a me videri posse hoc verum, tametsi mihi abs te non dicatur? E. Imo ita ut abs te quoque, etiam me invito, videri posse non dubitem. A. Quod ergo unum verum videmus ambo singulis mentibus, nonne utrique nostrum commune est? E. Manifestissime. A. Item credo te non negare studendum esse sapientiae, atque hoc verum esse concedere. E. Prorsus non dubito. A. Hoc item verum, et unum esse, et omnibus qui hoc sciunt, ad videndum esse commune, quamvis unusquisque id nec mea, nec tua, nec cujusquam alterius, sed sua mente conspiciat, cum id quod conspicitur, omnibus conspicientibus communiter praesto sit, numquid negare poterimus? E. Nullo modo. A. Item, juste esse vivendum, deteriora melioribus esse subdenda, et paria paribus comparanda, et propria suis quibusque tribuenda, nonne fateberis esse verissimum, et tam mihi quam tibi atque omnibus id videntibus praesto esse communiter? E. Assentior. A. Quid incorruptum melius esse corrupto, aeternum temporali, inviolabile violabili, poteris negare? E. Quis potest? A. Hoc ergo verum potest quisque suum proprium dicere, cum incommutabiliter contemplandum adsit omnibus qui hoc contemplari valent? E. Nullus hoc vere dixerit suum esse proprium, cum tam sit unum atque omnibus commune quam verum est. A. Item a corruptione avertendum animum, atque ad incorruptionem convertendum esse, id est non corruptionem, sed incorruptionem diligendam esse quis negat? Aut quis cum verum esse fateatur, non etiam incommutabile intelligat, atque omnibus mentibus id valentibus intueri, communiter praesto esse videat? E. Verissimum est. A. Quid? eam vitam quae nullis adversitatibus de certa et honesta sententia demovetur, dubitabit aliquis esse meliorem, quam eam quae facile incommodis temporalibus frangitur atque subvertitur? E. Quis dubitaverit? 29. A. Jam hujusmodi plura non quaeram: satis enim est quod istas tanquam regulas, et quaedam lumina virtutum, et vera et incommutabilia, et sive singula sive omnia communiter adesse ad contemplandum eis qui haec valent sua quisque ratione ac mente conspicere, pariter mecum vides certissimumque esse concedis. Sed sane quaero utrum haec tibi videantur ad sapientiam pertinere. Nam credo videri tibi eum qui sapientiam assecutus est, esse sapientem. E. Videtur omnino. A. Quid? ille qui juste vivit, possetne ita vivere, nisi videret quae inferiora quibus potioribus subdat, et quae paria sibimet copulet, et quae propria suis quibusque distribuat? E. Non posset. A. Qui ergo haec videt, num eum negabis sapienter videre? E. Non nego. A. Quid? ille qui prudenter vivit, nonne eligit incorruptionem, et eam corruptioni praeponendam esse decernit? E. Manifestissime. A. Cum ergo id eligit quo convertat animum, quod eligendum esse nemo ambigit, num negari potest sapienter eligere? E. Nullo modo negaverim. A. Cum ergo ad id quod sapienter eligit convertit animum, sapienter utique convertit. E. Certissimum est. A. Et qui ab eo quod sapienter eligit, et quo se sapienter convertit, nullis terroribus poenisque depellitur, sapienter sine dubio facit. E. Prorsus sine dubio. A. Manifestissimum est igitur omnes has, quas regulas diximus et lumina virtutum, ad sapientiam pertinere: quandoquidem quanto magis quisque ad agendam vitam eis utitur, et secundum haec agit vitam, tanto magis vivit facitque sapienter; omne autem quod sapienter fit, non potest recte dici a sapientia esse separatum. E. Omnino ita est. A. Quam ergo verae atque incommutabiles sunt regulae numerorum, quorum rationem atque veritatem incommutabiliter atque communiter omnibus eam cernentibus, praesto esse dixisti: tam sunt verae atque incommutabiles regulae sapientiae, de quibus paucis nunc singillatim interrogatus respondisti esse veras atque manifestas, easque omnibus qui haec intueri valent, communes ad contemplandum adesse concedis.
2611. Bölüm

Evodius: Şüphe edemem. Ama bu ikisinin, yani bilgelik ile sayının tek bir türe mi girdiğini — çünkü Kutsal Yazılarda da birlikte konduklarını andın — yoksa birinin ötekinden mi meydana geldiğini ya da birinin ötekinde mi bulunduğunu, örneğin sayının bilgelikten mi geldiğini ya da bilgelikte mi bulunduğunu çok bilmek isterdim. Çünkü bilgeliğin sayıdan geldiğini ya da sayıda bulunduğunu söylemeye cesaret edemem. Nasıl olduğunu bilmiyorum, ama son derece iyi ve şaşılacak biçimde hesap yapan pek çok hesapçı ya da sayıcı — ya da başka hangi adla anılmaları gerekiyorsa — tanıdığım hâlde bilge olarak pek azını, belki de hiç kimseyi tanımadığım için, bilgelik bana sayıdan çok daha saygıdeğer görünüyor.

Augustinus: Benim de hep hayret ettiğim bir şeyi söylüyorsun. Sayıların değişmez hakikatini kendi kendime düşündüğümde ve onun adeta yatağını, en iç odasını ya da bir tür bölgesini — ya da sayıların bir tür konutunu ve meskenini adlandırabileceğimiz başka uygun bir ad bulunabilirse onu — düşündüğümde, bedenden çok uzaklaşırım. Belki düşünebileceğim bir şey bulurum, ama kelimelerle ifade edebileceğim bir şey bulamam; konuşabilmek için adeta yorgun düşmüş olarak bizim bu dünyamıza dönerim ve gözlerimin önünde duran şeyleri herkesin söylediği gibi söylerim. Bilgelik hakkında gücüm yettiğince uyanık ve dikkatle düşündüğümde de bu başıma gelir. Bu yüzden çok hayret ederim: Bu ikisi en gizli ve en kesin hakikatte bulunduğu, üstelik andığım gibi onları birlikte koyan Kutsal Yazıların tanıklığı da buna eklendiği hâlde, dediğim gibi, sayının insanların çoğunluğu gözünde niçin değersiz, bilgeliğin ise niçin değerli olduğuna çok hayret ederim. Ama şüphesiz mesele şudur: Bunlar tek ve aynı şeydir. Yine de ilahî Kitaplarda bilgelik hakkında "bir uçtan öbür uca güçle uzanır ve her şeyi tatlılıkla düzenler" (Hikmet 8, 1) dendiğine göre, onun bir uçtan öbür uca güçle uzandığı güce belki sayı denir, her şeyi tatlılıkla düzenlediği güce ise asıl anlamıyla bilgelik denir; ikisi de tek ve aynı bilgeliğe ait olsa da.

Ama bilgelik bütün şeylere, en aşağıdakilere ve şeylerin sonunda yer alanlara bile sayılar vermiştir — çünkü şeylerin en sonuncusu olsalar da bütün cisimlerin kendi sayıları vardır — bilge olmayı ise ne cisimlere ne de bütün ruhlara, yalnız akıllı ruhlara vermiştir; sanki onlarda kendine bir mesken kurmuş ve oradan, sayılar verdiği o en aşağı şeylerin hepsini düzenliyormuş gibi. Bu yüzden cisimler hakkında, altımızda düzenlenmiş şeyler hakkında olduğu gibi kolayca yargıda bulunuruz; onlara basılmış sayıları da altımızda görür ve bu yüzden onları daha değersiz sayarız. Ama adeta yukarıya doğru geri koşmaya başlayınca, sayıların zihinlerimizi de aştığını ve hakikatin kendisinde değişmez olarak kaldığını buluruz. Bilge olmak pek az kişinin elinden geldiği, saymak ise aptallara bile bahşedildiği için, insanlar bilgeliğe hayran olur, sayıları ise hor görürler. Bilgili ve gayretli olanlar ise dünyevi lekeden ne kadar uzaksalar, hem sayıyı hem bilgeliği hakikatin kendisinde o kadar çok seyrederler ve ikisini de değerli tutarlar; o hakikatle karşılaştırıldığında yalnız altın, gümüş ve insanların uğruna çarpıştığı öbür şeyler değil, kendileri bile kendi gözlerinde değersizleşir.

Saymak bilge olmaktan daha kolay olduğu için sayıların insanların gözünde değersizleşmesine ve bilgeliğin değerli olmasına şaşma; görüyorsun ki insanlar altını kandil ışığından daha değerli tutarlar; oysa altın onunla karşılaştırılınca gülünç kalır. Ama çok daha aşağı olan şey daha çok onurlandırılır, çünkü kandili dilenci bile kendine yakar, altını ise pek az kişi taşır. Gerçi bilgelik sayıyla karşılaştırıldığında daha aşağı bulunacak değildir, çünkü onunla aynıdır; ama onu görebilecek bir göz arar. Tek bir ateşte, deyim yerindeyse aynı özden olan parlaklık ve sıcaklık hissedilir ve birbirinden ayrılamaz; yine de sıcaklık yalnız yakına getirilen şeylere ulaşır, parlaklık ise daha uzağa ve daha geniş bir alana yayılır. Bunun gibi, bilgelikte bulunan anlayışın gücüyle daha yakın olanlar, yani akıllı ruhlar ısınır; daha uzak olanlara, yani cisimlere ise bilgeliğin sıcaklığıyla ulaşmaz, onları sayıların ışığıyla aydınlatır. Bu belki sana karanlık gelecektir; çünkü görünür hiçbir benzetme görünmez bir şeye her bakımdan uydurulamaz. Yalnız şuna dikkat et; hem üstlendiğimiz soru için yeterlidir, hem de bizim gibi daha aşağı basamaktaki zihinlere kendini gösterir: Sayının bilgelikte mi ya da bilgelikten mi olduğu, yoksa bilgeliğin kendisinin sayıdan mı ya da sayıda mı olduğu, ya da her iki adın tek bir şeye ait olduğunun gösterilip gösterilemeyeceği bize açık olamasa da, şu kesinlikle apaçıktır: İkisi de doğrudur, hem de değişmez biçimde doğrudur.

26
  1. E. Dubitare non possum. Sed pervellem scire utrum uno aliquo genere contineantur haec duo, sapientia scilicet et numerus, quia conjuncta etiam in Scripturis sanctis haec posita esse commemorasti; an alterum existat ab altero, aut alterum in altero consistat, veluti numerus a sapientia, vel in sapientia. Nam sapientiam existere a numero, aut consistere in numero, non ausim dicere: nescio enim quomodo, quia multos novi numerarios aut numeratores, vel si quo alio nomine vocandi sunt, qui summe atque mirabiliter computant, sapientes autem perpaucos, aut forsitan neminem, longe venerabilior mihi occurrit sapientia quam numerus. A. Rem dicis quam ego quoque mirari soleo. Nam cum incommutabilem veritatem numerorum mecum ipse considero, et ejus quasi cubile ac penetrale vel regionem quamdam, vel si quod aliud nomen aptum inveniri potest, quo nominemus quasi habitaculum quoddam sedemque numerorum; longe removeor a corpore: et inveniens fortasse aliquid quod cogitare possim, non tamen aliquid inveniens quod verbis proferre sufficiam, redeo tanquam lassatus in haec nostra, ut loqui possim, et ea quae ante oculos sita sunt dico, sicut dici solent. Hoc mihi accidit etiam cum de sapientia quantum valeo, vigilantissime atque intentissime cogito. Et propterea multum miror, cum haec duo sint in secretissima certissimaque veritate, accedente etiam testimonio Scripturarum, quo commemoravi conjuncte illa posita; plurimum miror, ut dixi, quare numerus vilis sit multitudini hominum, et chara sapientia. Sed nimirum illud est, quod una quaedam eademque res est; verumtamen quoniam nihilominus in divinis Libris de sapientia dicitur, quod attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1), ea potentia qua fortiter a fine usque ad finem attingit, numerus fortasse dicitur: ea vero qua disponit omnia suaviter, sapientia proprie jam vocatur; cum sit utrumque unius ejusdemque sapientiae. 31. Sed quia dedit numeros omnibus rebus etiam infimis, et in fine rerum locatis; et corpora enim omnia quamvis in rebus extrema sint, habent numeros suos; sapere autem non dedit corporibus, neque animis omnibus, sed tantum rationalibus, tanquam in eis sibi sedem locaverit, de qua disponat omnia illa etiam infima quibus numeros dedit. Itaque quoniam de corporibus facile judicamus, tanquam de rebus quae infra nos ordinata sunt, quibus impressos numeros infra nos esse cernimus; et eos propterea vilius habemus. Sed cum coeperimus tanquam sursum versus recurrere, invenimus eos etiam nostras mentes transcendere, atque incommutabiles in ipsa manere veritate. Et quia sapere pauci possunt, numerare autem etiam stultis concessum est, mirantur homines sapientiam, numerosque contemnunt. Docti autem et studiosi, quanto remotiores sunt a labe terrena, tanto magis et numerum et sapientiam in ipsa veritate contuentur, et utrumque charum habent: et in ejus veritatis comparatione non eis aurum et argentum, et caetera de quibus homines dimicant, sed ipsi etiam vilescunt sibi. 32. Nec mireris numeros ideo viluisse hominibus, et charam esse sapientiam, quia facilius possunt numerare quam sapere, cum videas charius illos habere aurum quam lumen lucernae, cui comparatum aurum ridetur. Sed honoratur amplius res longe inferior, quia lucernam sibi et mendicus accendit, aurum vero pauci habent: quanquam sapientia absit ut in comparatione numeri inveniatur inferior, cum eadem sit; sed oculum quo cerni possit, inquirit. Sed quemadmodum in uno igne consubstantialis, ut ita dicam, sentitur fulgor et calor, nec separari ab invicem possunt; tamen ad ea calor pervenit, quae prope admoventur, fulgor vero etiam longius latiusque diffunditur: sic intelligentiae potentia, quae inest sapientiae, propinquiora fervescunt, sicuti sunt animae rationales; ea vero quae remotiora sunt, sicuti corpora, non attingit calore sapiendi, sed perfundit lumine numerorum: quod tibi fortassis obscurum est. Non enim ulla visibilis similitudo invisibili rei potest ad omnem convenientiam coaptari. Tantum illud attende, quod et quaestioni quam suscepimus satis est, et humilioribus etiam mentibus, quales nos sumus, sese manifestat, quia etsi clarum nobis esse non potest utrum in sapientia, vel ex sapientia numerus, an ipsa sapientia ex numero, an in numero sit, an utrumque nomen unius rei possit ostendi; illud certe manifestum est utrumque verum esse, et incommutabiliter verum.
2712. Bölüm

Augustinus: Bu yüzden, değişmez biçimde doğru olan bütün bu şeyleri kapsayan değişmez bir hakikatin var olduğunu hiçbir şekilde inkâr edemezsin. Onun senin, benim ya da herhangi bir insanın olduğunu söyleyemezsin; o, değişmez doğruları gören herkesin önünde, şaşılacak biçimde hem gizli hem herkese açık bir ışık gibi durur ve kendini ortak olarak sunar. Akıl yürüten ve anlayan herkesin önünde ortak olarak duran bir şeyin onlardan herhangi birinin tabiatına özel olarak ait olduğunu kim söyleyebilir? Sanırım bedenin hisleri hakkında az önce ne konuştuğumuzu hatırlıyorsun: Gözlerin ya da kulakların hissiyle ortak olarak dokunduğumuz şeyler, yani ikimizin aynı anda gördüğü ya da aynı anda işittiği renkler ve sesler, gözlerimizin ya da kulaklarımızın tabiatına ait değildir, hissetmemiz için bize ortaktır. Aynı şekilde senin ve benim, her birimizin kendi zihniyle ortak olarak gördüğümüz şeylerin de ikimizden birinin zihninin tabiatına ait olduğunu hiçbir şekilde söyleyemezsin. Çünkü iki kişinin gözlerinin aynı anda gördüğü şeyin ne bunun ne onun gözleri olduğunu söyleyebilirsin; o, ikisinin de bakışının yöneldiği üçüncü bir şeydir.

Evodius: Son derece açık ve doğru.

Augustinus: Öyleyse uzun zamandır konuştuğumuz ve tek başına içinde bu kadar çok şey gördüğümüz bu hakikati zihnimizden daha üstün mü, zihinlerimize eşit mi, yoksa daha aşağı mı sayıyorsun? Daha aşağı olsaydı, ona göre değil, onun hakkında yargıda bulunurduk; tıpkı cisimler hakkında yargıda bulunduğumuz gibi, çünkü onlar aşağıdadır. Onların çoğu zaman yalnız böyle olduğunu ya da olmadığını değil, böyle olması ya da olmaması gerektiğini de söyleriz. Ruhlarımız hakkında da yalnız ruhun böyle olduğunu değil, çoğu zaman böyle olması gerektiğini de biliriz. Cisimler hakkında şöyle yargıda bulunuruz: "Olması gerekenden daha az beyaz" ya da "daha az dörtköşe" deriz ve benzeri pek çok şey; ruhlar hakkında ise "Olması gerekenden daha az yetenekli", ya da "daha az yumuşak", ya da "daha az ateşli" deriz; huylarımızın durumu ne gerektiriyorsa. Bunlar hakkında, ortak olarak gördüğümüz o iç hakikat kurallarına göre yargıda bulunuruz; o kuralların kendileri hakkında ise kimse hiçbir şekilde yargıda bulunmaz. Biri ebedî olanın geçiciden üstün olduğunu ya da yedi ile üçün on ettiğini söylediğinde, kimse böyle olması gerektiğini söylemez; yalnızca böyle olduğunu bilir; onu bir denetçi gibi düzeltmez, onu bulan biri olarak yalnızca sevinir. Bu hakikat zihinlerimize eşit olsaydı, kendisi de değişken olurdu. Çünkü zihinlerimiz onu bazen daha çok, bazen daha az görür ve bundan dolayı değişken olduklarını kabul ederler. Oysa o kendinde kalır; bizim tarafımızdan daha çok görüldüğünde ilerlemez, daha az görüldüğünde eksilmez; bütün ve bozulmamış kalarak kendine dönenleri ışığıyla sevindirir, kendisinden yüz çevirenleri körlükle cezalandırır. Peki, onun hakkında hiçbir şekilde yargıda bulunamazken, zihinlerimizin kendileri hakkında da ona göre yargıda bulunmamıza ne demeli? Çünkü "Gerektiğinden daha az anlıyor" ya da "Gerektiği kadar anlıyor" deriz. Bir zihin değişmez hakikate ne kadar yaklaşıp ona bağlanabilirse o kadar anlamalıdır. Bu yüzden hakikat ne daha aşağı ne de eşit olduğuna göre, geriye daha üstün ve daha yüce olması kalır.

27
  1. Quapropter nullo modo negaveris esse incommutabilem veritatem, haec omnia quae incommutabiliter vera sunt continentem; quam non possis dicere tuam vel meam, vel cujusquam hominis, sed omnibus incommutabilia vera cernentibus, tanquam miris modis secretum et publicum lumen, praesto esse ac se praebere communiter: omne autem quod communiter omnibus ratiocinantibus atque intelligentibus praesto est, ad ullius eorum proprie naturam pertinere quis dixerit? Meministi enim, ut opinor, quid de sensibus corporis paulo ante tractatum sit; ea scilicet quae oculorum vel aurium sensu communiter tangimus, sicuti sunt colores et soni, quos ego et tu simul videmus, vel simul audimus, non pertinere ad oculorum nostrorum auriumve naturam, sed ad sentiendum nobis esse communia. Sic ergo etiam illa quae ego et tu communiter propria quisque mente conspicimus, nequaquam dixeris ad mentis alicujus nostrum pertinere naturam. Duorum enim oculi quod simul vident, nec hujus nec illius oculos esse poteris dicere, sed aliquid tertium in quod utriusque conferatur aspectus. E. Apertissimum atque verissimum est. 34. A. Hanc ergo veritatem, de qua jam diu loquimur, et in qua una tam multa conspicimus, excellentiorem putas esse quam mens nostra est, an aequalem mentibus nostris, an etiam inferiorem? Sed si esset inferior, non secundum illam, sed de illa judicaremus, sicut judicamus de corporibus, quia infra sunt, et dicimus ea plerumque non tantum ita esse vel non ita, sed ita vel non ita esse debere: sic et de animis nostris non solum ita esse animum novimus, sed plerumque etiam ita esse debere. Et de corporibus quidem sic judicamus, cum dicimus, Minus candidum est quam debuit; aut, minus quadrum, et multa similiter: de animis vero, Minus aptus est quam debet; aut, minus lenis; aut minus vehemens, sicut nostrorum morum se ratio tulerit. Et judicamus haec secundum illas interiores regulas veritatis, quas communiter cernimus: de ipsis vero nullo modo quis judicat. Cum enim quis dixerit aeterna temporalibus esse potiora, aut septem et tria decem esse, nemo dicit ita esse debuisse, sed tantum ita esse cognoscens, non examinator corrigit, sed tantum laetatur inventor. Si autem esset aequalis mentibus nostris haec veritas, mutabilis etiam ipsa esset. Mentes enim nostrae aliquando eam plus vident, aliquando minus, et ex hoc fatentur se esse mutabiles: cum illa in se manens nec proficiat cum plus a nobis videtur, nec deficiat cum minus, sed integra et incorrupta, et conversos laetificet lumine, et aversos puniat caecitate. Quid, quod etiam de ipsis mentibus nostris secundum illam judicamus, cum de illa nullo modo judicare possimus? Dicimus enim, Minus intelligit quam debet, aut tantum quantum debet intelligit. Tantum autem mens debet intelligere, quantum propius admoveri atque inhaerere potuerit incommutabili veritati. Quare si nec inferior, nec aequalis est, restat ut sit superior atque excellentior.
1313. Bölüm

Augustinus: Hatırlarsan, sana zihnimizden ve aklımızdan daha yüce bir şey olduğunu göstereceğime söz vermiştim. İşte o, hakikatin kendisidir. Gücün yetiyorsa onu kucakla, onun tadına var; "Rab'de sevin, O da gönlünün dileklerini sana verecektir" (Mezmurlar 36, 4). Mesut olmaktan fazla ne istiyorsun? Sarsılmaz, değişmez ve en yüce hakikatin tadına varandan daha mesut kim olabilir? İnsanlar büyük bir arzuyla istedikleri güzel bedenleri, ister eşlerinin ister fahişelerin olsun, kucakladıklarında mesut olduklarını haykırırlar da biz hakikati kucaklayınca mesut olduğumuzdan şüphe mi ederiz? İnsanlar sıcakta boğazları kurumuşken bol ve sağlıklı bir pınara vardıklarında ya da açken süslü ve bol bir öğle ya da akşam yemeği bulduklarında mesut olduklarını haykırırlar da biz hakikatle sulanıp beslendiğimizde mesut olduğumuzu inkâr mı edeceğiz? Güllerin ve başka çiçeklerin üzerine uzandıklarında ya da çok güzel kokulu merhemlerin tadına vardıklarında mesut olduklarını haykıranların seslerini sık sık duyarız: Hakikatin soluğundan daha güzel kokulu, daha hoş ne olabilir? Ve o bize soluğunu verdiğinde kendimize mesut demekte tereddüt mü ederiz? Pek çokları mutlu hayatı seslerin, tellerin ve flütlerin ezgisinde bulur; bunlardan yoksun kalınca kendilerini sefil sayar, bunlar olunca sevinçle coşarlar. Biz ise hakikatin, deyim yerindeyse ezgili ve belagatli sessizliği hiçbir gürültü olmadan zihinlerimize süzülürken başka bir mutlu hayat mı arıyoruz ve bu kadar kesin ve yanı başımızdaki şeyin tadına varmıyor muyuz? İnsanlar altının ve gümüşün parıltısından, mücevherlerin ve öbür renklerin parıltısından ya da bu gözlerimize ait olan ışığın kendisinden — ister yeryüzündeki ateşlerde ister yıldızlarda, ayda ya da güneşte olsun — onun parlaklığından ve hoşluğundan zevk alırlar; bu sevinçten hiçbir sıkıntı ve hiçbir yoksulluk onları geri çekmedikçe kendilerini mesut sayarlar ve bunlar için hep yaşamak isterler. Biz ise mutlu hayatı hakikatin ışığına koymaktan korkuyor muyuz?

Tam tersine, en yüksek iyi hakikatte bilinip kavrandığına ve bu hakikat bilgelik olduğuna göre, en yüksek iyiyi onda görelim, onu kavrayalım ve onun tadına bütünüyle varalım. Çünkü en yüksek iyinin tadına varan mesuttur. Bu hakikat, gerçek olan bütün iyileri gösterir; anlayış sahibi insanlar da kendi kavrayışlarına göre bunlardan birini ya da birkaçını tadına varmak üzere seçerler. Güneşin ışığında seve seve bakacakları şeyi seçen ve o manzarayla sevinenler arasında daha canlı, sağlıklı ve çok güçlü gözlere sahip olanlar varsa, hiçbir şeye güneşin kendisinden daha seve seve bakmazlar; daha zayıf gözlerin hoşlandığı öbür şeyleri de zaten o aydınlatır. Aynı şekilde zihnin güçlü ve canlı bakışı, değişmez pek çok doğruyu kesin bir akılla görünce, her şeyin kendisiyle gösterildiği hakikatin kendisine yönelir ve ona bağlanarak öbür şeyleri adeta unutur ve onda hepsinin tadına birden varır. Çünkü öbür doğrularda hoş olan her şey, elbette hakikatin kendisi sayesinde hoştur.

Hürriyetimiz şudur: Bu hakikate tâbi olmak. Bizi ölümden, yani günah hâlinden kurtaran Tanrımız da O'dur. Çünkü Hakikatin kendisi, insanlarla konuşan bir insan olarak da kendisine inananlara şöyle diyor: "Sözümde kalırsanız, gerçekten öğrencilerimsiniz; hakikati bileceksiniz ve hakikat sizi hür kılacaktır" (Yuhanna 8, 31–32). Ruh, güven içinde tadına varmadığı hiçbir şeyin hürce tadına varamaz.

13
  1. Promiseram autem, si meministi, me tibi demonstraturum esse aliquid quod sit mente nostra atque ratione sublimius. Ecce tibi est ipsa veritas: amplectere illam si potes, et fruere illa, et delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui (Psal. XXXVI, 4). Quid enim petis amplius quam ut beatus sis? Et quid beatius eo qui fruitur inconcussa et incommutabili et excellentissima veritate? An vero clamant homines beatos se esse, cum pulchra corpora magno desiderio concupita, sive conjugum, sive etiam meretricum amplexantur; et nos in amplexu veritatis beatos esse dubitamus? Clamant homines se beatos esse, cum aestu aridis faucibus ad fontem abundantem salubremque perveniunt, aut esurientes prandium coenamve ornatam copiosamque reperiunt; et nos negabimus beatos esse, cum irrigamur pascimurque veritate? Solemus audire voces clamantium se beatos, si jaceant in rosis et aliis floribus, vel etiam unguentis odoratissimis perfruantur: quid fragrantius, quid jucundius inspiratione veritatis? et dubitamus nos cum ab illa inspiramur, dicere beatos? Multi beatam vitam in cantu vocum et nervorum et tibiarum sibi constituunt, et cum ea sibi desunt, se miseros judicant; cum autem adsunt, efferuntur laetitia: et nos cum mentibus nostris sine ullo strepitu, ut ita dicam, canorum et facundum quoddam silentium veritatis illabitur, aliam beatam vitam quaerimus, et tam certa et praesente non fruimur? Luce auri et argenti, luce gemmarum et aliorum colorum, sive ipsius lucis quae ad hos oculos pertinet, sive in ignibus terrenis, sive in stellis vel luna vel sole, claritate et jucunditate delectati homines, cum ab ista laetitia nullis molestiis, nulla indigentia revocantur, beati sibi videntur, et propter haec semper volunt vivere: et nos in luce veritatis beatam vitam collocare metuimus? 36. Imo vero quoniam in veritate cognoscitur et tenetur summum bonum, eaque veritas sapientia est, cernamus in ea, teneamusque summum bonum, eoque perfruamur. Beatus est quippe qui fruitur summo bono. Haec enim veritas ostendit omnia bona, quae vera sunt, quae sibi pro suo captu intelligentes homines, vel singula, vel plura eligunt, quibus fruantur. Sed quemadmodum illi qui in luce solis eligunt quod libenter aspiciant, et eo aspectu laetificantur; in quibus si qui forte fuerint vegetioribus sanisque et fortissimis oculis praediti, nihil libentius quam ipsum solem contuentur, qui etiam caetera quibus infirmiores oculi delectantur, illustrat: sic fortis acies mentis et vegeta cum multa vera et incommutabilia certa ratione conspexerit, dirigit se in ipsam veritatem, qua cuncta monstrantur, eique inhaerens tanquam obliviscitur caetera, et in illa simul omnibus fruitur. Quidquid enim jucundum est in caeteris veris, ipsa utique veritate jucundum est. 37. Haec est libertas nostra, cum isti subdimur veritati: et ipse est Deus noster qui nos liberat a morte, id est a conditione peccati. Ipsa enim Veritas etiam homo cum hominibus loquens, ait credentibus sibi: Si manseritis in verbo meo, vere discipuli mei estis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos (Joan. VIII, 31, 32). Nulla enim re fruitur anima cum libertate, nisi qua fruitur cum securitate.
2814. Bölüm

Augustinus: İstemeden kaybedebileceği iyiler konusunda hiç kimse güven içinde değildir. Hakikati ve bilgeliği ise hiç kimse istemeden kaybetmez; çünkü kimse ondan mekânca ayrılamaz. Hakikatten ve bilgelikten ayrılma denen şey, daha aşağı şeylerin sevildiği sapkın iradedir. Kimse de istemeyerek bir şey istemez. Demek ki hepimizin eşit ve ortak olarak tadına varacağımız bir şeyimiz var: Onda hiçbir darlık, hiçbir eksiklik yoktur. Bütün âşıklarını, birbirini hiç kıskanmayacakları şekilde kabul eder; herkese ortaktır ve her birine iffetlidir. Kimse bir başkasına "Çekil, ben de yaklaşayım; elini çek, ben de kucaklayayım" demez. Hepsi ona bağlanır, hepsi aynı şeye dokunur. Onun yiyeceği hiçbir yerinden bölünmez; ondan benim içemeyeceğim hiçbir şeyi sen içmezsin. Çünkü onun ortaklığından hiçbir şeyi kendi özel malına çevirmezsin; senin ondan aldığın, benim için de bütün olarak kalır. Seni soluklandırdığı şeyin, ben de onunla soluklanayım diye senden geri verilmesini beklemem; çünkü onun hiçbir şeyi hiçbir zaman bir tek kişinin ya da birkaç kişinin malı olmaz, o aynı anda herkese bütünüyle ortaktır.

Öyleyse dokunduğumuz, tattığımız ya da kokladığımız şeyler bu hakikate daha az, işittiğimiz ve gördüğümüz şeyler daha çok benzer; çünkü her kelime, onu işiten herkes tarafından bütün olarak işitilir, her biri tarafından da aynı anda bütün olarak; gözlerin önündeki her görüntü de bir kişi tarafından ne kadar görülüyorsa öbürü tarafından da aynı anda o kadar görülür. Ama bunlar çok uzak bir mesafeden benzerdir: Hiçbir ses bütünüyle aynı anda çınlamaz, çünkü zaman içinde yayılır ve uzar; bir kısmı önce, bir kısmı sonra çınlar. Görülür her görüntü de adeta mekânlar boyunca kabarır ve her yerde bütün olarak bulunmaz. Elbette bütün bunlar istemesek de elimizden alınır ve onların tadına varmamızı bazı darlıklar engeller. Birinin tatlı bir şarkısı hiç bitmeyecek olsa ve hayranları onu dinlemek için yarışarak gelse, ne kadar çok olurlarsa o kadar sıkışır, şarkıcıya daha yakın olmak için yer kavgası ederlerdi; dinlerken de hiçbir şeyi yanlarında tutamaz, yalnızca kaçıp giden seslere dokunabilirlerdi. Şu güneşe bakmak istesem ve bunu inatla yapabilsem, batarken beni bırakır, bulutla örtülür, ben de başka pek çok engel yüzünden onu görmenin hazzını istemeden kaybederdim. Son olarak, gören için ışığın, işiten için sesin tatlılığı hep yanımda olsa bile, bu hayvanlarla ortak bir şey olduğuna göre bana ne büyük bir şey gelmiş olurdu? Oysa hakikatin ve bilgeliğin o güzelliği — yeter ki tadına varmaya kararlı bir irade bulunsun — ne dinleyenlerin kalabalığıyla sıkışıp gelenleri dışarıda bırakır, ne zamanla geçip gider, ne yer değiştirir, ne geceyle kesilir, ne gölgeyle örtülür, ne de bedenin hislerine tâbidir. Bütün dünyadan kendisine dönen ve onu sevenlerin hepsine en yakındır, hepsi için daimîdir; hiçbir yerde değildir, hiçbir yerde de eksik değildir; dışarıdan uyarır, içeriden öğretir; onu görenlerin hepsini daha iyiye dönüştürür, kimse tarafından daha kötüye dönüştürülmez; kimse onun hakkında yargıda bulunmaz, kimse de onsuz doğru yargıda bulunamaz. Bu yüzden onun, zihinlerimizden şüphesiz daha üstün olduğu apaçıktır; çünkü zihinlerimizin her biri yalnız onun sayesinde bilge olur ve onun hakkında değil, onun aracılığıyla öbür şeyler hakkında yargıda bulunur.

28

Nemo autem securus est in iis bonis quae potest invitus amittere. Veritatem autem atque sapientiam nemo amittit invitus: non enim locis separari ab ea quisquam potest; sed ea quae dicitur a veritate atque sapientia separatio, perversa voluntas est, qua inferiora diliguntur. Nemo autem vult aliquid nolens. Habemus igitur qua fruamur omnes aequaliter atque communiter: nullae sunt angustiae, nullus in ea defectus. Omnes amatores suos nullo modo sibi invidos recipit, et omnibus communis est, et singulis casta est. Nemo alicui dicit: Recede, ut etiam ego accedam; remove manus, ut etiam ego amplectar. Omnes inhaerent, idipsum omnes tangunt. Cibus ejus nulla ex parte discerpitur; nihil de ipsa bibis quod ego non possim. Non enim ab ejus communione in privatum tuum mutas aliquid; sed quod tu de illa capis, et mihi manet integrum. Quod te inspirat non exspecto ut reddatur abs te, et sic ego inspirer ex eo: non enim aliquid ejus aliquando fit cujusquam unius aut quorumdam proprium, sed simul omnibus tota est communis. 38. Minus ergo ea quae tangimus, vel quae gustamus, vel quae olfacimus, huic sunt veritati similia, sed magis ea quae audimus et cernimus: quia et omne verbum a quibus auditur, totum auditur ab omnibus, et simul a singulis totum; et species omnis quae oculis adjacet, quanta videtur ab uno, tanta et ab alio simul. Sed multum longo intervallo sunt ista similia: nec tota enim simul sonat quaelibet vox, quia per tempora tenditur et producitur, et aliud ejus prius sonat, aliud posterius; et species omnis visibilis tanquam intumescit per locos, nec ubique tota est. Et certe omnia haec auferuntur invito, et quominus eis frui possimus, quibusdam impedimur angustiis. Nam et si posset esse cujusquam suavis cantus sempiternus, et studiosi ejus certatim ad eum audiendum venirent, coarctarent sese, atque pugnarent de locis, quanto plures essent, ut cantanti esset quisque propinquior, et in audiendo nihil tenerent manere secum, sed omnibus vocibus fugientibus tangerentur. Solem autem istum si vellem, intueri, atque id pertinaciter possem; et in occasu me desereret, et subvelaretur nubilo, et multis aliis obstaculis voluptatem videndi eum invitus amitterem. Postremo etiam si adesset semper suavitas, et lucis videnti, et vocis audienti, quid magnum ad me perveniret, cum mihi esset commune cum belluis? At illa veritatis et sapientiae pulchritudo, tantum adsit perseverans voluntas fruendi, nec multitudine audientium constipata secludit venientes, nec peragitur tempore, nec migrat locis, nec nocte intercipitur, nec umbra intercluditur, nec sensibus corporis subjacet. De toto mundo ad se conversis qui diligunt eam, omnibus proxima est, omnibus sempiterna; nullo loco est, nusquam deest; foris admonet, intus docet; cernentes se commutat omnes in melius, a nullo in deterius commutatur; nullus de illa judicat, nullus sine illa judicat bene. Ac per hoc eam manifestum est mentibus nostris, quae ab ipsa una fiunt singulae sapientes, et non de ipsa, sed per ipsam de caeteris judices, sine dubitatione esse potiorem.

2915. Bölüm

Augustinus: Sen ise, zihinlerimizin üstünde bir şey olduğunu gösterirsem, daha üstün bir şey yoksa onun Tanrı olduğunu kabul edeceğine söz vermiştin. Bu sözünü alarak, bunu göstermemin yeteceğini söylemiştim. Çünkü daha üstün bir şey varsa, Tanrı asıl odur; yoksa artık hakikatin kendisi Tanrı'dır. Öyleyse o daha üstün şey ister olsun ister olmasın, Tanrı'nın var olduğunu inkâr edemeyeceksin; tartışıp ele almak üzere önümüze koyduğumuz soru da buydu. Eğer Mesih'in kutsal öğretisinde imanla kabul ettiğimiz şey, yani Bilgeliğin bir Babası olduğu aklını karıştırıyorsa, şunu da imanla kabul ettiğimizi hatırla: O'ndan doğan Bilgelik ebedî Baba'ya eşittir. Bu konuda şimdi bir şey araştırmamız gerekmiyor; onu sarsılmaz bir imanla tutmamız gerekiyor. Çünkü Tanrı vardır, hem gerçekten hem en yüksek biçimde vardır. Bunu artık, sanırım, yalnız imanla şüphesiz tutmakla kalmıyor, henüz pek zayıf olsa da kesin bir bilgi biçimiyle de kavrıyoruz. Bu da üstlendiğimiz soru için yeterlidir, öyle ki konuya ait öbür şeyleri de açıklayabiliriz; tabii bunlara karşı ileri süreceğin bir şey yoksa.

Evodius: Ben ise bunları, sana kelimelerle anlatamayacağım, inanılmaz bir sevinçle dolarak kabul ediyor ve son derece kesin olduklarını haykırıyorum. İç sesimle haykırıyorum; onunla hakikatin kendisine duyurmak ve ona bağlanmak istiyorum; çünkü onun yalnız bir iyi değil, en yüksek iyi ve insanı mesut kılan iyi olduğunu kabul ediyorum.

Augustinus: Çok doğru; ben de çok seviniyorum. Ama rica ederim, artık bilge ve mesut muyuz, yoksa bu bize nasip olsun diye hâlâ ona doğru mu yol alıyoruz?

Evodius: Daha çok ona doğru yol aldığımızı düşünüyorum.

Augustinus: Öyleyse doğru ve kesin olmalarından sevinç duyduğunu haykırdığın ve bilgeliğe ait olduklarını kabul ettiğin bu şeyleri nereden kavrıyorsun? Yoksa akılsız biri bilgeliği bilebilir mi?

Evodius: Akılsız olduğu sürece bilemez.

Augustinus: Öyleyse sen ya artık bilgesin ya da henüz bilgeliği bilmiyorsun.

Evodius: Henüz bilge değilim, ama bilgeliği bildiğim ölçüde kendime akılsız da demem; çünkü bildiğim bu şeyler kesindir ve bilgeliğe ait olduklarını inkâr edemem.

Augustinus: Söyle, rica ederim: Adil olmayanın adaletsiz, basiretli olmayanın basiretsiz, itidalli olmayanın itidalsiz olduğunu kabul etmez misin? Yoksa bu konuda şüphe edilebilecek bir şey var mı?

Evodius: Bir insanın adil olmadığında adaletsiz olduğunu kabul ediyorum; basiretli ve itidalli için de aynı cevabı verirdim.

Augustinus: Öyleyse biri bilge olmadığında niçin akılsız olmasın?

Evodius: Bunu da kabul ediyorum: Biri bilge olmadığında akılsızdır.

Augustinus: Peki, şimdi sen bunlardan hangisisin?

Evodius: Bana bunlardan hangisini dersen de; ben henüz kendime bilge demeye cesaret edemiyorum, ama kabul ettiklerimden, kendime akılsız demekte tereddüt etmemem gerektiği sonucunun çıktığını görüyorum.

Augustinus: Öyleyse akılsız biri bilgeliği bilir. Çünkü daha önce söylendiği gibi, bilgelik kavramı zihnine yerleşmiş olmasaydı, bilge olmak istediğinden ve bunun gerektiğinden emin olamazdı; tıpkı tek tek sorulduğunda cevap verdiğin, bilgeliğin kendisine ait olan ve bilgisinden sevinç duyduğun o şeylerin kavramları gibi.

Evodius: Dediğin gibidir.

29
  1. Tu autem concesseras, si quid supra mentes nostras esse monstrarem, Deum te esse confessurum, si adhuc nihil esset superius. Quam tuam concessionem accipiens dixeram satis esse, ut hoc demonstrarem. Si enim aliquid est excellentius, ille potius Deus est: si autem non est, jam ipsa veritas Deus est. Sive ergo illud sit, sive non sit, Deum tamen esse, negare non poteris: quae nobis erat ad disserendum et tractandum quaestio constituta. Nam si te hoc movet quod apud sacrosanctam disciplinam Christi in fidem recepimus, esse Patrem Sapientiae; memento nos etiam hoc in fidem accepisse, quod aeterno Patri sit aequalis quae ab ipso genita est Sapientia. Unde nunc nihil quaerendum est, sed inconcussa fide retinendum. Est enim Deus, et vere summeque est. Quod jam non solum indubitatum, quantum arbitror, fide retinemus, sed etiam certa, quamvis adhuc tenuissima, forma cognitionis attingimus; quod quaestioni susceptae sufficit, ut caetera quae ad rem pertinent, explicare possimus: nisi quid habes adversus ista quod opponas. E. Ego vero incredibili omnino, et quam tibi verbis explicare non possum, laetitia perfusus accipio ista, et clamo esse certissima. Clamo autem voce interiore, qua exaudiri cupio ab ipsa veritate, et illi inhaerere: quod non solum bonum, sed etiam summum bonum, et beatificum esse concedo. 40. A. Recte sane; etiam ego plurimum gaudeo. Sed, quaeso te, numquid jam sapientes et beati sumus? an adhuc tendimus eo, ut id nobis esse proveniat? E. Eo nos potius tendere existimo. A. Unde ergo ista comprehendis, quibus veris certisque gaudere te clamas, et hoc ad sapientiam pertinere concedis? an quisquam insipiens potest nosse sapientiam? E. Quamdiu insipiens est, non potest. A. Tu ergo jam sapiens es, aut nondum nosti sapientiam. E. Non sum quidem adhuc sapiens, sed nec insipientem me dixerim, in quantum novi sapientiam; quoniam et certa sunt ista quae novi, et ad sapientiam pertinere, negare non possum. A. Dic, quaeso te, nonne fateberis eum qui non est justus, injustum esse; et qui non est prudens, imprudentem esse; et qui non est temperans, intemperantem? an dubitari de his aliquid potest? E. Fateor hominem, quando justus non est, injustum esse; hoc etiam de prudente et temperante responderim. A. Cur ergo et quando sapiens non est, non sit insipiens? E. Hoc quoque fateor, quando quisque sapiens non est, eum esse insipientem. A. Nunc ergo tu quid horum es? E. Quodlibet horum me appelles, nondum audeo me dicere sapientem; et ex iis quae concessi, video esse consequens ut me insipientem non dubitem dicere. A. Novit ergo insipiens sapientiam. Non enim, sicut jam dictum est, certus esset velle se esse sapientem, idque oportere, nisi notio sapientiae menti ejus inhaereret, sicut earum rerum de quibus singillatim interrogatus respondisti, quae ad ipsam sapientiam pertinent, quarum cognitione laetatus es: E. Ita est ut dicis.
3016. Bölüm

Augustinus: Öyleyse bilge olmaya gayret ettiğimizde, bütün ruhumuzu, zihnimizle dokunduğumuz şeye gücümüz yettiği kadar istekle bir bakıma toplayıp oraya koymaktan ve sağlamca yerleştirmekten başka ne yapıyoruz? Öyle ki ruh artık kendini geçip giden şeylere dolayan özel malından sevinç duymasın; zamanın ve mekânın bütün etkilerinden sıyrılarak hep bir ve aynı olanı kavrasın. Çünkü nasıl ruh bedenin bütün hayatıysa, Tanrı da ruhun mutlu hayatıdır. Bunu yaparken, sona varana kadar yoldayız. Henüz bu karanlık yolculukta ancak parıldasalar da bu doğru ve kesin iyilerden sevinç duymamıza izin verilmesi, bak bakalım, bilgelik hakkında yazılan şu söz değil midir? Orada bilgeliğin, kendisine gelen ve kendisini arayan âşıklarına ne yaptığı anlatılır: "Yollarda onlara sevinçle görünür ve her öngörüyle onları karşılar" (Hikmet 6, 17). Nereye dönersen dön, eserlerine bastığı bazı izlerle sana konuşur; dış şeylere doğru kayarken dış şeylerin suretleriyle seni içeriye geri çağırır. Öyle ki bedende seni sevindiren ve bedenin hisleriyle seni çeken her şeyin sayıyla düzenlenmiş olduğunu göresin, bunun nereden geldiğini arayasın ve kendine dönesin; ve şunu anlayasın: Dışarıda güzel diye hissettiğin her şeyi kendilerine göre değerlendirdiğin bazı güzellik kanunlarını içinde taşımasaydın, bedenin hisleriyle dokunduğun şeyi onaylayamaz ya da reddedemezdin.

Göğe, yere ve denize, onlarda yukarıda parlayan ya da aşağıda sürünen, uçan ya da yüzen her şeye bak: Suretleri vardır, çünkü sayıları vardır; onlardan bunları al, hiç olmayacaklar. Öyleyse sayı kimdense onlar da ondan değil midir? Ne de olsa onlar sayıyla düzenlendikleri ölçüde vardırlar. Bütün cisimsel suretlerin ustaları olan insanlar da sanatlarında sayılara sahiptir ve eserlerini onlara uydururlar. Dışarıda biçimlenen şey, içerideki sayıların ışığına göre değerlendirilip elden geldiğince tamamlanana ve aracı his yoluyla, yukarıdaki sayıları seyreden iç yargıcı hoşnut edene kadar ellerini ve aletlerini hareket ettirirler. Sonra ustanın uzuvlarını neyin hareket ettirdiğini sor: Sayı olacaktır; çünkü onlar da sayıya göre hareket eder. Ellerden eseri, ruhtan da bir şey yapma niyetini çıkarırsan ve uzuvların o hareketi yalnızca zevk için yapılırsa, buna dans denir. Öyleyse dansta neyin zevk verdiğini sor; sayı sana "İşte ben" diye cevap verecektir. Şimdi biçimlenmiş bir cismin güzelliğine bak: Sayılar mekânda tutulur. Cisimdeki hareketin güzelliğine bak: Sayılar zamanda döner. Bunların çıktığı sanata gir, onda zaman ve mekân ara: Ne bir zaman olacak ne bir yer; yine de sayı onda yaşar; onun ne mekânlardan bir bölgesi vardır ne günlerden bir çağı. Yine de usta olmak isteyenler sanatı öğrenmeye koyulduklarında bedenlerini mekânlar ve zamanlar boyunca, ruhlarını ise zamanlar boyunca hareket ettirirler; çünkü zaman geçtikçe ustalaşırlar. Öyleyse ustanın ruhunu da aş ki ebedî sayıyı göresin; o zaman bilgelik sana kendi iç meskeninden, hakikatin gizli odasından parlayacaktır. Bakışın hâlâ zayıf olduğu için seni geri püskürtürse, zihninin gözünü onun kendini sevinçle gösterdiği o yola çevir. Daha güçlü ve daha sağlıklı olduğunda yeniden arayacağın bir görmeyi ertelediğini de unutma.

30
  1. A. Quid igitur aliud agimus cum studemus esse sapientes, nisi ut quanta possumus alacritate, ad id quod mente contingimus, totam animam nostram quodammodo colligamus, et ponamus ibi, atque stabiliter infigamus; ut non jam privato suo gaudeat quod implicavit rebus transeuntibus, sed exuta omnibus temporum et locorum affectionibus apprehendat id quod unum atque idem semper est? Sicut enim tota vita corporis est anima, sic beata vita animae Deus est. Quod dum agimus, donec pergamus, in via sumus. Et quod istis veris et certis bonis, quamvis adhuc in hoc tenebroso itinere coruscantibus, gaudere concessum est, vide utrum hoc sit quod scriptum est de sapientia, quid agat cum amatoribus suis cum ad eam veniunt, et eam quaerunt: dictum est enim, In viis ostendet se illis hilariter, et omni providentia occurret illis (Sap. VI, 17). Quoquo enim te verteris, vestigiis quibusdam, quae operibus suis impressit, loquitur tibi, et te in exteriora relabentem, ipsis exteriorum formis intro revocat; ut quidquid te delectat in corpore, et per corporeos illicit sensus, videas esse numerosum, et quaeras unde sit, et in teipsum redeas, atque intelligas te id quod attingis sensibus corporis, probare aut improbare non posse, nisi apud te habeas quasdam pulchritudinis leges, ad quas referas quaecumque pulchra sentis exterius. 42. Intuere caelum et terram et mare, et quaecumque in eis vel desuper fulgent, vel deorsum repunt vel volant vel natant; formas habent, quia numeros habent: adime illis haec, nihil erunt. A quo ergo sunt, nisi a quo numerus; quandoquidem in tantum illis est esse, in quantum numerosa esse? Et omnium quidem formarum corporearum artifices homines in arte habent numeros, quibus coaptant opera sua: et tamdiu manus atque instrumenta in fabricando movent, donec illud quod formatur foris, ad eam quae intus est lucem numerorum relatum, quantum potest impetret absolutionem, placeatque per interpretem sensum interno judici supernos numeros intuenti. Quaere deinde artificis ipsius membra quis moveat; numerus erit: nam moventur etiam illa numerose. Et si detrahas de manibus opus, et de animo intentionem fabricandi, motusque ille membrorum ad delectationem referatur, saltatio vocabitur. Quaere ergo quid in saltatione delectet; respondebit tibi numerus: Ecce sum. Inspice jam pulchritudinem formati corporis; numeri tenentur in loco. Inspice pulchritudinem mobilitatis in corpore; numeri versantur in tempore. Intra ad artem unde isti procedunt, quaere in ea tempus et locum; nunquam erit, nusquam erit; vivit in ea tamen numerus: nec ejus regio spatiorum est, nec aetas dierum; et discendae arti tamen cum se accommodant, qui se artifices fieri volunt, corpus suum per loca et tempora movent, animum vero per tempora: accessu quippe temporis peritiores fiunt. Transcende ergo et animum artificis, ut numerum sempiternum videas; jam tibi sapientia de ipsa interiore sede fulgebit, et de ipso secretario veritatis: quae si adhuc languidiorem aspectum tuum reverberat, refer oculum mentis in illam viam, ubi se ostendebat hilariter. Memento sane distulisse te visionem quam fortior saniorque repetas.

30_2Yazık o kimselere ki önderleri olarak seni bırakıp izlerinin arasında dolaşırlar; senin yerine işaretlerini severler ve neye işaret ettiğini unuturlar, ey arınmış zihnin en tatlı ışığı bilgelik! Çünkü bize ne olduğunu ve ne kadar büyük olduğunu işaret etmekten vazgeçmezsin; işaretlerin de yaratılmışların bütün güzelliğidir. Usta da eserinin güzelliğiyle seyircisine bir bakıma işaret eder: Bütünüyle orada takılıp kalmasın, yapılmış cismin görüntüsünü gözleriyle öyle gözden geçirsin ki sevgisiyle onu yapana geri koşsun. Senin yaptıklarını senin yerine sevenler, belagatli bir bilgeyi dinlerken sesinin tatlılığına ve yerli yerine konmuş hecelerin dizilişine fazla hevesle kulak verip, o kelimelerin işaretleri olarak seslendirdiği düşüncelerin üstünlüğünü kaçıran insanlara benzerler. Yazık o kimselere ki senin ışığından yüz çevirip kendi karanlıklarına tatlı tatlı bağlanırlar. Adeta sırtlarını sana dönerek bedensel işlere, kendi gölgelerine çakılır gibi çakılıp kalırlar; yine de orada da kendilerini sevindiren şeyi, ışığının çevrelerine yaydığı parıltıdan alırlar. Ama gölge sevildikçe ruhun gözünü daha zayıf ve senin görünüşüne dayanmaya daha güçsüz kılar. Bu yüzden insan, zayıflamış hâlinin daha kolay katlanabildiği her şeyin peşinden daha seve seve gittikçe gitgide daha çok karanlığa gömülür. Bundan dolayı en yüksek biçimde var olanı göremez olmaya, tedbirsizken onu aldatan, yoksulken baştan çıkaran ya da yakaladığında ona işkence eden her şeyi kötü saymaya başlar; oysa bunları, yüz çevirmesinin hak ettiği ceza olarak çekmektedir ve adil olan hiçbir şey kötü olamaz.

Öyleyse değişen ne görürsen gör, onu bedenin hissiyle ya da ruhun düşünmesiyle, bir sayı sureti tarafından tutulmadıkça kavrayamıyorsan ve bu suret çekilince o hiçliğe düşüyorsa, şundan şüphe etme: Bu değişen şeyler kesintiye uğramasın, ölçülü hareketlerle ve suretlerin birbirinden ayrılan çeşitliliğiyle zamanın adeta dizelerini tamamlasınlar diye ebedî ve değişmez bir suret vardır. Bu suret ne mekânlarda kapsanır ve adeta yayılır ne de zamanlar içinde uzayıp değişir; bütün bu şeyler onun sayesinde biçimlenebilir ve kendi türlerine göre mekânların ve zamanların sayılarını doldurup yerine getirebilir.

30_2
  1. Vae qui derelinquunt te ducem, et oberrant in vestigiis tuis, qui nutus tuos pro te amant, et obliviscuntur quid innuas, o suavissima lux purgatae mentis sapientia! non enim cessas innuere nobis quae et quanta sis; et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Et artifex enim quodammodo innuit spectatori operis sui de ipsa operis pulchritudine, ne ibi totus haereat, sed speciem corporis fabricati sic percurrat oculis, ut in eum qui fabricaverit recurrat affectu. Similes autem sunt hominibus, qui ea quae facis pro te amant, qui cum audiunt aliquem facundum sapientem, dum nimis suavitatem vocis ejus, et structuras syllabarum apte locatarum avide audiunt, amittunt sententiarum principatum, cujus illa verba tanquam signa sonuerunt. Vae qui se avertunt a lumine tuo, et obscuritati suae dulciter inhaerent. Tanquam enim dorsum ad te ponentes, in carnali opere velut in umbra sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos delectat, adhuc habent de circumfulgentia lucis tuae. Sed umbra dum amatur, languidiorem facit oculum animi, et invalidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea magis magisque homo tenebratur, dum sectatur libentius quidquid infirmiorem tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse videre quod summe est, et malum putare quidquid fallit improvidum, aut illicit indigum, aut captum excruciat, cum ea pro merito patiatur aversionis suae, et quidquid justum est, malum esse non possit. 44. Si ergo quidquid mutabile aspexeris, vel sensu corporis, vel animi consideratione capere non potes, nisi aliqua numerorum forma teneatur, qua detracta in nihil recidat; noli dubitare, ut ista mutabilia non intercipiantur, sed dimensis motibus, et distincta varietate formarum, quasi quosdam versus temporum peragant, esse aliquam formam aeternam et incommutabilem; quae neque continetur et quasi diffundatur locis, neque protendatur atque varietur temporibus, per quam cuncta ista formari valeant, et pro suo genere implere atque agere locorum ac temporum numeros.
3117. Bölüm

Augustinus: Çünkü değişen her şeyin biçimlenebilir de olması zorunludur. Değişebilene nasıl "değişken" diyorsak, biçimlenebilene de "biçimlenebilir" derim. Hiçbir şey kendi kendini biçimlendiremez; çünkü hiçbir şey kendine sahip olmadığını veremez ve bir şey elbette bir surete sahip olmak için biçimlenir. Bu yüzden herhangi bir şeyin bir sureti varsa, sahip olduğunu alması gerekmez; sureti yoksa, sahip olmadığını kendinden alamaz. Demek ki dediğimiz gibi hiçbir şey kendi kendini biçimlendiremez. Bedenin ve ruhun değişkenliği hakkında daha fazla ne söyleyelim? Yukarıda yeterince söylendi. Böylece hem bedenin hem ruhun değişmez ve hep kalıcı bir suretle biçimlendiği sonucu çıkar. Bu surete şöyle denmiştir: "Onları değiştireceksin, değişecekler; ama sen hep aynısın ve yılların tükenmeyecek" (Mezmurlar 101, 27–28). Peygamberin dili "tükenmeyen yıllar"ı ebediyet yerine kullanmıştır. Yine bu suret hakkında, kendinde kalarak her şeyi yenilediği söylenmiştir (Hikmet 7, 27). Her şeyin takdirle yönetildiği de buradan anlaşılır. Var olan her şey, suret tamamen çekilince hiç olmayacaksa, değişen her şeyin kendisi sayesinde var olduğu, kendi suretlerinin sayılarıyla dolup hareket ettiği o değişmez suretin kendisi onların takdiridir; çünkü o olmasaydı bunlar olmazdı. Öyleyse bilgeliğe doğru yol alan herkes, bütün yaratılışı seyredip düşündükçe, bilgeliğin yolda kendisine sevinçle göründüğünü ve her öngörüyle kendisini karşıladığını hisseder; varmak için yanıp tutuştuğu bilgelik sayesinde yolun kendisi de güzel olduğu ölçüde bu yolu yürümek için daha büyük bir istekle tutuşur.

Var olan ama yaşamayan, var olan ve yaşayan ama anlamayan, var olan, yaşayan ve anlayan dışında başka bir yaratılmışlar türü bulursan, işte o zaman Tanrı'dan olmayan bir iyi bulunduğunu söylemeye cesaret et. Bu üçü iki adla da ifade edilebilir: cisim ve hayat. Çünkü hayvanlardaki gibi yalnız yaşayıp anlamayana da, insanlardaki gibi anlayana da pek haklı olarak hayat denir. Bu ikisi, yani cisim ve hayat, yaratılmışlardan sayılır — çünkü Yaratıcının kendisine de hayat denir ve o en yüksek hayattır —; bu iki yaratılmış, yani cisim ve hayat, yukarıda söylenenlerin öğrettiği gibi biçimlenebilir olduklarına ve suretlerini tamamen kaybedince hiçliğe düştüklerine göre, hep aynı kalan o suret sayesinde var olduklarını yeterince gösterirler. Bu yüzden iyiler, ne kadar büyük ya da ne kadar küçük olursa olsunlar, ancak Tanrı'dan olabilirler. Yaratılmışlar arasında anlayan hayattan daha büyük, cisimden daha küçük ne olabilir? Bunlar ne kadar eksilirlerse ve var olmamaya doğru gitseler de, bir şekilde var olsunlar diye onlarda suretten bir şey kalır. Eksilen bir şeyde suretten ne kalırsa, eksilmeyi bilmeyen o suretten gelir; o suret, eksilen ya da ilerleyen şeylerin hareketlerinin bile kendi sayılarının kanunlarını aşmasına izin vermez. Öyleyse şeylerin tabiatında övgüye değer ne görülürse, ister küçük ister büyük bir övgüye layık sayılsın, Yaratıcının en yüce ve sözle anlatılamaz övgüsüne bağlanmalıdır; tabii buna karşı söyleyeceğin bir şey yoksa.

31
  1. Omnis enim res mutabilis, etiam formabilis sit necesse est. Sicut autem mutabile dicimus quod mutari potest, ita formabile quod formari potest appellaverim. Nulla autem res formare seipsam potest: quia nulla res potest dare sibi quod non habet; et utique ut habeat formam, formatur aliquid. Quapropter quaelibet res si quam habet formam, non ei opus est accipere quod habet; si qua vero non habet formam, non potest a se accipere quod non habet. Nulla ergo res, ut diximus, formare se potest. Quid autem amplius de mutabilitate corporis et animi dicamus? superius enim satis dictum est. Conficitur itaque, ut et corpus et animus forma quadam incommutabili et semper manente formentur. Cui formae dictum est: Mutabis ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 27, 28). Annos sine defectu, pro aeternitate posuit prophetica locutio. De hac item forma dictum est, quod in seipsa manens innovet omnia (Sap. VII, 27). Hinc etiam comprehenditur omnia providentia gubernari. Si enim omnia quae sunt, forma penitus subtracta nulla erunt, forma ipsa incommutabilis, per quam mutabilia cuncta subsistunt, ut formarum suarum numeris impleantur et agantur, ipsa est eorum providentia: non enim ista essent, si illa non esset. Intuens ergo et considerans universam creaturam, quicumque iter agit ad sapientiam, sentit sapientiam in via se sibi ostendere hilariter, et in omni providentia occurrere sibi: et tanto alacrius ardescit viam istam peragere, quanto et ipsa via per illam pulchra est, ad quam exaestuat pervenire. 46. Tu autem si praeter id quod est et non vivit, et id quod est et vivit neque intelligit, et id quod est et vivit et intelligit, inveneris aliquod aliud creaturarum genus; tunc aude dicere aliquod bonum esse, quod non sit ex Deo. Tria enim haec duobus etiam nominibus enuntiari possunt, si appellentur corpus et vita: quia et illa quae tantum vivit, neque intelligit, qualis est pecorum, et haec quae intelligit, sicuti est hominum, rectissime vita dicitur. Haec autem duo, id est, corpus et vita, quae quidem creaturae deputantur (nam et Creatoris ipsius vita dicitur, et ea summa vita est): istae igitur duae creaturae corpus et vita quoniam formabilia sunt, sicuti superius dicta docuerunt, amissa omnino forma in nihilum recidunt, satis ostendunt se ex illa forma subsistere, quae semper ejusmodi est. Quamobrem quantacumque bona, quamvis magna, quamvis minima, nisi ex Deo esse non possunt. Quid enim majus in creaturis quam vita intelligens, aut quid minus potest esse quam corpus? Quae quantumlibet deficiant, et eo tendant ut non sint, tamen aliquid formae illis remanet, ut quoquo modo sint. Quidquid autem formae cuipiam rei deficienti remanet, ex illa forma est quae nescit deficere, motusque ipsos rerum deficientium vel proficientium excedere numerorum suorum leges non sinit. Quidquid igitur laudabile advertitur in rerum natura, sive exigua sive ampla laude dignum judicetur, ad excellentissimam et ineffabilem laudem referendum est Conditoris; nisi quid habes ad haec.
3218. Bölüm

Evodius: Bu hayatta ve bizim gibiler arasında mümkün olduğu kadarıyla, Tanrı'nın var olduğunun ve bütün iyilerin Tanrı'dan olduğunun nasıl apaçık hâle geldiğine yeterince ikna olduğumu kabul ediyorum; çünkü var olan her şey, ister anlayan, yaşayan ve var olan, ister yalnız yaşayan ve var olan, ister yalnız var olan olsun, Tanrı'dandır. Şimdi artık üçüncü soruyu ele alalım: Hür iradenin iyiler arasında sayılması gerektiği gösterilebilir mi? Bu gösterilince, Tanrı'nın onu bize verdiğini ve verilmesi gerektiğini tereddütsüz kabul edeceğim.

Augustinus: Ortaya konanları iyi hatırladın ve ikinci sorunun artık açıklandığını uyanıklıkla fark ettin; ama bu üçüncüsünün de artık çözüldüğünü görmeliydin. Çünkü sen, herkes onunla günah işlediği için iradenin hür seçiminin verilmemesi gerektiğini düşündüğünü söylemiştin. Bu görüşüne karşı ben, doğru davranmanın da ancak aynı iradenin hür seçimiyle mümkün olduğunu ileri sürmüş ve Tanrı'nın onu daha çok bunun için verdiğini vurgulamıştım; sen de hür iradenin bize, kimsenin ancak doğru kullanabildiği adalet gibi verilmiş olması gerektiğini cevap vermiştin. Bu cevabın, hem büyük hem küçük iyilerin ancak Tanrı'dan olduğunu sana kanıtlamak için bizi tartışmanın bu kadar uzun dolambaçlarına girmeye zorladı. Akılsızın gönlünde "Tanrı yok" (Mezmurlar 13, 1) dediği o dinsiz aptallığın kanaatlerine karşı, bu kadar büyük bir konu hakkında gücümüz ölçüsünde kurduğumuz akıl yürütme, bu kadar tehlikeli bir yolda yine aynı Tanrı'nın yardımıyla apaçık bir sonuca yöneltilmeden önce bu o kadar açık gösterilemezdi. Bu iki şey, yani Tanrı'nın var olduğu ve bütün iyilerin O'ndan olduğu, daha önce de sarsılmaz bir imanla tutuluyordu; yine de öyle ele alındılar ki bu üçüncüsü, yani hür iradenin iyiler arasında sayılması gerektiği de pek açık biçimde ortaya çıkıyor.

Önceki tartışmada bedenin tabiatının ruhun tabiatından daha aşağı bir derecede olduğu açığa çıktı ve aramızda kesinleşti; dolayısıyla ruh bedenden daha büyük bir iyidir. Öyleyse bedenin iyileri arasında insanın doğru kullanmayabileceği bazılarını bulduğumuz hâlde, iyi olduklarını kabul ettiğimiz için onların verilmemesi gerektiğini söylemiyorsak, ruhta da doğru kullanmayabileceğimiz bazı iyiler bulunmasına, ama iyi oldukları için ancak bütün iyilerin kendisinden geldiği O tarafından verilmiş olabilmelerine ne şaşılır? Elleri olmayan bir bedende ne büyük bir iyinin eksik olduğunu görüyorsun; yine de ellerle zalimce ya da çirkin işler yapan onları kötü kullanır. Ayakları olmayan birini görsen, bedenin bütünlüğünde çok büyük bir iyinin eksik olduğunu kabul ederdin; yine de ayaklarını birine zarar vermek ya da kendini rezil etmek için kullananın onları kötü kullandığını inkâr etmezdin. Gözlerle bu ışığı görür, cisimlerin suretlerini birbirinden ayırırız; bu, bedenimizdeki en güzel şeydir; bu yüzden bu uzuvlar adeta bir onur doruğuna yerleştirilmiştir. Gözlerin kullanımı sağlığı korumaya ve hayatın başka pek çok faydasına yarar; yine de pek çokları gözleriyle pek çok çirkin iş yapar ve onları şehvetin hizmetinde savaşmaya zorlar. Gözler olmasa yüzde ne büyük bir iyinin eksik olacağını görüyorsun; peki onlar varken, onları bütün iyileri bahşeden Tanrı'dan başka kim verdi? Öyleyse bedendeki bu şeyleri onaylayıp, onları kötü kullananlara bakmadan bu iyileri verene övgü yaptığın gibi, kimsenin onsuz doğru yaşayamayacağı hür iradenin de hem bir iyi hem Tanrı tarafından verilmiş olduğunu ve onu verenin vermemesi gerektiğini değil, bu iyiyi kötü kullananların mahkûm edilmesi gerektiğini kabul etmelisin.

32
  1. E. Satis mihi persuasum esse fateor, et quemadmodum manifestum fiat, quantum in hac vita atque inter tales, quales nos sumus, potest, Deum esse, et ex Deo esse omnia bona: quandoquidem omnia quae sunt, sive quae intelligunt et vivunt et sunt, sive quae tantum vivunt et sunt, sive quae tantum sunt, ex Deo sunt. Nunc jam tertiam quaestionem videamus, utrum expediri possit, inter bona esse numerandam liberam voluntatem. Quo demonstrato, sine dubitatione concedam Deum dedisse nobis eam, darique oportuisse. A. Bene meministi proposita, et secundam quaestionem jam explicatam vigilanter animadvertisti: sed videre debuisti etiam istam tertiam jam solutam. Propterea quippe tibi videri dixeras, dari non debuisse liberum voluntatis arbitrium, quod eo quisque peccat. Cui sententiae tuae cum ego intulissem, recte fieri non posse, nisi eodem libero voluntatis arbitrio, atque ad id potius hoc Deum dedisse asseverarem; respondisti liberam voluntatem ita nobis dari debuisse, ut justitia data est, qua nemo nisi recte potest uti. Quae responsio tua in tantos circuitus disputationis nos ire compulit, quibus tibi probaremus et majora et minora bona non esse nisi ex Deo. Quod non tam dilucide ostendi posset, nisi prius adversus opiniones impiae stultitiae, qua dicit insipiens in corde suo, Non est Deus (Psal. XIII, 1), qualiscumque de re tanta pro modulo nostro inita ratio, eodem ipso Deo in tam periculoso itinere nobis opitulante, in aliquid manifestum intenderetur. Quae duo tamen, id est, Deum esse, et omnia bona ex ipso esse, quanquam inconcussa fide etiam antea tenerentur, sic tamen tractata sunt, ut hoc quoque tertium, inter bona esse numerandam liberam voluntatem, manifestissime appareat. 48. Jam enim superiore disputatione patefactum est, constititque inter nos, naturam corporis inferiore gradu esse quam animi naturam, ac per hoc animum majus bonum esse quam corpus. Si ergo in corporis bonis invenimus aliqua quibus non recte uti homo possit, nec tamen propterea dicimus non ea dari debuisse, quoniam esse confitemur bona; quid mirum si et in animo sunt quaedam bona, quibus etiam non recte uti possimus, sed quia bona sunt, non potuerunt dari nisi ab illo a quo sunt omnia bona? Vides enim quantum boni desit corpori cui desunt manus, et tamen manibus male utitur qui eis operatur vel saeva vel turpia. Sine pedibus aliquem si aspiceres, fatereris deesse integritati corporis plurimum bonum; et tamen eum qui ad nocendum cuipiam, vel seipsum dehonestandum pedibus uteretur, male uti pedibus non negares. Oculis hanc lucem videmus, formasque internoscimus corporum; idque et speciosissimum est in nostro corpore, unde in fastigio quodam dignitatis haec membra locata sunt; et ad salutem tuendam, multaque alia vitae commoda refert usus oculorum: oculis tamen plerique pleraque agunt turpiter, et eos militare cogunt libidini. Et vides quantum bonum desit in facie, si oculi desint: cum autem adsunt, quis hos dedit, nisi bonorum omnium largitor Deus? Quemadmodum ergo ista probas in corpore, et non intuens eos qui male his utuntur, laudas illum qui haec dedit bona: sic liberam voluntatem sine qua nemo potest recte vivere, oportet et bonum, et divinitus datum, et potius eos damnandos qui hoc bono male utuntur, quam eum qui dederit dare non debuisse fatearis.

32_2Evodius: Öyleyse önce hür iradenin bir iyi olduğunu bana kanıtlamanı isterdim; o zaman Tanrı'nın onu bize verdiğini kabul ederim, çünkü bütün iyilerin Tanrı'dan olduğunu kabul ediyorum.

Augustinus: Önceki tartışmanın bu kadar büyük çabasıyla bunu sana kanıtlamadım mı? Her cismin görüntüsünün ve suretinin şeylerin en yüksek suretinden, yani hakikatten var olduğunu kabul etmiş ve bunun bir iyi olduğunu onaylamıştın. Saçlarımızın bile sayılı olduğunu Hakikatin kendisi İncil'de söylüyor (Matta 10, 30). Sayının yüceliği ve bir uçtan öbür uca uzanan gücü hakkında konuştuklarımızı unuttun mu? Öyleyse bu ne büyük bir sapkınlıktır: Saçlarımızı, pek küçük ve tamamen değersiz şeyler arasında da olsa iyiler arasında saymak ve onların bütün iyilerin yaratıcısı olan Tanrı'dan başka bir faile yorulamayacağını bilmek — çünkü en büyük iyiler de en küçük iyiler de her iyinin kendisinden geldiği O'ndandır — ama en kötü yaşayanların bile onsuz doğru yaşanamayacağını kabul ettiği hür irade hakkında şüphe etmek! Şimdi, rica ederim, şunu cevapla: Sence bizde hangisi daha iyidir: Onsuz doğru yaşanabilen mi, yoksa onsuz doğru yaşanamayan mı?

Evodius: Artık yeter, rica ederim; körlüğümden utanıyorum. Onsuz hiçbir doğru hayatın olmadığı şeyin çok daha üstün olduğundan kim şüphe eder?

Augustinus: Peki, şimdi tek gözlü bir insanın doğru yaşayabileceğini inkâr edecek misin?

Evodius: Böyle korkunç bir delilik benden uzak olsun.

Augustinus: Öyleyse kaybedildiğinde doğru yaşamaya engel olmayan gözün bedende bir iyi olduğunu kabul ettiğin hâlde, onsuz kimsenin doğru yaşayamadığı hür irade sana hiçbir iyi değil mi görünecek?

Kimsenin kötü kullanmadığı adalete bak. O, insanın kendisinde bulunan en yüksek iyiler arasında sayılır; doğru ve ahlâken güzel hayatı oluşturan ruhun bütün faziletleri de öyle. Çünkü kimse basireti, cesareti ya da itidali kötü kullanmaz; bütün bunlarda, senin andığın adalette olduğu gibi, doğru akıl hâkimdir; o olmadan faziletler var olamaz. Doğru aklı ise kimse kötü kullanamaz.

32_2
  1. E. Prius ergo vellem ut mihi probares aliquod bonum esse liberam voluntatem, et ego concederem Deum illam dedisse nobis, quia fateor ex Deo omnia bona esse. A. Itane tandem non probavi tibi tanto molimine superioris disputationis, cum omnem speciem formamque corporis a summa omnium rerum forma, id est a veritate, subsistere fatereris, et bonum esse concederes? Nam et capillos nostros numeratos esse, ipsa in Evangelio loquitur Veritas (Matth. X, 30). De numeri autem summitate, et a fine usque ad finem pertendente potentia, quae locuti fuerimus, excidit tibi? Quae igitur ista est tanta perversitas, capillos nostros quamvis inter exigua et omnino abjectissima, tamen inter bona numerare, nec invenire cui auctori tribuantur nisi bonorum omnium conditori Deo, quia et maxima et minima bona ab illo sunt, a quo est omne bonum; et dubitare de libera voluntate, sine qua recte vivi non posse concedunt, etiam qui pessime vivunt? Et certe nunc responde, quaeso, quid tibi melius esse videatur in nobis, sine quo recte vivi potest, an sine quo recte vivi non potest. E. Jamjam parce, quaeso; pudet caecitatis. Quis enim ambigat id longe esse praestantius, sine quo recta vita nulla est? A. Jam ergo tu negabis luscum hominem recte posse vivere? E. Absit tam immanis amentia. A. Cum ergo in corpore oculum concedas esse aliquod bonum, quo amisso tamen ad recte vivendum non impeditur; voluntas libera tibi videbitur nullum bonum, sine qua recte nemo vivit? 50. Intueris enim justitiam, qua nemo male utitur. Haec inter summa bona quae in ipso sunt homine numeratur, omnesque virtutes animi quibus ipsa recta vita et honesta constat. Nam neque prudentia, neque fortitudine, neque temperantia male quis utitur: in his enim omnibus, sicut in ipsa etiam quam tu commemorasti justitia, recta ratio viget, sine qua virtutes esse non possunt. Recta autem ratione male uti nemo potest.
3319. Bölüm

Augustinus: Demek ki bunlar büyük iyilerdir. Ama hatırlamalısın ki yalnız büyük iyiler değil, en küçük iyiler de ancak bütün iyilerin kendisinden geldiği O'ndan, yani Tanrı'dan olabilir. Bunca kez ve büyük bir sevinçle onay verdiğin önceki tartışma bunu bize kabul ettirdi. Öyleyse doğru yaşamamızı sağlayan faziletler büyük iyilerdir; onlarsız doğru yaşanabilen herhangi bir cismin görüntüleri en küçük iyilerdir; ruhun onlarsız doğru yaşanamayan güçleri ise orta iyilerdir. Faziletleri kimse kötü kullanmaz; öbür iyileri, yani orta ve en küçük iyileri ise herkes yalnız iyi değil, kötü de kullanabilir. Faziletleri kimsenin kötü kullanmamasının sebebi, faziletin işinin, iyi kullanmayabileceğimiz bu şeylerin iyi kullanımı olmasıdır. İyi kullanarak da kimse kötü kullanmaz. Bu yüzden Tanrı'nın iyiliğinin bolluğu ve büyüklüğü yalnız büyük iyilerin değil, orta ve en küçük iyilerin de var olmasını sağladı. O'nun iyiliği büyük iyilerde ortalardan, ortalarda en küçüklerden daha çok övülmelidir; ama hepsinde, hepsini vermemiş olsaydı övüleceğinden daha çok övülmelidir.

Evodius: Katılıyorum. Ama söz konusu olan hür irade olduğuna ve onun öbür şeyleri iyi ya da kötü kullandığını gördüğümüze göre, kendisinin de kullandığımız şeyler arasında nasıl sayılabileceği aklımı karıştırıyor.

Augustinus: Bilgiye ulaşmak için bildiğimiz her şeyi akılla bildiğimiz hâlde aklın kendisi de akılla bildiğimiz şeyler arasında nasıl sayılıyorsa, öyle. Yoksa akılla neyin bilindiğini araştırırken aklın da akılla bilindiğini kabul ettiğini unuttun mu? Öyleyse öbür şeyleri hür irade aracılığıyla kullandığımıza göre, hür iradenin kendisini de onun aracılığıyla kullanabilmemize şaşma; öyle ki öbür şeyleri kullanan irade bir bakıma kendini de kullanır, tıpkı öbür şeyleri bilen aklın kendini de bilmesi gibi. Hafıza da yalnız hatırladığımız öbür her şeyi kavramakla kalmaz; bir hafızamız olduğunu unutmadığımıza göre, hafıza bir bakıma kendini de içimizde tutar; yalnız başka şeyleri değil kendini de hatırlar; daha doğrusu biz hem öbür şeyleri hem hafızanın kendisini onun aracılığıyla hatırlarız.

Öyleyse orta bir iyi olan irade değişmez iyiye bağlandığında insan mutlu hayata sahip olur; bu iyi özel değil ortaktır: Hakkında çok konuştuğumuz ama layıkıyla hiçbir şey söyleyemediğimiz hakikat böyledir. Bu mutlu hayatın kendisi, yani değişmez iyiye bağlanan ruhun hâli, insanın has ve birinci iyisidir. Kimsenin kötü kullanamadığı bütün faziletler de bunun içindedir. Bunlar insanda büyük ve birinci iyiler olsa da, ortak değil, her insanın kendine has olduğu yeterince anlaşılır. Çünkü bütün bilgeler ve mesutlar, herkese ortak olan hakikate ve bilgeliğe bağlanarak bilge ve mesut olurlar. Bir başka insanın saadetiyle kimse mesut olmaz; çünkü biri, mesut olmak için onu taklit ettiğinde bile, onun mesut olduğunu gördüğü yerden, yani o değişmez ve ortak hakikatten mesut olmak ister. Kimse bir başkasının basiretiyle basiretli, cesaretiyle cesur, itidaliyle itidalli ya da adaletiyle adil olmaz; ruhunu, ortak hakikatte ve bilgelikte bozulmadan yaşayan o değişmez kurallara ve faziletlerin ışıklarına uydurarak olur. Bu faziletlerle donanmış olarak kendine örnek aldığı kişi de ruhunu onlara uydurmuş ve onlara sabitlemiştir.

Öyleyse ortak ve değişmez iyiye bağlanan irade, kendisi bir tür orta iyi olduğu hâlde insanın birinci ve büyük iyilerine erişir. Değişmez ve ortak iyiden yüz çevirip kendi özel iyisine, ya da dışarıdakine, ya da aşağıdakine dönen irade ise günah işler. Kendi kendisinin efendisi olmak istediğinde kendi özel iyisine döner; başkalarına ait olanı ya da kendisini hiç ilgilendirmeyen şeyleri bilmeye heves ettiğinde dışarıdakine; bedenin hazzını sevdiğinde aşağıdakine. Böylece kibirli, meraklı ve şehvet düşkünü olan insanı, üstteki hayatla karşılaştırıldığında ölüm olan başka bir hayat karşılar. Bu hayat da yine her şeyi uygun yerlerine yerleştiren ve herkese hak ettiğini dağıtan ilahî takdirin yönetimi altındadır. Böylece ne günah işleyenlerin istediği o iyiler hiçbir şekilde kötüdür ne de bazı orta iyiler arasında sayılması gerektiğini bulduğumuz hür iradenin kendisi; kötü olan, onun değişmez iyiden yüz çevirmesi ve değişen iyilere dönmesidir. Bu yüz çevirme ve dönme zorlanmış olmayıp gönüllü olduğuna göre, onu layık ve adil olan sefalet cezası izler.

33

Ista ergo magna bona sunt: sed meminisse te oportet, non solum magna, sed etiam minima bona non esse posse, nisi ab illo a quo sunt omnia bona, hoc est Deo. Id enim superior disputatio persuasit, cui toties tamque laetus assensus es. Virtutes igitur quibus recte vivitur, magna bona sunt: species autem quorumlibet corporum, sine quibus recte vivi potest, minima bona sunt: potentiae vero animi sine quibus recte vivi non potest, media bona sunt. Virtutibus nemo male utitur: caeteris autem bonis, id est, mediis et minimis, non solum bene, sed etiam male quisque uti potest. Et ideo virtute nemo male utitur, quia opus virtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus. Nemo autem bene utendo male utitur. Quare abundantia et magnitudo bonitatis Dei non solum magna, sed etiam media et minima bona esse praestitit. Magis laudanda est bonitas ejus in magnis quam in mediis, et magis in mediis quam in minimis bonis: sed magis in omnibus quam si non omnia tribuisset. 51. E. Assentior. Sed illud me movet, quoniam de libera voluntate quaestio est, et videmus ipsam bene uti caeteris vel non bene, quomodo et ipsa inter illa quibus utimur numeranda sit. A. Quomodo omnia quae ad scientiam cognoscimus, ratione cognoscimus, et tamen etiam ipsa ratio inter illa numeratur quae ratione cognoscimus. An oblitus es, cum quaereremus quae ratione cognoscantur, confessum te fuisse etiam rationem ratione cognosci? Noli ergo mirari si caeteris per liberam voluntatem utimur, etiam ipsa libera voluntate per eam ipsam uti nos posse; ut quodammodo se ipsa utatur voluntas quae utitur caeteris, sicut seipsam cognoscit ratio, quae cognoscit et caetera. Nam et memoria non solum caetera omnia, quae meminimus comprehendit; sed etiam quod non obliviscimur nos habere memoriam, ipsa se memoria quodammodo tenet in nobis, quae non solum aliorum, sed etiam sui meminit, vel potius nos et caetera et ipsam per ipsam meminimus. 52. Voluntas ergo quae medium bonum est, cum inhaeret incommutabili bono, eique communi non proprio, sicuti est illa de qua multum locuti sumus, et nihil digne diximus, veritas; tenet homo beatam vitam: eaque ipsa vita beata, id est animi affectio inhaerentis incommutabili bono, proprium et primum est hominis bonum. In eo sunt etiam virtutes omnes; quibus male uti nemo potest. Nam haec quamvis magna in homine et prima sint, propria tamen esse uniuscujusque hominis, non communia, satis intelligitur. Veritate enim atque sapientia, quae communis est omnibus, omnes sapientes et beati fiunt, inhaerendo illi. Beatitudine autem alterius hominis non fit alter beatus; quia et cum eum imitatur ut sit, inde appetit beatus fieri, unde illum factum videt, illa scilicet incommutabili communique veritate. Neque prudentia cujusquam fit prudens alius, aut fortis fortitudine, aut temperans temperantia, aut justus justitia hominis alterius quisquam efficitur; sed coaptando animum illis incommutabilibus regulis luminibusque virtutum, quae incorruptibiliter vivunt in ipsa veritate sapientiaque communi, quibus et ille coaptavit et fixit animum, quem istis virtutibus praeditum sibi ad imitandum proposuit. 53. Voluntas ergo adhaerens communi atque incommutabili bono impetrat prima et magna hominis bona, cum ipsa sit medium quoddam bonum. Voluntas autem aversa ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suae potestatis vult esse; ad exterius, cum aliorum propria, vel quaecumque ad se non pertinent, cognoscere studet; ad inferius, cum voluptatem corporis diligit: atque ita homo superbus, et curiosus, et lascivus effectus, excipitur ab alia vita, quae in comparatione superioris vitae mors est; quae tamen regitur administratione divinae providentiae, quae congruis sedibus ordinat omnia, et pro meritis sua cuique distribuit. Ita fit ut neque illa bona quae a peccantibus appetuntur, ullo modo mala sint, neque ipsa voluntas libera, quam in bonis quibusdam mediis numerandam esse comperimus; sed malum sit aversio ejus ab incommutabili bono, et conversio ad mutabilia bona: quae tamen aversio atque conversio, quoniam non cogitur, sed est voluntaria, digna et justa eam miseriae poena subsequitur.

20. Bölüm

Augustinus: Ama sen belki şunu soracaksın: İrade değişmez iyiden değişen iyiye döndüğünde hareket ettiğine göre, bu hareket ona nereden gelir? Bu hareket elbette kötüdür; gerçi hür irade, onsuz doğru yaşanamayacağı için iyiler arasında sayılmalıdır. Bu hareket, yani iradenin Rab Tanrı'dan yüz çevirmesi şüphesiz günahsa, Tanrı'ya günahın faili diyebilir miyiz? Demek ki bu hareket Tanrı'dan olmayacaktır. Peki nereden olacaktır? Böyle soran sana bilmediğimi söylersem belki üzülürsün; ama doğruyu söylemiş olurum. Çünkü hiç olan bir şey bilinemez. Sen yalnız dindarlığını sarsılmaz tut; öyle ki hissederken, anlarken ya da herhangi bir şekilde düşünürken karşına Tanrı'dan olmayan hiçbir iyi çıkmasın. Böylece karşına Tanrı'dan olmayan hiçbir tabiat da çıkmaz. Ölçü, sayı ve düzen gördüğün her şeyi usta olan Tanrı'ya yormakta tereddüt etme. Bunları bir şeyden tamamen çekip alırsan, geriye hiçbir şey kalmayacaktır. Ne ölçü ne sayı ne düzen bulamadığın bir suret başlangıcı kalsa bile — çünkü bunların bulunduğu her yerde suret tamamlanmıştır — suretin bu başlangıcını da kaldırman gerekir; çünkü o, tamamlanmak üzere ustanın önünde bir madde gibi duruyor görünür. Suretin tamamlanması bir iyiyse, suretin başlangıcı da şimdiden az da olsa bir iyidir. Böylece her iyi tamamen çekilince, geriye az bir şey değil, tamamen hiçlik kalacaktır. Her iyi ise Tanrı'dandır; demek ki Tanrı'dan olmayan hiçbir tabiat yoktur. Öyleyse günah olduğunu kabul ettiğimiz o yüz çevirme hareketi bir eksilme hareketi olduğuna ve her eksilme hiçlikten geldiğine göre, nereye ait olduğuna bak ve Tanrı'ya ait olmadığından şüphe etme. Yine de bu eksilme gönüllü olduğu için bizim gücümüzdedir. Ondan korkuyorsan onu istememelisin; istemezsen de olmayacaktır. İstemediğin şeyin başına gelemeyeceği bir hayatta olmaktan daha güvenli ne olabilir? Ama insan kendi isteğiyle düştüğü gibi kendi isteğiyle kalkamadığı için, yukarıdan bize uzatılan Tanrı'nın sağ elini, yani Rabbimiz İsa Mesih'i sağlam bir imanla tutalım, kesin bir umutla bekleyelim ve yanan bir sevgiyle arzulayalım. Ama günahın kaynağı hakkında daha dikkatle araştırılması gereken bir şey olduğunu hâlâ düşünüyorsan — ben artık hiç gerek olmadığını düşünüyorum —, yine de düşünüyorsan, bunu başka bir tartışmaya ertelemeliyiz.

Evodius: İsteğine elbette uyuyorum; bundan doğan meseleyi başka bir zamana erteleyelim. Çünkü bu konunun artık yeterince araştırıldığını düşünmene izin vermem.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…