Augustinus · Hür İrade Üzerine
III. Kitap
341. Bölüm
Evodius: Hür iradenin iyiler arasında, hem de en küçükleri arasında değil, sayılması gerektiği bana yeterince apaçık olduğuna, bundan dolayı da onun Tanrı tarafından verildiğini ve verilmesi gerektiğini kabul etmek zorunda kaldığımıza göre, uygun görürsen şimdi senden şunu öğrenmek istiyorum: İradenin ortak ve değişmez iyiden yüz çevirip kendine has, başkasına ait ya da en aşağı, kısacası değişen iyilere döndüğü o hareket nereden gelir?
Augustinus: Bunu bilmek ne gerek?
Evodius: Çünkü irade bu hareket ona tabiatça ait olacak şekilde verildiyse, bu şeylere artık zorunlulukla döner; tabiatın ve zorunluluğun hükmettiği yerde de hiçbir kusur bulunamaz.
Augustinus: Bu hareket hoşuna gidiyor mu, yoksa gitmiyor mu?
Evodius: Gitmiyor.
Augustinus: Öyleyse onu kınıyorsun.
Evodius: Elbette kınıyorum.
- Sed tu fortasse quaesiturus es, quoniam movetur voluntas cum se avertit ab incommutabili bono ad mutabile bonum, unde ei iste motus existat; qui profecto malus est, tametsi voluntas libera, quia sine illa nec recte vivi potest, in bonis numeranda sit. Si enim motus iste, id est aversio voluntatis a Domino Deo, sine dubitatione peccatum est, num possumus auctorem peccati Deum dicere? Non erit ergo iste motus ex Deo: Unde igitur erit? Ita quaerenti tibi, si respondeam nescire me, fortasse eris tristior:sed tamen vera responderim. Sciri enim non potest quod nihil est. Tu tantum pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum vel sentienti, vel intelligenti, vel quoquo modo cogitanti occurrat quod non sit ex Deo. Ita enim nulla natura occurrit quae non sit ex Deo. Omnem quippe rem ubi mensuram et numerum et ordinem videris, Deo artifici tribuere ne cuncteris. Unde autem ista penitus detraxeris, nihil omnino remanebit: quia etsi remanserit aliqua formae alicujus inchoatio, ubi neque mensuram neque numerum neque ordinem invenias, quia ubicumque ista sunt, forma perfecta est; oportet auferas etiam ipsam inchoationem formae, quae tanquam materies ad perficiendum subjacere videtur artifici. Si enim formae perfectio bonum est, nonnullum jam bonum est et formae inchoatio. Ita, detracto penitus omni bono, non quidem nonnihil, sed omnino nihil remanebit. Omne autem bonum ex Deo: nulla ergo natura est quae non sit ex Deo. Motus ergo ille aversionis, quod fatemur esse peccatum, quoniam defectivus motus est, omnis autem defectus ex nihilo est, vide quo pertineat, et ad Deum non pertinere ne dubites. Qui tamen defectus quoniam est voluntarius, in nostra est positus potestate. Si enim times illum, oportet ut nolis; si autem nolis, non erit. Quid ergo securius quam esse in ea vita, ubi non possit tibi evenire quod non vis? Sed quoniam non sicut homo sponte cecidit, ita etiam sponte surgere potest; porrectam nobis desuper dexteram Dei, id est Dominum nostrum Jesum Christum, fide firma teneamus, et exspectemus certa spe, et charitate ardenti desideremus. Si quid autem de origine peccati diligentius quaerendum adhuc putas (nam omnino ego jam opus esse non arbitror): si quid tamen putas, in aliam disputationem differendum est. E. Sequor sane voluntatem tuam, ut in tempus aliud, quod hinc moverit, differamus. Nam illud tibi non concesserim, ut satis jam inde quaesitum putes. LIBER TERTIUS. 1. E. Quoniam satis mihi manifestum est, inter bona, et ea quidem non minima, numerandam esse liberam voluntatem, ex quo etiam fateri cogimur eam divinitus datam esse, darique oportuisse: jam si opportunum existimas, cupio per te cognoscere unde ille motus existat, quo ipsa voluntas avertitur a communi atque incommutabili bono, et ad propria vel aliena vel infima, atque omnia commutabilia convertitur bona. A. Quid enim opus est hoc scire? E. Quia si ita data est, ut naturalem habeat istum motum, jam necessitate ad haec convertitur; neque ulla culpa deprehendi potest, ubi natura necessitasque dominatur. A. Placetne tibi iste motus, an displicet? E. Displicet. A. Reprehendis ergo eum. E. Utique reprehendo.
34_2Augustinus: Öyleyse ruhun kusursuz bir hareketini kınıyorsun.
Evodius: Ruhun kusursuz bir hareketini kınamıyorum; ama değişmez iyiyi bırakıp değişen şeylere dönmenin bir kusur olup olmadığını bilmiyorum.
Augustinus: Öyleyse bilmediğin şeyi kınıyorsun.
Evodius: Beni bir kelimeyle sıkıştırma. "Bir kusur olup olmadığını bilmiyorum" derken, şüphesiz bir kusur olduğunun anlaşılmasını istedim. "Bilmiyorum" diyerek, apaçık bir konuda şüphe etmeyi elbette alaya aldım.
Augustinus: Bak, en kesin hakikat ne demektir ki sana az önce söylediğini bu kadar çabuk unutturdu. Bu hareket tabiatla ya da zorunlulukla meydana geliyorsa, hiçbir şekilde kusurlu olamaz; sen ise onun kusurlu olduğuna o kadar sağlam inanıyorsun ki bu kadar kesin bir konuda şüphe etmeyi bile alay edilecek bir şey saydın. Öyleyse açıkça yanlış olduğunu kendin kanıtladığın bir şeyi niçin ileri sürmen ya da hiç değilse biraz şüpheyle söylemen gerektiğini düşündün? Çünkü şöyle demiştin: "Hür irade bu hareket ona tabiatça ait olacak şekilde verildiyse, bu şeylere artık zorunlulukla döner; tabiatın ve zorunluluğun hükmettiği yerde de hiçbir kusur bulunamaz." Oysa bu hareketin kusurlu olduğundan şüphe etmediğine göre, iradenin böyle verilmediğinden de hiç şüphe etmemeliydin.
Evodius: Ben hareketin kendisinin kusurlu olduğunu söyledim; bu yüzden hoşuma gitmediğinden ve kınanması gerektiğinden şüphe edemem. Ama bu hareketle değişmez iyiden değişen şeylere çekilen ruhun, tabiatı bu hareketle zorunlu olarak hareket etmesini gerektiriyorsa, suçlanması gerektiğini inkâr ediyorum.
Augustinus: Kınanması gerektiğini elbette kabul ettiğin bu hareket kimindir?
Evodius: Onu ruhta görüyorum, ama kimin olduğunu bilmiyorum.
Augustinus: Ruhun bu hareketle hareket ettiğini inkâr mı ediyorsun?
Evodius: İnkâr etmiyorum.
Augustinus: Öyleyse taşı hareket ettiren hareketin taşın hareketi olduğunu inkâr mı ediyorsun? Taşı bizim hareket ettirdiğimiz ya da göğe doğru fırlatıldığında olduğu gibi yabancı bir kuvvetle hareket ettirildiği hareketi değil, kendi eğilimiyle yere doğru yöneldiği ve düştüğü hareketi kastediyorum.
Evodius: Dediğin gibi aşağı eğildiği ve en aşağıya yöneldiği hareketin taşın hareketi olduğunu inkâr etmiyorum; ama bu tabiî bir harekettir. Ruh da bu hareketi bu şekilde taşıyorsa, o da elbette tabiîdir ve tabiatça hareket ettiği için haklı olarak kınanamaz; çünkü yıkıma doğru hareket etse bile kendi tabiatının zorunluluğuyla sürüklenmektedir. Ama bu hareketin kusurlu olduğundan şüphe etmediğimize göre, onun tabiî olduğunu her bakımdan inkâr etmeliyiz; bu yüzden o, taşın tabiatça hareket ettiği harekete benzemez.
Augustinus: Önceki iki tartışmada bir şey başardık mı?
Evodius: Elbette başardık.
Augustinus: Öyleyse sanırım ilk tartışmada şunun yeterince ortaya konduğunu hatırlıyorsun: Zihin ancak kendi iradesiyle şehvetin kölesi olur (I. kitap, 11. bölüm, §21); çünkü onu bu rezilliğe ne üstündeki ne de eşiti zorlayabilir, zira bu adaletsizlik olur; ne de aşağısındaki, çünkü buna gücü yetmez. Öyleyse geriye, tadına varma iradesini Yaratıcı'dan yaratılmışa çeviren bu hareketin ruha has olması kalır. Bu hareket kusura sayılıyorsa — ondan şüphe eden sana alaya layık göründü —, elbette tabiî değil, gönüllüdür. Bu bakımdan, aşağıya doğru götürülen taşın hareketine benzer: O nasıl taşa hassa, bu da ruha öyle hastır. Ama şu bakımdan benzemez: Taşın aşağı götürüldüğü hareketi durdurmak elinde değildir; ruh ise istemedikçe, üstteki şeyleri bırakıp aşağıdakileri sevecek şekilde hareket etmez. Bu yüzden o hareket taş için tabiî, bu ise ruh için gönüllüdür. Bundan dolayı biri, ağırlığıyla en aşağıya yöneldiği için taşın günah işlediğini söylerse, ona taşın kendisinden daha ahmak demeyeceğim, ama kesinlikle deli sayılır. Ruhu ise, üstteki şeyleri bırakıp tadına varmak için aşağıdakileri tercih ettiğini kanıtladığımızda günahla suçlarız. Bu yüzden, bu hareketin yalnız ruha ait olduğunu, gönüllü olduğunu ve bundan dolayı kusurlu olduğunu kabul ettiğimize göre, iradenin değişmez iyiden değişen iyiye yüz çevirdiği bu hareketin nereden geldiğini aramak ne gerek? Bu konudaki bütün yararlı öğreti, bu hareketi kınayıp durdurarak irademizi geçici şeylere kaymaktan ebedî iyinin tadına varmaya çevirmemize yarar.
A. Reprehendis igitur animi motum inculpabilem. E. Inculpabilem animi motum non reprehendo, sed nescio an ulla culpa sit, relicto incommutabili bono ad commutabilia converti. A. Reprehendis ergo quod nescis. E. Noli verbo premere: ita enim dixi, Nescio an ulla culpa sit, ut intelligi voluerim sine dubio culpam esse. Nam hoc verbo quod dixi, Nescio, satis profecto irrisi dubitationem de re manifesta. A. Vide quid sit certissima veritas, quae te coegit tam cito oblivisci quod paulo ante dixisti. Si enim natura vel necessitate iste motus existit, culpabilis esse nullo pacto potest: tu vero esse culpabilem ita firmissime tenes, ut dubitationem de hac re tam certa etiam irridendam putaveris. Cur ergo tibi vel affirmandum, vel certe cum aliqua dubitatione dicendum visum est, quod perspicue falsum esse ipse convincis? Dixisti enim: Si ita data est voluntas libera, ut naturalem habeat istum motum, jam necessitate ad haec convertitur; neque ulla culpa deprehendi potest, ubi natura necessitasque dominatur. Nullo modo autem dubitare debuisti non esse ita datam, quando istum motum culpabilem esse non dubitas. E. Ego ipsum motum culpabilem dixi, et ideo mihi displicere, et reprehendendum esse dubitare non possum: animam vero quae isto motu ab incommutabili bono ad commutabilia detrahitur, nego esse culpandam, si ejus natura talis est, ut eo necessario moveatur. 2. A. Cujus est iste motus, quem profecto culpandum esse concedis? E. In animo eum video, sed cujus sit nescio. A. Numquid negas eo motu animum moveri? E. Non nego. A. Negas ergo motum quo movetur lapis, motum esse lapidis? Neque enim illum dico motum quo eum nos movemus, vel aliqua vi aliena movetur, veluti cum in coelum jacitur, sed eum quo ad terram nutu suo vergit et cadit. E. Non equidem nego motum quo ita ut dicis inclinatur, et ima petit, motum esse lapidis, sed naturalem. Si autem hoc modo etiam illum motum habet anima, profecto etiam ipse naturalis est; nec ex eo quod naturaliter movetur, recte vituperari potest: quia etiamsi ad perniciem movetur, naturae tamen suae necessitate compellitur. Porro quia istum motum non dubitamus esse culpabilem, omnimodo negandum est esse naturalem; et ideo non est similis illi motui quo naturaliter movetur lapis. A. Egimusne aliquid superioribus duabus disputationibus? E. Egimus sane. A. Credo ergo meminisse te, in prima disputatione satis esse compertum, nulla re fieri mentem servam libidinis, nisi propria voluntate (supra, lib. i, cap. 11, n. 21): nam neque a superiore, neque ab aequali eam posse ad hoc dedecus cogi, quia injustum est; neque ab inferiore, quia non potest. Restat igitur ut ejus sit proprius iste motus, quo fruendi voluntatem ad creaturam a Creatore convertit: qui motus si culpae deputatur (unde qui dubitat, irrisione dignus tibi visus est), non est utique naturalis, sed voluntarius; in eoque similis est illi motui quo deorsum versus lapis fertur, quod sicut iste proprius est lapidis, sic ille animi: verumtamen in eo dissimilis, quod in potestate non habet lapis cohibere motum quo fertur inferius; animus vero dum non vult, non ita movetur, ut superioribus desertis inferiora diligat; et ideo lapidi naturalis est ille motus, animo vero iste voluntarius. Hinc est quod lapidem si quis dicat peccare, quod pondere suo tendit in infima, non dicam ipso lapide stolidior, sed profecto demens judicatur: animum vero peccati arguimus, cum eum convincimus superioribus desertis ad fruendum inferiora praeponere. Propterea, quid opus est quaerere unde iste motus existat, quo voluntas avertitur ab incommutabili bono ad commutabile bonum, cum eum nonnisi animi, et voluntarium, et ob hoc culpabilem esse fateamur; omnisque de hac re disciplina utilis ad id valeat, ut eo motu improbato atque cohibito, voluntatem nostram ad fruendum sempiterno bono, a lapsu temporalium convertamus?
34_3Evodius: Söylediklerinin doğru olduğunu görüyorum, bir bakıma dokunuyor ve kavrıyorum. Çünkü hiçbir şeyi, bir iradem olduğunu ve onunla bir şeyin tadına varmaya doğru hareket ettiğimi hissettiğim kadar sağlam ve derinden hissetmiyorum. İstememi ve istememememi sağlayan irade benim değilse, neye benim diyeceğimi hiç bilemem. Bu yüzden onun aracılığıyla kötü bir şey yaparsam, bu benden başka kime yüklenmeli? İyi Tanrı beni yarattığına ve iyi bir şeyi ancak irade aracılığıyla yapabildiğime göre, iradenin iyi Tanrı tarafından daha çok bunun için verildiği yeterince açıktır. İradenin şuraya ya da buraya döndüğü hareket gönüllü olmasaydı ve gücümüzde bulunmasaydı, insan iradesinin menteşesini adeta yukarıya çevirdiğinde övülmeye, aşağıya büktüğünde de kınanmaya layık olmazdı; bunları bırakıp ebedî olanlara erişmeyi istemesi, kötü yaşamayı istememesi ve iyi yaşamayı istemesi için uyarılması da hiç gerekmezdi. İnsanın böyle uyarılmaması gerektiğini düşünen ise insanlar arasından çıkarılmalıdır.
- E. Video, et quodammodo tango, et teneo vera esse quae dicis: non enim quidquam tam firme atque intime sentio, quam me habere voluntatem, eaque me moveri ad aliquid fruendum; quid autem meum dicam, prorsus non invenio, si voluntas qua volo et nolo non est: quapropter cui tribuendum est, si quid per illam male facio, nisi mihi? Cum enim bonus Deus me fecerit, nec bene aliquid faciam nisi per voluntatem, ad hoc potius datam esse a bono Deo, satis apparet. Motus autem quo huc aut illuc voluntas convertitur, nisi esset voluntarius, atque in nostra positus potestate, neque laudandus cum ad superiora, neque culpandus homo esset cum ad inferiora detorquet quasi quendam cardinem voluntatis; neque omnino monendus esset ut istis neglectis aeterna vellet adipisci, atquc ut male nollet vivere, vellet autem bene. Hoc autem monendum non esse hominem, quisquis existimat, de hominum numero exterminandus est.
352. Bölüm
Evodius: Bunlar böyle olduğu hâlde, hem Tanrı'nın gelecekteki her şeyi önceden bilmesinin hem de bizim hiçbir zorunluluk altında olmadan günah işlememizin nasıl mümkün olduğu beni anlatılmaz biçimde rahatsız ediyor. Bir şeyin Tanrı'nın önceden bildiğinden başka türlü olabileceğini söyleyen kim olursa olsun, en çılgınca bir dinsizlikle Tanrı'nın önbilgisini yıkmaya kalkışır. Bu yüzden Tanrı ilk insanın günah işleyeceğini önceden bildiyse — Tanrı'nın gelecekteki her şeyi önceden bildiğini benimle birlikte kabul eden herkes bunu bana teslim etmek zorundadır —, eğer öyleyse, onu yaratmamalıydı demiyorum; çünkü onu iyi yarattı ve kendi iyi yarattığı birinin günahı Tanrı'ya hiçbir zarar veremezdi. Tam tersine, onu yaratırken iyiliğini göstermişti, onu cezalandırırken adaletini, kurtarırken de merhametini gösterdi. Demek ki onu yaratmamalıydı demiyorum; şunu söylüyorum: Tanrı onun günah işleyeceğini önceden bildiğine göre, Tanrı'nın olacağını önceden bildiği şeyin olması zorunluydu. Bu kadar kaçınılmaz bir zorunluluk göründüğü yerde irade nasıl hür olur?
Augustinus: Kapıyı şiddetle çaldın; Tanrı'nın merhameti yardım etsin ve çalanlara kapıyı açsın. Yine de insanların çoğunun bu soruyla başka bir sebepten değil, onu dindarca sormadıkları ve kendi günahlarını itiraf etmekten çok mazeret bulmaya hevesli oldukları için kıvrandığını düşünürüm. Bazıları insan işlerinin başında hiçbir ilahî takdir bulunmadığını seve seve düşünürler; ruhlarını da bedenlerini de rastlantılara teslim ederken kendilerini şehvetlerin vurup parçalamasına bırakırlar; ilahî yargıları inkâr eder, insan yargılarını atlatırlar ve kendilerini suçlayanları talihin himayesiyle savuşturduklarını sanırlar. Oysa talihi kör olarak tasvir edip resmetmeyi âdet edinmişlerdir; öyle ki ya kendilerini yönettiğini sandıkları şeyden daha iyidirler ya da bu şeyleri aynı körlükle hissettiklerini ve söylediklerini kabul etmeleri gerekir. Böylelerinin her şeyi düşe kalka, rastlantıyla yaptığını kabul etmek de saçma olmaz; çünkü yaptıkça düşerler. Ama en ahmakça ve en çılgınca bir yanılgıyla dolu bu kanaate karşı, sanırım ikinci konuşmamızda yeterince tartışıldı. Başkaları ise insan hayatının başında Tanrı'nın takdirinin bulunduğunu inkâr etmeye cesaret edemeseler de, kendi günahlarını yalvaran bir dindarlıkla itiraf etmektense, alçakça bir yanılgıyla o takdirin zayıf, adaletsiz ya da kötü olduğuna inanmayı tercih ederler. Bunların hepsi, en iyi, en adil ve en güçlü olanı düşünürken Tanrı'nın iyiliğinin, adaletinin ve gücünün düşünceyle kavradıkları her şeyden çok daha büyük ve üstün olduğuna inanmaya razı olsalar; kendilerini düşünüp, Tanrı onların olduklarından daha aşağı bir şey olmalarını istemiş olsa bile O'na şükran borçlu olduklarını anlasalar ve vicdanlarının bütün kemikleri ve iliğiyle "Ya Rab, bana merhamet et, ruhumu iyileştir dedim; çünkü sana karşı günah işledim" (Mezmurlar 40, 5) diye haykırsalar, ilahî merhametin kesin yollarından bilgeliğe öyle götürülürlerdi ki ne buldukları şeylerle kibirlenir ne de bulamadıklarıyla sarsılırlardı; bildikçe görmeye daha hazır, bilmedikçe de aramada daha yumuşak olurlardı. Sana gelince, buna zaten ikna olduğundan şüphe etmediğim için, önce benim sorularıma birkaç cevap verdiğinde bu kadar büyük bir soruya ne kadar kolay cevap vereceğimi gör.
- Quae cum ita sint, ineffabiliter me movet, quomodo fieri possit ut et Deus praescius sit omnium futurorum, et nos nulla necessitate peccemus. Quisquis enim dixerit aliter evenire posse aliquid quam Deus ante praescivit, praescientiam Dei destruere insanissima impietate molitur. Quapropter, si praescivit Deus peccaturum esse primum hominem, quod necesse est concedat mihi quisquis mecum omnium futurorum praescium fatetur Deum; si ergo ita est, non dico non eum faceret, bonum enim fecit, nec obesse quidquam Deo posset peccatum ejus quem bonum ipse fecit: imo in quo faciendo bonitatem suam ostenderat, ostendit etiam in puniendo justitiam, et in liberando misericordiam: non itaque dico, non eum faceret; sed hoc dico, quoniam peccaturum esse praesciverat, necesse erat id fieri, quod futurum esse praesciebat Deus. Quomodo est igitur voluntas libera ubi tam inevitabilis apparet necessitas? 5. A. Pulsasti vehementer: misericordia Dei adsit, aperiatque pulsantibus. Verumtamen maximam partem hominum ista quaestione torqueri non ob aliud crediderim, nisi quia non pie quaerunt, velocioresque sunt ad excusationem, quam ad confessionem peccatorum suorum. Alii enim nullam divinam providentiam praeesse rebus humanis libenter opinantur, dumque fortuitis committunt casibus et animus et corpora sua, tradunt se feriendos et dilaniandos libidinibus, divina judicia negantes, humana fallentes, eos a quibus accusantur, fortunae patrocinio propulsare se putant; quam tamen caecam effingere ac pingere consueverunt, ut aut meliores ea sint a qua se regi arbitrantur, aut se quoque cum eadem caecitate et sentire ista fateantur et dicere. Nec enim talibus absurde etiam conceditur casibus eos agere omnia, quando agendo cadunt. Sed adversus hanc opinionem plenam stultissimi ac dementissimi erroris, satis, ut arbitror, secunda nostra sermocinatione dissertum est. Alii vero quanquam negare non audeant praesidere humanae vitae providentiam Dei, malunt tamen eam vel infirmam, vel injustam, vel malam nefario errore credere, quam sua peccata pietate supplici confiteri. Qui omnes si persuaderi sibi paterentur, ut cum de optimo et justissimo et potentissimo cogitant, bonitatem et justitiam et potentiam Dei longe majorem superioremque esse crederent, quam quidquid cogitatione concipiunt; considerantesque semetipsos, gratias Deo se debere intelligerent, etiamsi aliquid inferius eos voluisset esse quam sunt, omnibusque ossibus et medullis conscientiae suae clamarent: Ego dixi, Domine, miserere mei, cura animam meam, quia peccavi tibi (Psal. XL, 5): ita certis itineribus divinae misericordiae in sapientiam ducerentur, ut neque inventis rebus inflati, neque non inventis turbulenti, et cognoscendo instructiores fierent ad videndum, et ad quaerendum ignorando mitiores. Tibi vero cui jam hoc persuasum esse non dubito, vide quam facile de tam magna quaestione respondeam, cum mihi prior interroganti pauca responderis.
363. Bölüm
Augustinus: Seni rahatsız eden ve hayret ettiğin şey elbette şudur: Hem Tanrı'nın gelecekteki her şeyi önceden bilmesi hem de bizim zorunlulukla değil iradeyle günah işlememiz nasıl birbirine zıt ve aykırı olmaz? "Tanrı insanın günah işleyeceğini önceden biliyorsa," diyorsun, "onun günah işlemesi zorunludur; zorunluysa, günah işlerken iradenin seçimi yoktur, daha çok kaçınılmaz ve sabit bir zorunluluk vardır." Bu akıl yürütmeyle şu sonucun çıkmasından korkuyorsun elbette: Ya gelecekteki her şeyi önceden bilen Tanrı dinsizce inkâr edilecek ya da bunu inkâr edemiyorsak, iradeyle değil zorunlulukla günah işlendiğini kabul edeceğiz. Yoksa seni rahatsız eden başka bir şey mi var?
Evodius: Şimdilik başka hiçbir şey.
Augustinus: Öyleyse Tanrı'nın önceden bildiği bütün şeylerin iradeyle değil zorunlulukla olduğunu düşünüyorsun.
Evodius: Tamamen öyle düşünüyorum.
Augustinus: Artık uyan, kendine biraz bak ve söyleyebiliyorsan bana söyle: Yarın nasıl bir iradeye sahip olacaksın, günah işleme iradesine mi, doğru davranma iradesine mi?
Evodius: Bilmiyorum.
Augustinus: Peki, Tanrı'nın da bunu bilmediğini mi düşünüyorsun?
Evodius: Bunu hiçbir şekilde düşünmem.
Augustinus: Öyleyse senin yarınki iradeni biliyorsa ve şimdi var olan ya da gelecekte var olacak bütün insanların gelecekteki iradelerini önceden görüyorsa, adillere ve dinsizlere ne yapacağını çok daha iyi önceden görür.
Evodius: Tanrı'nın benim işlerimi önceden bildiğini söylüyorsam, kendi işlerini önceden bildiğini ve ne yapacağını en kesin biçimde önceden gördüğünü çok daha büyük bir güvenle söylerim.
Augustinus: Öyleyse Tanrı'nın önceden bildiği her şey iradeyle değil zorunlulukla oluyorsa, sana O'nun da yapacağı her şeyi iradeyle değil zorunlulukla yapacağı söylenebileceğinden sakınmıyor musun?
Evodius: Tanrı'nın olacağını önceden bildiği her şeyin zorunlulukla olduğunu söylerken yalnız O'nun yarattıklarında olan şeylere bakıyordum, O'nun kendisinde olanlara değil; çünkü onlar olmaz, ebedîdir.
Augustinus: Öyleyse Tanrı kendi yarattıklarında hiçbir şey yapmaz.
Evodius: Kurduğu bu evrenin düzeninin nasıl yürüyeceğini bir kez belirlemiştir; hiçbir şeyi yeni bir iradeyle yönetmez.
Augustinus: Hiç kimseyi mesut etmez mi?
Evodius: Elbette eder.
Augustinus: Onu elbette o kişi mesut olduğunda mesut eder.
Evodius: Öyledir.
Augustinus: Öyleyse örneğin bir yıl sonra mesut olacaksan, seni bir yıl sonra mesut edecektir.
Evodius: Evet.
Augustinus: Demek ki bir yıl sonra yapacağı şeyi bugünden önceden biliyor.
Evodius: Bunu hep önceden bildi; böyle olacaksa, şimdi de önceden bildiğini kabul ediyorum.
Augustinus: Söyle, rica ederim: Sen O'nun yarattığı değil misin, ya da senin saadetin sende olmayacak mı?
Evodius: Tam tersine, hem O'nun yarattığıyım hem de mesut olmam bende olacaktır.
Augustinus: Öyleyse saadetin, onu Tanrı meydana getirdiğine göre, sende iradeyle değil zorunlulukla olacaktır.
Evodius: O'nun iradesi benim için zorunluluktur.
Augustinus: Öyleyse sen istemeden mesut olacaksın.
Evodius: Mesut olmak benim gücümde olsaydı, şimdiden mesut olurdum; çünkü şimdi de istiyorum ama değilim, çünkü beni mesut eden ben değilim, O'dur.
Augustinus: Hakikat senin ağzından ne güzel haykırıyor. Çünkü istediğimizde yaptığımızdan başka bir şeyin bizim gücümüzde olduğunu düşünemezdin. Bu yüzden hiçbir şey iradenin kendisi kadar bizim gücümüzde değildir; çünkü o, istediğimiz anda hiç ara vermeden hazırdır. Bu yüzden "İradeyle değil zorunlulukla yaşlanıyoruz" ya da "İradeyle değil zorunlulukla ölüyoruz" ve buna benzer şeyler haklı olarak söyleyebiliriz; ama "İradeyle değil istiyoruz" demeye bir deli bile cesaret eder mi? Bu yüzden Tanrı gelecekteki iradelerimizi önceden bilse de, bundan, bir şeyi iradeyle istemediğimiz sonucu çıkmaz. Saadet hakkında da kendi kendine mesut olmadığını söylerken, sanki ben bunu inkâr etmişim gibi söyledin; oysa ben şunu söylüyorum: Mesut olacağın zaman istemeden değil, isteyerek mesut olacaksın. Öyleyse Tanrı gelecekteki saadetini önceden bildiği ve O'nun önceden bildiğinden başka türlü bir şey olamayacağı hâlde — yoksa hiçbir önbilgi olmazdı —, bundan, son derece saçma ve hakikatten çok uzak olan şeyi, yani isteyerek mesut olmayacağını düşünmek zorunda kalmayız. Mesut olmaya başladığında Tanrı'nın, bugün de gelecekteki saadetin hakkında kesin olan önbilgisi senden saadet iradesini almadığı gibi, sende kusurlu bir irade olacaksa, Tanrı onun olacağını önceden bildi diye o irade irade olmaktan çıkmayacaktır.
- Certe enim hoc te movet, et hoc miraris, quomodo non sint contraria et repugnantia, ut et Deus praescius sit omnium futurorum, et nos non necessitate, sed voluntate peccemus. Si enim praescius est Deus, inquis, peccaturum esse hominem, necesse est ut peccet: si autem necesse est, non ergo est in peccando voluntatis arbitrium, sed potius inevitabilis et fixa necessitas. Qua ratiocinatione hoc videlicet ne conficiatur times, ut aut Deus futurorum omnium praescius impie negetur, aut si hoc negare non possumus, fateamur non voluntate, sed necessitate peccari: an aliquid aliud te movet? E. Nihil interim aliud. A. Res ergo universas quarum Deus est praescius, non voluntate sed necessitate fieri putas. E. Omnino ita puto. A. Expergiscere tandem, teque ipsum paululum intuere, et dic mihi, si potes, qualem sis habiturus cras voluntatem, utrum peccandi, an recte faciendi. E. Nescio. A. Quid? Deum itidem nescire haec putas? E. Nullo modo id putaverim. A. Si ergo voluntatem tuam crastinam novit, et omnium hominum, sive qui sunt, sive qui futuri sunt, futuras praevidet voluntates, multo magis praevidet quid de justis impiisque facturus sit. E. Prorsus si meorum operum praescium Deum dico, multo fidentius eum dixerim praescire opera sua, et quid sit facturus certissime praevidere. A. Nonne igitur caves ne tibi dicatur, etiam ipsum quaecumque facturus est, non voluntate sed necessitate facturum, si omnia quorum Deus praescius est, necessitate fiunt, non voluntate? E. Ego cum dicerem necessitate universa fieri quae Deus futura praescivit, ea sola intuebar quae in creatura ejus fiunt, non autem quae in ipso: non enim ea fiunt, sed sunt sempiterna. A. Nihil ergo in sua creatura operatur Deus. E. Jam semel statuit quemadmodum feratur ordo ejus universitatis quam condidit; neque enim aliquid nova voluntate administrat. A. Numquid neminem beatum facit? E. Facit vero. A. Tunc utique facit, quando ille fit. E. Ita est. A. Si igitur, verbi gratia, post annum beatus futurus es, post annum te beatum facturus est. E. Etiam. A. Jam ergo praescit hodie quod post annum facturus est. E. Semper hoc praescivit: nunc quoque hoc eum praescire consentio, si est ita futurum. 7. A. Dic, quaeso, num tu creatura ejus non es, aut tua beatitudo non in te fiet? E. Imo et creatura ejus sum, et in me fiet quod beatus ero. A. Non ergo voluntate sed necessitate in te fiet beatitudo tua Deo faciente. E. Voluntas illius mihi est necessitas. A. Tu itaque invitus beatus eris. E. Mihi si esset potestas ut essem beatus, jam profecto essem: volo enim etiam nunc, et non sum, quia non ego, sed ille me beatum facit. A. Optime de te veritas clamat. Non enim posses aliud sentire esse in potestate nostra, nisi quod cum volumus facimus. Quapropter nihil tam in nostra potestate, quam ipsa voluntas est. Ea enim prorsus nullo intervallo, mox ut volumus praesto est. Et ideo recte possumus dicere, Non voluntate senescimus, sed necessitate; aut, non voluntate morimur, sed necessitate; et si quid aliud hujusmodi: non voluntate autem volumus, quis vel delirus audeat dicere? Quamobrem, quamvis praesciat Deus nostras voluntates futuras, non ex eo tamen conficitur ut non voluntate aliquid velimus. Nam et de beatitudine quod dixisti, non abs teipso beatum fieri, ita dixisti, quasi hoc ego negaverim: sed dico, cum futurus es beatus, non te invitum, sed volentem futurum. Cum igitur praescius Deus sit futurae beatitudinis tuae, nec aliter aliquid fieri possit quam ille praescivit, alioquin nulla praescientia est; non tamen ex eo cogimur sentire, quod absurdissimum est et longe a veritate seclusum, non te volentem beatum futurum. Sicut autem voluntatem beatitudinis, cum esse coeperis beatus, non tibi aufert praescientia Dei, quae hodieque de tua futura beatitudine certa est: sic etiam voluntas culpabilis, si qua in te futura est, non propterea voluntas non erit, quoniam Deus eam futuram esse praescivit.
36_2Augustinus: Dikkat et, rica ederim, şunu söylemek ne büyük bir körlüktür: "Tanrı gelecekteki irademi önceden bildiyse, hiçbir şey O'nun önceden bildiğinden başka türlü olamayacağına göre, O'nun önceden bildiği şeyi istemem zorunludur; zorunluysa, artık onu iradeyle değil zorunlulukla istediğimi kabul etmeliyim." Ey eşsiz aptallık! O'nun gelecekte olacağını önceden bildiği irade irade olmayacaksa, Tanrı'nın önceden bildiğinden başka türlü bir şey nasıl olamaz? Az önce söylediğim, aynı derecede tuhaf olan şeyi geçiyorum: Aynı insan "Böyle istemem zorunludur" diyor ve zorunluluğu ileri sürerek iradeyi ortadan kaldırmaya çalışıyor. İstemesi zorunluysa, irade olmayacakken neyle isteyecek? Bunu bu şekilde değil de, istemesi zorunlu olduğu için iradenin kendisinin gücünde olmadığını söylerse, senin söylediğinle karşılık verilir: İstemeden mi mesut olacağını sorduğumda, gücün olsaydı şimdiden mesut olacağını cevap vermiştin; istediğini ama henüz yapamadığını söylemiştin. Ben de bunun üzerine hakikatin senin ağzından haykırdığını eklemiştim. Çünkü gücümüz olduğunu ancak istediğimiz şey elimizde olmadığında inkâr edebiliriz; ama istediğimiz anda iradenin kendisi bizde yoksa, elbette istemiyoruz demektir. İstediğimiz sırada istememek mümkün olmadığına göre, isteyenlerde irade elbette vardır; isteyenlerin elinde olandan başka hiçbir şey de gücümüzde değildir. Öyleyse irademiz bizim gücümüzde olmasaydı irade de olmazdı. Gücümüzde olduğuna göre de bizim için hürdür. Çünkü gücümüzde olmayan ya da sahip olduğumuz hâlde var olmayabilen şey bizim için hür değildir. Böylece hem Tanrı'nın gelecekteki her şeyi önceden bildiğini inkâr etmiyoruz hem de istediğimizi istiyoruz. Tanrı irademizi önceden bildiğine göre, önceden bildiği irade olacaktır. Demek ki irade olacaktır, çünkü O bir iradeyi önceden bilir. Gücümüzde olmasaydı da irade olamazdı. Demek ki O bu gücü de önceden bilir. Öyleyse O'nun önbilgisiyle gücüm elimden alınmaz; tam tersine, önbilgisi yanılmayan O, gücümün bende olacağını önceden bildiği için bu güç bende daha da kesin olarak bulunacaktır.
Evodius: İşte artık şunu inkâr etmiyorum: Tanrı'nın önceden bildiği her şeyin olması zorunludur ve O günahlarımızı öyle önceden bilir ki irade bizim için hür ve bizim gücümüzde kalır.
- Attende enim, quaeso, quanta caecitate dicatur, Si praescivit Deus futuram voluntatem meam, quoniam nihil aliter potest fieri quam praescivit, necesse est ut velim quod ille praescivit: si autem necesse est, non jam voluntate, sed necessitate id me velle fatendum est. O stultitiam singularem! Quomodo ergo non potest aliud fieri quam praescivit Deus, si voluntas non erit, quam voluntatem futuram ille praesciverit? Omitto illud aeque monstruosum, quod paulo ante dixi, eumdem hominem dicere, Necesse est ut ita velim, qui necessitate supposita auferre nititur voluntatem. Si enim necesse est ut velit, unde volet cum voluntas non erit? Quod si non hoc modo dixerit, sed dixerit se, quia necesse est ut velit, ipsam voluntatem in potestate non habere; occurretur ex eo quod ipse dixisti, cum quaererem utrum invitus beatus futurus sis: respondisti enim quod jam esses beatus, si potestas esset in te; velle enim te, sed nondum posse dixisti. Ubi ego subjeci de te clamasse veritatem: non enim negare possumus habere nos potestatem, nisi dum nobis non adest quod volumus; dum autem volumus, si voluntas ipsa deest nobis, non utique volumus. Quod si fieri non potest ut dum volumus non velimus, adest utique voluntas volentibus; nec aliud quidquam est in potestate, nisi quod volentibus adest. Voluntas igitur nostra nec voluntas esset, nisi esset in nostra potestate. Porro, quia est in potestate, libera est nobis. Non enim est nobis liberum, quod in potestate non habemus, aut potest non esse quod habemus. Ita fit ut et Deum non negemus esse praescium omnium futurorum, et nos tamen velimus quod volumus. Cum enim sit praescius voluntatis nostrae, cujus est praescius ipsa erit. Voluntas ergo erit, quia voluntatis est praescius. Nec voluntas esse poterit, si in potestate non erit. Ergo et potestatis est praescius. Non igitur per ejus praescientiam mihi potestas adimitur, quae propterea mihi certior aderit, quia ille cujus praescientia non fallitur, adfuturam mihi esse praescivit. E. Ecce jam non nego ita necesse esse fieri quaecumque praescivit Deus, et ita eum peccata nostra praescire, ut maneat tamen nobis voluntas libera, atque in nostra posita potestate.
374. Bölüm
Augustinus: Öyleyse seni rahatsız eden ne? Yoksa ilk tartışmamızın neye vardığını unutup, bizi ne üstün ne aşağı ne de eşit hiçbir şeyin zorlamadığını, kendi irademizle günah işlediğimizi inkâr mı edeceksin?
Evodius: Bunların hiçbirini inkâr etmeye asla cesaret edemem. Yine de itiraf ederim ki şu ikisinin, yani Tanrı'nın günahlarımızı önceden bilmesiyle bizim günah işlerken hür irademizin birbirine nasıl aykırı düşmediğini henüz göremiyorum. Çünkü Tanrı'nın hem adil hem de her şeyi önceden bilen olduğunu kabul etmek zorundayız. Ama şunu bilmek isterdim: Olması zorunlu olan günahları hangi adaletle cezalandırıyor? Ya da olacağını önceden bildiği şeylerin olması nasıl zorunlu değil? Ya da O'nun yarattığı varlıkta olması zorunlu olan her şey nasıl Yaratıcı'ya yüklenmez?
Augustinus: Hür iradenin Tanrı'nın önbilgisine aykırı olduğunu nereden çıkarıyorsun? Önbilgi olduğu için mi, yoksa Tanrı'nın önbilgisi olduğu için mi?
Evodius: Daha çok Tanrı'nın önbilgisi olduğu için.
Augustinus: Peki, sen birinin günah işleyeceğini önceden bilseydin, onun günah işlemesi zorunlu olmaz mıydı?
Evodius: Elbette zorunlu olurdu; çünkü kesin olanı önceden bilmeseydim, bilgim önbilgi olmazdı.
Augustinus: Demek ki Tanrı'nın önceden bildiği şeylerin olması, Tanrı'nın önbilgisi olduğu için değil, yalnızca önbilgi olduğu için zorunludur; önbilgi kesin olanı önceden bilmiyorsa zaten önbilgi değildir.
Evodius: Katılıyorum; ama bunlar nereye varıyor?
Augustinus: Şuraya: Yanılmıyorsam, günah işleyeceğini önceden bildiğin birini sen bu yüzden günaha zorlamış olmazdın; senin önbilgin de onu günaha zorlamazdı, gerçi o şüphesiz günah işleyecekti, yoksa bunun olacağını önceden bilemezdin. Senin, başka birinin kendi iradesiyle yapacağı şeyi önbilginle bilmen nasıl çelişkili değilse, Tanrı'nın kimseyi günaha zorlamadan kendi iradeleriyle günah işleyecek olanları önceden görmesi de öyle çelişkili değildir.
Öyleyse önceden bilen olarak olmaya zorlamadığı şeyleri adil olan neden cezalandırmasın? Sen hafızanla geçmiş şeyleri olmaya zorlamadığın gibi, Tanrı da önbilgisiyle gelecekteki şeyleri olmaya zorlamaz. Sen yaptığın bazı şeyleri hatırlarsın ama hatırladığın her şeyi sen yapmış değilsin; Tanrı da kendisinin yaptığı her şeyi önceden bilir ama önceden bildiği her şeyi kendisi yapmaz. Kötü faili olmadığı şeylerin ise adil cezalandırıcısıdır. Artık buradan Tanrı'nın günahları hangi adaletle cezalandırdığını anla: Olacağını bildiği şeyleri O yapmaz. Günah işleyeceklerini önceden gördüğü için günah işleyenleri cezalandırmaması gerekseydi, doğru davrananları da ödüllendirmemesi gerekirdi; çünkü onların doğru davranacaklarını da aynı şekilde önceden görür. Hayır, şunu kabul edelim: Gelecekteki hiçbir şeyin O'ndan gizli kalmaması önbilgisine aittir; günahın, önbilgisi yüzünden işlenmeye zorlanmadığı gibi, iradeyle işlendiği için O'nun yargısında cezasız kalmaması da adaletine aittir.
- A. Quid ergo te movet? an forte oblitus quid prima nostra disputatio peregerit, negabis nullo cogente, aut superiore, aut inferiore, aut aequali, sed ea nos voluntate peccare? £. Nihil horum prorsus audeo negare: sed tamen, fateor, nondum video quomodo sibi non adversentur haec duo, praescientia Dei de peccatis nostris, et nostrum in peccando liberum arbitrium. Nam et justum Deum necesse est fateamur, et praescium. Sed scire vellem qua justitia puniat peccata quae necesse est fieri; aut quomodo non sit necesse fieri quae futura esse praescivit; aut quomodo non Creatori deputandum est, quidquid in ejus creatura fieri necesse est. 10. A. Unde tibi videtur adversum esse liberum arbitrium nostrum praescientiae Dei? quia praescientia est, an quia Dei praescientia est? E. Quia Dei potius. A. Quid ergo? si tu praescires peccaturum esse aliquem, non esset necesse ut peccaret? E. Imo necesse esset ut peccaret: non enim aliter esset praescientia mea, nisi certa praescirem. A. Non igitur quia Dei praescientia est, necesse est fieri quae praescierit, sed tantummodo quia praescientia est; quae si non certa praenoscit, utique nulla est. E. Consentio: sed quorsum ista? A. Quia, nisi fallor, non continuo tu peccare cogeres, quem peccaturum esse praescires; neque ipsa praescientia tua peccare eum cogeret, quamvis sine dubio peccaturus esset: non enim aliter id futurum esse praescires. Sicut itaque non sibi adversantur haec duo, ut tu praescientia tua noveris quod alius sua voluntate facturus est; ita Deus neminem ad peccandum cogens, praevidet tamen eos qui propria voluntate peccabunt. 11. Cur ergo non vindicet justus, quae fieri non cogit praescius? Sicut enim tu memoria tua non cogis facta esse quae praeterierunt; sic Deus praescientia sua non cogit facienda quae futura sunt. Et sicut tu quaedam quae fecisti meministi, nec tamen quae meministi omnia fecisti; ita Deus omnia quorum ipse auctor est praescit, nec tamen omnium quae praescit, ipse auctor est. Quorum autem non est malus auctor, justus est ultor. Hinc ergo jam intellige qua justitia Deus peccata puniat, quia quae novit futura, non facit: nam si propterea non debet retribuere supplicium peccantibus, quia praevidet peccaturos, nec recte facientibus debet praemia retribuere, quia et recte facturos nihilominus praevidet. Imo vero fateamur et ad praescientiam ejus pertinere ne quid eum lateat futurorum, et ad justitiam, ut peccatum, quia voluntate committitur, ita judicio ejus impune non fiat, sicut praescientia non cogitur fieri.
385. Bölüm
Üçüncü sırada ortaya koyduğun soruya, yani O'nun yarattığı varlıkta olması zorunlu olan her şeyin nasıl Yaratıcı'ya yüklenmediğine gelince: Bunu bize, hatırlamamız gereken o dindarlık kuralı kolayca hatırlatacaktır: Yaratıcımıza şükran borçluyuz. O'nun pek cömert iyiliği, bizi yaratılmışların daha aşağı bir basamağında kurmuş olsaydı bile, yine pek haklı olarak övülürdü. Çünkü ruhumuz günahlarla çürümüş olsa da, bu görünür ışığa dönüştürülmüş olsaydı olacağından daha yüce ve daha iyidir. Bedenin hislerine kendini kaptırmış ruhların bile bu ışığın üstünlüğü yüzünden Tanrı'yı ne kadar övdüklerini görüyorsun. Bu yüzden günahkâr ruhların kınanması artık seni rahatsız etmesin; içinden "Hiç olmasalardı daha iyi olurdu" deme. Çünkü onlar kendileriyle kıyaslanarak kınanır: Günah işlemek istemeselerdi nasıl olacakları düşünülür. Yine de onları kuran Tanrı insan gücünün yettiğince en parlak biçimde övülmelidir: Yalnız günah işlediklerinde onları adaletle düzene koyduğu için değil, onları öyle kurduğu için de ki günahlarla kirlendiklerinde bile cisimsel ışığa değerce hiçbir şekilde yenik düşmezler; oysa O bu ışık için de haklı olarak övülür.
Şundan da sakınmanı öğütlerim: "Olmasalar daha iyi olurdu" demesen bile "Başka türlü yaratılmaları gerekirdi" demeyesin. Doğru akılla sana daha iyi görünen her şeyi, bütün iyi şeylerin kurucusu olan Tanrı'nın yaptığını bil. Ama daha iyi bir şeyin yapılması gerektiğini düşündüğün için artık daha aşağı başka hiçbir şeyin yapılmasını istememek doğru akıl değil, kıskanç bir zayıflıktır; bu, göğü gördükten sonra yeryüzünün yaratılmış olmasını istememeye benzer ve büsbütün haksızlıktır. Gök atlanıp yeryüzünün yaratıldığını görseydin, haklı olarak kusur bulurdun; çünkü yeryüzünün, göğü düşünebildiğin gibi yaratılması gerekirdi derdin. Ama yeryüzüne vermek istediğin o görünüşün de yaratılmış olduğunu, yalnız ona yeryüzü değil gök dendiğini görünce, sanırım daha iyi olandan yoksun bırakılmadığın için, daha aşağı bir şeyin de yapılmasını ve yeryüzünün var olmasını asla kıskanmaman gerekirdi. Yeryüzünün kısımları arasında da öyle büyük bir çeşitlilik vardır ki, yeryüzünün görünüşüne dair düşünen kişinin aklına gelip de her şeyin kurucusu Tanrı'nın onun bütün kütlesi içinde bir yerde yapmadığı hiçbir şey yoktur. En verimli ve en güzel topraktan en tuzlu ve en çorak toprağa, aradaki topraklardan geçilerek öyle basamak basamak varılır ki, daha iyisiyle kıyaslamadıkça hiçbirini kınamaya cesaret edemezsin; övgünün bütün basamaklarından öyle yükselirsin ki, toprağın en yüksek cinsi olarak bulduğun şeyin de tek başına var olmasını istemezsin. Bütün yeryüzüyle gök arasında ise ne büyük bir uzaklık var! Araya nemli tabiat ve esen tabiat, yani su ile hava girer; bu dört unsurdan da bizim için sayısız, Tanrı için ise sayılmış başka nice tür ve suret çeşitlenir. Demek ki varlıklar âleminde senin aklınla düşünmediğin bir şey bulunabilir; ama doğru akılla düşündüğün şeyin var olmaması mümkün değildir. Çünkü yaratılmış varlıklar arasında, onların ustasının gözünden kaçmış daha iyi bir şey düşünemezsin. İnsan ruhu, bağlı olduğu ilahî ilkelere tabiatça bağlıdır; "Bu, şundan daha iyi yapılırdı" dediğinde, doğru söylüyor ve söylediğini görüyorsa, bunu bağlı olduğu o ilkelerde görür. Öyleyse doğru akılla Tanrı'nın yapması gerektiğini bildiği şeyi, yapılmış şeyler arasında görmese bile Tanrı'nın yaptığına inansın. Çünkü göğü gözleriyle göremeseydi de doğru akılla böyle bir şeyin yapılması gerektiği sonucuna varsaydı, gözleriyle görmese bile onun yapılmış olduğuna inanması gerekirdi. Zira onun yapılması gerektiğini düşüncesiyle ancak her şeyin kendilerine göre yapıldığı o ilkelerde görebilirdi. Orada bulunmayanı ise kimse doğru bir düşünceyle göremez, çünkü o doğru değildir.
- Jam illud quod tertio loco posuisti, quomodo non Creatori deputandum sit quidquid in ejus creatura fieri necesse est; regula illa pietatis facile commonebit, quam meminisse nos convenit, gratiarum actionem nos debere Creatori nostro. Cujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi aliquo inferiore creaturae gradu nos condidisset. Quamvis enim anima nostra peccatis tabefacta sit, sublimior est tamen et melior, quam si in hanc lucem visibilem verteretur. Et vides profecto de hujus lucis eminentia, quantum laudent animae Deum etiam corporis sensibus deditae. Quapropter non te jam moveat, quod vituperantur animae peccatrices, ut dicas in corde tuo melius fuisse si non essent. In sui enim comparatione vituperantur, dum cogitatur quales essent, si peccare noluissent. Institutor tamen earum Deus praeclarissime pro humana facultate laudandus est, non solum quoniam peccantes eas juste ordinat, sed etiam quia tales instituit, ut etiam peccatis sordidatae, nullo modo lucis corporalis dignitate superentur, de qua tamen jure laudatur. 13. Illud quoque moneo caveas, ne forte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed dicas aliter fieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione melius occurrerit, scias fecisse Deum tanquam bonorum omnium conditorem. Non est autem vera ratio, sed invida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil aliud inferius velle fieri, tanquam si perspecto coelo, nolles terram factam esse; inique omnino. Recte enim reprehenderes, si praetermisso coelo terram factam videres, quoniam diceres ita eam fieri debuisse, sicuti posses cogitare coelum. Cum ergo etiam illud ad cujus speciem volebas terram perducere, factum esse perspiceres, non autem hoc terram, sed coelum vocari; credo quod re meliore non fraudatus, ut inferior quoque aliqua fieret et terra esset, nequaquam invidere deberes. In qua terra rursus secundum partes ejus tanta est varietas, ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod non in tota ejus mole Deus omnium conditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenissima usque ad salsissimam et infecundissimam, ita gradatim per medias pervenitur, ut nullam reprehendere audeas, nisi in comparatione melioris; atque ita per omnes gradus laudis ascendas, ut quod summum genus terrae inveneris, solum tamen esse nolis. Jam vero inter totam terram et coelum quanta distantia est? Interponuntur enim humida flabilisque natura: atque ex his quatuor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratae autem Deo rerum species formaeque variantur. Potest ergo esse aliquid in rerum natura, quod tua ratione non cogitas. Non esse autem quod vera ratione cogitas, non potest. Neque enim tu potes aliquid melius in creatura cogitare, quod creaturae artificem fugerit. Humana quippe anima naturaliter divinis ex quibus pendet connexa rationibus, cum dicit, Melius hoc fieret quam illud; si verum dicit, et videt quod dicit, in illis quibus connexa est rationibus videt. Credat ergo Deum fecisse quod vera ratione ab eo faciendum fuisse cognovit, etiamsi hoc in rebus factis non videt. Quia etiamsi coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera tale aliquid faciendum fuisse colligeret, credere debuit factum esse, quamvis id oculis non videret. Non enim cogitatione videret fuisse faciendum, nisi in iis rationibus quibus facta sunt omnia. Quod autem ibi non est, tam nemo potest veraci cogitatione videre, quam non est verum.
38_2İnsanların çoğu şu noktada yanılır: Daha iyi şeyleri zihinle gördükten sonra onları gözleriyle uygun yerlerinde aramazlar. Bu, kusursuz yuvarlaklığı akılla kavrayan birinin, bu tür meyveler dışında hiç yuvarlak cisim görmemişse, cevizde böyle bir yuvarlaklık bulamadığına kızmasına benzer. Nitekim bazıları, hür iradesi olduğu hâlde hep Tanrı'ya sımsıkı bağlı kaldığı için hiç günah işlememiş bir yaratığın daha iyi olduğunu pek doğru bir akılla görürler; sonra insanların günahlarına bakarak, günah işlemekten vazgeçmek için değil, yaratılmış oldukları için yerinir ve şöyle derler: "Bizi öyle yaratsaydı ki O'nun değişmez hakikatinin tadına her zaman varmak isteyelim, günah işlemeyi ise asla istemeyelim." Bağırıp çağırmasınlar, öfkelenmesinler; çünkü dilediklerini seçme gücünü verdiği bu insanları, onları yarattı diye günaha zorlamış değildir. Hem hiç günah işlememiş ve işlemeyecek olan böyle bazı melekler de vardır. Bu yüzden en sebatkâr bir iradeyle günah işlemeyen yaratık hoşuna gidiyorsa, onu doğru akılla günah işleyene üstün tuttuğundan şüphe yoktur; ama sen onu düşüncende nasıl üstün tutuyorsan, yaratıcı Tanrı da onu kurduğu düzende öyle üstün tutmuştur. Böyle bir yaratığın daha yüksek makamlarda, göklerin yüceliğinde bulunduğuna inan. Çünkü Kurucu, gelecekteki günahlarını önceden gördüğü yaratığı kurarken iyiliğini esirgemediyse, günah işlemeyeceğini önceden bildiği yaratığı kurarken bu iyiliği hiç esirger miydi?
O yüce yaratık Yaratıcısının tadına sonsuza dek vararak kendi sürekli saadetine sahiptir; bunu da adaleti korumaya yönelik sürekli iradesiyle hak eder. Bu günahkâr yaratığın da kendi düzeni vardır: Günahlar içinde saadeti yitirmiştir ama saadeti yeniden kazanma imkânı elinden alınmamıştır. Bu yaratık, günah işlemeye yönelik sürekli bir iradenin elinde tuttuğu yaratığı elbette aşar; onunla, adalet iradesinde kalan o ilk yaratık arasında bir orta yer tutar ve tövbe etmenin alçakgönüllülüğüyle yüceliğini geri kazanır. Tanrı, yalnız günah işleyeceğini değil, günah işleme iradesinde direneceğini de önceden bildiği yaratıktan bile iyiliğinin cömertliğini esirgeyip onu kurmaktan geri durmadı. Yolunu şaşıran at bile, kendi hareketinden ve hissinden yoksun olduğu için yolunu şaşırmayan taştan nasıl daha iyiyse, hür iradeyle günah işleyen yaratık da hür iradesi olmadığı için günah işlemeyen yaratıktan öyle daha üstündür. Kendi cinsinde iyi olan bir şarabı över, onunla sarhoş olan adamı kınardım; ama kınadığım ve hâlâ sarhoş olan bu adamı yine de onu sarhoş eden o övdüğüm şaraptan üstün tutardım. Aynı şekilde cisimsel yaratık da kendi basamağında haklı olarak övülmelidir; onu ölçüsüzce kullanarak hakikati kavramaktan uzaklaşanlar ise kınanmalıdır. Gerçi bu kişiler de, yoldan çıkmış ve bir bakıma sarhoş olsalar bile, hırsıyla boşa düştükleri ve kendi düzeninde övülmeye değer olan o yaratıktan yine üstün tutulurlar; kusurlarının değeriyle değil, hâlâ taşıdıkları tabiatın değeriyle.
Her ruh her cisimden daha iyidir; günahkâr ruh nereye düşerse düşsün hiçbir değişimle cisme dönüşmez, ruh olması ondan asla alınmaz ve bu yüzden cisimden daha iyi olmasını hiçbir şekilde yitirmez. Cisimler arasında ise ilk yeri ışık tutar. Öyleyse en aşağı ruh en yüksek cisimden üstün tutulmalıdır; bir ruhun cismine başka bir cisim üstün tutulabilir, ama ruhun kendisine asla. O hâlde adaletin kanunlarında kalacak ruhları yaptıktan sonra, günah işleyeceklerini ya da günahlarda direneceklerini de önceden gördüğü başka ruhlar da yapan Tanrı neden övülmesin, hem de dile sığmaz bir övgüyle övülmesin? Çünkü bu ruhlar bile, akla dayalı hür bir irade seçimine sahip olmadıkları için günah işleyemeyen varlıklardan hâlâ daha iyidir. Bu varlıklar da, hangi cisme ait olursa olsun ve ne kadar parlak olursa olsun bir ışıltıdan yine daha iyidir; oysa bazıları, büyük bir yanılgıyla da olsa, bu ışıltıyı en yüce Tanrı'nın cevheri sanarak ona tapar. Cisimsel yaratıkların düzeninde yıldızların korolarından saçımızın tellerinin sayısına kadar iyi şeylerin güzelliği öyle basamak basamak örülmüştür ki "Bu da ne? Bu niçin?" demek pek cahilce olur; çünkü her şey kendi düzeninde yaratılmıştır. Öyleyse bunu herhangi bir ruh için söylemek ne kadar daha cahilce olur! Ruh, güzelliği ne kadar azalıp eksilmiş olursa olsun, bütün cisimlerin değerini hiç şüphesiz her zaman aşacaktır.
- In eo plerique homines errant, quia meliora cum mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quaerunt. Velut si quisquam perfectam rotunditatem ratione comprehendens, stomachetur quod talem in nuce non invenit, si nullum unquam corpus rotundum praeter hujuscemodi poma conspexit. Nam ita quidam cum ratione verissima videant meliorem esse creaturam, quae quamvis habeat liberam voluntatem, Deo tamen semper infixa, nunquam peccaverit; intuentes peccata hominum, non ut peccare desinant, sed quia facti sunt dolent, dicentes: Tales nos faceret, ut semper incommutabili ejus veritate perfrui, nunquam autem peccare vellemus. Non clament, non succenseant: quia neque ipsos ideo coegit peccare, quia fecit, quibus potestatem utrum vellent dedit; et sunt tales quidam Angeli, qui neque peccaverunt unquam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te delectat creatura quae perseverantissima voluntate non peccat, non est dubitandum quod eam peccanti recta ratione praeponas: sed sicut eam tu cogitatione praeponis; sic eam creator Deus ordinatione praeposuit. Crede esse talem in superioribus sedibus, et in sublimitate coelorum: quia si bonitatem Conditor praebuit ad eam condendam cujus praevidit futura peccata, nullo modo non praeberet eam bonitatem, ut creaturam conderet quam peccaturam non esse praescivit. 15. Habet enim illa sublimis perpetuam beatitudinem suam, in perpetuum fruens Creatore suo, quam perpetua tenendae justitiae voluntate promeretur. Habet deinde ordinem suum etiam ista peccatrix, amissa in peccatis beatitudine, sed non dimissa recuperandae beatitudinis facultate. Quae profecto superat eam quam peccandi perpetua voluntas tenet: inter quam et illam priorem permanentem in voluntate justitiae, haec medietatem quamdam demonstrat, quae poenitendi humilitate altitudinem suam recipit. Nam neque ab illa creatura, quam praescivit Deus non solum peccaturam, sed etiam in peccandi voluntate mansuram, abstinuit largitatem bonitatis suae, ut eam non conderet. Sicut enim melior est vel aberrans equus, quam lapis propterea non aberrans, quia proprio motu et sensu caret; ita est excellentior creatura quae libera voluntate peccat, quam quae propterea non peccat, quia non habet liberam voluntatem. Et sicut laudarem vinum in suo genere bonum, de quo vino inebriatum hominem vituperarem, et tamen eumdem hominem jam vituperatum et adhuc ebrium, laudato illi vino, de quo ebrius factus est, anteponerem: ita corporalis creatura in suo gradu jure laudanda est; cum illi vituperandi sint, qui ejus immoderato usu a veritatis perceptione avertuntur; quamvis iidem rursus jam perversi, et quodammodo temulenti, eidem creaturae in ordine suo laudabili, cujus aviditate evanuerunt, non jam merito vitiorum, sed adhuc naturae dignitate praeferuntur. 16. Quia igitur omnis anima omni corpore est melior, omnisque peccatrix anima quocumque ceciderit, nulla commutatione corpus efficitur, nec omnino illi aufertur quod anima est, et ideo nullo pacto amittit quod corpore est melior, in corporibus autem lux tenet primum locum; consequens est ut primo corpori anima extrema praeponatur, fierique possit ut corpori alicujus animae aliquod aliud corpus anteferatur, ut autem ipsi animae nullo modo. Cur ergo non laudetur Deus, et ineffabili praedicatione laudetur, qui cum fecerit eas quae in legibus essent justitiae permansurae, fecit etiam alias animas, quas vel peccaturas, vel in peccatis etiam perseveraturas esse praevidebat: cum et tales adhuc meliores sint eis, quae quoniam nullum habent rationale ac liberum voluntatis arbitrium, peccare non possunt? Quae tamen adhuc etiam ipsae meliores sunt, quam corporum quorumlibet quamlibet splendidissimus fulgor, quem pro ipsius summi Dei substantia quidam, quamvis cum magno errore, venerantur. Quod si in ordine corporearum creaturarum ab ipsis siderum choris usque ad numerum capillorum nostrorum, ita gradatim bonarum rerum pulchritudo contexitur, ut imperitissime dicatur, Quid est hoc? utquid hoc? omnia enim ordine suo creata sunt: quanto imperitius de quacumque anima dicitur, quae ad quantamlibet sui decoris diminutionem defectumque pervenerit, omnium corporum dignitatem sine ulla dubitatione semper superabit?
38_3Akıl başka türlü değer biçer, kullanım başka türlü. Akıl hakikatin ışığıyla değer biçer ve doğru bir yargıyla küçük şeyleri büyüklere tabi kılar; kullanım ise çoğu zaman alıştığı rahatlığa meyleder ve hakikatin daha küçük olduğunu gösterdiği şeylere daha çok değer verir. Akıl gök cisimlerini yer cisimlerinden büyük bir farkla üstün tuttuğu hâlde, bedenine düşkün insanlardan hangisi tarlasından bir fidanın ya da sürüsünden bir ineğin eksilmesindense gökten bir yıldızın, hatta daha fazlasının eksilmesini yeğlemez? Yaşça büyükler, küçük çocukların yargılarını ya büsbütün hor görür ya da düzelmelerini sabırla beklerler: Çocuklar, sevgisiyle sevindikleri birkaç kişi dışında öteki insanlardan herhangi birinin ölmesini kendi serçelerinin ölmesine yeğlerler; hele o insan korkutucu, serçe ise ötücü ve güzelse. Ruhça ilerleyip bilgeliğe varmış olanlar da öyle davranmaya alışsınlar. Şeylere değer biçmekte cahil olanlar Tanrı'yı bedensel hislerine daha yatkın gelen küçük yaratıklarda överken, daha yüksek ve daha iyi yaratıklarda ise kimi O'nu hiç övmez ya da daha az över, kimi bu yaratıkları kınamaya ya da düzeltmeye kalkışır, kimi de onların kurucusunun O olduğuna inanmaz. Bilge kişiler bu gibilerle karşılaştıklarında, onların yargılarını düzeltemiyorlarsa büsbütün hor görmeye, düzeltene kadar ise sakin bir gönülle katlanıp dayanmaya alışsınlar.
- Aliter enim aestimat ratio, aliter usus. Ratio aestimat luce veritatis, ut recto judicio subdat minora majoribus: usus autem consuetudine commoditatis plerumque inclinatur, ut ea pluris aestimet quae veritas minora esse convincit. Cum enim corpora coelestia corporibus terrestribus magna differentia ratio praeponat, quis tamen carnalium hominum non malit, vel plura, deesse in coelo sidera, quam unam arbusculam in agro suo, aut vaccam in armento? Sed sicut aetate majores homines vel omnino contemnunt, vel certe patienter corrigenda exspectant judicia parvulorum, qui exceptis quibusdam quorum amore laetantur, quemlibet hominum caeterorum mori malunt, quam passerem suum; et multo magis si homo sit ille terribilis, passer autem canorus et pulcher: ita ii qui provectu animi ad sapientiam profecerunt, imperitos rerum aestimatores cum invenerint Deum laudantes in creaturis minoribus, qui eas carnalibus suis sensibus accommodatius adhibent, in superioribus vero atque melioribus partim eum non laudantes, minusve laudantes, partim etiam vituperare aut emendare conantes, partim non credentes quod earum ille sit conditor; talium judicia vel omnino contemnere, si corrigere nequeunt, vel donec corrigant, aequo animo tolerare ac sustinere consuescant.
396. Bölüm
Durum böyle olunca, yaratılmış varlığın günahlarını Yaratıcı'ya yüklemek —gerçi O'nun olacağını önceden bildiği şeylerin olması zorunludur— hakikatten o kadar uzaktır ki, sen O'nun yarattığı varlıkta olması zorunlu olan her şeyin O'na nasıl yüklenmeyeceğini bulamadığını söylüyorsun; ben ise tersine, O'nun yarattığı varlıkta günah işleyenlerin iradesiyle olması zorunlu olan bir şeyin O'na yüklenebileceği bir yol bulamıyorum, böyle bir yolun bulunamayacağını, hiç var olmadığını da kesinlikle söylerim. Biri "Bedbaht olmaktansa hiç var olmamayı yeğlerdim" derse, "Yalan söylüyorsun" diye cevap veririm. Çünkü şimdi de bedbahtsın ve ölmek istemeyişinin tek sebebi var olmak istemendir; demek ki bedbaht olmak istemesen de var olmayı yine istiyorsun. Öyleyse isteyerek olduğun şey için şükret ki istemeden olduğun şey senden alınsın. Çünkü isteyerek varsın, istemeden bedbahtsın. Olmak istediğin şey için nankörsen, olmak istemediğin şey olmaya haklı olarak zorlanırsın. Nankör olduğun hâlde istediğine sahip olmandan ötürü Yaratıcı'nın iyiliğini överim; nankör olduğun için istemediğine katlanmandan ötürü de her şeyi düzene koyanın adaletini överim.
Biri "Ölmek istemeyişim, hiç var olmamaktansa bedbaht olmayı yeğlediğim için değil, ölümden sonra daha bedbaht olmamak içindir" derse şöyle cevap veririm: Bu haksızlıksa öyle olmayacaksın; adilse, kanunları gereği öyle olacağın Tanrı'yı övelim. "Bu haksızlıksa öyle olmayacağımı nereden bileyim?" derse şöyle cevap veririm: Kendi elinde olursan, ya bedbaht olmazsın ya da kendini haksızca yönettiğin için haklı olarak bedbaht olursun. Kendini adilce yönetmek isteyip de buna gücün yetmezse kendi elinde değilsin demektir; o zaman ya kimsenin elinde değilsindir ya da başkasının elindesindir. Kimsenin elinde değilsen, bu ya istemeyerek ya da isteyerek böyledir. Ama bir güç seni yenmedikçe istemeyerek hiçbir şey olamazsın; kimsenin elinde olmayan ise hiçbir güçle yenilemez. İsteyerek kimsenin elinde değilsen, akıl yine kendi elinde olduğun sonucuna döner: O zaman ya kendini haksızca yönettiğin için haklı olarak bedbahtsındır ya da ne olursan olsun isteyerek olduğun için Kurucunun iyiliğine şükretmek için hâlâ bir sebebin vardır. Kendi elinde değilsen, seni elinde tutan elbette ya senden güçlüdür ya da güçsüz. Güçsüzse kusur senindir ve bedbahtlığın hak edilmiştir; çünkü istersen senden güçsüz olanı yenebilirsin. Senden güçlü olan, kendinden güçsüz olan seni elinde tutuyorsa, bu kadar doğru bir düzenlemeyi haklı olarak haksız sayamazsın. Demek ki şu söz pek doğrudur: Bu haksızlıksa öyle olmayacaksın; adilse, kanunları gereği öyle olacağın Tanrı'yı övelim.
- Quae cum ita se habeant, tantum abest a vero, quod Creatori deputanda existimantur peccata creaturae, quamvis necesse est fiant quae ipse futura praescivit, ut cum tu dixeris non te invenire quomodo non ei deputetur quidquid in ejus creatura fieri necesse est; ego contra non inveniam modum, neque inveniri posse atque omnino non esse confirmem, quo ei deputetur quidquid in ejus creatura ita fieri necesse est, ut voluntate peccantium fiat. Si enim quis dixerit, Non esse, quam miserum me esse mallem: respondebo, Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita cum miser nolis esse, esse vis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es volens, ut quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es. Quod si ingratus es in eo quod esse vis, jure cogeris esse quod non vis. Ex illo igitur quod etiam ingratus habes quod vis, Creatoris laudo bonitatem: ex illo autem quod pateris ingratus quod non vis, ordinatoris laudo justitiam. 19. Si dixerit, Non ideo mori nolo, quod malim miser esse quam omnino non esse, sed ne post mortem miserior sim: respondebo, Si hoc injustum est, non sic eris; si autem hoc justum est, laudemus eum cujus legibus sic eris. Si dixerit, Unde praesumam quod si hoc injustum est, non sic ero? respondebo, Quia si eris in tua potestate, aut miser non eris, aut tu ipse te injuste regendo, juste eris miser; aut volendo et non valendo te juste regere, non eris in tua potestate, et aut in nullius eris, aut in alterius: si in nullius, aut invitus, aut volens: sed invitus esse nihil potes, nisi te vis aliqua superaverit; porro nulla vi superari potest, qui est in nullius potestate: si autem volens in nullius eris potestate, ad hoc ratio recurrit, ut sis in tua; et aut te injuste regendo juste miser sis; aut quoniam quidlibet volens eris, habes adhuc unde gratias agas bonitati Conditoris tui. Quod si in tua potestate non eris, aut potentior profecto, aut infirmior te habebit in potestate. Quod si infirmior, tua culpa, et justa miseria: poteris enim infirmiorem superare si voles. Si autem potentior te infirmiorem habebit in potestate, nullo modo tam rectam ordinationem recte injustam putabis. Verissime igitur dictum est: Si hoc injustum est, non sic eris; si autem justum, laudemus eum cujus legibus sic eris.
407. Bölüm
Biri şöyle derse: "Hiç var olmamaktansa bedbaht olarak bile var olmayı daha çok istememin sebebi, zaten var olmamdır; var olmadan önce bana danışılabilseydi, bedbaht olarak var olmaktansa hiç var olmamayı seçerdim. Şimdi bedbaht olduğum hâlde var olmamaktan korkmam, bedbahtlığımın ta kendisine aittir: Bu bedbahtlık yüzünden istemem gerekeni istemiyorum; çünkü bedbaht olmaktansa var olmamayı istemem gerekirdi. Şimdi ise itiraf ediyorum, hiç olmamaktansa bedbaht olarak bile var olmayı yeğliyorum; ama bunu ne kadar bedbahtsam o kadar budalaca istiyorum, bunu istememem gerektiğini ne kadar açık görüyorsam da o kadar bedbahtım." Ona şöyle cevap veririm: Doğruyu gördüğünü sandığın yerde yanılmaktan sakın. Mesut olsaydın, elbette var olmayı var olmamaya yeğlerdin; şimdi de bedbaht olduğun hâlde, bedbaht olmak istemesen bile, hiç var olmamaktansa bedbaht olarak bile var olmayı yeğliyorsun. Öyleyse elinden geldiğince düşün: Mesutların da bedbahtların da istediği var olmanın kendisi ne büyük bir iyidir! Bunu iyice düşünürsen şunu göreceksin: En yüce derecede var olana yaklaşmadığın ölçüde bedbahtsın; birinin bedbaht olmaktansa var olmamasının daha iyi olduğunu da en yüce derecede var olanı görmediğin ölçüde sanıyorsun; yine de var olmayı istiyorsun, çünkü en yüce derecede var olan sayesinde varsın.
Öyleyse bedbahtlıktan kaçmak istiyorsan, kendinde tam da var olmak istemeni sev. Gitgide daha çok var olmak istersen, en yüce derecede var olana yaklaşırsın; şimdi de var olduğun için şükret. Mesutlardan aşağıda olsan da, saadeti istemeye bile sahip olmayan şeylerden üstünsün; oysa onların çoğu bedbahtlar tarafından bile övülür. Yine de her şey, var olduğu ölçüde haklı olarak övülmelidir; çünkü var olduğu ölçüde iyidir. Var olmayı ne kadar çok seversen, ebedî hayatı o kadar çok arzularsın; duyguların geçici olmasın, geçici şeylerin sevgileriyle dağlanıp damgalanmasın diye öyle biçimlenmeyi dilersin. Geçici şeyler var olmadan önce yoktur, var olduklarında kaçıp giderler, kaçıp gittiklerinde de artık olmayacaklardır. Bu yüzden gelecekteyken henüz yokturlar, geçmişte kaldıklarında artık yokturlar. Var olmaya başlamaları var olmamaya doğru yol almaları demek olan bu şeyler, kalıcı olsunlar diye nasıl tutulabilir? Var olmayı seven ise bunları var oldukları ölçüde onaylar, ama her zaman var olanı sever. Bunları severken değişken olduysa, O'nu severken sağlamlaşır; gelip geçenleri severken dağılıp akıyorduysa, kalıcı olanı severken katılaşıp ayakta durur. Var olmamaktan korkarken istediği, ama kaçıp gidenlerin sevgisine dolanmış olduğu için ayakta duramadığı o varlığın kendisine böylece erişir. Öyleyse hiçbir şey olmayacağın için bedbaht olmamaktansa bedbaht olarak bile var olmayı yeğlemen seni rahatsız etmesin; tersine, en çok bu hoşuna gitsin. Var olmak istemekle yaptığın bu başlangıca gitgide daha çok var olmayı eklersen, en yüce derecede var olana doğru yükselir, onun üzerine kurulursun. Böylece en aşağıda olanın var olmamaya doğru geçip gittiği, onu sevenin güçlerini de kendisiyle birlikte çökerttiği her türlü çöküşten kendini korursun. Bundan şu sonuç çıkar: Bedbaht olmamak için var olmamayı yeğleyen, var olmamaya gücü yetmediğinden bedbaht olarak kalır. Var olmayı, bedbaht olmaktan nefret ettiğinden daha çok seven ise sevdiğine ekleyerek nefret ettiğini dışarıda bıraksın; çünkü kendi cinsinde kusursuzca var olmaya başladığında bedbaht olmayacaktır.
- Si dixerit: Ideo magis volo vel miser esse, quam omnino non esse, quia jam sum; si autem priusquam essem possem consuli, eligerem non esse potius quam ut essem miser. Nunc enim quod timeo non esse cum miser sim, ad ipsam miseriam pertinet, qua non id volo, quod velle deberem; magis enim non esse, quam miser esse velle deberem. Nunc vero fateor me quidem malle vel miserum esse quam nihil; sed tanto stultius id volo, quanto miserius: tanto autem miserius, quanto verius video non hoc me velle debuisse. Respondebo: Cave potius ne hic erres, ubi te videre verum putas. Nam si beatus esses, utique esse quam non esse malles; et nunc miser cum sis, mavis tamen esse vel miser quam omnino non esse, cum esse nolis miser. Considera igitur, quantum potes, quam magnum bonum sit ipsum esse, quod et beati et miseri volunt. Nam si hoc bene consideraveris, videbis te in tantum esse miserum, in quantum non propinquas ei quod summe est; in tantum autem putare melius esse, ut quisque non sit quam ut miser sit, in quantum non vides quod summe est: et ideo tamen te esse velle, quoniam ab illo es qui summe est. 21. Si vis itaque miseriam fugere, ama in te hoc ipsum, quia esse vis. Si enim magis magisque esse volueris, ei quod summe est propinquabis: et gratias age nunc quia es. Quamvis enim beatis sis inferior, superior tamen es quam ea quae non habent vel beatitudinis voluntatem; quorum tamen multi etiam a miseris laudantur. Omnia tamen eo ipso quo sunt, jure laudanda sunt; quia eo ipso quo sunt, bona sunt. Quanto enim amplius esse amaveris, tanto amplius vitam aeternam desiderabis, teque ita formari exoptabis, ut affectiones tuae non sint temporales, de temporalium rerum amoribus inustae et impressae: quae temporalia et antequam sint non sunt, et cum sunt fugiunt, et cum fugerint non erunt. Itaque cum futura sunt, nondum sunt; cum autem praeterita sunt, jam non sunt. Quomodo igitur tenebuntur ut maneant, quibus hoc est incipere ut sint, quod est pergere ut non sint? Qui autem amat esse, probat ista in quantum sunt, et amat quod semper est. Et si variabatur in amore istorum, munietur in illius; et si diffluebat in amore transeuntium, in permanentis amore solidabitur, et stabit, et obtinebit ipsum esse, quod volebat cum timebat non esse, et stare non poterat irretitus amore fugientium. Non igitur tibi displiceat, imo maxime placeat, quod mavis esse vel miser, quam propterea miser non esse, quia nihil eris. Huic enim exordio quo esse vis, si adjicias magis magisque esse, consurgis atque exstrueris in id quod summe est; atque ita te ab omni labe cohibebis, qua transit ut non sit quod infime est, et secum amantis vires subruit. Hinc fiet ut qui mavult non esse, ne miser sit, quia non esse non potest, restet ut miser sit. Qui autem plus amat esse quam odit miser esse, adjiciendo ad id quod amat, quod odit excludat: cum enim in suo genere perfecte esse coeperit, miser non erit.
418. Bölüm
Şu sözün ne kadar saçma ve yersiz olduğuna bak: "Bedbaht olmaktansa var olmamayı yeğlerdim." "Şunu yerine bunu yeğlerdim" diyen bir şey seçer. Var olmamak ise bir şey değil, hiçtir; bu yüzden seçeceğin şey var olmadığında hiçbir şekilde doğru bir seçim yapamazsın. Bedbaht olduğun hâlde var olmayı istediğini, ama bunu istememen gerektiğini söylüyorsun. Öyleyse ne istemeliydin? "Var olmamayı" diyorsun. Bunu istemen gerekiyorduysa o daha iyidir; ama var olmayan daha iyi olamaz; demek ki onu istememeliydin. Onu istemeyişindeki his, onu istemen gerektiğini düşündüğün kanaatten daha doğrudur. Sonra, kişi arzu edilecek bir şeyi doğru olarak seçmişse, ona eriştiğinde daha iyi olması zorunludur; ama var olmayacak olan daha iyi olamaz; öyleyse kimse var olmamayı doğru olarak seçemez. Bedbahtlığın baskısıyla kendi canlarına kıyanların yargısı da bizi sarsmamalı. Çünkü onlar ya kendileri için daha iyi olacağını sandıkları bir yere sığındılar —ki ne sanmış olurlarsa olsunlar, bu bizim akıl yürütmemize aykırı değildir— ya da hiç var olmayacaklarına inandılarsa, hiçbir şey seçmeyenlerin bu yanlış seçimi bizi hiç sarsmayacaktır. Ne seçtiğini sorduğumda "Hiç" diye cevap verecek bir seçiciyi nasıl izleyebilirim? Var olmamayı seçen, böyle cevap vermek istemese bile, hiçbir şey seçmediği ortaya konmuş olur.
Yine de bütün bu konuda, elimden gelirse, ne düşündüğümü söyleyeyim: Bana öyle geliyor ki kendini öldüren ya da herhangi bir şekilde ölmeyi arzulayan hiç kimse, ölümden sonra var olmayacağını, kanaatinde bir ölçüde bulunsa bile, hissinde taşımaz. Çünkü kanaat, akıl yürütenin ya da inananın yanılgısında ya da hakikatinde bulunur; his ise gücünü ya alışkanlıktan ya da tabiattan alır. Kanaatte bir şeyin, histe başka bir şeyin bulunabileceğini şuradan bile kolayca anlayabiliriz: Çoğu zaman bir şeyin yapılması gerektiğine inanır, başka bir şeyi yapmaktan hoşlanırız. Bazen his kanaatten daha doğrudur: kanaat yanılgıdan, his tabiattan geliyorsa. Örneğin hasta çoğu zaman soğuk sudan, ona iyi gelecek biçimde hoşlanır, ama içerse kendisine zarar vereceğine inanır. Bazen kanaat histen daha doğrudur: Hasta, soğuk suyun zarar vereceğini söyleyen hekimlik sanatına inanıyorsa ve su gerçekten zarar verecekse, içmekten yine de hoşlansa bile. Bazen ikisi de hakikattedir: faydalı olanın hem öyle olduğuna inanılır hem de ondan hoşlanılırsa. Bazen ikisi de yanılgıdadır: zararlı olanın faydalı olduğuna inanılır ve o hoşa gitmeye devam ederse. Doğru kanaat çoğu zaman kötü bir alışkanlığı düzeltir, kötü kanaat de doğru bir tabiatı bozar; aklın hâkimiyetinde ve önderliğinde bu kadar büyük bir güç vardır. Öyleyse ölümden sonra var olmayacağına inanan biri dayanılmaz sıkıntılarla ölümü bütün varlığıyla arzulamaya sürüklenir, ölüme karar verip ona sarılırsa, kanaatinde tamamen yok olma yanılgısı, hissinde ise tabiî bir dinginlik arzusu vardır. Dingin olan ise hiç değildir; hatta dingin olmayandan daha çok vardır. Çünkü huzursuzluk duyguları değiştirip durur, biri ötekini yok eder; dinginlikte ise bir sabitlik vardır ve "vardır" denen şey en çok bu sabitlikte anlaşılır. Bu yüzden ölümü isteyen iradedeki bütün o istek, ölenin var olmamasına değil, dinlenmesine yönelir. Kişi yanılgıyla var olmayacağına inansa da, tabiatı gereği dingin olmayı, yani daha çok var olmayı arzular. Demek ki nasıl kimsenin var olmamaktan hoşlanması hiçbir şekilde mümkün değilse, kimsenin var oluşu yüzünden Yaratıcı'nın iyiliğine nankörlük etmesi de hiçbir şekilde doğru değildir.
- Nam illud vide quam absurde et inconvenienter dicatur: Mallem non esse quam miser esse. Qui enim dicit, Mallem hoc quam illud, eligit aliquid. Non esse autem non est aliquid, sed nihil; et ideo nullo pacto potes recte eligere, quando quod eligas non est. Dicis velle te quidem esse, cum sis miser, sed non hoc velle debuisse. Quid igitur velle debuisti? Non esse, inquis, potius. Si hoc velle debuisti, hoc est melius; quod autem non est, melius esse non potest: non ergo id velle debuisti; veraciorque sensus est quo id non vis, quam opinatio per quam te id velle debuisse arbitraris. Deinde quod quisque recte eligit appetendum, cum ad id pervenerit, necesse est melior fiat; melior autem esse non poterit, qui non erit: nemo igitur recte potest eligere ut non sit. Neque enim moveri nos oportet eorum judicio, qui urgente miseria sese interemerunt. Aut enim eo confugerunt, ubi melius fore sibi putarunt; et non est contrarium rationi nostrae, quoquo modo putaverint: aut si nullos se futuros omnino crediderunt, multo minus falsa electio nihil eligentium commovebit. Quomodo enim sequar eligentem, a quo si quaeram quid eligat, respondebit, Nihil? Nam qui eligit non esse, profecto se nihil eligere, etiamsi hoc nolit respondere, convincitur. 23. Verumtamen ut de hac tota re, si potero, dicam quod sentio: nemo mihi videtur cum seipsum necat, aut quolibet modo emori cupit, habere in sensu quod post mortem non sit futurus; tametsi aliquantum hoc in opinione habeat. Nam opinio aut in errore, aut in veritate ratiocinantis est, vel credentis: sensus autem aut consuetudine, aut natura valet. Posse autem fieri ut aliud sit in opinione, aliud in sensu, vel ex hoc cognoscere facile est, quod plerumque aliud faciendum esse credimus, et aliud facere delectat. Et aliquando veracior est sensus quam opinio, si illa de errore, ille de natura est: velut cum aeger plerumque aqua frigida conducibiliter delectatur, quam tamen credit, si biberit, esse nocituram. Aliquando veracior opinio quam sensus, si credit arti medicinae, obesse frigidam, cum revera oberit, et tamen bibere delectet: aliquando utrumque in veritate est, cum id quod prodest, non solum ita creditur, sed etiam libet; aliquando utrumque in errore, cum id quod nocet, et prodesse creditur, et libere non desinit. Solet autem et recta opinio pravam corrigere consuetudinem, et prava opinio rectam depravare naturam: tanta vis est in dominatu et principatu rationis. Cum ergo quisque credens quod post mortem non erit, intolerabilibus tamen molestiis ad totam cupiditatem mortis impellitur, et decernit atque arripit mortem; in opinione habet errorem omnimodae defectionis, in sensu autem naturale desiderium quietis. Quod autem quietum est, non est nihil; imo etiam magis est quam id quod inquietum est. Inquietudo enim variat affectiones, ut altera alteram perimat: quies autem habet constantiam, in qua maxime intelligitur quod dicitur, est. Omnis itaque ille appetitus in voluntate mortis, non ut qui moritur non sit, sed ut requiescat intenditur. Ita cum errore credat non se futurum, natura tamen quietus esse, hoc est magis esse desiderat. Quapropter, sicut nullo pacto fieri potest ut non esse aliquem libeat; ita nullo pacto fieri oportet ut ex eo quod est quisque, bonitati Creatoris ingratus sit.
429. Bölüm
Biri şöyle derse: "Yine de her şeye gücü yeten Tanrı için, yaptığı her şeyin, hiçbir yaratık bedbahtlığa varmayacak biçimde kendi düzenine sahip olmasını sağlamak zor ya da yorucu değildi; çünkü her şeye gücü yeten olarak buna gücü yetmemiş ya da iyi olarak bunu esirgemiş olamaz." Şöyle cevap veririm: Yaratıkların düzeni en yüksekten en aşağıya adil basamaklarla öyle iner ki "Şu olmasaydı" diyen de kıskançlık eder, "Şu da şöyle olsaydı" diyen de. Çünkü bir yaratığın, kendisinden üstteki gibi olmasını istiyorsa, o üstteki zaten vardır ve kusursuz olduğu için kendisine bir şey eklenmesi gerekmeyecek kadar büyüktür. Demek ki "Bu da öyle olsaydı" diyen ya kusursuz olan üstteki varlığa bir şey eklemek ister, o zaman ölçüsüz ve haksız olur; ya da alttakini ortadan kaldırmak ister, o zaman kötü ve kıskanç olur. "Bu olmasaydı" diyen de, kendisinden daha aşağıdakini bile övmek zorunda kaldığı bir şeyin var olmasını istemediği için yine kötü ve kıskançtır. Bu, birinin "Ay olmasaydı" demesine benzer. Oysa aydan çok daha aşağı olan kandil ışığının bile kendi cinsinde güzel olduğunu, yeryüzünün karanlıklarına yakıştığını, gece işlerine yaradığını ve bütün bunlarda kendi ölçüsünce elbette övülmeye değer olduğunu ya kabul eder ya da pek budalaca veya inatla inkâr eder. "Kandil olmasaydı" dese gülünç olacağını hisseden biri, "Varlıklar arasında ay olmasaydı" demeye nasıl haklı olarak cüret eder? "Ay olmasaydı" demeyip de ayın, gördüğü güneş gibi olması gerektiğini söylerse, "Ay olmasaydı da iki güneş olsaydı" demekten başka bir şey söylemediğini anlamaz. Burada iki türlü yanılır: İkinci bir güneş isteyerek şeylerin kusursuzluğuna bir şey eklemek, ayın kaldırılmasını isteyerek de ondan bir şey eksiltmek ister.
Burada belki şöyle der: "Ay için hiç yakınmıyorum, çünkü parıltısının daha az olması onu bedbaht etmez; ruhlar için ise karanlıklarına değil, bedbahtlıklarına üzülüyorum." Dikkatle düşünsün: Ayın parıltısı bedbaht olmadığı gibi güneşin parıltısı da mesut değildir. Gök cisimleri olsalar da, bedensel gözlerle algılanabilen bu ışık bakımından yine de cisimdirler. Hiçbir cisim ise kendi başına ne mesut ne de bedbaht olabilir; gerçi mesutların ya da bedbahtların cisimleri olabilir. Ama bu ışıklardan getirilen benzetme şunu öğretir: Cisimlerin farklarını seyrederken bazılarını daha parlak görüp daha sönük gördüklerinin kaldırılmasını ya da daha parlaklara eşitlenmesini istemen haksızlıktır; her şeyi kâinatın kusursuzluğuna bağladığında ise, birbirlerinden az ya da çok parlak oldukları ölçüde her şeyin daha çok var olduğunu görürsün; kusursuz kâinat da sana ancak büyük şeylerin, küçükler eksik kalmayacak biçimde bulunduğu yerde görünür. Ruhların farklarını da böyle düşün. Onlarda şunu da bulacaksın: Üzüldüğün bedbahtlık da kâinatın kusursuzluğundan, günahkâr olmak istedikleri için bedbaht olmaları gereken ruhların eksik kalmamasına yarar. Tanrı'nın böylelerini yapmaması gerektiği şöyle dursun, bedbaht ruhlardan çok daha aşağı olan öteki yaratıkları bile övgüye değer biçimde yapmıştır.
Ama söyleneni pek anlamayan biri buna itiraz edecek bir şey bulabilir. Şöyle der: "Bizim bedbahtlığımız da kâinatın kusursuzluğunu tamamlıyorsa, her zaman mesut olsaydık bu kusursuzluktan bir şey eksik kalırdı. Ruh bedbahtlığa ancak günah işleyerek varıyorsa, günahlarımız da Tanrı'nın kurduğu kâinatın kusursuzluğu için zorunludur. Öyleyse, olmasalardı yarattığı şeyin dolu ve kusursuz olmayacağı günahları nasıl adaletle cezalandırır?" Buna şöyle cevap verilir: Kâinatın kusursuzluğu için zorunlu olan, günahların ya da bedbahtlığın kendisi değil, ruh oldukları ölçüde ruhlardır; bunlar isterlerse günah işler, günah işlerlerse bedbaht olurlar. Günahları ortadan kalktığı hâlde bedbahtlık sürerse ya da bedbahtlık günahlardan önce gelirse, kâinatın düzeni ve yönetimi haklı olarak bozuldu denir. Öte yandan günah işlenir de bedbahtlık olmazsa, bu haksızlık da düzeni lekeler. Günah işlemeyenlerde saadet bulunduğunda kâinat kusursuzdur. Günah işleyenlerde bedbahtlık bulunduğunda da kâinat yine kusursuzdur. Günah işlediklerinde bedbahtlığın, doğru davrandıklarında saadetin peşlerinden geldiği ruhlar eksik olmadığına göre, kâinat bütün tabiatlarla her zaman dolu ve kusursuzdur. Çünkü günah ve günahın cezası birer tabiat değil, tabiatların hâlleridir: Biri iradî, öteki cezaî bir hâl. Günahta meydana gelen iradî hâl çirkin bir hâldir. Bu yüzden ona cezaî hâl eklenir ki onu öyle olmanın çirkin düşmediği bir yere yerleştirsin ve kâinatın güzelliğine uymaya zorlasın; böylece günahın çirkinliğini günahın cezası düzeltir.
- Si dixerit: Non erat tamen difficile aut laboriosum omnipotenti Deo, ut omnia quaecumque fecit sic haberent ordinem suum, ut nulla creatura usque ad miseriam perveniret; non enim hoc aut omnipotens non potuit, aut bonus invidit. Respondebo, ordinem creaturarum a summa usque ad infimam gradibus justis ita decurrere, ut ille invideat qui dixerit, Ista non esset; invideat etiam ille qui dixerit, Ista talis esset. Si enim talem vult esse qualis est superior, jam illa est, et tanta est ut adjici ei non oporteat, quia perfecta est. Qui ergo dicit, Etiam ista talis esset, aut perfectae superiori vult addere, et erit immoderatus et injustus; aut istam vult interimere, et erit malus atque invidus. Qui autem dixerit, Ista non esset, nihilominus erit malus atque invidus, cum eam non vult esse, qua inferiorem laudare adhuc cogitur. Velut si dicat, Non esset luna, cum etiam lucernae claritatem longe inferiorem, in suo tamen genere pulchram, et terrenis tenebris esse decoram atque aptam nocturnis usibus, atque in his omnibus pro suo modulo utique laudabilem aut fateatur, aut stultissime vel contentiose neget. Quomodo ergo recte dicere audebit, Luna non esset in rebus, qui si diceret, Lucerna non esset, deridendum se esse sentiret? Quod si non dicit, Luna non esset, sed qualem solem videt, talem dicit lunam esse debuisse, non intelligit nihil aliud se dicere quam, Non esset luna, sed essent soles duo. In quo dupliciter errat, quod rerum perfectioni et addere aliquid cupit, cum desiderat alterum solem; et minuere, cum lunam vult detrahi. 25. Hic fortasse dicat, ideo nihil se de luna conqueri, quia splendor ejus ita minor est, ut miser non sit; de animarum autem non obscuritate, sed miseria se dolere. Sedulo cogitet, ita lunae splendorem non esse miserum, ut nec splendor solis sit beatus. Quamvis enim corpora caelestia sint, corpora sunt tamen quantum ad lucem istam pertinet, quae per corporeos oculos sentiri potest. Nulla autem corpora, quantum ad sese attinet, vel beata possunt esse, vel misera; quanquam beatorum aut miserorum corpora possint esse. Sed de illis luminibus similitudo adhibita id docet, ut quemadmodum corporum differentias contemplando, videns alia clariora, injuste petis auferri quae obscuriora conspexeris, aut clarioribus adaequari; sed ad perfectionem universitatis referens omnia, quanto magis minusve inter se clara sunt, tanto magis cernis esse omnia; nec tibi occurrit perfecta universitas, nisi ubi majora sic praesto sunt, ut minora non desint; sic etiam differentias animarum cogites, in quibus hoc quoque invenies, ut miseriam quam doles, ad id quoque valere cognoscas, ut universitatis perfectioni nec illae desint animae, quae miserae fieri debuerunt, quia peccatrices esse voluerunt. Tantumque abest ut Deus tales facere non debuerit, ut etiam caeteras creaturas laudabiliter fecerit longe inferiores animis miseris. 26. Sed adhuc videtur minus intelligens quod dictum est, habere quod contradicat. Dicit enim: Si universitatis perfectionem complet etiam nostra miseria, defuisset aliquid huic perfectioni, si beati semper essemus. Quapropter si ad miseriam nisi peccando non pervenit anima, etiam peccata nostra necessaria sunt perfectioni universitatis quam condidit Deus. Quomodo ergo juste peccata punit, quae si defuissent, creatura ejus plena et perfecta non esset? Hic respondetur, non ipsa peccata vel ipsam miseriam perfectioni universitatis esse necessaria, sed animas in quantum animae sunt; quae si velint, peccant; si peccaverint, miserae fiunt. Si enim peccatis earum detractis miseria perseverat, aut etiam peccata praecedit, recte deformari dicitur ordo atque administratio universitatis. Rursus, si peccata fiant, et desit miseria, nihilominus dehonestat ordinem iniquitas. Cum autem non peccantibus adest beatitudo, perfecta est universitas. Cum vero peccantibus adest miseria, nihilominus perfecta est universitas. Quod autem ipsae non desunt animae, quas vel peccantes sequitur miseria, vel recte facientes beatitudo, semper naturis omnibus universitas plena atque perfecta est. Non enim peccatum et supplicium peccati naturae sunt quaedam, sed affectiones naturarum, illa voluntaria, ista poenalis. Sed voluntaria quae in peccato fit, turpis affectio est. Cui propterea poenalis adhibetur, ut ordinet eam, ubi talem esse non turpe sit, et decori universitatis congruere cogat, ut peccati dedecus emendet poena peccati.
42_2Bundan ötürü günah işleyen üstün yaratık, aşağı yaratıklar aracılığıyla cezalandırılır; çünkü bunlar o kadar aşağıdır ki çirkin ruhlar tarafından bile süslenebilir ve böylece kâinatın güzelliğine uyabilirler. Bir evde insandan daha büyük ne vardır? Evin lağımından daha değersiz ve aşağı ne vardır? Yine de lağımı temizlemeye layık görülecek kadar ağır bir suça düşen köle, kendi düşkünlüğüyle bile lağımı süsler. Bu ikisi, yani kölenin düşkünlüğü ile lağımın temizlenmesi, birleşip kendi türünde bir birliğe getirilince, düzenli eve öyle uydurulup içine işlenir ki evin bütününe pek düzenli bir güzellikle yakışır. Ama o köle günah işlemek istemeseydi, ev idaresinin gerekli işlerin temizlenmesi için başka bir tedbiri eksik olmazdı. Varlıklar arasında her türlü yer cisminden daha aşağı ne vardır? Yine de günahkâr ruh bile bu bozulabilir eti öyle süsler ki ona pek yakışan bir görünüş ve hayat hareketi verir. Böyle bir ruh günahı yüzünden göksel meskene uymaz, ama cezası yüzünden yer meskenine uyar; öyle ki hangisini seçerse seçsin, kurucusu ve yöneticisi Tanrı olan kâinat her zaman pek yakışan kısımlarla düzenlenmiş güzel bir bütün olur. En iyi ruhlar en aşağı yaratıklarda oturduklarında, onları sahip olmadıkları bedbahtlıklarıyla değil, onları iyi kullanmalarıyla süslerler. Günahkâr ruhların yüce yerlerde oturmasına izin verilirse bu yakışıksız olur; çünkü ne iyi kullanabildikleri ne de bir süs katabildikleri o yerlere uymazlar.
Bu yüzden şu yeryüzü dünyası bozulabilir şeylere ayrılmış olsa da, elinden geldiğince üstteki şeylerin suretini koruyarak bize bazı örnekler ve işaretler göstermekten geri durmaz. İyi ve büyük bir insanın, ahlâken güzel olanın yüklediği vazife uğruna, bedeni bakımından ateşte yandığını görsek, buna günahın cezası demeyiz, cesaretin ve sabrın kanıtı deriz. En iğrenç bir bozulma bedeninin uzuvlarını tüketirken onu, böyle bir şeye uğramasaydı seveceğimizden daha çok severiz; çünkü ruhun tabiatının bedenin değişkenliğiyle değişmemesine hayran kalırız. Pek acımasız bir haydudun uzuvlarının da aynı cezayla mahvolduğunu gördüğümüzde kanunların düzenini onaylarız. Demek ki ikisi de bu işkenceleri süsler; ama biri faziletinin hakkıyla, öteki günahının. O ateşten sonra, hatta önce, o pek iyi insanın göksel meskene uygun hâle getirilip yıldızlara yükseltildiğini görseydik, elbette sevinirdik. Ama alçak haydudun, cezadan önce ya da sonra, iradesindeki aynı kötülükle göğe, ebedî bir şeref makamına yükseltildiğini görseydik, kim buna gücenmezdi? Böylece ikisi de aşağıdaki yaratıkları süsleyebilmiştir, üsttekileri ise yalnız biri. Bundan şunu fark etmemiz gerektiğini öğreniriz: Bu etin ölümlülüğü hem ilk insanı süsledi, ceza günaha uygun düşsün diye; hem de Rabbimizi, merhamet günahtan kurtarsın diye. Adil kişi adaletinde kalarak ölümlü bir bedene sahip olabildi; ama haksız kişi haksız kaldıkça azizlerin ölümsüzlüğüne, yani yüce ve meleklere has ölümsüzlüğe erişemez. Bu, Havari'nin "Melekleri yargılayacağımızı bilmiyor musunuz?" (1 Korintliler 6:3) dediği meleklerin değil, Rabbin "Tanrı'nın meleklerine eşit olacaklar" (Luka 20:36) dediği meleklerin ölümsüzlüğüdür. Meleklere eşit olmayı kendi boş şanları için arzulayanlar, aslında meleklere eşit olmak değil, melekleri kendilerine eşit kılmak isterler. Böyle bir iradede direnenler, her şeye gücü yeten Tanrı'nın gücünden çok kendi güçlerini seven asi meleklerle aynı cezaya uğrayacaklardır. Rab İsa Mesih'in kendi şahsında gösterdiği alçakgönüllülük kapısından Tanrı'yı aramadıkları, merhametsizce ve kibirle yaşadıkları için sol yana konulacak bu gibilere şöyle denecektir: "İblis ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin" (Matta 25:41).
- Hinc fit ut peccans creatura superior, a creaturis inferioribus puniatur, quia illae tam sunt infimae, ut ornari etiam a turpibus animis possint, atque ita decori universitatis congruere. Quid enim tam magnum in domo est quam homo? et quid tam abjectum et infimum quam cloaca domus? Servus tamen in tali peccato delectus ⟦?⟧, ut mundandae cloacae dignus habeatur, ornat eam etiam turpitudine sua; et utrumque horum, id est turpitudo servi, et mundatio cloacae, jam conjunctum et redactum in quamdam sui generis unitatem, ita dispositae domui coaptatur atque subtexitur, ut ejus universitati ordinatissimo decore conveniat. Qui tamen servus si peccare noluisset, non defuisset domesticae disciplinae alia provisio, qua necessaria mundarentur. Quid itaque tam infimum in rebus quam corpus omne terrenum? Hanc tamen corruptibilem carnem etiam peccatrix anima sic ornat, ut ei speciem decentissimam praebeat, motumque vitalem. Habitationi ergo coelesti talis anima non congruit per peccatum, terrestri autem congruit per supplicium; ut quodlibet elegerit, semper sit pulchra universitas decentissimis partibus ordinata, cujus est conditor et administrator Deus. Namque optimae animae cum in infimis creaturis habitant, non eas ornant miseria sua, quam non habent, sed usu earum bono. Si autem peccatrices animae permittantur habitare in sublimibus locis, inhonestum est; quia non conveniunt illis, quibus nec bene uti possunt, nec ornamenti aliquid conferunt. 28. Ideo quanquam orbis iste terrenus rebus corruptibilibus deputatus sit, tamen servans quantum potest imaginem superiorum, exempla nobis et indicia quaedam demonstrare non cessat. Si enim bonum et magnum aliquem virum, hortante honestatis officio, videamus ignibus, quantum ad corpus attinet, concremari; non hoc vocamus poenam peccati, sed fortitudinis et patientiae documentum, eumque magis diligimus, cum foedissima corruptio corporea membra ejus absumat, quam si nihil hujusmodi pateretur; miramur quippe animi naturam mutabilitate corporis non mutari. At vero crudelissimi latronis membra cum tali supplicio confici aspicimus, approbamus ordinem legum. Ornant ergo ambo illa tormenta; sed ille merito virtutis, iste peccati. At si post illos ignes, vel etiam ante illos, optimum virum illum commutatum ad congruentiam coelestis habitationis ad sidera videremus attolli, utique laetaremur. Si autem sceleratum latronem, sive ante supplicium, sive post supplicium, cum eadem malitia voluntatis ad sedem honoris sempiternam levari videremus in coelum, quis non offenderetur? Ita fit ut inferiores creaturas ambo ornare potuerint, superiores autem unus illorum. Ex quo admonemur advertere, mortalitatem carnis hujus et primum hominem ornasse, ut peccato poena congrueret, et Dominum nostrum, ut a peccato misericordia liberaret. Non autem sicut justus potuit in ipsa justitia permanens corpus habere mortale; ita iniquus potest, dum iniquus est, ad immortalitatem pervenire sanctorum, scilicet sublimem et angelicam; non eorum angelorum, de quibus Apostolus ait, Nescitis quia angelos sumus judicaturi (I Cor. VI, 3); sed eorum de quibus Dominus ait, Et erunt aequales Angelis Dei (Luc. XX, 36). Qui enim aequalitatem Angelorum desiderant propter inanem gloriam suam, non ideo volunt aequales esse Angelis, sed Angelos sibi. Itaque in tali voluntate perseverantes, aequabuntur supplicio praevaricatoribus angelis, potestatem suam potius quam Dei omnipotentis diligentibus. Talibus enim ad sinistram constitutis, quia non quaesierunt Deum per humilitatis januam, quam in seipso Dominus Jesus Christus ostendit, et immisericorditer superbeque vixerunt, dicetur, Ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV, 41).
4310. Bölüm
Günahların iki kaynağı vardır: Biri kişinin kendi düşüncesi, öteki başkasının kandırması. Peygamberin "Gizli günahlarımdan beni arındır, ya Rab, yabancılarınkinden de kulunu esirge" (Mezmurlar 18:13–14) sözünün bununla ilgili olduğunu düşünüyorum. İkisi de iradîdir. Çünkü insan kendi düşüncesiyle istemeden günah işlemediği gibi, kötülüğe kandırana onay verdiğinde de elbette ancak iradesiyle onay verir. Yine de hiç kimse kandırmadan kendi düşüncesiyle günah işlemek, üstelik kıskançlık ve hileyle başkasını da günaha kandırmak, başkasının kandırmasıyla günaha sürüklenmekten daha ağırdır. Demek ki iki günahta da cezalandıran Rabbin adaleti korunmuştur. Şu da hakkaniyet terazisinde tartılmıştır: İnsan, onu kötülüğe kandırarak kendine boyun eğdirmiş olan şeytanın elinden bile esirgenmedi. Çünkü şeytanın ele geçirdiği kişiye hükmetmemesi haksızlık olurdu. En yüce ve gerçek Tanrı'nın her yere uzanan kusursuz adaletinin, günah işleyenlerin düşüşlerini bile düzene koymaktan geri durması hiçbir şekilde mümkün değildir. Yine de insan şeytandan daha az günah işlemiş olduğu için, şu dünyanın, yani varlıkların bu ölümlü ve en aşağı kısmının hükümdarına, bütün günahların hükümdarına ve ölümün başındakine, etin ölümlülüğüne varıncaya dek teslim edilmesi, kurtuluşunu yeniden kazanmasına yaradı. Böylece insan ölümlülüğünün bilinciyle ürkek oldu; en değersiz ve en aşağılık, hatta en küçük hayvanlardan bile sıkıntıya uğramaktan ve yok olmaktan korktu, geleceği de bilmez oldu. Bu yüzden yasak sevinçleri dizginlemeye ve özellikle, kandırılıp düşmesine sebep olan, merhamet ilacını reddettiren tek kusur olan kibri kırmaya alıştı. Merhamete bedbahttan daha çok kimin ihtiyacı vardır? Kibirli bir bedbahttan daha çok merhamete layık olmayan kim vardır?
Bundan ötürü her şeyin kendisiyle yaratıldığı ve bütün meleklerin saadetinin tadına vardığı o Tanrı Sözü, merhametini bizim bedbahtlığımıza kadar uzattı: Söz et oldu ve aramızda yaşadı (Yuhanna 1:3, 14). Çünkü insan, henüz meleklere eşit olmadan meleklerin ekmeğini ancak meleklerin ekmeği insanlara eşit olmaya tenezzül ederse yiyebilirdi. O, onları bırakacak biçimde bize inmedi; hem onlar için hem bizim için bütün olarak kaldı. Onları Tanrı olduğu yönüyle içeriden besler, bizi bizim olduğumuz yönüyle dışarıdan uyarır; iman yoluyla bizi de, onları beslediği gibi yüz yüze görmeyle besleyeceği kişiler olmaya elverişli kılar. Akıllı yaratık o Sözle, en iyi besiniyle beslenir gibi beslenir. İnsan ruhu da akıllıdır; ama günahın cezası olarak ölümlülüğün bağlarıyla tutulmuş, görünür şeylerden tahminler yürüterek görünmeyenleri anlamaya çabalayacak kadar küçültülmüştü. Bu yüzden akıllı yaratığın besini görünür oldu; kendi tabiatını değiştirerek değil, bizim tabiatımızı giyinerek; görünür şeylerin peşinden gidenleri görünmeyen kendisine geri çağırmak için. Böylece ruh, kibre kapılıp içeride bıraktığı O'nu dışarıda alçakgönüllü olarak buldu; O'nun görünür alçakgönüllülüğünü taklit ederek görünmez yüceliğe geri dönecekti.
Tanrı'nın Sözü, Tanrı'nın biricik Oğlu, her zaman kendi kanunları altında tuttuğu ve tutacağı şeytanı, insanı giyinerek insana da boyun eğdirdi. Ondan zorba bir hâkimiyetle hiçbir şey koparmadı, onu adaletin kanunuyla yendi. Kadın aldatılıp kadın aracılığıyla erkek düşürüldüğü için şeytan, ilk insanın bütün soyunu günahkâr sayarak ölümün kanunlarına dayanıp sahipleniyordu; bunu zarar verme yönünde kötü niyetli bir arzuyla, ama yine de pek hakkaniyetli bir hakla yapıyordu. Gücü, ölüme layık hiçbir şey gösteremeyeceği adil kişiyi öldürünceye kadar geçerli olacaktı. O adil kişi yalnız suçsuz olarak öldürülmemiş, şehvetsiz olarak da doğmuştu; oysa şeytan ele geçirdiklerini şehvete boyun eğdirmişti ki ondan doğan her şeyi kendi ağacının meyvesi gibi, sahip olma yönünde kötü bir arzuyla ama yine de haksız olmayan bir mülkiyet hakkıyla elinde tutsun. Bu yüzden pek haksızca öldürdüğü O'na inananları pek adil olarak salıvermek zorunda kalır; böylece bunlar zaman içinde öldükleri için borçlarını öder, her zaman yaşadıkları için de, borçlu olmadığını onlar uğruna ödeyen O'nda yaşarlar. İnançsızlıkta direnmeye kandırdıklarını ise ebedî mahkûmiyette haklı olarak yanında ortak tutacaktır. Böylece insan şeytandan zorla koparılmadı; çünkü şeytan da onu zorla değil, kandırarak ele geçirmişti. Kötülüğe onay verdiği şeytana kul olsun diye haklı olarak daha çok alçaltılan insan, iyiliğe onay verdiği O'nun aracılığıyla haklı olarak kurtarıldı; çünkü insan onay vermekle, şeytanın kötülüğe kandırmakla işlediğinden daha az günah işlemişti.
- Cum enim duae sint origines peccatorum, una spontanea cogitatione, alia persuasione alterius, quo pertinere arbitror quod Propheta dicit: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo (Psal. XVIII, 13, 14): utrumque voluntarium est quidem. Nam sicut propria cogitatione non peccat invitus, ita dum consentit male suadenti, non utique nisi voluntate consentit: sed tamen gravius est, non solum nullo suadente propria cogitatione peccare, sed etiam peccandum alteri per invidentiam dolumque suadere, quam ad peccandum alterius suasione traduci. Servata est ergo in utroque peccato justitia Domini punientis. Nam et illud appensum est aequitatis examine, ut nec ipsius diaboli potestati negaretur homo, quem sibi male suadendo subjecerat. Iniquum enim erat ut ei quem ceperat, non dominaretur. Nec fieri ullo modo potest ut Dei summi et veri perfecta justitia, quae usquequaque pertenditur, deserat etiam ordinandas ruinas peccantium. Et tamen quia minus peccaverat homo quam diabolus, idipsum ei valuit ad reparandam salutem, quod principi hujus mundi, partis rerum scilicet hujus mortalis atque infimae, hoc est principi omnium peccatorum, et praeposito mortis, usque ad mortalitatem carnis addictus est. Ita enim conscientia mortalitatis timidus, et a vilissimis et abjectissimis bestiis vel etiam minutissimis, molestias atque interitum reformidans, incertusque futurorum, et illicitas cohibere laetitias, et maxime superbiam, cujus persuasione dejectus est, et quo uno vitio misericordiae medicina respuitur, frangere consuevit. Quid enim tam opus habens misericordia quam miser? Et quid tam indignum misericordia quam superbus miser? 30. Ex quo factum est ut illud Dei Verbum per quod facta sunt omnia, et quo fruitur omnis angelica beatitudo, usque ad miseriam nostram clementiam suam porrigeret, et Verbum caro fieret, et habitaret in nobis (Joan. I, 3, 14). Sic enim posset panem Angelorum homo manducare, nondum Angelis adaequatus, si panis ipse Angelorum hominibus dignaretur aequari. Nec sic descendit ad nos, ut illos desereret; sed simul integer illis, integer nobis, illos intrinsecus pascens per id quod Deus est, nos forinsecus admonens per id quod nos sumus, idoneos facit per fidem, quos per speciem pascat aequaliter. Quia enim rationalis creatura Verbo illo tanquam optimo cibo suo pascitur; humana autem anima rationalis est, quae mortalibus vinculis peccati poena tenebatur, ad hoc diminutionis redacta, ut per conjecturas rerum visibilium ad intelligenda invisibilia niteretur: cibus rationalis creaturae factus est visibilis, non commutatione naturae suae, sed habitu nostrae, ut visibilia sectantes, ad se invisibilem revocaret. Sic eum anima, quem superbiens intus reliquerat, foris humilem invenit, imitatura ejus humilitatem visibilem, et ad invisibilem altitudinem reditura. 31. Atque Verbum Dei unicus Dei Filius, diabolum quem semper sub legibus suis habuit et habebit, homine indutus etiam homini subjugavit: nihil ei extorquens violento dominatu, sed superans eum lege justitiae; ut quoniam, femina decepta, et dejecto per feminam viro, omnem prolem primi hominis tanquam peccatricem legibus mortis, malitiosa quidem nocendi cupiditate, sed tamen jure aequissimo vindicabat, tamdiu potestas ejus valeret, donec interficeret justum, in quo nihil dignum morte posset ostendere, non solum quia sine crimine occisus est, sed etiam quia sine libidine natus: cui subjugaverat ille quos ceperat, ut quidquid inde nasceretur, tanquam suae arboris fructus, prava quidem habendi cupiditate, sed tamen non iniquo possidendi jure retineret. Justissime itaque dimittere cogitur credentes in eum quem injustissime occidit, ut et quod temporaliter moriuntur, debitum exsolvant, et quod semper vivunt, in illo vivant, qui pro eis quod non debebat exsolvit. Quibus autem infidelitatis perseverantiam persuasisset, juste secum haberet in perpetua damnatione consortes. Ita factum est ut neque diabolo per vim eriperetur homo, quem nec ipse vi, sed persuasione ceperat: et qui juste plus humiliatus est, ut serviret cui ad malum consenserat, juste per eum cui ad bonum consensit liberaretur; quia minus iste in consentiendo, quam ille in male suadendo peccaverat.
4411. Bölüm
Demek ki Tanrı bütün tabiatları yaptı: Yalnız fazilette ve adalette kalacak olanları değil, günah işleyecek olanları da. Günah işlesinler diye değil, ister günah işlemek ister işlememek istesinler, kâinatı süslesinler diye. Bütün yaratılışta düzenin doruğunu, günah işlemek isteselerdi kâinat zayıflayıp sarsılacak biçimde tutan ruhlar varlıklar arasında eksik olsaydı, yaratılıştan büyük bir şey eksik kalırdı: Kaldırıldığında şeylerin sağlamlığının ve birbirine bağlılığının bozulacağı şey eksik kalırdı. Bunlar, göksel ya da göklerin üstündeki kudretlerin en iyi, kutsal ve yüce yaratıklarıdır; onlara yalnız Tanrı buyurur, bütün dünya ise onlara tabidir. Onların adil ve kusursuz vazifeleri olmadan kâinat var olamaz. Öte yandan, günah işleseler de işlemeseler de kâinatın düzeninden hiçbir şey eksiltmeyecek olanlar eksik olsaydı, bu durumda da pek çok şey eksik kalırdı. Bunlar akıllı ruhlardır; o üstteki ruhlarla vazifece eşit değil ama tabiatça eşittirler. Onların da altında, en yüce Tanrı'nın kurduğu ve yine de övülmeye değer pek çok varlık basamağı vardır.
Demek ki yalnız var olmasaydı değil, günah işleseydi bile kâinatın düzenini eksiltecek olan tabiatın vazifesi daha yücedir. Günah işlemesiyle değil, yalnız var olmasaydı kâinatı eksik bırakacak olan tabiatın vazifesi ise daha aşağıdır. Birincisine, şeylerin düzeninden eksik olamayacak kendi vazifesiyle her şeyi bir arada tutma gücü verilmiştir. Bu vazifeyi aldığı için iyi iradede kalmaz; tersine, iyi iradede kalacağı onu veren tarafından önceden görüldüğü için bu vazifeyi almıştır. Yine de her şeyi kendi ululuğuyla değil, her şeyin kendisinden, kendisi aracılığıyla ve kendisinde yaratıldığı O'nun ululuğuna sıkıca bağlanarak ve buyruklarına büyük bir bağlılıkla uyarak bir arada tutar. İkincisine de, günah işlemezse, her şeyi bir arada tutmak gibi pek güçlü bir vazife verilmiştir; ama kendine ait olarak değil, birincisiyle birlikte, çünkü günah işleyeceği önceden bilinmiştir. Ruhanî varlıklar birbirleriyle yığılmadan birleşir, eksilmeden ayrılır. Bu yüzden ikincisi birincisine katıldığında birincisinin işi kolaylaşmazdı; ikincisi günah işleyip vazifesini bıraksa da birincisinin işi zorlaşmazdı. Çünkü ruhanî yaratıklar, her biri kendi cismine sahip olsa da, yerlerle ve cisimlerin kütlesiyle değil, duygularının benzerliğiyle birleşir, ayrılığıyla ayrılırlar.
Günahtan sonra aşağı ve ölümlü cisimlere yerleştirilen ruh, kendi bedenini tamamen dilediği gibi değil, kâinatın kanunlarının izin verdiği ölçüde yönetir. Yine de böyle bir ruh, yer cisimlerinin bile kendisine tabi olduğu gök cisminden aşağı değildir. Mahkûm bir kölenin yırtık pırtık giysisi, hak ettiği için efendisinin yanında büyük itibar gören bir kölenin giysisinden çok daha aşağıdır; ama kölenin kendisi, insan olduğu için, ne kadar değerli olursa olsun herhangi bir giysiden daha iyidir. Demek ki o yüce ruh Tanrı'ya sıkıca bağlıdır; gök cisminde, melekî bir güçle, işaretini dile sığmaz biçimde gözettiği Tanrı'nın buyurduğu gibi yer cismini de süsler ve yönetir. Bu ruh ise ölümlü uzuvlarla yüklü olarak, kendisini ezen bu bedeni bile içeriden güçlükle yönetir, ama yine de elinden geldiğince süsler; dışarıda bitişiğindeki öteki şeyleri ise çok daha zayıf bir etkiyle, gücünün yettiğince dışarıdan etkiler.
- Naturas igitur omnes Deus fecit, non solum in virtute atque justitia permansuras, sed etiam peccaturas; non ut peccarent, sed ut essent ornaturae universum, sive peccare, sive non peccare voluissent. Si enim rebus deessent animae quae ipsum fastigium ordinis in universa creatura sic obtinerent, ut si peccare voluissent, infirmaretur et labefactaretur universitas, magnum quiddam deesset creaturae: illud enim deesset, quo remoto stabilitas rerum atque connexio turbaretur. Tales sunt optimae, et sanctae, et sublimes creaturae caelestium vel supercoelestium potestatum, quibus solus Deus imperat; universus autem mundus subjectus est. Sine istarum officiis justis atque perfectis esse universitas non potest. Item, si deessent quae sive peccarent, sive non peccarent, nihil universitatis ordini minueretur, etiam sic plurimum deesset. Animae sunt enim rationales, et illis superioribus officio quidem impares, sed natura pares: quibus adhuc inferiores sunt multi, et tamen laudabiles a summo Deo constitutarum rerum gradus. 33. Illa ergo natura sublimioris officii est, quae non solum si non esset, sed etiamsi peccaret, minueret ordinem universitatis. Inferioris officii est ista, quae tantummodo si non esset, non autem si peccaret, aliquid minus haberet universitas. Illi data est potentia omnia continendi officio proprio, quod rerum ordini deesse non possit: nec ideo in bona voluntate permanet, quia hoc accepit officium; sed ideo accepit, quoniam ab illo qui dedit permansura praevisa est. Nec tamen sua majestate continet omnia, sed inhaerendo illius majestati, et ejus imperiis devotissime obtemperando, a quo et per quem et in quo facta sunt omnia. Huic autem datum est quidem non peccanti potentissimum officium continendi omnia; non tamen proprium, sed cum illa, tanquam ei quae peccatura praecognita est. Habent sane spiritualia quaeque inter se et conjunctionem sine cumulo, et sejunctionem sine diminutione: ut neque adjuvaretur illa in actionis suae facilitate, cum haec sibi conjungeretur; neque difficilior illi actio fieret, si haec officium suum peccando desereret. Non enim locis et mole corporum, sed parilitate affectuum jungi, et disparilitate sejungi possunt spirituales creaturae, quamvis corpora sua quaeque possideant. 34. In corporibus autem inferioribus atque mortalibus post peccatum anima ordinata, regit corpus suum, non omnimodo pro arbitrio, sed sicut leges universitatis sinunt. Nec ideo tamen talis anima inferior est corpore coelesti, cui corpori etiam corpora terrena subjecta sunt. Pannosa quippe vestis damnati servi multo est inferior veste bene meriti, et in honore magno apud dominum constituti; sed ipse servus melior est qualibet veste pretiosa, quia homo est. Illa ergo inhaeret Deo, et in coelesti corpore, angelica potestate, etiam terrestre corpus ornat et regit, sicut jubet ille cujus nutum intuetur ineffabiliter. Ista vero mortalibus membris onerata, vix hoc ipsum quo premitur, administrat intrinsecus, et tamen ornat quantum potest: caetera vero extrinsecus adjacentia, longe infirmiore operatione extrinsecus afficit sicut potest.
4512. Bölüm
Bundan şu sonuç çıkar: Bu ruh günah işlemek istemeseydi de, en aşağı cisimsel yaratık kendisine en uygun süsten yoksun kalmazdı. Çünkü bütünü yönetebilen parçayı da yönetir; daha azına gücü yeten ise hemen daha büyüğüne de güç yetiremez. Usta bir hekim uyuzu da etkili biçimde iyileştirir; ama uyuzluya faydalı bir öğüt veren herkes insanın bütün sağlığını tedavi edemez. Hiç günah işlememiş ve işlemeyecek bir yaratığın var olması gerektiğini açıkça gösteren kesin bir gerekçe görülüyorsa, bu aynı gerekçe şunu da bildirir: O yaratık günahtan hür iradeyle uzak durur; zorlandığı için değil, kendiliğinden günah işlemez. Ama günah işleseydi bile —gerçi günah işlemedi, Tanrı da onun günah işlemeyeceğini önceden bildi— evet, o da günah işleseydi, Tanrı'nın dile sığmaz kudretli gücü bu kâinatı yönetmeye yeterdi; herkese uygun ve layık olanı vererek bütün hükümranlığında çirkin ve yakışıksız hiçbir şeye izin vermezdi. Çünkü bütün melek tabiatı günah işleyerek O'nun buyruklarından ayrılmış olsaydı, ya bu iş için kurulmuş hiçbir kudrete başvurmadan kendi ululuğuyla her şeyi pek yakışır ve pek iyi biçimde yönetirdi —ki ruhanî yaratığın var olmasını da bu yüzden esirgemezdi; çünkü günah işleyen ruhanî yaratıklardan bile çok daha aşağı olan cisimsel yaratığı öyle bir iyilik cömertliğiyle kurmuştur ki göğe ve yere, kendi cinslerinde ölçülü, biçimli ve düzenli bütün görünür tabiatlara akılla bakan hiç kimse her şeyin ustasının Tanrı'dan başkası olduğuna inanmaz, O'nun dile sığmaz biçimde övülmesi gerektiğini de kabul etmeden edemez. Ya da melekî kudretin, tabiatının üstünlüğü ve iradesinin iyiliğiyle kâinatın düzenlenmesinde en üstte durmasından daha iyi bir düzen yoksa, bütün melekler günah işlemiş olsaydı bile, Meleklerin Yaratıcısını hükümranlığını yönetmekte hiçbir sıkıntıya düşürmezlerdi. Çünkü O'nun iyiliği bir bıkkınlıkla, her şeye gücü yetmesi de bir güçlükle, ötekilerin günah işleyerek bıraktıkları makamlara yerleştireceği başkalarını yaratmaktan geri kalmazdı. Hak ettiği için mahkûm edilen ruhanî yaratık da, sayısı ne kadar çok olursa olsun, mahkûm edilecek herkesi uygun ve yakışır biçimde içine alan düzeni daraltamazdı. Demek ki düşüncemiz nereye dönerse dönsün, bütün tabiatların en iyi kurucusu ve en adil yöneticisi olan Tanrı'nın dile sığmaz biçimde övülmesi gerektiğini görür.
Son olarak, şeylerin güzelliğini seyretmeyi, onu ilahî bir lütufla görebilenlere bırakalım; göremeyenleri de sözlerle dile sığmaz şeyleri seyretmeye götürmeye çalışmayalım. Yine de geveze, zayıf ya da sinsi insanlar yüzünden bu kadar büyük bir soruyu pek kısa bir özetle tamamlayalım.
- Unde colligitur non defuturum fuisse ornatum congruentissimum infimae corporeae creaturae, etiamsi ista peccare noluisset. Quoniam quae totum potest regere, etiam partem regit; quae autem minus potest, non continuo potest ampliora. Perfectus enim medicus etiam scabiem sanat efficaciter; at non continuo qui scabioso utiliter consulit, universae humanae valetudini mederi potest. Et ratio quidem si certa conspicitur, qua manifestum fiat esse oportuisse creaturam quae nunquam peccaverit, nunquam peccatura sit, etiam illud eadem ratio renuntiat, a peccato illam libera voluntate abstinere, neque coactam non peccare, sed sponte. Verumtamen etiamsi peccaret (quanquam non peccavit, sicut eam non peccaturam praescivit Deus): tamen si etiam ipsa peccaret, sufficeret Dei potestas ineffabilis potentiae ad regendam istam universitatem, ut omnibus congrua et condigna retribuens, nihil in toto imperio suo turpe atque indecorum esse permitteret. Quia sive per nullas ad hoc ipsum conditas potestates, si omnis angelica natura ab ejus praeceptis peccando defecisset, majestate sua decentissime atque optime regeret omnia: nec sic invidens creaturae spirituali ut esset; qui etiam corporalem peccantibus quoque spiritualibus longe inferiorem, tanta largitate bonitatis instituit, ut nullus sit coelum terramque rationabiliter intuens, omnesque naturas visibiles in suis generibus moderatas, formatas, ordinatas, qui vel alium credat artificem omnium esse quam Deum, vel non eum ineffabiliter laudandum esse fateatur. Sive nulla est melior rerum ordinatio, nisi potestas angelica naturae excellentia et bonitate voluntatis in dispositione universitatis superemineat, etiamsi omnes peccassent Angeli, nullam inopiam facerent ad regendum imperium suum Creatori Angelorum. Non enim vel bonitas ejus quasi aliquo taedio, vel omnipotentia difficultate deficeret ad creandos alios, quos in eis sedibus collocaret, quas peccando alii deseruissent; aut creatura spiritualis quantilibet numeri, si pro suis meritis damnaretur, angustare posset ordinem, qui convenienter et decenter excipit quoscumque damnandos. Quacumque se igitur consideratio nostra converterit, ineffabiliter laudandum invenit Deum naturarum omnium conditorem optimum, et administratorem justissimum. 36. Postremo, ut relinquamus contemplationem pulchritudinis rerum iis qui eam divino munere videre possunt, nec eos qui non possunt ad ineffabilia contuenda verbis conemur adducere, et tamen propter loquaces aut infirmos aut insidiosos homines tantam quaestionem brevissima complexione peragamus.
4613. Bölüm
Daha az iyi olabilen her tabiat iyidir; her tabiat da bozulurken daha az iyi olur. Çünkü ya bozulma ona zarar vermez, o zaman bozulmuyor demektir; ya da bozuluyorsa bozulma ona zarar verir, zarar veriyorsa da iyiliğinden bir şey eksiltip onu daha az iyi kılar. Bozulma onu her iyiden tamamen yoksun bırakırsa, ondan geriye ne kalırsa kalsın artık bozulamaz; çünkü bozulmanın alıp götürerek zarar verebileceği hiçbir iyi kalmamıştır; bozulmanın zarar veremediği şey ise bozulmaz. Bozulmayan tabiat da bozulmazdır; demek ki tabiat, söylenmesi en saçma şey olduğu hâlde, bozulma yoluyla bozulmaz hâle gelmiş olur. Bu yüzden şu söz pek doğrudur: Her tabiat, tabiat olduğu ölçüde iyidir. Çünkü bozulmazsa bozulabilir olandan daha iyidir; bozulabilirse de, bozulurken daha az iyi olduğuna göre, şüphesiz iyidir. Her tabiat ya bozulabilir ya da bozulmazdır; öyleyse her tabiat iyidir. Tabiat derken, cevher de denen şeyi kastediyorum. Demek ki her cevher ya Tanrı'dır ya da Tanrı'dan gelir; çünkü her iyi ya Tanrı'dır ya da Tanrı'dan gelir.
Bunları akıl yürütmemizin başı olarak koyup sağlamlaştırdıktan sonra, ne diyeceğime dikkat et. İradenin hür seçimiyle kurulmuş her akıllı tabiat, en yüce ve değişmez iyinin tadına varmakta kalıyorsa şüphesiz övülmelidir; kalmaya çabalayan her tabiat da övülmelidir. Orada kalmayan ve kalmak için çaba göstermek istemeyen her tabiat ise, orada olmadığı ve orada olmak için hiçbir şey yapmadığı ölçüde kınanmalıdır. Öyleyse yaratılmış akıllı tabiat övülüyorsa, onu yapanın övülmesi gerektiğinden kimse şüphe etmez; kınanıyorsa da, onun kınanmasının ta kendisinde Kurucusunun övüldüğünden kimse şüphe etmez. Çünkü onu en yüce ve değişmez iyinin, yani Yaratıcısının tadına varmak istemediği için kınadığımızda, Yaratıcıyı hiç şüphesiz övmüş oluruz. Öyleyse her şeyin yaratıcısı Tanrı ne büyük bir iyidir; bütün dillerle dile sığmaz, bütün düşüncelerle düşünceye sığmaz biçimde ne kadar yüceltilmeli ve onurlandırılmalıdır! O'nu övmeden ne övülebiliriz ne de kınanabiliriz. Çünkü O'nda kalmadığımız için kınanabilmemizin tek sebebi, O'nda kalmanın bizim büyük, en yüce ve ilk iyimiz olmasıdır; bu da O'nun dile sığmaz bir iyi olmasından başka nereden gelir? Öyleyse mademki günahlarımızın kınanması ancak O övülerek olur, günahlarımızda O'nu kınamaya yarayacak ne bulunabilir?
Üstelik kınanan şeylerde de kınanan yalnızca kusur değil midir? Bir şeyin kusuru ise ancak tabiatı övülüyorsa kınanır. Çünkü kınadığın şey ya tabiata uygundur, o zaman kusur değildir ve doğru kınamayı öğrenmek için haksız yere kınadığın şeyden çok senin düzelmen gerekir; ya da kusursa, haklı olarak kınanabilmesi için tabiata aykırı olması da zorunludur. Çünkü her kusur, kusur olduğu için tabiata aykırıdır. Tabiata zarar vermiyorsa kusur da değildir; zarar verdiği için kusursa, tabiata aykırı olduğu için kusurdur. Bir tabiat kendi kusuruyla değil de başkasının kusuruyla bozuluyorsa haksız yere kınanır; o zaman, kusuruyla başka bir tabiatı bozabilen tabiatın kendi kusuruyla bozulmuş olup olmadığını sormak gerekir. Kusurlanmak, kusurla bozulmaktan başka nedir ki? Kusurlanmayan tabiatta kusur yoktur; kusuruyla başka bir tabiatı bozanın ise elbette kusuru vardır. Demek ki kusuruyla başkasını da bozabilen tabiat önce kendisi kusurludur ve önce kendi kusuruyla bozulmuştur. Bundan, her kusurun, kusuru olduğu şeyin tabiatına da aykırı olduğu sonucu çıkar. Bu yüzden, hangi şeyde olursa olsun yalnızca kusur kınandığına ve kusur, kusuru olduğu şeyin tabiatına aykırı olduğu için kusur olduğuna göre, hiçbir şeyin kusuru, o şeyin tabiatı övülmedikçe haklı olarak kınanamaz. Kusurda seni haklı olarak rahatsız eden şey, tabiatta hoşuna giden şeyi kusurlu kılmasından başkası değildir.
Omnis natura quae minus bona fieri potest, bona est; et omnis natura dum corrumpitur, minus bona fit. Aut enim non ei nocet corruptio, et non corrumpitur; aut si corrumpitur, nocet ei corruptio: et si nocet, minuit aliquid de bono ejus, et eam minus bonam facit. Nam si penitus eam privat omni bono, quidquid ejus remanebit, jam corrumpi non poterit; quia nullum erit bonum cujus ademptione possit nocere corruptio: cui autem non potest nocere corruptio, non corrumpitur. Porro natura quae non corrumpitur, incorruptibilis est: erit ergo natura, quod absurdissimum est dicere, corruptione facta incorruptibilis. Quapropter quod verissime dicitur, omnis natura in quantum natura est, bona est: quia si incorruptibilis est, melior est quam corruptibilis; si autem corruptibilis est, quoniam dum corrumpitur minus bona fit, sine dubitatione bona est. Omnis autem natura aut corruptibilis est, aut incorruptibilis. Omnis ergo natura bona est: naturam voco quae et substantia dici solet. Omnis igitur substantia aut Deus, aut ex Deo; quia omne bonum aut Deus, aut ex Deo. 37. Quibus constitutis atque firmatis tanquam in capite ratiocinationis nostrae, attende quid dicam. Omnis natura rationalis, cum libero voluntatis arbitrio condita, si manet in fruendo summo atque incommutabili bono, procul dubio laudanda est; et omnis quae tendit ut maneat, etiam ipsa laudanda est: omnis autem quae non in eo manet, et non vult agere ut maneat, in quantum ibi non est, et in quantum nihil agit ut ibi sit, vituperanda est. Si ergo laudatur rationalis natura quae est facta, nemo dubitat laudandum esse qui fecit; et si vituperatur, nemo dubitat ejus Conditorem in ipsa ejus vituperatione laudari. Cum enim propterea vituperamus hanc, quoniam summo et incommutabili bono, id est Creatore suo frui non vult, illum sine ulla dubitatione laudamus. Quantum ergo bonum, et quam vel ineffabiliter linguis omnibus, vel ineffabiliter ⟦?⟧ cogitationibus omnibus praedicandus et honorandus est creator omnium Deus, sine cujus laude nec laudari possumus, nec vituperari! Non enim vituperari possumus quia in eo non manemus, nisi quia magnum et summum et primum nostrum bonum est manere in illo: unde autem hoc, nisi quia ille ineffabile bonum est? Quid ergo inveniri potest in nostris peccatis unde ille vituperetur, quando vituperatio peccatorum nostrorum nulla est, nisi ille laudetur? 38. Quid, quod etiam in ipsis rebus quae vituperantur, nullius vituperatur nisi vitium? Nullius autem vituperatur vitium, nisi cujus natura laudatur. Aut enim secundum naturam est quod vituperas; et non est vitium, tuque magis emendandus es, ut recte vituperare noveris, quam illud quod non recte vituperas; aut si vitium est, ut recte vituperari possit, etiam contra naturam sit necesse est. Omne quippe vitium, eo ipso quo vitium est, contra naturam est. Si enim naturae non nocet, nec vitium est; si autem quia nocet ideo vitium est, ideo vitium est quia contra naturam est. Quod si non suo, sed alieno vitio aliqua natura corrumpitur, injuste vituperatur, et quaerendum est utrum illa natura non corrumpatur vitio suo, cujus vitio potuit aliena natura corrumpi. Sed quid est aliud vitiari, nisi vitio corrumpi? Porro natura quae non vitiatur, caret vitio: cujus autem vitio aliena natura corrumpitur, habet utique vitium. Prior ergo vitiosa est, et prior corrumpitur vitio suo, cujus vitio alia quoque corrumpi potest. Ex quo colligitur, contra naturam esse omne vitium, etiam ejus rei cujus est vitium. Quapropter, quoniam in quacumque re non vituperatur nisi vitium, ideo autem vitium est, quia contra naturam ejus rei est cujus est vitium, nullius rei recte vituperatur vitium, nisi cujus natura laudatur. Non enim tibi recte in vitio displicet, nisi quia vitiat quod in natura placet.
4714. Bölüm
Şuna da bakmak gerekir: Bir tabiatın, kendi kusuru eklenmeden, başka bir tabiatın kusuruyla bozulduğunu söylemek doğru mudur? Kendi kusuruyla başka bir tabiatı bozmaya yaklaşan tabiat, onda bozulabilir bir şey bulmazsa onu bozamaz; bulursa, onun kusurunun da eklenmesiyle bozulmasını gerçekleştirir. Daha güçlü olan, bozulmak istemezse daha güçsüz olan tarafından bozulmaz; isterse, başkasının kusurundan önce kendi kusuruyla bozulmaya başlar. Eşit olan da, bozulmak istemezse eşiti tarafından bozulamaz. Çünkü kusurlu herhangi bir tabiat, kusursuz olanı bozmak için ona yaklaştığında, tam da bu yüzden ona eşit olarak değil, kendi kusuruyla daha güçsüz olarak yaklaşır. Daha güçlü olan daha zayıf olanı bozuyorsa, bu ya ikisinde de kötü bir arzu varsa ikisinin kusuruyla olur; ya da tabiatı, kusurlu olsa bile bozduğu aşağıdakinden önde gelecek kadar üstünse, güçlü olanın kusuruyla olur. İnsanlar toprağın ürünlerini iyi kullanmayıp kendi kusurlarıyla bozularak onları sefahat için kötüye kullanıp bozuyorlar diye kim haklı olarak bu ürünleri kınayabilir? Oysa kusurlu da olsa insan tabiatının, kusurlu olmayan herhangi bir üründen daha üstün ve daha güçlü olduğundan şüphe etmek delilik olur.
Daha güçlü bir tabiatın daha aşağı birini, ikisinden birinin kusuru olmaksızın bozması da mümkündür; çünkü kusur, kınanmaya layık olana deriz. Ürünlerden tabiatının ihtiyacını gidermekten başka bir şey aramayan tutumlu bir insanı, ya da onun yemesiyle bozuldukları için bu ürünleri kim kınamaya cesaret eder? Böyle bir şeye alışılmış dilde bozulma bile denmez; çünkü bozulma çoğunlukla kusurun adıdır. Varlıklar arasında şunu da kolayca fark edebiliriz: Daha güçlü tabiat daha aşağıdakini çoğu zaman ya kendi ihtiyacını gidermek için bozar; ya adaletin düzeni gereği suçu cezalandırırken bozar —Havari'nin "Biri Tanrı'nın tapınağını bozarsa, Tanrı da onu bozacaktır" (1 Korintliler 3:17) sözü bu kurala göredir—; ya da birbirine yer açan değişken şeylerin düzeni gereği, kâinatın kısımlarına her birinin gücüne göre verilmiş pek uygun kanunlar uyarınca bozar. Güneş, tabiatının ölçüsü gereği ışığa dayanamayacak kadar zayıf olan birinin gözlerini parıltısıyla bozarsa, onları kendi ışığının eksiğini gidermek için değiştirdiğini de, bunu kendi kusuruyla yaptığını da düşünmemek gerekir; gözlerin kendisini de kınamamalı, çünkü hem ışığa karşı açılmak için sahiplerine boyun eğdiler hem de bozulmak için ışığın kendisine. Demek ki bütün bozulmalar arasında yalnız kusurlu bozulma haklı olarak kınanır; ötekilere ya bozulma bile denmemeli ya da kusurlu olmadıkları için kınanmaya layık olamazlar. Hatta Latincede "kınama" (vituperatio) kelimesinin de, yalnız kusura (vitium) hazırlanmış, yani ona uygun düşen ve onun hakkı olan şey olduğu için bu adı aldığı sanılır.
Söylemeye başladığım gibi, kusur başka bir sebepten değil, kusuru olduğu şeyin tabiatına aykırı olduğu için kötüdür. Bundan açıkça anlaşılır ki kusuru kınanan şey tabiatça övülmeye değerdir; öyle ki kusurların kınanmasının, kusurları kınanan tabiatların övgüsü olduğunu bütünüyle kabul etmeliyiz. Kusur tabiata aykırı olduğu için, tabiatların bütünlüğünden ne kadar eksilirse kusurların kötülüğüne o kadar eklenir. Öyleyse kusuru kınadığında, bütünlüğünü arzuladığın şeyi elbette övmüş olursun; tabiatın bütünlüğünden başka neyi? Kusursuz tabiat yalnız hiçbir kınamaya layık olmamakla kalmaz, kendi cinsinde övgüye de layıktır. Demek ki tabiatın kusursuzluğunda eksik gördüğün şeye kusur diyorsun; böylece, eksikliğini kınayarak kusursuz olmasını istediğin tabiatın sana yeterince hoş geldiğini açıkça göstermiş olursun.
- Videndum est etiam illud, utrum vere dicatur aliquam naturam naturae alterius vitio corrumpi, nullo adjuncto vitio suo. Si enim natura quae accedit cum vitio suo ad aliam corrumpendam, non in ea corruptibile aliquid invenit, non eam corrumpit. Si autem invenit, adjuncto ejus vitio corruptionem ejus operatur. Potentior enim ab infirmiore si corrumpi nolit, non corrumpitur: si autem velit, prius incipit suo vitio corrumpi quam alieno. Aequalis autem ab aequali nihilominus si corrumpi nolit, non potest. Nam quaecumque natura cum vitio ad eam quae sine vitio est, ut corrumpat accedit, eo ipso non accedit aequalis, sed infirmior vitio suo. Si vero potentior invalidiorem corrumpit, aut utriusque vitio fit, si utriusque prava cupiditate fit; aut vitio potentioris, si naturae tanta praestantia est, ut inferiorem quam corrumpit, etiam vitiosa praecedat. Quis enim recte vituperaverit fructus terrae, quod homines eis non utantur bene, corruptique vitio suo, corrumpant eos abutendo ad luxuriam; cum tamen dubitare dementis sit praestantiorem potentioremque esse hominis naturam etiam vitiosam, quam non vitiosas quasque fruges? 40. Potest etiam fieri ut aliquam inferiorem potentior natura corrumpat, et hoc nullius earum vitio fiat: siquidem vitium dicimus, quod vituperatione dignum est. Quis autem vel frugalem hominem nihil aliud de frugibus, quam supplementa naturae quaeritantem vituperare audeat, aut easdem fruges quod usu ciborum ejus corrumpantur? Talis enim nec usitate corruptio dicitur, quia maxime vitii nomen solet esse corruptio. Nam et illud in rebus facile animadverti potest, quod plerumque in usus ⟦?⟧ explendae indigentiae suae natura potentior inferiorem corrumpit, vel justitiae ordine dum vindicat culpam; ex qua regula illud dictum est ab Apostolo, Si quis templum Dei corruperit, corrumpet illum Deus (I Cor. III, 17): vel ordine mutabilium rerum sibi cedentium secundum leges congruentissimas pro valentia cujusque partis universitati datas. Neque enim si cujusquam oculos pro naturae suae modulo ferendae lucis invalidos sol fulgore corrumpat, aut ad explendam indigentiam sui luminis eos commutare putandus est, aut id facere ullo vitio suo; aut saltem ipsi oculi vituperandi sunt, quia et domino suo cesserunt ut contra lucem aperirentur, et ipsi luci ut corrumperentur. Omnium igitur corruptionum sola quae vitiosa est corruptio recte vituperatur: caeterae autem, aut ne corruptiones quidem dicendae sunt, aut certe quia vitiosae non sunt, dignae vituperatione esse non possunt. Nam et ipsa vituperatio, quod soli vitio parata, id est apta et debita sit, inde traxisse vocabulum creditur, ut vituperatio diceretur. 41. Vitium autem, ⟦ut⟧ dicere coeperam, non aliunde malum est; nisi quia naturae adversatur ejus ipsius rei cujus est vitium. Unde manifestum est hanc eamdem rem cujus vitium vituperatur, natura esse laudabilem; ita ut omnino hanc ipsam vituperationem vitiorum, naturarum laudem esse fateamur, earum scilicet quarum vitia vituperantur. Quia enim vitium naturae adversatur, tantum additur malitiae vitiorum, quantum naturarum integritati minuitur. Cum ergo vituperas vitium, id profecto laudas cujus integritatem desideras: cujus autem, nisi naturae integritatem? Natura enim perfecta, non solum nulla vituperatione, sed etiam laude in suo genere digna est. Quod ergo perfectioni naturae deesse perspexeris, id vocas vitium, satis tibi eam placere contestans, quam vituperatione imperfectionis ejus velles esse perfectam.
4815. Bölüm
Kusurların kınanması, kusurları olan tabiatların güzelliğini ve değerini bile öne çıkarıyorsa, bütün tabiatların kurucusu Tanrı onların kusurlarında bile ne kadar daha çok övülmelidir! Çünkü tabiat olmalarını O'ndan alırlar; yapıldıkları O'nun sanatından uzaklaştıkları ölçüde kusurludurlar; onları kınayan da, yapıldıkları sanatı gördüğü ölçüde onları haklı olarak kınar ve onlarda, o sanatta görmediği şeyi kınar. Her şeyin kendisiyle yapıldığı o sanat, yani Tanrı'nın en yüce ve değişmez Bilgeliği gerçekten ve en yüce derecede varsa —ki öyledir—, ondan uzaklaşan her şeyin nereye yöneldiğine bir bak. Yine de bu düşüş iradî olmasaydı kınanmaya layık olmazdı. Lütfen dikkat et: Olması gerektiği gibi olan bir şeyi haklı olarak kınayabilir misin? Sanmıyorum; ama olması gerektiği gibi olmayanı elbette kınarsın. Kimse almadığı şeyi borçlu değildir; borçlu olan da kime borçludur, borçlanmak üzere kimden almışsa ona değil mi? Vasiyetle devredilen şeyler de vasiyet edene ödenmiş sayılır; alacaklıların meşru haleflerine ödenen şey de, bunların hukuken halefi oldukları kişilere ödenmiş olur. Aksi hâlde buna ödeme değil, devir ya da feragat ya da buna benzer başka bir ad verilmelidir. Bu yüzden bütün geçici şeyler hakkında, eksilip gitmemeleri gerektiğini söylemek en saçma şeydir. Çünkü bunlar şeylerin bu düzenine öyle yerleştirilmiştir ki eksilip gitmedikçe gelecek olanlar geçmiş olanların yerini alamaz; zamanların kendi cinsindeki bütün güzelliği de ancak böyle tamamlanır. Bu şeyler aldıkları kadar iş görür, ne ölçüde varlarsa, var oluşlarını borçlu oldukları O'na o kadarını öderler. Bunların eksilip gitmesine üzülen, bu yakınmayı dile getirdiği kendi sözüne bir dikkat etsin; tabii o sözü adil ve basiretten kaynaklanmış sayıyorsa. Bu sözün sesinden bir parçayı sevip de, bütün söz parçaların gelip gitmesiyle örüldüğü hâlde, o parçanın eksilip ötekilere yer vermesini istemeyen kişi şaşılacak bir delilikle damgalanır.
Demek ki her şey kendi zamanında tamamlansın diye daha ötesine var olmayı almadıkları için eksilip giden şeylerde, kimse eksilmeyi haklı olarak kınamaz; çünkü kimse "Kalmalıydı" diyemez, mademki aldığı sınırları aşamazdı. Akıllı yaratıklarda ise, günah işleseler de işlemeseler de, evrensel güzellik pek uygun biçimlerle sınırını bulur. Burada şu seçenekler vardır: Ya hiç günah yoktur; bunu söylemek en saçma şeydir, çünkü hiç olmayan günahları günah sayıp mahkûm eden en azından kendisi günah işlemiş olur. Ya günahlar kınanmamalıdır; bu da aynı ölçüde saçmadır, çünkü o zaman doğru işler de övülmemeye başlar, insan zihninin bütün yönelişi bulanır ve hayatı alt üst eder. Ya olması gerektiği gibi yapılmış bir iş kınanır; bu da lanetlenecek bir delilik ya da daha yumuşak söylersem pek acınacak bir yanılgı doğurur. Ya da pek doğru akıl, zorladığı gibi, hem günahların kınanmasını hem de haklı olarak kınanan her şeyin olması gerektiği gibi olmadığı için kınanmasını zorunlu kılar. O zaman günahkâr tabiatın neyi borçlu olduğunu sor, doğru işi bulursun; kime borçlu olduğunu sor, Tanrı'yı bulursun. Çünkü istediğinde doğru yapabilmeyi kimden almışsa, yapmazsa bedbaht, yaparsa mesut olmayı da O'ndan almıştır.
Kimse her şeye gücü yeten Yaratıcı'nın kanunlarını aşamadığı için ruhun borcunu ödememesine izin verilmez. Ruh ya aldığını iyi kullanarak öder ya da iyi kullanmak istemediğini yitirerek öder. Bu yüzden adaleti yerine getirerek ödemezse, bedbahtlığa katlanarak öder; çünkü ikisinde de o "borç" kelimesi çınlar. Söylenen şöyle de söylenebilirdi: Borçlu olduğunu yaparak ödemezse, borçlu olduğuna katlanarak öder. Bunların arasında hiçbir zaman aralığı yoktur; sanki bir zaman borçlu olduğunu yapmaz da başka bir zaman borçlu olduğuna katlanırmış gibi değildir. Yoksa evrensel güzellik bir an için bile, cezanın güzelliği olmaksızın günahın çirkinliğiyle lekelenirdi. Ama şimdi pek gizlice cezalandırılan her şey, açığa çıkması ve bedbahtlığın en keskin biçimde hissedilmesi için gelecekteki yargıya saklanır. Uyanık olmayan nasıl uyuyorsa, borçlu olduğunu yapmayan da hiç ara vermeden borçlu olduğuna katlanır; çünkü adaletin saadeti o kadar büyüktür ki kimse ondan bedbahtlıktan başka bir yere uzaklaşamaz. Demek ki bütün eksilmelerde ya eksilip gidenler daha ötesine var olmayı almamıştır ve hiçbir suç yoktur —var olduklarında da, olduklarından daha fazla var olmayı almadıkları için yine suç yoktur—; ya da isteselerdi var olabilecekleri şeyi olmak istemezler ve bu iyi bir şey olduğu için, istemezlerse suçludurlar.
- Si igitur vituperatio vitiorum ipsarum etiam, quarum sunt vitia, naturarum decus dignitatemque commendat, quanto magis Deus conditor omnium naturarum etiam in earum vitiis laudandus est; cum et hoc ab illo habeant quod naturae sunt, et in tantum vitiosae sint, in quantum ab ejus qua factae sunt arte discedant, et in tantum recte vituperentur, in quantum earum vituperator artem qua factae sunt videt, ut hoc in eis vituperet, quod ibi non videt. Et si ars ipsa per quam facta sunt omnia, hoc est summa et incommutabilis Sapientia Dei, vere summeque est, sicuti est, respice quo tendat quidquid ab illa discedit. Qui tamen defectus non esset vituperatione dignus, nisi esset voluntarius. Attende enim, quaeso, utrum recte vituperes quod ita est sicut esse debuit: non opinor; sed utique quod non ita est ut debuit. Nemo autem debet, quod non accepit: et quisquis debet, cui debet, nisi a quo accepit ut debeat? Nam et quae redduntur translegando, ei redduntur qui translegaverat. Et quod creditorum justis successoribus redditur, ipsis utique redditur quibus isti jure succedunt. Aliter non redditio, sed cessio vel admissio, vel si quid aliud hujusmodi nominanda est. Qua propter omnia temporalia, quae in hoc rerum ordine ita locata sunt, ut nisi deficiant, non possint praeteritis futura succedere, ut tota temporum in suo genere pulchritudo peragatur, absurdissime dicimus non debere deficere. Quantum enim acceperunt, tantum agunt, et tantum reddunt ei cui debent quod sunt in quantumcumque sunt. Qui enim dolet ea deficere, sermonem suum oportet attendat, eum certe ipsum quod ista conqueritur, si justum et a prudentia profectum esse arbitratur; cujus sermonis quod ad sonum ejus attinet, si quis unam particulam diligat, nec eam velit caeteris deficiendo locum dare, quibus decedentibus et succedentibus totus ille sermo contexitur, mirabilis dementiae judicabitur. 43. In iis igitur rebus quae ideo deficiunt, quia non ultra esse acceperunt, ut suis temporibus omnia peragantur, nemo defectum recte vituperat; quia nemo potest dicere, Debuit permanere, cum acceptas metas transire non posset. In creaturis autem rationabilibus, quibus sive peccantibus sive non peccantibus, universalis pulchritudo modis congruentissimis terminatur, aut nulla peccata sunt, quod absurdissimum est dicere; peccat enim saltem, qui vel damnat quasi peccata quae nulla sunt: aut non sunt vituperanda peccata, quod nihilominus absurdum est; incipient quippe nec recte facta laudari, et tota turbabitur humanae mentis intentio, vitamque subvertet: aut vituperabitur factum quod ita factum est ut debuit, et exsecrabilis insania, vel, ut mitius loquar, error miserrimus orietur: aut si cogit verissima ratio, sicuti cogit, ut et vituperentur peccata, et quidquid recte vituperatur ideo vituperetur, quia non est ita ut esse debuit; quaere quid debeat natura peccatrix, et invenies recte factum; quaere cui debent, et invenies Deum. A quo enim accepit posse recte facere cum velit, ab eo accepit ut sit etiam misera si non fecerit, et beata si fecerit. 44. Quia enim nemo superat leges omnipotentis Creatoris, non sinitur anima non reddere debitum. Aut enim reddit bene utendo quod accepit, aut reddit amittendo quo bene uti noluit. Itaque si non reddit faciendo justitiam, reddet patiendo miseriam; quia in utroque verbum illud debiti sonat. Hoc enim etiam modo dici potuit quod dictum est: Si non reddit faciendo quod debet, reddet patiendo quod debet. Nullo autem temporis intervallo ista dividuntur, ut quasi alio tempore non faciat quod debet, et alio patiatur quod debet, ne vel puncto temporis universalis pulchritudo turpetur, ut sit in ea peccati dedecus sine decore vindictae. Sed in futurum judicium servatur ad manifestationem atque ad acerrimum sensum miseriae, quidquid nunc occultissime vindicatur. Sicut enim qui non vigilat, dormit; sic quisquis non facit quod debet, sine intervallo patitur quod debet, quoniam tanta est beatitudo justitiae, ut nemo ab ea nisi ad miseriam possit abscedere. In omnibus ergo defectibus, aut non acceperunt ultra esse quae deficiunt, et nulla culpa est; sicut etiam cum sunt, quia non acceperunt amplius esse quam sunt, nihilominus nulla culpa est; aut nolunt esse, quod si vellent, esse acceperunt; et quia bonum est, reatus est si nolunt.
4916. Bölüm
Tanrı ise kimseye bir şey borçlu değildir, çünkü her şeyi karşılıksız verir. Biri, kendi değeri yüzünden O'nun kendisine bir şey borçlu olduğunu söylese bile, var olmak elbette ona borçlu olunan bir şey değildi; çünkü borçlu olunacak kimse yoktu. Hem, var olmanı borçlu olduğun O'ndan daha iyi olmanı da alasın diye, var olduğun Kaynağa dönmekte ne değer olabilir? Öyleyse O'na önceden ne verdin ki bir borç gibi istiyorsun? O'na dönmek istemeseydin, O'nun hiçbir şeyi eksik olmazdı; ama sana O eksik olurdu. O'nsuz hiçbir şey olmazdın; O'ndan öyle bir şey olarak varsın ki kendini O'na döndürerek O'ndan aldığın varlığı O'na geri vermezsen, hiç olmazsın ama bedbaht olursun. Demek ki her şey O'na borçludur: Önce, tabiat oldukları ölçüde neyseler onu; sonra, istemeyi almışlarsa isterlerse olabilecekleri daha iyi şeyi ve olmaları gereken her şeyi. Kimse almadığı şeyden dolayı suçlu değildir; ama borçlu olduğunu yapmadığı için haklı olarak suçludur. Hür iradeyi ve pek yeterli bir gücü almışsa borçludur.
Kişi borçlu olduğunu yapmadığında Kurucunun hiçbir kusuru yoktur; hatta bu O'nun için bir övgüdür. Çünkü kişi borçlu olduğu şeye katlanır; borçlu olduğunu yapmadığı için kınandığı şeyin ta kendisinde, borçlu olduğu O övülür. Ne yapman gerektiğini gördüğün için sen övülüyorsan —oysa bunu ancak değişmez Hakikat olan O'nda görürsün—, istemeyi buyuran, gücü veren ve istememeyi cezasız bırakmayan O ne kadar daha çok övülmelidir! Herkes aldığını borçluysa ve insan zorunlu olarak günah işleyecek biçimde yaratılmışsa, borçlu olduğu şey günah işlemektir; o zaman günah işlediğinde borçlu olduğunu yapar. Bunu söylemek bir cinayetse, kimseyi kendi tabiatı günaha zorlamaz. Başkasının tabiatı da zorlamaz. Çünkü istemediği bir şeye katlanan herkes bu yüzden günah işlemiş olmaz. Haklı olarak katlanıyorsa, istemeyerek katlandığı şeyde değil, istemediği şeye haklı olarak katlanmasına yol açan, isteyerek yaptığı şeyde günah işlemiştir. Haksız yere katlanıyorsa nasıl günah işlemiş olur? Çünkü günah, haksız bir şeye katlanmak değil, haksız bir şey yapmaktır. Kimse ne kendi tabiatı ne de başkasının tabiatı tarafından günaha zorlanıyorsa, geriye günahın kişinin kendi iradesiyle işlendiği kalır. Bunu Kurucuya yüklemek istersen, günahkârı aklamış olursun: Kurucusunun koyduğu düzenin dışında hiçbir şey yapmamış demektir; haklı olarak savunuluyorsa da günah işlememiştir. Öyleyse Kurucuya yükleyecek bir şey yoktur. Günahkâr savunulabiliyorsa Kurucuyu övelim; savunulamıyorsa da övelim. Haklı olarak savunuluyorsa günahkâr değildir; öyleyse Yaratıcıyı öv. Savunulamıyorsa, Yaratıcıdan yüz çevirdiği ölçüde günahkârdır; öyleyse yine Yaratıcıyı öv. Demek ki günahlarımızın Yaratıcımız Tanrı'ya nasıl yüklenebileceğini asla bulamıyorum; bunun bulunamayacağını, hiç var olmadığını da kesinlikle söylüyorum. Çünkü O'nu günahlarda bile övülmeye değer buluyorum: Yalnız onları cezalandırdığı için değil, günahlar ancak O'nun hakikatinden uzaklaşıldığında işlendiği için de.
Evodius: Bunları seve seve kabul ediyor ve onaylıyorum. Günahlarımızın Yaratıcımıza hiçbir şekilde haklı olarak yüklenemeyeceğinin bütünüyle doğru olduğuna katılıyorum.
- Deus autem nulli debet aliquid, qui omnia gratuito praestat. Et si quisquam dicet ab illo aliquid deberi meritis suis, certe ut esset, non ei debebatur. Non enim erat cui deberetur. Et tamen, quod meritum est converti ad eum ex quo es, ut ex ipso etiam melior sis, ex quo habes ut sis? Quid ergo ei praerogas, ut tanquam debitum poscas; quando si nolles ad eum converti, nihil ei deesset, tibi autem ipse, sine quo nihil esses, et ex quo ita es aliquid, ut nisi convertendo te ad illum, reddideris ei quod ab ipso es, non quidem nihil, sed miser tamen eris? Omnia ergo illi debent, primo quidquid sunt, in quantum naturae sunt: deinde quidquid melius possunt esse si velint, quaecumque acceperunt ut velint; et quidquid oportet eas esse. Ex eo igitur quod non accepit, nullus reus est: ex eo vero quod non facit quod debet, juste reus est. Debet autem, si accepit et voluntatem liberam, et sufficientissimam facultatem. 46. Usque adeo autem dum non facit quisque quod debet, nulla culpa est Conditoris, ut et laus sit, quoniam quod debet patitur, et in eo ipso quod vituperatur non faciendo quod debet, non nisi laudatur ille cui debet. Si enim tu laudaris videndo quid facere debeas, cum id non videas, nisi in illo qui est incommutabilis Veritas: quanto magis ille qui et velle praecepit, et posse praebuit, et non impune nolle permisit? Si enim hoc debet quisque quod accepit, et sic homo factus est, ut necessario peccet, hoc debet ut peccet. Cum ergo peccat, quod debet facit. Quod si scelus est dicere, neminem natura sua cogit ut peccet. Sed nec aliena. Non enim quisquis dum id quod non vult patitur, peccat. Nam si juste patitur, non in eo peccat quod patitur invitus, sed in eo peccavit quod ita fecit volens, ut quod nollet jure pateretur. Si autem injuste patitur, quomodo peccat? Non enim injuste aliquid pati, sed injuste aliquid facere, peccatum est. Quod si neque sua neque aliena natura quis peccare cogitur, restat ut propria voluntate peccetur. Quod si tribuere volueris Conditori, peccantem purgabis, qui nihil praeter sui Conditoris instituta commisit, qui si recte defenditur, non peccavit: non est ergo quod tribuas Conditori. Laudemus ergo Conditorem, si potest defendi peccator; laudemus, si non potest. Si enim juste defenditur, non est peccator: lauda ergo Creatorem. Si autem defendi non potest, in tantum peccator est in quantum se a Creatore avertit: lauda ergo Creatorem. Omnino igitur non invenio, nec inveniri posse, et prorsus non esse confirmo, quomodo tribuantur peccata nostra creatori nostro Deo; quando et in ipsis eum laudabilem invenio, non solum quod ea punit, sed etiam quod tunc fiunt, cum ab ejus veritate receditur. E. Accipio ista libentissime ac probo; et omnino verum esse consentio, nullo modo fieri posse ut Creatori nostro recte peccata nostra tribuantur.
5017. Bölüm
Evodius: Yine de mümkünse şunu bilmek isterdim: Tanrı'nın günah işlemeyeceğini önceden bildiği tabiat neden günah işlemiyor, günah işleyeceğini önceden gördüğü tabiat neden işliyor? Artık Tanrı'nın önbilgisinin birini günah işlemeye, ötekini günah işlememeye zorladığını düşünmüyorum. Ama hiçbir sebep olmasaydı, akıllı yaratık biri hiç günah işlemeyecek, biri günahta direnecek, biri de ikisinin ortasında durup bazen günah işleyecek, bazen doğru davranmaya dönecek biçimde bölünmezdi. Onu bu üç kısma ayıran sebep nedir? Ama bana "İrade" diye cevap verilmesini istemiyorum; çünkü ben iradenin kendisinin sebebini arıyorum. Hepsi aynı cinsten olduğu hâlde biri günah işlemeyi hiç istemiyor, öteki hep istiyor, bir başkası da bazen istiyor bazen istemiyorsa, bunun bir sebebi olmalı. Yalnız şunu görür gibiyim: Akıllı yaratığın bu üçe ayrılmış iradesi sebepsiz değildir; ama sebebin ne olduğunu bilmiyorum.
Augustinus: İrade günahın sebebi olduğuna ve sen iradenin kendisinin sebebini aradığına göre, onu bulabilsem, bulunan bu sebebin de sebebini aramayacak mısın? Kökün ötesinde hiçbir şey aramaman gerekirken, aramanın ölçüsü, sorup tartışmanın sonu ne olacak? Şu sözden daha doğru bir şey söylenebileceğini sanma: "Bütün kötülüklerin kökü açgözlülüktür" (1 Timoteos 6:10), yani yetenden fazlasını istemektir. Bir tabiatın kendi cinsinde korunmasının gerektirdiği ölçü ne kadarsa, o kadarı yeter. Yunancada philargyria (gümüş sevgisi) denen açgözlülük, adını daha çok gümüşten ya da paradan almış gibi görünse de —çünkü eskiler arasında paralar çoğunlukla gümüşten ya da gümüş karışımından yapılırdı—, yalnız gümüşte ya da parada anlaşılmamalıdır; ölçüsüzce arzulanan her şeyde, kişinin herhangi bir yerde yetenden fazlasını istediği her durumda anlaşılmalıdır. Bu açgözlülük arzudur; arzu da bozuk bir iradedir. Demek ki bütün kötülüklerin sebebi bozuk iradedir. Bu irade tabiata uygun olsaydı, tabiatı elbette korurdu, ona zararlı olmazdı ve bu yüzden bozuk da olmazdı. Bundan, bütün kötülüklerin kökünün tabiata uygun olmadığı sonucu çıkar; bu da tabiatları suçlamak isteyen herkese karşı yeter. Ama sen bu kökün sebebini arıyorsan, o nasıl bütün kötülüklerin kökü olacak? O zaman kök, bunun sebebi olan şey olur; onu bulduğunda da, dediğim gibi, onun sebebini arayacaksın ve aramanın hiçbir ölçüsü olmayacak.
Hem iradeden önce iradenin sebebi ne olabilir ki? Ya o da iradedir, o zaman iradenin bu kökünden uzaklaşılmış olmaz; ya da irade değildir, o zaman hiçbir günahı yoktur. Demek ki ya günah işlemenin ilk sebebi iradenin kendisidir ya da günah işlemenin ilk sebebi günah değildir. Günah, günah işleyenden başka kimseye haklı olarak yüklenemez; öyleyse isteyenden başka kimseye haklı olarak yüklenemez. Başka bir şey aramak neden hoşuna gidiyor, bilmiyorum. Sonra, iradenin sebebi her ne ise, elbette ya adildir ya da haksız. Adilse, ona uyan günah işlemez; haksızsa, ona uymasın, böylece günah işlemez.
- Sed tamen scire vellem, si fieri posset, quare illa natura non peccet, quam non peccaturam praescivit Deus, et quare ista peccet, quae ab illo peccatura praevisa est. Non enim jam puto, ipsa Dei praescientia vel istam peccare, vel illam non peccare cogi. Sed tamen si nulla causa esset, non ita dispertiretur creatura rationalis, ut alia nunquam peccet, alia in peccando perseveret, alia quasi media inter utramque aliquando peccet, aliquando ad recte faciendum convertatur. Quae causa in has tres partes eam distribuit? Sed nolo mihi respondeatur, Voluntas: ego enim causam quaero ipsius voluntatis. Non enim sine causa nunquam vult illa peccare, nunquam ista non vult, quaedam vero aliquando vult, aliquando non vult, cum ejusdem generis omnes sint. Hoc solum enim mihi videre videor, non sine causa esse istam tripartitam voluntatem rationalis creaturae; sed quae causa sit, nescio. 48. A. Quoniam voluntas est causa peccati, tu autem causam ipsius voluntatis inquiris, si hanc invenire potuero, nonne causam etiam ejus causae quae inventa fuerit quaesiturus es? Et quis erit quaerendi modus, quis finis percunctandi ac disserendi, cum te ultra radicem quaerere nihil oporteat? Cave enim putes quidquam potuisse dici verius quam id quod dictum est, radicem omnium malorum esse avaritiam (I Tim. VI, 10), hoc est, plus velle quam sat est. Tantum autem sat est, quantum sibi exigit naturae in suo genere conservandae modus. Avaritia enim, quae graece φιλαργυρία dicitur, non in solo argento vel in nummis, unde magis nomen duxisse resonat; argento enim nummi vel mixto argento frequentius apud veteres fiebant: sed in omnibus rebus quae immoderate cupiuntur intelligenda est, ubicumque omnino plus vult quisque quam sat est. Haec autem avaritia cupiditas est; cupiditas porro improba voluntas est. Ergo improba voluntas, malorum omnium causa est. Quae si secundum naturam esset, conservaret utique naturam, nec ei perniciosa esset, et ideo non esset improba. Unde colligitur radicem omnium malorum non esse secundum naturam; quod sufficit adversus omnes qui volunt accusare naturas. Tu autem si hujus radicis causam requiris, quomodo erit ista radix omnium malorum? Illa enim erit quae causa hujus est, quam cum inveneris, ut dixi, etiam ipsius causam quaesiturus es, et quaerendi nullum habebis modum. 49. Sed quae tandem esse poterit ante voluntatem causa voluntatis? Aut enim et ipsa voluntas est; et a radice ista voluntatis non receditur: aut non est voluntas; et peccatum nullum habet. Aut igitur ipsa voluntas est prima causa peccandi, aut nullum peccatum est prima causa peccandi. Nec est cui recte imputetur peccatum nisi peccanti. Non est ergo cui recte imputetur nisi volenti: sed nescio cur aliud te quaerere libeat. Deinde quaecumque illa causa est voluntatis, aut justa profecto est, aut injusta. Si justa, quisquis ei obtemperaverit non peccabit: si injusta, non ei obtemperet, et non peccabit.
5118. Bölüm
Yoksa bu sebep zorbadır da istemeyeni mi zorlar? Aynı şeyleri bu kadar sık mı tekrarlayacağız? Günah ve hür irade hakkında söylediğimiz o kadar çok şeyi hatırla. Her şeyi hafızaya almak zahmetliyse, şu pek kısa sözü aklında tut: İradenin sebebi her ne ise, ona karşı konulamıyorsa ona boyun eğmek günah değildir; karşı konulabiliyorsa ona boyun eğilmesin, o zaman günah işlenmez. Yoksa dikkatsizi mi aldatır? Öyleyse aldanmamaya dikkat etsin. Yoksa aldatması o kadar büyük mü ki ondan hiç sakınılamaz? Öyleyse hiç günah yoktur. Çünkü hiçbir şekilde sakınılamayan bir şeyde kim günah işler? Ama günah işleniyor; demek ki sakınılabilir.
Yine de bilgisizlikle yapılan bazı şeyler de kınanır ve düzeltilmesi gereken şeyler sayılır; ilahî otoritelerde okuduğumuz gibi. Havari şöyle der: "Merhamete erdim, çünkü bilmeden yaptım" (1 Timoteos 1:13); Peygamber de der ki: "Gençliğimin ve bilgisizliğimin suçlarını hatırlama" (Mezmurlar 24:7). Zorunlulukla yapılan, kınanacak şeyler de vardır: İnsan doğruyu yapmak ister de yapamaz. Yoksa şu sözler nereden gelir: "İstediğim iyiyi yapmıyorum, istemediğim kötülüğü yapıyorum"; şu: "İstemek elimde, ama iyiyi yapmayı bulamıyorum" (Romalılar 7:19, 18); ve şu: "Et ruha karşı, ruh da ete karşı arzu duyar; bunlar birbirine karşıdır, öyle ki istediğinizi yapmazsınız" (Galatyalılar 5:17)? Ama bütün bunlar, o ölüm mahkûmiyetinden gelen insanlara özgüdür. Çünkü bu insanın cezası değil de tabiatı olsaydı, bunların hiçbiri günah olmazdı. İnsan tabiatça yaratıldığı biçimden uzaklaşmıyorsa ve daha iyi olamıyorsa, bunları yaptığında borçlu olduğunu yapıyor demektir. Ama insan başka türlü olsaydı iyi olacaktı; şimdi böyle olduğu için iyi değilse ve iyi olmak elinde değilse —ister nasıl olması gerektiğini görmediğinden, ister görüp de olması gerektiğini gördüğü gibi olmaya gücü yetmediğinden—, bunun bir ceza olduğundan kim şüphe eder? Her ceza adilse günahın cezasıdır ve "azap" adını alır; haksızsa, ceza olduğundan kimse şüphe etmediğine göre, insana haksız bir efendi tarafından yüklenmiştir. Ama Tanrı'nın her şeye gücü yettiğinden ve adaletinden şüphe etmek delilik olduğuna göre, bu ceza adildir ve bir günahın karşılığı olarak ödenir. Çünkü hiçbir haksız efendi insanı, sanki Tanrı bilmiyormuş gibi gizlice kaçıramazdı ya da sanki Tanrı daha güçsüzmüş gibi, korkutarak ya da savaşarak O'nun elinden zorla koparıp haksız bir cezayla işkenceye sokamazdı. Geriye, bu adil cezanın insanın mahkûmiyetinden geldiği kalır.
İnsanın ya bilgisizlik yüzünden neyi doğru yapacağını seçecek hür bir irade seçimine sahip olmamasına, ya da ölümlü soydan gelmenin zorlamasıyla bir bakıma tabiatça içine kök salmış bedensel alışkanlık direndiği için, neyin doğru yapılması gerektiğini görüp isteyip de yerine getirememesine şaşmamalı. Çünkü günahın en adil cezası şudur: İsteseydi hiçbir güçlük çekmeden iyi kullanabileceği şeyi iyi kullanmak istemeyen, onu yitirir. Yani bilerek doğru yapmayan, neyin doğru olduğunu bilmeyi yitirir; elinden gelirken doğru yapmak istemeyen de, istediğinde yapabilmeyi yitirir. Gerçekten de günah işleyen her ruh için şu iki ceza vardır: bilgisizlik ve güçlük. Bilgisizlikten doğan yanılgı onu küçük düşürür, güçlükten doğan işkence ona acı verir. Ama yanlışı doğru diye onaylayıp istemeden yanılmak, bedensel bağın direnen ve kıvrandıran acısı yüzünden şehvetli işlerden kendini alıkoyamamak, ilk kurulduğu hâliyle insanın tabiatı değil, mahkûm edilmiş insanın cezasıdır. Doğruyu yapmaya yönelik hür iradeden söz ederken de elbette insanın yaratıldığı andaki iradeden söz ediyoruz.
- An forte violenta est et cogit invitum? Num eadem toties replicaturi sumus? Reminiscere superiorum, quae a nobis tam multa de peccato et voluntate libera dicta sunt. Sed si laboriosum est omnia mandare memoriae, hoc brevissimum tene. Quaecumque ista causa est voluntatis, si non ei potest resisti, sine peccato ei ceditur: si autem potest, non ei cedatur, et non peccabitur. An forte fallit incautum? Ergo caveat ne fallatur. An tanta fallacia est, ut caveri omnino non possit? Si ita est, nulla peccata sunt. Quis enim peccat in eo quod nullo modo caveri potest? Peccatur autem: caveri igitur potest. 51. Et tamen etiam per ignorantiam facta quaedam improbantur, et corrigenda judicantur, sicut in divinis auctoritatibus legimus: ait enim Apostolus, Misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci (I Tim. I, 13); ait et propheta, Delicta juventutis et ignorantiae meae ne memineris (Psal. XXIV, 7). Sunt etiam necessitate facta improbanda, ubi vult homo recte facere, et non potest: nam unde sunt illae voces, Non enim quod volo facio bonum, sed quod nolo malum, hoc ago; et illud, Velle adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 19, 18); et illud, Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem: haec enim invicem adversantur; ut non ea quae vultis faciatis (Galat. V, 17)? Sed haec omnia hominum sunt, ex illa mortis damnatione venientium: nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. Si enim non receditur ab eo modo quo naturaliter factus est, ita ut melius esse non possit, ea quae debet facit, cum haec facit. Si autem bonus homo esset, si aliter esset; nunc autem quia ita est, non est bonus, nec habet in potestate ut bonus sit, sive non videndo qualis esse debeat, sive videndo et non valendo esse, qualem debere esse se videt: poenam istam esse quis dubitet? Omnis autem poena si justa est, peccati poena est, et supplicium nominatur: si autem injusta est poena, quoniam poenam esse nemo ambigit, injusto aliquo dominante homini imposita est. Porro quia de omnipotentia Dei et justitia dubitare dementis est, justa haec poena est, et pro peccato aliquo penditur. Non enim quisquam injustus dominator aut surripere hominem potuit, velut ignoranti Deo; aut extorquere invito, tanquam invalidiori, vel terrendo vel confligendo, ut hominem injusta poena cruciaret. Relinquitur ergo ut haec justa poena de damnatione hominis veniat. 52. Nec mirandum est quod vel ignorando non habeat arbitrium liberum voluntatis ad eligendum quid recte faciat: vel resistente carnali consuetudine, quae violentia mortalis successionis quodammodo naturaliter inolevit, videat quid recte faciendum sit, et velit, nec possit implere. Illa est enim peccati poena justissima, ut amittat quisque quo bene uti noluit, cum sine ulla posset difficultate, si vellet. Id est autem, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid rectum sit; et qui recte facere, cum posset, noluit, amittat posse cum velit. Nam sunt revera omni peccanti animae duo ista poenalia, ignorantia et difficultas. Ex ignorantia dehonestat error, ex difficultate cruciatus affligit. Sed approbare falsa pro veris, ut erret invitus, et resistente atque torquente dolore carnalis vinculi, non posse a libidinosis operibus temperare, non est natura instituti hominis, sed poena damnati. Cum autem de libera voluntate recte faciendi loquimur, de illa scilicet in qua homo factus est loquimur.
5219. Bölüm
Burada, günah işlediklerinde kendilerinden başka her şeyi suçlamaya hazır olan insanların kendi aralarında söylenip durarak kemirdikleri o soru karşımıza çıkar. Şöyle derler: "Adem ile Havva günah işlediyse, biz bedbahtlar ne yaptık da bilgisizliğin körlüğüyle ve güçlüğün işkenceleriyle doğuyoruz? Önce ne yapmamız gerektiğini bilmeden yanılıyoruz; sonra adaletin buyrukları bize açılmaya başlayınca onları yapmak istiyoruz, ama bedensel şehvetin direnmesiyle, bilmem hangi zorunluluk yüzünden yapamıyoruz." Bunlara kısaca şöyle cevap verilir: Sussunlar ve Tanrı'ya karşı söylenmekten vazgeçsinler. Yanılgıyı ve şehveti yenecek hiç kimse olmasaydı, belki haklı olarak yakınırlardı. Ama Rab olarak kendisine hizmet eden yaratıklar aracılığıyla yüz çevireni pek çok yolla çağıran, inananı öğreten, umanı teselli eden, seveni yüreklendiren, çabalayana yardım eden, yalvaranı işiten O her yerde hazır bulunduğuna göre, sana suç olarak yazılan, istemeden bilmediğin şey değil, bilmediğini aramayı ihmal etmendir; yaralı uzuvlarını toparlayamaman değil, onları iyileştirmek isteyeni hor görmendir. Bunlar senin kendi günahlarındır. Çünkü hiçbir insanın elinden şunu bilmek alınmamıştır: Bilinmemesi zarar veren şey faydalı biçimde aranmalı ve zayıflık alçakgönüllülükle itiraf edilmelidir ki arayana ve itiraf edene, yardım ederken ne yanılan ne de yorulan O yardım etsin.
Kişinin bilmeden doğru yapmadığı ve doğru yapmak isteyip de yapamadığı şeylere günah denmesinin sebebi, kaynaklarını hür iradenin o ilk günahından almalarıdır; çünkü öndeki o günah, ardından gelen bunları hak etmiştir. "Dil" derken yalnız konuşurken ağzımızda hareket ettirdiğimiz uzvu değil, bu uzvun hareketinden doğan şeyi, yani kelimelerin biçimini ve akışını da kastederiz; bu anlamda bir dile Yunanca, ötekine Latince denir. Aynı şekilde yalnız asıl anlamda günah denen, hür iradeyle ve bilerek işlenen şeye değil, onun cezasından zorunlu olarak doğan şeye de günah deriz. Tabiatın kendisinden de iki türlü söz ederiz: Asıl anlamda konuştuğumuzda, insanın ilk yaratıldığı ve kendi cinsinde suçsuz olduğu insan tabiatından; bir de, mahkûm edilen o ilk insanın cezası yüzünden ölümlü, bilgisiz ve ete tabi olarak doğduğumuz şu tabiattan. Havari de bu anlamda şöyle der: "Biz de ötekiler gibi tabiatça gazap çocuklarıydık" (Efesliler 2:3).
- Hic occurrit illa quaestio, quam inter se murmurantes homines rodere consueverunt, qui quodlibet aliud in peccando quam se accusare parati sunt. Dicunt enim: Si Adam et Eva peccaverunt, quid nos miseri fecimus, ut cum ignorantiae caecitate, et difficultatis cruciatibus nasceremur, et primo erraremus nescientes quid nobis esset faciendum; deinde ubi nobis inciperent aperiri praecepta justitiae, vellemus ea facere, et renitente carnalis concupiscentiae nescio qua necessitate non valeremus? Quibus breviter respondetur, ut quiescant, adversus Deum murmurare desistant. Recte enim fortasse quererentur, si erroris et libidinis nullus hominum victor existeret: cum vero ubique sit praesens, qui multis modis per creaturam sibi Domino servientem aversum vocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem adhortetur, conantem adjuvet, exaudiat deprecantem; non tibi deputatur ad culpam quod invitus ignoras, sed quod negligis quaerere quod ignoras; neque illud quod vulnerata membra non colligis, sed quod volentem sanare contemnis: ista tua propria peccata sunt. Nulli enim homini ablatum est scire utiliter quaeri quod inutiliter ignoratur et humiliter confitendam esse imbecillitatem, ut quaerenti et confitenti ille subveniat, qui nec errat dum subvenit, nec laborat. 54. Nam illud quod ignorans quisque non recte facit, et quod recte volens facere non potest, ideo dicuntur peccata, quia de peccato illo liberae voluntatis originem ducunt: illud enim praecedens meruit ista sequentia. Nam sicut linguam dicimus non solum membrum quod movemus in ore dum loquimur, sed etiam illud quod hujus membri motum consequitur, id est formam tenoremque verborum, secundum quem modum dicitur alia lingua graeca, alia latina: sic non solum peccatum illud dicimus, quod proprie vocatur peccatum, libera enim voluntate et ab sciente committitur; sed etiam illud quod jam de hujus supplicio consequatur necesse est. Sic etiam ipsam naturam aliter dicimus, cum proprie loquimur, naturam hominis, in qua primum in suo genere inculpabilis factus est: aliter istam, in qua ex illius damnati poena, et mortales et ignari et carni subditi nascimur; juxta quem modum dicit Apostolus, Fuimus enim et nos naturaliter filii irae, sicut et caeteri (Ephes. II, 3).
5320. Bölüm
O ilk çiftten hem bilgisizlikle hem güçlükle hem de ölümlülükle doğmamız, şeylerin en yüce yöneticisi Tanrı'nın pek adil bir kararıdır; çünkü onlar günah işleyince yanılgıya, sıkıntıya ve ölüme düşürüldüler. Böylece insanın doğuşunda daha kökten cezalandıranın adaleti, ilerleyişinde de kurtaranın merhameti görünsün istendi. Mahkûm edilen ilk insandan saadet, doğurganlığı da alınacak biçimde alınmadı. Çünkü onun soyundan, bedensel ve ölümlü de olsa, kendi cinsinde yeryüzüne bir güzellik ve süs gelebilirdi. Ama kendisinden daha iyilerini doğurması hakkaniyete uygun olmazdı. Yine de herkesin, kökeninin Tanrı'dan yüz çevirmekle hak ettiği cezayı Tanrı'ya dönerek yenebilmesi için, isteyene yalnız engel olunmaması değil, yardım da edilmesi gerekiyordu. Çünkü şeylerin Yaratıcısı bu yolla da, insanın isteseydi yaratıldığı hâli ne kadar kolay koruyabileceğini gösterdi; mademki onun soyu doğduğu hâli aşabildi.
Sonra, bütün doğan insanların ruhlarının kendisinden türediği tek bir ruh yaratıldıysa, o ilk insan günah işlediğinde kim kendisinin günah işlemediğini söyleyebilir? Ama ruhlar her doğanda ayrı ayrı yaratılıyorsa, öncekinin kötü hak edişinin sonrakinin tabiatı, sonrakinin iyi hak edişinin de öncekinin tabiatı olması sapkınlık değildir; tersine, pek uygun ve pek düzenli görünür. Yaratıcı bu yolla da ruhun değerinin cisimsel yaratıkları o kadar aştığını göstermek istediyse, bunda ne yakışıksızlık var? Öyle ki bir ruhun düşüşünün vardığı basamaktan bir başkasının doğuşu başlayabilir. O günahkâr ruh bilgisizliğe ve güçlüğe vardığında, buna haklı olarak ceza denir, çünkü bu cezadan önce daha iyiydi. Öyleyse bir ruh, yalnız günahtan önce değil bütün hayatından önce, öteki ruhun suçlu bir hayattan sonra düştüğü hâlde var olmaya başlamışsa, Kurucusuna şükretmesi için küçük olmayan bir iyiye sahiptir; çünkü onun doğuşu ve başlangıcı bile herhangi bir kusursuz cisimden daha iyidir. Bunlar sıradan iyiler değildir: Yalnız ruh olması değil —ki bu tabiatı gereği zaten her cismin önündedir—, Yaratıcının yardımıyla kendini işleyebilmesi, dindar bir gayretle bütün faziletleri kazanıp edinebilmesi de büyük iyidir; bu faziletler sayesinde hem işkence eden güçlükten hem de kör eden bilgisizlikten kurtulabilir. Durum böyleyse, doğan ruhlar için bilgisizlik ve güçlük günahın cezası değil, ilerlemeye bir çağrı ve kusursuzluğun başlangıcı olacaktır. Çünkü iyi bir işle bir şey hak etmeden önce, bilgeliği yanılgıya, dinginliği güçlüğe üstün tutmasını sağlayan tabiî bir yargıyı almış olmak az şey değildir; ruh bunlara doğarak değil, gayret ederek varacaktır. Bunu yapmak istemezse, aldığı gücü iyi kullanmamış biri olarak haklı olarak günahtan suçlu tutulur. Çünkü bilgisizlik ve güçlük içinde doğmuş olsa da, doğduğu hâlde kalmaya hiçbir zorunlulukla sıkıştırılmaz. Böyle ruhların yaratıcısı da her şeye gücü yeten Tanrı'dan başkası olamazdı: O, kendisi sevilmeden onları yaratır, onları severek yeniden kurar, sevilince de onları kusursuzlaştırır; var olmayanlara var olmayı, varlıklarını borçlu oldukları O'nu sevenlere de mesut olmayı bağışlar.
Ruhlar Tanrı'nın gizli bir yerinde zaten var olup her doğan kişinin bedenine can vermek ve onu yönetmek için gönderiliyorsa, elbette şu vazife için gönderilirler: Günahın cezasından, yani ilk insanın ölümlülüğünden doğan bedeni iyi yönetmek, yani faziletlerle terbiye edip pek düzenli ve meşru bir hizmete tabi kılmak; böylece uygun düzende ve uygun zamanda ona göksel bozulmazlıkta bir yer hazırlamak. Bu ruhlar bu hayata girip taşınacak ölümlü uzuvları üstlendiklerinde, önceki hayatı unutmayı ve şimdiki hayatın zahmetini de üstlenmeleri zorunludur. Bilgisizlik ve güçlük buradan doğar: Bu, ilk insanda ruhun bedbahtlığını ödetmek için ölümlülüğün cezasıydı;
- Ut autem de illo primo conjugio, et cum ignorantia, et cum difficultate, et cum mortalitate nascamur, quoniam illi cum peccavissent, et in errorem, et in aerumnam, et in mortem praecipitati sunt, rerum moderatori summo Deo justissime placuit; ut et in ortu hominis originaliter appareret justitia punientis, et in provectu misericordia liberantis. Non enim damnato primo homini sic adempta est beatitudo, ut etiam fecunditas adimeretur. Poterat enim et de prole ejus, quamvis carnali et mortali, aliquod in suo genere fieri decus ornamentumque terrarum. Jamvero ut meliores gigneret quam ipse esset, non erat aequitatis: sed ex conversione ad Deum, ut vinceret quisque supplicium quod origo ejus ex aversione meruerat, non solum volentem non prohiberi, sed etiam adjuvari oportebat; etiam sic enim rerum Creator ostendit quanta facilitate potuisset homo, si voluisset, retinere quod factus est, cum proles ejus potuit etiam superare quod nata est. 56. Deinde, si una anima facta est, ex qua omnium hominum animae trahuntur nascentium, quis potest dicere non se peccasse, cum primus ille peccavit? Si autem singillatim fiunt in unoquoque nascentium, non est perversum, imo convenientissimum et ordinatissimum apparet, ut malum meritum prioris, natura sequentis sit; et bonum meritum sequentis, natura prioris sit. Quid enim indignum, si etiam sic voluit Creator ostendere, usque adeo excellere creaturis corporeis animae dignitatem, ut ab eo gradu possit esse ortus alterius, ad quem alterius perductus est occasus? Nam cum ad ignorantiam difficultatemque pervenerit illa peccatrix, ideo poena recte dicitur, quia melior ante hanc poenam fuit. Si ergo altera talis esse coepit, non solum ante peccatum, sed ante omnem vitam suam, qualis alia post vitam culpabilem facta est, non parvum bonum habet, unde Conditori suo gratias agat; quia ipse ortus ejus et inchoatio quovis perfecto corpore est melior. Non enim mediocria bona sunt, non solum quod anima est, qua natura jam omne corpus praecedit; sed etiam quod facultatem habet, ut adjuvante Creatore seipsam excolat, et pio studio possit omnes acquirere et capere virtutes, per quas et a difficultate cruciante, et ab ignorantia caecante liberetur. Quod si ita est, non erit nascentibus animis ignorantia et difficultas supplicium peccati; sed proficiendi admonitio, et perfectionis exordium. Non enim ante omne meritum boni operis parum est accepisse naturale judicium, quo sapientiam praeponat errori, et quietem difficultati, ut ad haec non nascendo, sed studendo perveniat. Quod si agere noluerit, peccati rea jure tenebitur, tanquam quae non ⟦bene usa sit facultate quam accepit⟧. Quanquam enim in ignora⟦ntia et difficultate na⟧ta sit, non tamen ad permanendum in eo quod nata est, aliqua necessitate comprimitur: neque omnino potuit nisi Deus omnipotens esse etiam talium creator animarum, quas et non dilectus ipse faciat, et diligens eas reficiat, et dilectus ipse perficiat; qui et non existentibus praestat ut sint, et amantibus eum a quo sunt praestat ut beatae sint. 57. Si vero in Dei aliquo secreto jam existentes animae mittuntur ad inspiranda et regenda corpora singulorum quorumque nascentium, ad hoc utique mittuntur officium, ut corpus quod de poena peccati, hoc est mortalitate primi hominis, nascitur, bene administrando, id est castigando per virtutes, et ordinatissimae atque legitimae servituti subjiciendo, etiam ipsi comparent ordine atque tempore opportuno caelestis incorruptionis locum. Quae cum introeunt in hanc vitam, subeuntque gestanda membra mortalia, subeant etiam necesse est et oblivionem vitae prioris, et praesentis laborem: unde illa ignorantia et difficultas consequitur, quod in primo homine supplicium mortalitatis fuit, ad animi expendendam miseriam;
53_2bu ruhlarda ise bedenin bozulmazlığını yeniden kazanmaya yarayacak bir hizmetin kapısıdır. Bunlara bu durumda da günah denmesinin tek sebebi, günahkârın soyundan gelen etin, kendisine gelen ruhlara bu bilgisizliği ve güçlüğü vermesidir; bu da ne onlara ne de Yaratıcıya kusur olarak yüklenmemelidir. Çünkü O, hem zahmetli vazifelerde iyi iş görme gücünü hem de unutuşun körlüğünde iman yolunu verdi; özellikle de her ruhun şunları kabul ettiği o yargıyı verdi: Bilmemesi zarar veren şey aranmalıdır; doğruyu yapmanın güçlüğünü yenmek için vazife yüklü zahmetlerde sebatla çabalanmalıdır; çabalayana yardım etsin diye Yaratıcıdan yardım dilenmelidir. O, ya dışarıdan kanunla ya da yüreğin en derininde konuşarak çabalanmasını buyurdu. İlk insanı en kötü bir kandırmayla yenip bu bedbahtlığa sürükleyen şeytana karşı zafer kazananlara da en mesut şehrin şanını hazırlar; bunlar o bedbahtlığı, onu en iyi imanla yenmek için üstlenirler. Şeytanın, insanı yenerek içine sürüklediğiyle övündüğü cezanın aynısını üstlenip onu yenmek, şanı küçük olmayan bir askerliktir. Bu hayatın sevgisine kapılıp bunu ihmal eden ise, kendi firarının alçaklığını hiçbir şekilde haklı olarak Kral'ın buyruğuna yükleyemez; tersine, herkesin Rabbinin buyruğu altında, ordusunu bırakmak için çirkin ücretini sevdiği şeytanın safına yerleştirilir.
Ruhlar başka bir yerde var olup Rab Tanrı tarafından gönderilmiyor da bedenlere yerleşmek için kendiliklerinden geliyorlarsa, şunu görmek artık kolaydır: Kendi iradelerinin ardından hangi bilgisizlik ve güçlük gelmiş olursa olsun, Yaratıcı bu yüzden hiçbir şekilde suçlanamaz. Çünkü onları kendisi göndermiş olsaydı bile bütünüyle suçun dışında kalırdı; zira bilgisizlik ve güçlüğün içinde de onlardan dileme, arama ve çabalama hür iradesini almamıştır; dileyene verecek, arayana gösterecek, kapıyı çalana açacaktır. Gayretli ve iyi niyetli olanlar bu bilgisizliği ve güçlüğü yendikçe, bunu onlar için bir şan tacına çevirirdi. İhmalkâr olanlara ve günahlarını zayıflık bahanesiyle savunmak isteyenlere ise bilgisizliği ve güçlüğün kendisini suç olarak yüklemezdi; ama arama ve öğrenme gayretiyle, itiraf etme ve dua etme alçakgönüllülüğüyle hakikate ve kolaylığa varmaktansa onlarda kalmayı istedikleri için onları adil bir cezayla cezalandırırdı.
in istis autem janua ministerii ad reparandam corporis incorruptionem. Nam hoc quoque modo non dicuntur ista peccata, nisi quia caro de propagine veniens peccatoris, venientibus ad se animis hanc ignorantiam et difficultatem facit; quae neque his, neque Creatori tanquam culpanda tribuatur. Dedit enim ille et facultatem bene operandi in laboriosis officiis, et viam fidei in oblivionis caecitate; judicium illud vel maxime, quo anima omnis et quaerendum esse concedit quod inutiliter nescit, et perseveranter in officiosis laboribus enitendum ad evincendam recte faciendi difficultatem, et opem a Creatore implorandam, ut conantem adjuvet; qui vel extrinsecus lege, vel in intimis cordis allocutione conandum esse praecepit, et praeparat civitatis beatissimae gloriam triumphantibus de illo qui primum hominem ad istam miseriam perduxit victum pessima suasione; quam miseriam isti suscipiunt ad eum vincendum optima fide. Non enim parvae gloriae militia est diabolum vincere eodem suscepto supplicio, quo se ille hominem victum perduxisse gloriatur. Quisquis autem hoc istius vitae captus amore neglexerit, nullo pacto juste flagitium desertionis suae regis imperio deputabit: sed erit potius sub omnium Domino in ejus partibus ordinatus, cujus turpe stipendium ut castra sua desereret, adamavit. 58. Si autem alibi animae constitutae non mittuntur a Domino Deo, sed sua sponte ad inhabitanda corpora veniunt; facile est jam hoc videre, quidquid ignorantiae difficultatisque secutum fuerit earum propriam voluntatem, nullo modo Creatorem hinc esse culpandum: quandoquidem etiamsi eas ipse misisset, quibus etiam in ipsa ignorantia et difficultate liberam voluntatem petendi et quaerendi et conandi non abstulit, daturus petentibus, demonstraturus quaerentibus, pulsantibus aperturus, omnino extra culpam esset. Hanc enim ignorantiam et difficultatem studiosis et benevolis evincendam, ad coronam gloriae valere praestaret; negligentibus autem et peccata sua de infirmitate defendere volentibus, non ipsam ignorantiam difficultatemque pro crimine objiceret; sed quia in eis potius permanere, quam studio quaerendi atque discendi, et humilitate confitendi atque orandi, ad veritatem ac facilitatem pervenire voluerunt, justo supplicio vindicaret.
5421. Bölüm
Ruh hakkındaki bu dört görüşten hiçbirini düşüncesizce ileri sürmemek gerekir: Ruhlar soydan mı gelir, her doğanda ayrı ayrı yeni mi yaratılır, yoksa bir yerde zaten var olup doğanların bedenlerine ya Tanrı tarafından gönderilir ya da kendiliklerinden mi süzülürler? Çünkü ya bu soru, Kutsal Kitapların katolik yorumcuları tarafından karanlığına ve karmaşıklığına layık biçimde henüz açılıp aydınlatılmamıştır ya da bu yapıldıysa, böyle yazılar henüz elimize geçmemiştir. Yeter ki Yaratıcının cevheri hakkında yanlış ve O'na yakışmayan hiçbir şey düşünmeyecek bir imanımız olsun. Çünkü O'na dindarlık yolundan yöneliyoruz. O'nun hakkında, olduğundan başka türlü düşünürsek, yönelişimiz bizi saadete değil boşluğa gitmeye zorlar. Yaratılmış şeyler hakkında ise bir şeyi olduğundan başka türlü düşünsek bile, onu bilinmiş ve kavranmış bir şey gibi tutmadıkça hiçbir tehlike yoktur. Çünkü bize mesut olmak için yaratılmış şeye değil, Yaratıcının kendisine yönelmemiz buyrulur; O'nun hakkında gerektiğinden ve gerçekte olduğundan başka bir şeye inandırılırsak, en zararlı bir yanılgıyla aldanırız. Çünkü ya var olmayan ya da varsa insanı mesut kılmayan bir şeye doğru giderek kimse mutlu hayata varamaz.
Ama hakikatin ebediliğini seyredip onun tadına varabilmemiz ve ona bağlanabilmemiz için, zayıflığımıza geçici şeylerden geçen bir yol hazırlanmıştır: Ebedî olana yönelenlerin yolculuğuna yettiği kadarıyla geçmişe ve geleceğe inanalım diye. İmanın bu terbiyesi, otoriteyle güç kazansın diye ilahî merhametle yönetilir. Şimdiki şeyler ise, yaratılmış varlıklar söz konusu olduğunda, bedenin ve ruhun hareketliliği ve değişkenliği içinde gelip geçen şeyler olarak hissedilir. Bunlardan deneyimlemediğimiz hiçbir şeyi herhangi bir bilgiyle kavrayamayız. Demek ki herhangi bir yaratık hakkında ilahî otoriteye dayanarak inanmamız için bize anlatılan geçmiş ya da gelecek şeylere, bir kısmı biz onları hissedemeden önce geçip gitmiş, bir kısmı da henüz hislerimize ulaşmamış olsa bile, hiç şüphe etmeden inanılmalıdır. Çünkü umudumuzu güçlendirmeye ve sevgimizi yüreklendirmeye pek yararlar; zamanların pek düzenli akışıyla Tanrı'nın kurtuluşumuzu nasıl ihmal etmediğini bize gösterirler. Ama ilahî otoritenin kılığına bürünen her yanılgı en çok şu gerekçeyle çürütülür: Tanrı'nın yarattığı şeylerin dışında, değişken bile olsa herhangi bir suret bulunduğuna ya da Tanrı'nın cevherinde değişken bir suret bulunduğuna inandığı veya bunu ileri sürdüğü ortaya konursa, ya da Tanrı'nın cevherinin Teslis'ten daha fazla ya da daha az olduğunu savunursa. Bütün Hıristiyan uyanıklığı bu Teslis'i dindarca ve ölçülü biçimde anlamak için nöbet tutar, bütün ilerleyişi de ona yönelir. Bu Teslis'in birliği ve eşitliği, içindeki her bir kişinin kendine özgülüğü hakkında tartışmanın yeri burası değildir. Her şeyin yapıcısı, biçimlendiricisi ve düzenleyicisi olan Rab Tanrı hakkında, en sağlıklı imana ait olan ve henüz süt emen, yer şeylerinden göksel şeylere yükselmeye başlayan zihnin yönelişine faydalı bir destek olan bazı şeyleri anmak hem pek kolaydır hem de pek çokları tarafından zaten yapılmıştır. Ama bu soruyu bütünüyle ele alıp, bütün insan anlayışı bu hayatta mümkün olduğu kadarıyla açık bir akla boyun eğecek biçimde evirip çevirmek, söz şöyle dursun, düşünce bakımından bile herhangi bir insana, hiç değilse bize, yeterince kolay ve rahatça girişilecek bir iş gibi görünemez. O hâlde şimdi, ne kadar yardım görür ve ne kadar izin verilirse, başladığımız işi tamamlayalım: Yaratılmış varlıklar hakkında bize anlatılan geçmiş ya da önceden bildirilen gelecek şeyler, bizi Tanrı'yı ve yakınımızı pek içten sevmeye yönelterek dini bütünlüğü içinde benimsetmeye yarıyorsa, şüphe etmeden inanılmalıdır. İnanmayanlara karşı ise şu ölçüde savunulmalıdır: Ya inançsızlıkları otoritenin ağırlığıyla ezilsin ya da onlara, elden geldiğince, önce böyle şeylere inanmanın ne kadar budalaca olmadığı, sonra da inanmamanın ne kadar budalaca olduğu gösterilsin. Yine de yanlış öğretiyi geçmiş ve gelecek şeylerden çok şimdiki ve özellikle değişmeyen şeyler hakkında çürütmek ve mümkün olduğunca açık bir akılla mahkûm etmek gerekir.
- Harum autem quatuor de anima sententiarum, utrum de propagine veniant, an in singulis quibusque nascentibus novae fiant, an in corpora nascentium jam alicubi existentes vel mittantur divinitus, vel sua sponte labantur, nullam temere affirmare oportebit. Aut enim nondum ista quaestio a divinorum Librorum catholicis tractatoribus pro merito suae obscuritatis et perplexitatis evoluta atque illustrata est; aut si jam factum est, nondum in manus nostras hujuscemodi litterae pervenerunt. Tantum adsit fides nihil de substantia Creatoris falsum indignumque sentiendi. Ad illum enim tendimus itinere pietatis. Si ergo aliud de illo senserimus quam est, intentio nostra non in beatitatem, sed in vanitatem nos ire compellet. De creatura vero si quid aliter quam sese habet senserimus, dummodo non id pro cognito perceptoque teneamus, nullum periculum est. Non enim ad creaturam jubemur tendere ut efficiamur beati, sed ad ipsum Creatorem: de quo si aliud quam oportet ac sese res habet, nobis persuadetur, perniciosissimo errore decipimur. Ad hoc enim pergendo, quod aut non est, aut, si est, non facit beatos, ad beatam vitam nullus pervenire potest. 60. Sed ad contemplandam veritatis aeternitatem, ut ea perfrui eique inhaerere valeamus, infirmitati nostrae via de temporalibus procurata est, ut quantum itineri sufficit ad aeterna tendentium, praeterita et futura credamus. Quae fidei disciplina, ut auctoritate praepolleat, divina misericordia gubernatur. Praesentia vero, quantum ad creaturam pertinet, in corporis et animi mobilitate et mutabilitate, quasi transeuntia sentiuntur. In quibus quidquid non experimur, cognitione qualicumque tenere non possumus. Quaecumque ergo nobis de quibuscumque creaturis vel praeterita vel futura divina auctoritate credenda narrantur, quamvis partim priusquam ea sentire potuerimus praeterierint, partim nondum in nostros sensus pervenerint; tamen quia plurimum valent ad roborandam spem nostram, et exhortandam dilectionem, dum nobis commendant per ordinatissimam seriem temporum quam non negligat liberationem nostram Deus, sine ulla dubitatione credenda sunt. Sed quisquis error personam sibi divinae auctoritatis assumit, ea maxime ratione refellitur, si aut aliquam vel mutabilem speciem praeter creaturam Dei, aut aliquam mutabilem speciem in substantia Dei credere aut affirmare convincitur, eamque substantiam Dei vel plus vel minus quam Trinitatem esse contendit: cui Trinitati pie sobrieque intelligendae omnis excubat vigilantia christiana, et omnis ejus provectus intenditur. De cujus Trinitatis unitate et aequalitate, et singularum in ea personarum quadam proprietate, non hic locus est disserendi. Nam commemorare quaedam de Domino Deo auctore et formatore et ordinatore rerum omnium, quae ad saluberrimam fidem pertineant, et quibus lactens atque a terrenis in caelestia sese attollere incipiens, utiliter adminiculetur intentio, et factu facillimum et a plerisque jam factitatum est: pertractare autem istam totam, atque ita versare quaestionem, ut perspicuae rationi, quantum in hac vita datur, omnis humana intelligentia subjugetur, non modo eloquio, sed ne cogitatione quidem vel cuiquam hominum, vel certe nobis satis expeditum et facile aggrediendum videri potest. Nunc ergo ut quod instituimus, quantum adjuvamur, et quantum sinimur peragamus: quaecumque nobis, quantum ad creaturam pertinet, vel narrantur praeterita, vel praenuntiantur futura, quae ad commendandam valeant integram religionem, excitando nos ad sincerissimam dilectionem Dei et proximi, sine dubitatione credenda sunt: adversus incredulos autem hactenus defendenda, ut vel mole auctoritatis infidelitas eorum obteratur, vel eis ostendatur, quantum potest, primo quam non sit stultum talia credere, deinde quam sit stultum talia non credere. Verumtamen falsam doctrinam non tam de praeteritis et futuris, quam de praesentibus et maxime de incommutabilibus oportet refellere, et quantum datur, perspicua ratione convincere.
54_2Geçici şeylerin akışında, geçmişi araştırmaktansa geleceği beklemek elbette yeğlenmelidir; çünkü Kutsal Kitaplarda da geçmiş diye anlatılan şeyler ya geleceğin önceden verilmiş bir simgesi, ya vaadi ya da tanıklığı olarak sunulur. Gerçekten de bu hayata ait iyi ve kötü olaylarda kimse geçmişte ne olduğuna pek aldırmaz; bütün kaygıların çalkantısı umulan geleceğe yığılır. Bilmem nasıl içten ve tabiî bir hisle, başımıza gelmiş şeyler geçip gitmiş oldukları için, mutluluk ve bedbahtlık hesabında hiç olmamış gibi sayılır. Öyleyse var olduğumu bildiğim ve gelecekte var olacağımdan umudu kesmediğim hâlde, ne zaman var olmaya başladığımı bilmemem bana ne zarar verir? Çünkü geçmişe, onlar hakkında olduklarından başka türlü düşünürsem bunu en zararlı bir yanılgı sayıp korkacak biçimde yönelmiyorum; Kurucumun merhametinin rehberliğinde, rotamı olacağım şeye çeviriyorum. Öyleyse ne olacağım hakkında ve kimin yanında olacağım hakkında hakikatin gerçekte olduğundan başka türlü inanır ya da düşünürsem, işte o yanılgıdan şiddetle sakınmak gerekir; yoksa ya gerekli şeyleri hazırlamam ya da bir şeyi başka bir şey sandığım için kendime koyduğum gayeye varamam. Giysi edinmek için geçen kışı unutmuş olmam bana zarar vermez, ama gelecek soğuğun yaklaştığına inanmazsam zarar verir. Aynı şekilde ruhum, belki başından geçenleri unutmuş olsa da, bundan sonra neye hazırlanması gerektiği uyarısını dikkatle fark edip aklında tuttukça hiçbir zarar görmez. Örneğin Roma'ya giden bir gemiciye, hangi kıyıdan demir aldığını unutmuş olması, bulunduğu yerden pruvayı nereye çevireceğini bildiği sürece hiçbir zarar vermez; ama Roma limanı hakkında yanlış bir şey sanıp kayalara çarparsa, yolculuğa başladığı kıyıyı hatırlamanın ona hiçbir faydası olmaz. Aynı şekilde hayatımın zaman içindeki başlangıcını aklımda tutmasam da, hangi gayede dinleneceğimi bildikçe bunun bana hiçbir zararı olmaz; ama ruhun zahmetlerinin tek gayesi olan Tanrı hakkında O'na yakışmayan bir kanaate kapılıp yanılgının kayalıklarına çarparsam, hayatımın başlangıcına dair o hatıranın ya da tahminin bana hiçbir faydası olmaz.
Bu sözler, gücü yetenlerin ilahî ilhamla yazılmış Kutsal Kitaplara dayanarak şunu araştırmalarını yasakladığımızı düşündürmesin: Ruh ruhtan mı türer, her canlıda ruhlar ayrı ayrı mı yaratılır, yoksa bedeni yönetmek ve ona can vermek için Tanrı'nın işaretiyle bir yerden mi gönderilir ya da kendi iradeleriyle mi içine girerler? Gerekli bir sorunun çözümü bunları düşünüp tartışmayı gerektiriyorsa ya da daha gerekli işlerden bunları araştırıp tartışmaya boş vakit kalıyorsa, araştırsınlar. Bunları daha çok şunun için söylüyorum: Kimse böyle bir konuda, belki daha insanca bir şüpheyle kendi kanaatine katılmayan birine düşüncesizce öfkelenmesin; ya da biri bu konuda kesin ve açık bir şey kavradıysa, başkasının geçmişteki başlangıçlarını hatırlamadığı için gelecek umudunu yitirdiğini sanmasın.
- Sane in serie temporalium inquisitioni praeteritorum futurorum exspectatio praeferenda est: quandoquidem etiam in divinis Libris ea quae praeterita narrantur, vel praefigurationem futurorum, vel pollicitationem, vel testificationem prae se gerunt. Et revera in iis etiam quae ad hanc vitam pertinent, prosperis adversisque rebus, quid quisque fuerit non satis curat: in id vero quod futurum speratur, sese omnis curarum aestus agglomerat. Nescio quo quippe intimo naturalique sensu, ea quae nobis acciderunt, quoniam transacta sunt, sic habentur ad momentum felicitatis et miseriae, quasi nunquam accidissent. Quid igitur mihi obest, si esse quando coeperim nescio, cum esse me noverim, nec futurum esse desperem? Non enim in praeterita me attendo, ut tanquam errorem perniciosissimum verear, si aliter de iis sensero quam fuerunt: sed in id quod futurus sum, cursum dirigo duce misericordia Conditoris mei. De hoc igitur quod futurus sum, et de illo apud quem futurus sum, si aliter quam veritas sese habet credidero aut sensero, vehementer cavendus est error; ne mihi aut necessaria non praeparem, aut ad eum ipsum finem propositi mei, dum aliud pro alio mihi videtur, pervenire non possim. Quamobrem, sicut ad comparandam vestem nihil mihi obesset, si praeteritae hiemis oblitus essem, obesset autem si futurum frigus imminere non crederem: ita nihil oberit animae meae, si oblita est quid forte pertulerit, si modo diligenter advertat et teneat quo se deinceps parare moneatur. Et sicut, verbi gratia, Romam naviganti nihil noceret si excidisset animo, a quo littore navem solverit, dum tamen ab eo loco ubi esset non ignoraret quo proram dirigeret; nihil autem prodesset meminisse littoris unde iter exorsus sit, si de Romano portu falsum aliquid existimans, in saxa incidisset: ita neque si non tenuero initium temporis vitae meae, quidquam mihi oberit scienti quo fine requiescam; nec prodesset aliquid illa sive memoria sive conjectura inchoatae vitae, si de ipso Deo, qui unus laborum animae finis est, aliter quam dignum est opinatus, in scopulos erroris irruerem. 62. Nec iste sermo ad id valuerit, ut quisquam nos prohibere arbitretur ut quaerant qui potuerint secundum Scripturas divinitus inspiratas, utrum anima de anima propagetur, an suo cuique animanti singulae in ipso fiant, an ad regendum animandumque corpus divino nutu alicunde mittantur, vel propria voluntate se insinuent; si vel alicujus expediendae necessariae quaestionis ratio flagitat ista considerare atque discutere, vel a rebus magis necessariis otium ad haec quaerenda et disserenda conceditur. Verum ad id potius ista dixerim, ne quis in re tali vel temere succenseat ei qui suae opinioni humaniore fortasse dubitatione non cedit: aut etiam si quid hinc certi quisquam et liquidi comprehenderit, ideo putet alium spem perdidisse futurorum, quia praeterita exorsa non recolit.
5522. Bölüm
Bu konu nasıl olursa olsun, ister büsbütün bırakılsın ister şimdilik ertelenip başka bir zaman ele alınsın, şimdiki soru şunun görünmesine engel olmaz: Yaratıcının pek bütün, pek adil, sarsılmaz ve değişmez ululuğu ve cevheri korunurken, ruhlar kendi günahlarının cezasını öderler. Uzun uzun tartıştığımız gibi, bu günahlar ancak onların kendi iradelerine yüklenmelidir; günahların daha öte bir sebebi aranmamalıdır.
Bilgisizlik ve güçlük tabiî ise, ruh oradan ilerlemeye, bilgiye ve dinginliğe doğru yükselmeye başlar; ta ki onda mutlu hayat tamamlanıncaya kadar. En iyi uğraşlarda ve dindarlıkta —ki bunlara yönelme gücü ondan esirgenmemiştir— bu ilerleyişi kendi iradesiyle ihmal ederse, haklı olarak artık ceza olan daha ağır bir bilgisizliğe ve güçlüğe düşürülür; şeylerin pek yakışır ve pek uygun yönetimiyle aşağıdakiler arasına yerleştirilir. Çünkü ruha suç olarak yazılan, tabiatça bilmediği ve tabiatça yapamadığı şey değil, bilmeye gayret etmemesi ve doğruyu yapmakta kolaylık edinmek için gereken çabayı göstermemesidir. Konuşmayı bilmemek ve konuşamamak küçük çocuk için tabiîdir; konuşmadaki bu bilgisizlik ve güçlük, gramercilerin kurallarına göre suçsuz olmakla kalmaz, insanların duygularına da tatlı ve hoş gelir. Çünkü çocuk bu yetiyi edinmeyi hiçbir kusur yüzünden ihmal etmemiş, edindiği yetiyi de hiçbir kusur yüzünden yitirmemiştir. Bu yüzden saadetimiz belagatte olsaydı ve dilin seslerinde yapılan hata, hayatın eylemlerinde yapılan hata gibi suç sayılsaydı, kimse belagate erişmek için yola çıktığı çocukluğundan ötürü suçlanmazdı; ama iradesinin sapkınlığı yüzünden ya çocukluğa geri düşseydi ya da onda kalsaydı, elbette haklı olarak mahkûm edilirdi. Şimdi de böyledir: Doğruyu bilmemek ve doğruyu yapmakta güçlük çekmek insan için tabiî ise ve insan bilgeliğin ve dinginliğin saadetine yükselmeye buradan başlıyorsa, kimse onu bu tabiî başlangıç yüzünden haklı olarak suçlayamaz; ama ilerlemek istemezse ya da ilerlemişken geri kaymak isterse, cezasını haklı olarak, hak ederek çeker.
Ruhun Yaratıcısı ise her bakımdan övülür: İster onu daha ilk başlangıçlarından en yüce iyiyi alabilecek biçimde başlattığı için, ister ilerleyişine yardım ettiği için, ister ilerleyeni doldurup kusursuzlaştırdığı için, ister günah işleyeni —yani ya başlangıcından kusursuzluğa yükselmeyi reddedeni ya da bir ölçüde ilerledikten sonra geri kayanı— hak ettiğine göre pek adil bir mahkûmiyetle düzene koyduğu için. Ruh, ilerleyerek erişebileceği büyüklüğe henüz erişmedi diye O onu kötü yaratmış değildir; cisimlerin bütün kusursuzlukları onun başlangıcından bile çok daha aşağıdır, oysa şeyler hakkında en sağlıklı yargıda bulunan herkes bu kusursuzlukları kendi cinslerinde övülmeye değer bulur. Demek ki ruhun ne yapması gerektiğini bilmemesi, bunu henüz almamış olmasındandır; ama aldığını iyi kullanırsa bunu da alacaktır. İsterse dindarca ve özenle arama gücünü ise almıştır. Ne yapması gerektiğini bildiği hâlde bunu hemen yerine getirememesi de, bunu henüz almamış olmasındandır. Çünkü onun daha yüce bir kısmı, doğruyu yapmanın iyi olduğunu hissetmekte öne geçmiştir; ama daha ağır ve bedensel bir kısmı bu yargıyı hemen izlemez. Böylece güçlüğün kendisi onu, başlangıcının yapıcısı olarak hissettiği O'ndan kusursuzluğu için de yardım dilemeye çağırır; bu sayede O'nu daha çok sever, çünkü kendi gücüyle değil, iyiliği sayesinde var olduğu O'nun merhametiyle mesut olmaya yükseltilir. Var oluşunu borçlu olduğu O'nu ne kadar çok severse, O'nda o kadar sağlam dinlenir ve O'nun ebediliğinin tadına o kadar bolca varır. Bir ağacın yeni ve olgunlaşmamış fidanına, uygun zamanda verimini ortaya koyuncaya kadar birkaç yazı meyvesiz geçirse de haklı olarak kısır demeyiz. Öyleyse ruhun yapıcısı, ona gayret edip ilerleyerek bilgeliğin ve adaletin meyvesine varacağı böyle bir başlangıç verdiği ve isterse saadete yönelmeyi onun gücüne bırakacak kadar büyük bir değer bağışladığı için neden borçlu olduğumuz dindarlıkla övülmesin?
- Quoquo modo autem se istud habeat, sive omnino omittendum, sive nunc differendum et alias considerandum sit, praesens tamen quaestio non impeditur, quominus appareat integerrima et justissima et inconcussa atque incommutabili majestate et substantia Creatoris, supplicia peccatorum suorum animas luere: quae peccata, ut jam diu disseruimus, nonnisi propriae voluntati earum tribuenda sunt, nec ulla ulterior peccatorum causa quaerenda. 64. Ignorantia vero et difficultas si naturalis est, inde incipit anima proficere, et ad cognitionem et requiem, donec in ea perficiatur vita beata, promoveri. Quem profectum in studiis optimis atque pietate, quorum facultas ei non negata est, si propria voluntate neglexerit; juste in graviorem, quae jam poenalis est, ignorantiam difficultatemque praecipitatur, decentissimo et convenientissimo rerum moderamine in inferioribus ordinata. Non enim quod naturaliter nescit et naturaliter non potest, hoc animae deputatur in reatum; sed quod scire non studuit, et quod dignam facilitati comparandae ad recte faciendum operam non dedit. Loqui enim non nosse atque non posse, infanti naturale est: quae ignorantia difficultasque sermonis non modo inculpabilis sub grammaticorum legibus, sed etiam humanis affectibus blanda et grata est; non enim ullo vitio illam facultatem comparare neglexit, aut ullo vitio quam compararat amisit. Itaque, si nobis in eloquentia esset beatitudo constituta, atque ita crimini duceretur cum peccatur in linguae sonis, quemadmodum cum peccatur in actibus vitae; nullus utique argueretur infantiae, quod ab ea esset exorsus ad consequendam eloquentiam: sed plane merito damnaretur, si suae voluntatis perversitate vel ad eam recidisset, vel in ea remansisset. Sic etiam nunc, si ignorantia veri et difficultas recti naturalis est homini, unde incipiat in sapientiae quietisque beatitudinem surgere, nullus hanc ex initio naturali recte arguit: sed si proficere noluerit, aut a profectu retrorsum relabi voluerit, jure meritoque poenas luet. 65. Creator vero ejus ubique laudatur, vel quod eam ab ipsis exordiis ad summi boni capacitatem inchoaverit, vel quod ejus profectum adjuvet, vel quod impleat proficientem atque perficiat, vel quod peccantem, id est aut ab initiis suis sese ad perfectionem attollere recusantem, aut jam ex profectu aliquo relabentem, justissima damnatione pro meritis ordinat. Non enim propterea malam creavit, quia nondum tanta est, quanta ut proficiendo esse posset accepit; cum ejus exordio perfectiones omnes corporum longe inferiores sint, quas tamen in suo genere laudabiles esse judicat, quisquis de rebus sanissime judicat. Quod ergo ignorat quid sibi agendum sit, ex eo est quod nondum accepit: sed hoc quoque accipiet, si hoc quod accepit, bene usa fuerit. Accepit autem ut pie et diligenter quaerat, si volet. Et quod agnoscens quid sibi agendum sit, non continuo valet implere, hoc quoque nondum accepit: praecessit enim quaedam pars ejus sublimior ad sentiendum quod recte faciat bonum: sed quaedam tardior atque carnalis non consequenter in sententiam ducitur; ut ex ipsa difficultate admoneatur eumdem implorare adjutorem perfectionis suae, quem inchoationis sentit auctorem; ut ex hoc ei fiat charior, dum non suis viribus, sed cujus bonitate habet ut sit, ejus misericordia sublevatur ut beata sit. Quanto autem charior illi est a quo est, tanto in eo firmius acquiescit, et tanto uberius aeternitate ejus perfruitur. Si enim arboris novellum et rude virgultum nullo modo recte sterile dicimus, quamvis aliquot aestates sine fructibus trajiciat, donec opportuno tempore expromat feracitatem suam; cur non auctor animae debita pietate laudetur, si ei tale tribuit exordium, ut studendo ac proficiendo ad frugem sapientiae justitiaeque perveniat, tantumque illi praestitit dignitatis, ut in ejus etiam potestate poneret, si vellet ad beatitudinem tendere?
5623. Bölüm
Bu tartışmaya bilgisizler, küçük çocukların ölümleri ve onların sık sık uğradığını gördüğümüz bazı bedensel işkenceler hakkında bir iftira ileri sürmeyi âdet edinmiştir. Şöyle derler: "Hayatta hiçbir şey hak etmeden hayattan ayrılan birinin doğmasına ne gerek vardı? Gelecekteki yargıda böyle biri nereye konulacak? Hiçbir doğru iş yapmadığı için adiller arasında, hiç günah işlemediği için de kötüler arasında yeri yok." Onlara şöyle cevap verilir: Kâinatın bütünlüğü ve bütün yaratılışın yerler ve zamanlar boyunca pek düzenli bağlantısı göz önüne alınırsa, tek bir ağaç yaprağının bile boşuna yaratılmadığı yerde hiçbir insan boşuna yaratılmış olamaz; ama hiçbir şey hak etmemiş birinin hak edişlerini sormak elbette boşunadır. Doğru iş ile günah arasında orta bir hayat olabiliyorsa, yargıcın hükmünün de ödül ile ceza arasında orta bir hüküm olamayacağından korkmaya gerek yoktur.
Burada insanlar şunu da araştırmaya koyulurlar: Mesih'in vaftiz sırrı küçük çocuklara ne fayda sağlar, mademki onu aldıktan sonra çoğu zaman, ondan hiçbir şey anlayamadan ölürler? Bu konuda, çocuğu kutsanmak üzere getirenlerin imanının ona fayda sağladığına inanmak yeterince dindarca ve doğrudur. Kilisenin pek sağlıklı otoritesi de bunu öğütler; öyle ki herkes kendi imanının kendisine ne kadar fayda sağladığını buradan anlasın, mademki birinin imanı, henüz kendi imanı olmayan başkalarının yararına da ödünç verilebiliyor. Dul kadının oğluna kendi imanı ne fayda sağladı —ki ölü olarak elbette imanı yoktu—; yine de annesinin imanı onun dirilmesine yaradı (Luka 7:12–15). Öyleyse başkasının imanı, kendi inançsızlığı kendisine yüklenemeyecek bir çocuğa ne kadar daha çok yardım edebilir!
Yaşları gereği hiçbir günahı olmayan küçük çocukların uğradığı bedensel işkenceler hakkında ise, onlara can veren ruhlar kendileri insan olmaya başlamadan önce var değilse, daha büyük ve âdeta merhametli bir yakınma dile getirilir: "Ne kötülük yaptılar da bunlara katlandılar?" Sanki kimse bir zarar verebilecek hâle gelmeden önce masumiyetin bir hak edişi olabilirmiş gibi! Büyükler, kendilerine sevgili olan küçük çocuklarının acıları ve ölümleriyle kamçılandıklarında Tanrı onları düzelterek bir iyilik gerçekleştiriyorsa, bunlar neden olmasın? Bunlar geçip gittiğinde, başlarına geldikleri çocuklar için hiç olmamış gibi olacaktır. Uğruna oldukları kişiler ise ya geçici sıkıntılarla düzelip daha doğru yaşamayı seçerlerse daha iyi olacaklar ya da bu hayatın sıkıntılarına rağmen arzularını ebedî hayata çevirmek istemezlerse, gelecek yargının cezasında hiçbir mazeretleri kalmayacaktır. Hem işkenceleriyle büyüklerin katılığı kırılan, imanı sınanan ya da merhameti denenen o küçük çocuklara, Tanrı'nın yargılarının gizliliğinde nasıl iyi bir karşılık sakladığını kim bilir? Gerçi hiçbir doğru iş yapmamışlardır, ama hiçbir günah işlemeden bunlara katlanmışlardır. Kilise de Rab İsa Mesih öldürülmek üzere Hirodes tarafından arandığında öldürülen o bebekleri boşuna şehitler gibi saygıyla anmaz (Matta 2:16).
- Huic autem disputationi objici ab imperitis solet quaedam calumnia de mortibus parvulorum, et de quibusdam cruciatibus corporis, quibus eos saepe videmus affligi. Dicunt enim: Quid opus erat ut nasceretur, qui antequam iniret ullum vitae meritum, excessit e vita? aut qualis in futuro judicio deputabitur, cui neque inter justos locus est, quoniam nihil recte fecit; neque inter malos, quoniam nihil peccavit? Quibus respondetur: ad universitatis complexum, et totius creaturae vel per locos vel per tempora ordinatissimam connexionem, non posse superfluo creari qualemcumque hominem, ubi folium arboris nullum superfluo creatur; sed sane superfluo quaeri de meritis ejus qui nihil meruerit. Non enim metuendum est ne vita esse potuerit media quaedam inter recte factum atque peccatum, et sententia judicis media esse non possit inter praemium atque supplicium. 67. Quo loco etiam illud perscrutari homines solent, sacramentum baptismi Christi quid parvulis prosit, cum eo accepto plerumque moriuntur, priusquam ex eo quidquam cognoscere potuerint. Qua in re satis pie recteque creditur, prodesse parvulo eorum fidem a quibus consecrandus offertur. Et hoc Ecclesiae commendat saluberrima auctoritas, ut ex eo quisque sentiat quid sibi prosit fides sua, quando in aliorum quoque beneficium, qui propriam nondum habent, potest aliena commodari. Quid enim filio viduae profuit fides sua, quam utique mortuus non habebat; cui tamen profuit matris ut resurgeret? (Luc. VII, 12-15.) Quanto ergo potius fides aliena potest consulere parvulo, cui sua perfidia non potest imputari? 68. De cruciatibus autem corporis, quibus affliguntur parvuli, quorum per aetatem nulla peccata sunt, si animae quibus animantur, non prius quam ipsi homines esse coeperunt, major querela et quasi misericors deponi solet, cum dicitur: Quid mali fecerunt ut ista paterentur? Quasi possit esse innocentiae meritum, antequam quisque aliquid nocere possit. Cum autem boni aliquid operatur Deus in emendatione majorum, cum parvulorum suorum qui eis chari sunt, doloribus ac mortibus flagellantur; cur ista non fiant, quando cum transierint, pro non factis erunt, in quibus facta sunt: propter quos autem facta sunt, aut meliores erunt, si temporalibus incommodis emendati, rectius elegerint vivere, aut excusationem in futuri judicii supplicio non habebunt, si vitae hujus angoribus ad aeternam vitam desiderium convertere noluerint? Quis autem novit quid parvulis, de quorum cruciatibus duritia majorum contunditur, aut exercetur fides, aut misericordia probatur; quis ergo novit quid ipsis parvulis in secreto judiciorum suorum bonae compensationis reservet Deus, qui quanquam nihil recte fecerint, tamen nec peccantes aliquid ista perpessi sunt? Non enim frustra etiam infantes illos, qui cum Dominus Jesus Christus necandus ab Herode quaereretur, occisi sunt (Matth. II, 16), in honorem martyrum receptos commendat Ecclesia.
56_2Gerçi bu iftiracılar, bu tür soruları pek gayretle inceleyenler değil de pek gevezece ortaya atanlar, hayvanların acıları ve zahmetleri hakkında da az bilgili kişilerin imanını sarsmayı âdet edinmişlerdir. Şöyle derler: "Hayvanlar bu kadar sıkıntıya katlanacak ne kötülük hak ettiler, ya da bu kadar sıkıntıyla sınandıkları için ne iyilik umuyorlar?" Bunu söylerler ya da düşünürler, çünkü şeyler hakkında pek haksız yargıda bulunurlar: En yüce iyinin ne olduğunu ve ne kadar büyük olduğunu göremedikleri için her şeyin, en yüce iyiyi nasıl sanıyorlarsa öyle olmasını isterler. Göksel olan ve bozulmaya daha az tabi olan en yüksek cisimlerin ötesinde en yüce iyiyi düşünemezler. Bu yüzden pek düzensiz bir istekle, hayvanların bedenlerinin ne ölüme ne de herhangi bir bozulmaya uğramamasını isterler, sanki en aşağıdaki şeyler oldukları hâlde ölümlü değillermiş gibi; ya da gök cisimleri daha iyi olduğu için onların kötü olduğunu düşünürler. Oysa hayvanların hissettiği acı, hayvan ruhlarının da kendi cinsinde şaşılacak ve övülmeye değer bir gücünü gösterir. Çünkü bedenlerini yönetip onlara can verirken birliği ne kadar arzuladıkları bununla yeterince ortaya çıkar. Acı, bölünmeye ya da bozulmaya katlanamayan bir histen başka nedir ki? Buradan gün ışığından daha açık görünür ki o ruh, bedeninin bütününde birliğe ne kadar düşkün ve ona ne kadar sıkıca bağlıdır: Bedeninin birliğinin ve bütünlüğünün sarsılmasını sıkıntıyla karşıladığı o etkilenişe isteyerek ya da kayıtsızca değil, direnerek ve karşı koyarak yönelir. Demek ki hayvanların acısı olmasaydı, aşağıdaki canlı yaratıklarda birlik isteğinin ne kadar büyük olduğu görünmezdi. Bu görünmeseydi, bütün bunların Yaratıcının o en yüce, yüce ve dile sığmaz birliği tarafından kurulduğunu gerektiğinden daha az hatırlardık.
Gerçekten de dindarca ve dikkatle bakarsan, insan zihninin düşünüşüne konu olan her yaratığın sureti ve hareketi bizi eğitmek için konuşur; çeşitli hareketler ve hâllerle, âdeta bir dil çeşitliliğiyle, her yandan Yaratıcının bilinmesi gerektiğini haykırır ve bizi azarlar. Ne acı ne haz hisseden şeylerden hiçbiri yoktur ki bir birlik sayesinde kendi cinsinin güzelliğine ya da hiç değilse tabiatının bir ölçüde sağlamlığına erişmesin. Acının sıkıntılarını ya da hazzın okşayışlarını hisseden şeylerden de hiçbiri yoktur ki acıdan kaçıp hazzı arzulamakla bölünmeden kaçtığını ve birliği arzuladığını itiraf etmesin. Akıllı ruhların kendisinde de, o tabiatı sevindiren her bilgi isteği algıladığı her şeyi birliğe bağlar; yanılgıda da kavranamaz bir belirsizlikle karışıklığa düşmekten başka hiçbir şeyden kaçmaz. Her belirsiz şey, kesin bir birliği olmadığı için değilse neden sıkıntı verir? Buradan görülür ki her şey, ister incitsin ister incinsin, ister hoşa gitsin ister hoşlansın, Yaratıcının birliğini sezdirir ve ilan eder. Bu hayatın zorunlu olarak kendileriyle başladığı bilgisizlik ve güçlük ruhlar için tabiî değilse, geriye ya bir vazife olarak üstlenildikleri ya da ceza olarak yüklendikleri kalır. Bunlar hakkında artık yeterince tartıştığımızı düşünüyorum.
- Quanquam isti calumniosi, et talium quaestionum non studiosissimi examinatores, sed loquacissimi ventilatores, etiam de pecorum doloribus et laboribus solent minus eruditorum sollicitare fidem, cum dicunt: Quid etiam pecora vel meruerunt mali, ut tanta patiantur incommoda, vel sperant boni, quia tantis exercentur incommodis? Sed haec dicunt vel sentiunt, quia iniquissime de rebus existimant, qui cum summum bonum quod et quantum sit aspicere nequeant, talia volunt esse omnia, quale putant esse summum bonum. Praeter enim summa corpora quae caelestia sunt, minusque corruptioni subjacent, summum bonum cogitare non possunt; ideoque inordinatissime flagitant, ut nec mortem nec ullam corruptionem patiantur corpora bestiarum, quasi non sint mortalia, cum sint infima; aut ideo mala sint, quia sunt coelestia meliora. Dolor autem quem bestiae sentiunt, animarum etiam bestialium vim quamdam in suo genere mirabilem laudabilemque commendat. Hoc ipso enim satis apparet in regendis animandisque suis corporibus, quam sint appetentes unitatis. Quid est enim aliud dolor, nisi quidam sensus divisionis vel corruptionis impatiens? Unde luce clarius apparet quam sit illa anima in sui corporis universitate avida unitatis et tenax, quae nec libenter, nec indifferenter, sed potius renitenter et reluctanter intenditur in eam passionem corporis sui, qua ejus unitatem atque integritatem labefactari moleste accipit. Non ergo appareret quantus inferioribus creaturis animalibus esset appetitus unitatis, nisi dolore bestiarum. Quod si non appareret, minus quam opus esset admoneremur ab illa summa et sublimi et ineffabili unitate Creatoris esse omnia ista constituta. 70. Et revera si pie ac diligenter attendas, omnis creaturae species et motus qui in animi humani considerationem cadit, eruditionem nostram loquitur, diversis motibus et affectionibus, quasi quadam varietate linguarum, undique clamans atque increpans cognoscendum esse Creatorem. Nulla enim res est earum quae nec dolorem nec voluptatem sentiunt, quae non aliqua unitate decus proprii generis assequatur, vel omnino naturae suae qualemcumque stabilitatem. Nulla item res est earum quae vel doloris molestias, vel blanditias sentiunt voluptatis, quae non eo ipso quo dolorem fugit, voluptatemque appetit, diremptionem se fugere, unitatemque appetere, fateatur. Inque ipsis rationalibus animis omnis appetitus cognitionis qua illa natura laetatur, et ad unitatem refert omne quod percipit, et in errore nihil fugit aliud quam incomprehensibili ambiguitate confundi. Omne autem ambiguum unde molestum est, nisi quia certam non habet unitatem? Ex quo apparet omnia, sive cum offendunt vel offenduntur, sive cum delectant vel delectantur, unitatem insinuare atque praedicare Creatoris. Si autem ignorantia et difficultas, a quibus istam vitam necesse est incipere, non sunt animis naturales; restat ut aut officio susceptae sint, aut irrogatae supplicio. De quibus jam satis esse arbitror disputatum.
5724. Bölüm
Bu yüzden ilk insanın nasıl yaratıldığı, soyunun nasıl çoğaldığından daha çok araştırılmalıdır. Şöyle diyenler soruyu pek zekice sorduklarını sanırlar: "İlk insan bilge yaratıldıysa neden kandırıldı? Budala yaratıldıysa, budalalık en büyük kusur olduğuna göre, Tanrı nasıl kusurların yapıcısı olmaz?" Sanki insan tabiatı budalalık ile bilgelik arasında, ne budalalık ne de bilgelik denebilecek orta bir hâl kabul etmezmiş gibi! Çünkü insan ancak, ihmal etmedikçe bilgeliğe sahip olabilecek duruma geldiğinde ya budala ya bilge olmaya başlar ve zorunlu olarak bunlardan birinin adını alır; o zaman kusurlu budalalıktan irade sorumlu tutulur. Kimse küçük çocuğa budala diyecek kadar akılsız değildir; gerçi ona bilge demek isteyen daha da saçma olur. Demek ki küçük çocuk, artık insan olduğu hâlde ne budala ne bilge diye adlandırılabilir; bundan da insan tabiatının, haklı olarak ne budalalık ne bilgelik diyebileceğin orta bir şeyi kabul ettiği anlaşılır. Aynı şekilde biri, ihmal yüzünden bilgelikten yoksun olanlarda bulunan türden bir hâlle can bulmuş olsaydı, onun böyle olduğunu kusurdan değil tabiattan bilen hiç kimse ona haklı olarak budala demezdi. Çünkü budalalık, aranacak ve kaçınılacak şeyler hakkında herhangi bir bilgisizlik değil, kusurlu bir bilgisizliktir. Bu yüzden akıl sahibi olmayan hayvana da budala demeyiz, çünkü o bilge olabilme gücünü almamıştır. Yine de çoğu zaman benzetmeyle bir şeye, asıl anlamda ona ait olmayan bir ad veririz. Körlük gözlerin en büyük kusuru olduğu hâlde, yeni doğan yavru köpeklerde kusur değildir ve ona asıl anlamda körlük denemez.
Öyleyse insan, henüz bilge olmasa da elbette uyması gereken bir buyruğu alabilecek biçimde yaratıldıysa, kandırılabilmiş olması artık şaşılacak bir şey değildir; buyruğa uymadığı için ceza çekmesi de haksız değildir. Yaratıcısı da kusurların yapıcısı değildir; çünkü bilgeliğe sahip olabilme gücünü henüz almamışsa, bilgeliğe sahip olmamak henüz insanın kusuru değildi. Yine de, iyi kullanmak isteseydi sahip olmadığı şeye yükselebileceği bir şeye sahipti. Çünkü akıllı olmak başka, bilge olmak başkadır. İnsan akıl sayesinde buyruğu alabilecek hâle gelir; buyrulanı yapmak için de o buyruğa sadakat borçludur. Aklın tabiatı buyruğu nasıl alıyorsa, buyruğa uymak da bilgeliği öyle alır. Buyruğu almak için tabiat neyse, ona uymak için irade odur. Akıllı tabiat buyruğu almayı bir bakıma hak etmekse, buyruğa uymak da bilgeliği almayı hak etmektir. İnsan buyruğu alabilecek hâle geldiği andan itibaren günah işleyebilmeye de başlar. Bilge olmadan önce iki şekilde günah işler: Ya buyruğu almaya kendini hazırlamaz ya da aldıktan sonra ona uymaz. Bilge ise bilgelikten yüz çevirirse günah işler. Çünkü buyruk kendisine buyrulandan değil buyurandan geldiği gibi, bilgelik de aydınlanandan değil aydınlatandan gelir. Öyleyse insanın Yaratıcısını övmemek için ne sebep var? İnsan iyi bir şeydir ve buyruğu alabildiği için hayvandan daha iyidir. Buyruğu aldığında daha iyidir. Buyruğa uyduğunda daha da iyidir. Bilgeliğin ebedî ışığıyla mesut olduğunda ise bunların hepsinden iyidir. Günah ise buyruğu almakta, ona uymakta ya da bilgeliği seyretmeyi korumakta gösterilen ihmaldeki kötülüktür. Buradan anlaşılır ki ilk insan bilge yaratılmış olsa bile kandırılabilirdi. Bu günah hür iradeden geldiği için, adil ilahî kanun gereği ardından ceza geldi. Havari Pavlus da şöyle der: "Bilge olduklarını söyleyerek budala oldular." Çünkü kibir bilgelikten yüz çevirtir, yüz çevirmenin ardından da budalalık gelir. Budalalık bir tür körlüktür; Havari aynı yerde şöyle der: "Anlayışsız yürekleri karardı" (Romalılar 1:22, 21). Bu kararma bilgeliğin ışığından yüz çevirmekten değilse nereden gelir? Bu yüz çevirme de, iyisi Tanrı olan kişinin, Tanrı kendi kendisinin iyisi olduğu gibi, kendisinin iyisi olmak istemesinden değilse nereden gelir? Bu yüzden "Ruhum kendime dönünce sarsıldı" (Mezmurlar 41:7) denir; bir de: "Tadın, tanrılar gibi olacaksınız" (Yaratılış 3:5).
- Quapropter ipse primus homo qualis factus sit, magis quaerendum est, quam quomodo ejus posteritas propagata sit. Multum enim sibi videntur acute proponere quaestionem qui dicunt: Si sapiens factus est primus homo, cur seductus est? si autem stultus factus est, quomodo non est Deus auctor vitiorum, cum sit stultitia maximum vitium? Quasi vero natura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem, quae nec stultitia, nec sapientia dici possit. Tunc enim homo incipit aut stultus esse aut sapiens, ut alterum horum necessario appelletur, cum jam posset, nisi negligeret, habere sapientiam, ut vitiosae stultitiae sit voluntas rea. Non enim quisquam ita desipit, ut stultum appellet infantem, quamvis sit absurdior si velit appellare sapientem. Ut ergo infans nec stultus nec sapiens dici potest, quamvis jam homo sit; ex quo apparet naturam hominis recipere aliquid medium, quod neque stultitiam, neque sapientiam recte vocaveris: ita etiam si quisquam tali affectione animatus esset, qualem habent illi qui per negligentiam sapientia carent, nemo eum stultum recte diceret quem non vitio, sed natura talem videret. Est enim stultitia, rerum appetendarum et vitandarum non quaelibet, sed vitiosa ignorantia. Unde neque animal irrationale stultum dicimus, quia non accepit ut sapiens esse posset. Appellamus tamen plerumque ex similitudine aliquid non proprie. Nam et caecitas cum maximum vitium sit oculorum, non tamen in catulis nascentibus vitium est, nec proprie caecitas dici potest. 72. Si ergo ita factus est homo, ut quamvis sapiens nondum esset, praeceptum tamen posset accipere, cui utique obtemperare deberet; nec illud jam mirum est, quod seduci potuit; nec illud injustum, quod praecepto non obtemperans poenas luit; nec Creator ejus auctor vitiorum est, quia non habere sapientiam, nondum erat vitium hominis, si nondum ut habere posset, acceperat. Sed tamen habebat aliquid quo si bene uti vellet, ad id quod non habebat ascenderet. Aliud est enim esse rationalem, aliud esse sapientem. Ratione fit quisque praecepti capax, cui fidem debet, ut quod praecipitur, faciat. Sicut autem natura rationis praeceptum capit, sic praecepti observatio sapientiam. Quod est autem natura ad capiendum praeceptum, hoc est voluntas ad observandum. Et sicut rationalis natura tanquam meritum est praecepti accipiendi, sic praecepti observatio meritum est accipiendae sapientiae. Ex quo autem incipit homo praecepti esse capax, ex illo incipit posse peccare. Duobus autem modis peccat antequam fiat sapiens; si aut se non accommodet ad accipiendum praeceptum, aut cum acceperit non observet. Sapiens autem peccat, si se averterit a sapientia. Sicut enim praeceptum non est ab illo cui praecipitur, sed ab illo qui praecipit; sic et sapientia non est ab illo qui illuminatur, sed ab illo qui illuminat. Quid ergo est unde non laudandus sit hominis Creator? Bonum est enim aliquod homo, et melius quam pecus, ex eo quod praecepti capax. Et hoc melius, cum praeceptum jam cepit. Rursus, hoc melius, cum praecepto paruit. Et his omnibus melius, cum aeterno lumine sapientiae beatus est. Peccatum autem malum est in negligentia ⟦vel ad capiendum praeceptum, vel ad observandum⟧, vel ad custodiendam contemplationem sapientiae. Ex quo intelligitur, etiamsi sapiens primus homo factus est, potuisse tamen seduci. Quod peccatum cum esset in libero arbitrio, justa divina lege poena consecuta est. Ita dicit etiam apostolus Paulus: Dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt. Superbia enim avertit a sapientia: aversionem autem stultitia consequitur. Stultitia quippe caecitas quaedam est, sicut idem dicit: Et obscuratum est insipiens cor eorum (Rom. I, 22, 21). Unde autem haec obscuratio, nisi ex aversione a lumine sapientiae? unde autem haec aversio, nisi dum ille cui bonum est Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est Deus? Itaque, Ad meipsum, inquit, conturbata est anima mea (Psal. XLI, 7): et, Gustate, et eritis sicut dii (Gen. III, 5).
57_2Düşünenlerin kafasını şöyle soranlar karıştırır: "İlk insan Tanrı'dan budalalık yüzünden mi uzaklaştı, yoksa uzaklaşarak mı budala oldu?" Çünkü onun bilgelikten budalalık yüzünden uzaklaştığını söylersen, bilgelikten uzaklaşmadan önce budala olduğu, budalalığın da onun uzaklaşmasının sebebi olduğu ortaya çıkar. Uzaklaşarak budala olduğunu söylersen de, uzaklaşmakla budalaca mı yoksa bilgece mi davrandığını sorarlar. "Bilgece davrandıysa doğru davranmıştır ve hiç günah işlememiştir; budalaca davrandıysa, onda uzaklaşmasına yol açan bir budalalık zaten vardı; çünkü budalalık olmadan budalaca bir şey yapamazdı" derler. Buradan, bilgelikten budalalığa geçilen orta bir şeyin bulunduğu anlaşılır; buna ne budalaca ne de bilgece yapılmış denebilir ve bu hayattaki insanlar onu ancak tersinden anlayabilir. Hiçbir ölümlü budalalıktan bilgeliğe geçmedikçe bilge olmaz. Bu geçiş budalaca olursa elbette iyi olmaz; bunu söylemek en büyük delilik olur. Bilgece olursa, insan bilgeliğe geçmeden önce onda bilgelik zaten var demektir; bu da aynı ölçüde saçmadır. Buradan, ikisi de denemeyecek orta bir şey olduğu anlaşılır. Aynı şekilde ilk insanın budalalığa geçmek için bilgeliğin kalesinden yaptığı o geçiş de ne budalaca ne de bilgeceydi. Uykuda ve uyanıklıkta da böyledir: Uykuya dalmak uyumak değildir, uyanmak da uyanık olmak değildir; bunlar birinden ötekine bir geçiştir. Ama şu fark vardır: Uykuya dalmak ve uyanmak çoğu zaman irade olmadan olur, o geçişler ise asla irade olmadan olmaz; bu yüzden ardından pek adil karşılıklar gelir.
- Turbat autem considerantes, quod ita quaerunt: Stultitiane primus homo recessit a Deo? an recedendo stultus factus est? Quia si responderis eum stultitia recessisse a sapientia, videbitur stultus fuisse antequam recederet a sapientia, ut stultitia illi causa esset recedendi. Item si responderis eum recedendo stultum esse factum, quaerunt utrum stulte, an sapienter fecerit quod recessit. Si enim sapienter fecit, recte fecit, nihilque peccavit: si stulte, jam erat, inquiunt, in eo stultitia, qua factum est ut recederet. Non enim stulte aliquid sine stultitia facere poterat. Ex quo apparet esse quiddam medium, quo ad stultitiam a sapientia transitur, quod neque stulte, neque sapienter factum dici potest, quod ab hominibus in hac vita constitutis non nisi ex contrario datur intelligi. Sicut enim nullus mortalium fit sapiens, nisi ab stultitia in sapientiam transeat; ipse autem transitus si stulte fit, non utique bene fit, quod dementissimum est dicere; si autem sapienter fit, jam erat sapientia in homine antequam transisset ad sapientiam, quod nihilominus absurdum est; ex quo intelligitur esse medium, quod neutrum dici possit: ita et ex arce sapientiae, ut ad stultitiam primus homo transiret, nec stultus, nec sapiens transitus ille fuit. Velut in somno et vigiliis, neque id est dormire quod obdormiscere, neque id est vigilare quod expergisci, sed transitus quidam ex altero in alterum. Verum hoc interest, quod sine voluntate plerumque ista fiunt: illa autem nunquam nisi per voluntatem; unde justissime retributiones consequuntur.
5825. Bölüm
Ama iradeyi bir şeyi yapmaya ancak bir görüntü çeker; kişinin neyi alıp neyi reddedeceği kendi elindedir, ama hangi görüntünün ona dokunacağı kimsenin elinde değildir. Öyleyse kabul etmek gerekir ki zihne hem üstteki hem de alttaki şeylerden gelen görüntüler dokunur; akıllı cevher ikisinden dilediğini alır ve almasının hak edişine göre ardından ya bedbahtlık ya da saadet gelir. Örneğin cennette üstteki şeylerden gelen görüntü Tanrı'nın buyruğu, alttaki şeylerden gelen görüntü yılanın telkiniydi. Çünkü ne Rabbin kendisine ne buyuracağı ne de yılanın ne telkin edeceği insanın elindeydi. Bilgeliğin sağlığı içinde bulunan biri için aşağıdaki çekiciliğin görüntülerine boyun eğmemenin ne kadar hür bir şey olduğu ve güçlüğün bütün bağlarından ne kadar azade olduğu şuradan bile anlaşılabilir: Budalalar bile bilgeliğe geçecekleri zaman, zararlı alışkanlıkların veba gibi tatlılığından yoksun kalmanın sıkıntısına rağmen bu görüntüleri yenerler.
Burada şu sorulabilir: İnsanın önünde iki yandan görüntüler vardı: biri Tanrı'nın buyruğundan, öteki yılanın telkininden. Peki şeytanın kendisine, onu yüce makamlardan düşüren o dinsizliği arzulama düşüncesi nereden telkin edildi? Çünkü hiçbir görüntü ona dokunmasaydı yaptığını yapmayı seçmezdi; aklına bir şey gelmeseydi, yönelişini hiçbir şekilde bu suça çevirmezdi. Öyleyse onu iyi bir melekken şeytana dönüştüren şeylere girişmek, aklına gelen şey her ne ise, aklına nereden geldi? İsteyen elbette bir şey ister; bu şey de ya dışarıdan bedenin hissiyle hatırlatılmadıkça ya da gizli yollarla akla gelmedikçe onu isteyemez. Öyleyse görüntülerin türlerini ayırmak gerekir. Biri kandıranın iradesinden gelir; insanın onay vererek günah işlediği şeytanınki böyledir. Öteki, ya zihnin yönelişine ya da bedenin hislerine tabi olan şeylerden gelir. Zihnin yönelişine, Teslis'in değişmezliği dışında —ki o zihne tabi değildir, tersine onun üstündedir—, önce zihnin kendisi tabidir; yaşadığımızı da onunla hissederiz. Sonra zihnin yönettiği beden tabidir; bu yüzden zihin bir işi yapmak için gereken uzvu gerektiğinde hareket ettirir. Bedenin hislerine ise bütün cisimsel şeyler tabidir.
Zihin en yüce bilgeliği seyrederken —ki bu bilgelik elbette zihin değildir, çünkü değişmezdir— değişken olan kendisini de görür ve bir bakıma kendi aklına gelir. Bu da ancak şu farktan ötürü olur: Zihin Tanrı'nın olduğu şey değildir, ama yine de Tanrı'dan sonra hoşa gidebilecek bir şeydir. Değişmez Tanrı'ya duyduğu sevgi yüzünden kendini unuttuğunda ya da O'nunla kıyaslayınca kendini büsbütün hor gördüğünde daha iyidir. Ama Tanrı'yı sapkınca taklit etmek için kendi karşısına çıkıp kendinden hoşlanırsa ve kendi gücünün tadına varmak isterse, kendini ne kadar büyük kılmak isterse o kadar küçülür. "Her günahın başı kibirdir" ve "İnsanın kibrinin başı Tanrı'dan dönmektir" (Sirak 10:15, 14) sözünün anlamı budur. Şeytanın kibrine pek kötü niyetli bir kıskançlık da eklendi: Kendisini mahkûm ettirdiğini hissettiği bu kibri insana da aşılamak istedi. Bundan ötürü insanı öldürücü değil, düzeltici bir ceza karşıladı: Şeytan insana kendini kibrin taklidi için örnek olarak sunmuştu; Rab de kendini ona alçakgönüllülüğün taklidi için örnek olarak sundu ve O'nun aracılığıyla bize ebedî hayat vaat edildi. Öyle ki Mesih'in kanı bizim için önceden ödenmiş olarak, dile sığmaz zahmetlerden ve bedbahtlıklardan sonra Kurtarıcımıza o kadar büyük bir sevgiyle bağlanalım ve O'nun parıltısıyla O'na doğru o kadar kapılalım ki aşağıdaki şeylerden gelen hiçbir görüntü bizi yukarıya bakıştan çeviremesin. Gerçi aşağıdaki şeylere duyulan istekten bu yönelişimize bir şey telkin edilse bile, şeytanın ebedî mahkûmiyeti ve işkencesi bizi geri çekerdi.
Adaletin güzelliği, ebedî ışığın, yani değişmez hakikatin ve bilgeliğin sevinci o kadar büyüktür ki onda bir günden fazla kalmak mümkün olmasaydı bile, yalnız bunun için, zevklerle ve geçici iyilerin bolluğuyla dolu bu hayatın sayısız yılı haklı olarak ve hak ettiği gibi hor görülürdü. "Senin avlularında bir gün, binlerce günden iyidir" (Mezmurlar 83:11) sözü yanlış ya da sığ bir duyguyla söylenmemiştir. Gerçi bu söz başka bir anlamda da anlaşılabilir: Binlerce gün zamanın değişkenliği, tek gün adı ise ebediyetin değişmezliği olarak anlaşılabilir. Rabbin bağışlamaya tenezzül ettiği ölçüde, cevaplarımda sorularından eksik bıraktığım bir şey olduğunu sanmıyorum. Gerçi aklına başka bir şey gelse bile, kitabın ölçüsü bizi artık bitirmeye ve sonunda bu tartışmadan dinlenmeye zorluyor.
- Sed quia voluntatem non allicit ad faciendum quodlibet, nisi aliquod visum; quid autem quisque vel sumat vel respuat, est in potestate, sed quo viso tangatur, nulla potestas est: fatendum est et ex superioribus et ex inferioribus visis animum tangi ut rationalis substantia ex utroque sumat quod voluerit, et ex merito sumendi vel miseria vel beatitas subsequatur. Velut in paradiso visum ex superioribus, praeceptum Dei; visum ex inferioribus, suggestio serpentis. Nam neque quid sibi praeciperetur a Domino, neque quid a serpente suggereretur, fuit in hominis potestate. Quam sit autem liberum et ab omnibus difficultatis vinculis expeditum, in ipsa sapientiae sanitate constituto, non cedere visis inferioris illecebrae, vel hinc intelligi potest, quod etiam stulti ea superant ad sapientiam transituri, etiam cum molestia carendi perniciosarum consuetudinum pestilentiosa dulcedine. 75. Quaeri autem hoc loco potest, si homini praesto fuerunt ex utraque parte visa, unum ex praecepto Dei, alterum ex suggestione serpentis; unde ipsi diabolo suggestum sit appetendae impietatis consilium, quo de sublimibus sedibus laberetur. Si enim nullo viso tangeretur, non eligeret facere quod fecit: nam si non ei aliquid venisset in mentem, nullo modo intentionem convertisset in nefas. Unde igitur venit in mentem, quidquid illud est quod venit in mentem, ut ea moliretur quibus ex bono angelo diabolus fieret? Qui enim vult, profecto aliquid vult: quod nisi aut extrinsecus per sensum corporis admoneatur, aut occultis modis in mentem veniat, velle non potest. Discernenda igitur sunt genera visorum, quorum unum est quod proficiscitur a voluntate suadentis, quale illud est diaboli, cui homo consentiendo peccavit; alterum a subjacentibus rebus vel intentioni animi, vel sensibus corporis. Intentioni animi subjacet, excepta incommutabilitate Trinitatis, quae quidem non subjacet, sed eminet potius; subjacet ergo intentioni animi prius ipse animus, unde nos etiam vivere sentimus: deinde corpus quod administrat; unde ad quodlibet operandum, membrum quod opus est, cum opus est movet. Subjacent autem sensibus corporis quaecumque corporea. 76. Ut autem in contemplatione summae sapientiae (quae utique animus non est; nam incommutabilis est), etiam seipsum, qui est commutabilis, animus intueatur, et sibi ipse quodammodo veniat in mentem, non fit nisi differentia qua non est quod Deus, et tamen aliquid est quod possit placere post Deum. Melior est autem cum obliviscitur sui prae charitate incommutabilis Dei, vel seipsum penitus in illius comparatione contemnit. Si autem tanquam obvius placet sibi ad perverse imitandum Deum, ut potestate sua frui velit, tanto fit minor, quanto se cupit esse majorem. Et hoc est, Initium omnis peccati superbia; et, Initium superbiae hominis apostatare a Deo (Eccli. X, 15, 14). Superbiae autem diaboli accessit malevolentissima invidia, ut hanc superbiam homini persuaderet, per quam sentiebat se esse damnatum. Unde factum est ut poena hominem susciperet emendatoria potius quam interfectoria, ut cui se diabolus ad imitationem superbiae praebuerat, ei se Dominus ad imitationem humilitatis praeberet, per quem nobis aeterna vita promittitur: ut praerogato nobis Christi sanguine, post labores miseriasque ineffabiles tanta charitate liberatori nostro adhaereamus, et tanta ejus in eum claritate rapiamur, ut nulla nos visa ex inferioribus a conspectu superiore detorqueant; quanquam et si aliquid huic intentioni nostrae suggereretur ab appetitu inferiorum, sempiterna nos diaboli damnatio cruciatusque revocarent. 77. Tanta est autem pulchritudo justitiae, tanta jucunditas lucis aeternae, hoc est incommutabilis veritatis atque sapientiae, ut etiamsi non liceret amplius in ea manere quam unius diei mora, propter hoc solum innumerabiles anni hujus vitae pleni deliciis et circumfluentia temporalium bonorum recte meritoque contemnerentur. Non enim falso aut parvo affectu dictum est: Quoniam melior est dies unus in atriis tuis super millia (Psal. LXXXIII, 11). Quanquam et alio sensu possit intelligi, ut millia dierum in temporis mutabilitate intelligantur; unius autem diei nomine incommutabilitas aeternitatis vocetur. Nescio me aliquid praetermisisse quod ex nostra responsione, quantum Dominus praebere dignatus est, tuis interrogationibus desit: quanquam et si tibi aliquid occurrit, modus libri nos jam finem facere, et ab hac disputatione requiescere aliquando compellit.