Augustinus · Hür İrade Üzerine
I. Kitap
11. Bölüm
Evodius: Söyle bana, rica ederim: Tanrı kötülüğün faili değil midir?
Augustinus: Hangi kötülüğü sorduğunu açıklarsan söylerim. Çünkü "kötülük" kelimesini iki anlamda kullanırız: Biri, birinin kötü bir iş yaptığını söylediğimizde; öbürü, birinin bir kötülüğe uğradığını söylediğimizde.
Evodius: İkisini de bilmek istiyorum.
Augustinus: Tanrı'nın iyi olduğunu biliyor ya da buna inanıyorsan — ki başka türlü düşünmek caiz değildir — Tanrı kötülük yapmaz. Öte yandan Tanrı'nın adil olduğunu kabul ediyorsak — bunu inkâr etmek de küfürdür — iyilere ödüller verdiği gibi kötülere de cezalar verir; bu cezalar da çekenler için elbette kötülüktür. Bu yüzden hiç kimse haksız yere ceza çekmiyorsa — bu evrenin ilahî takdirle yönetildiğine inandığımıza göre buna inanmak zorundayız — Tanrı o birinci tür kötülüklerin hiçbir şekilde faili değildir, ikinci türün ise failidir.
Evodius: Öyleyse Tanrı'nın faili olmadığı anlaşılan o kötülüğün başka bir faili var mı?
Augustinus: Elbette var; çünkü failsiz meydana gelemezdi. Ama onun kim olduğunu soruyorsan, söylenemez; çünkü tek bir fail yoktur, her kötü insan kendi kötü işinin failidir. Bundan şüphe ediyorsan, yukarıda söylenene dikkat et: Kötü işleri Tanrı'nın adaleti cezalandırır. Oysa iradeyle yapılmasalardı adil olarak cezalandırılmazlardı.
Evodius: Öğrenmeden günah işleyen biri var mı, bilmiyorum. Bu doğruysa, günah işlemeyi kimden öğrendiğimizi soruyorum.
Augustinus: Öğrenimin (disciplina) iyi bir şey olduğunu düşünüyor musun?
Evodius: Öğrenimin kötü olduğunu söylemeye kim cüret eder?
Augustinus: Ya ne iyi ne kötüyse?
Evodius: Bana iyi görünüyor.
Augustinus: Çok doğru; çünkü ilim onunla verilir ya da uyandırılır ve kimse öğrenim yoluyla olmadan bir şey öğrenmez. Yoksa sen başka türlü mü düşünüyorsun?
Evodius: Ben öğrenim yoluyla yalnızca iyi şeylerin öğrenildiğini düşünüyorum.
Augustinus: O hâlde dikkat et, kötü şeyler hiç öğrenilmiyor olmasın; çünkü öğrenim (disciplina) adını öğrenmekten (discere) almıştır.
Evodius: Öğrenilmiyorsa, insan kötü şeyleri nereden yapıyor?
Augustinus: Belki öğrenimden, yani öğrenmekten yüz çevirip uzaklaştığı için. Ama sebep bu ya da başka bir şey olsun, şu kesinlikle açıktır: Öğrenim iyi bir şey olduğuna ve adını öğrenmekten aldığına göre, kötü şeyler hiçbir şekilde öğrenilemez. Çünkü öğreniliyorlarsa öğrenimin içinde yer alırlar; o zaman öğrenim iyi bir şey olmaz. Oysa sen de kabul ettiğin gibi iyidir. Öyleyse kötü şeyler öğrenilmez ve bize kötü iş yapmayı öğreteni boşuna arıyorsun; yahut kötü şeyler öğreniliyorsa, yapılmak için değil, kaçınılmak için öğrenilir. Bundan da şu çıkar: Kötü iş yapmak, öğrenimden sapmaktan başka bir şey değildir.
Evodius: Bana kalırsa kesinlikle iki öğrenim var: Biriyle iyi iş yapmayı, öbürüyle kötü iş yapmayı öğreniriz. Ama öğrenimin iyi olup olmadığını sorduğunda, iyinin kendisine duyduğum sevgi dikkatimi öyle kaptı ki iyi iş yapmanın öğrenimine baktım ve bu yüzden iyi olduğunu söyledim. Şimdi ise başka bir öğrenim daha olduğunu hatırlıyorum; onun kötü olduğunu kesinlikle söylüyorum ve onun failini arıyorum.
Augustinus: Hiç değilse anlamanın (intelligentia) yalnızca iyi olduğunu düşünüyorsun, değil mi?
Evodius: Onu öyle iyi sayıyorum ki insanda ondan daha üstün ne olabileceğini göremiyorum; hiçbir anlamanın kötü olabileceğini de asla söyleyemem.
Augustinus: Peki, birine bir şey öğretilirken anlamazsa, sana öğrenmiş görünebilir mi?
Evodius: Hiç görünemez.
Augustinus: Öyleyse her anlama iyiyse ve anlamayan kimse öğrenmiyorsa, öğrenen herkes iyi iş yapar; çünkü öğrenen herkes anlar, anlayan herkes de iyi iş yapar. Demek ki bir şeyi bize öğretenin kim olduğunu arayan, kuşkusuz bize iyi iş yaptıranı arıyordur. Bu yüzden bilmem hangi kötü öğretmeni araştırmaktan vazgeç. Çünkü kötüyse öğretmen değildir; öğretmense kötü değildir.
- EVODIUS: Dic mihi, quaeso te, utrum Deus non sit auctor mali? AUGUSTINUS: Dicam, si planum feceris de quo malo quaeras. Duobus enim modis appellare solemus malum: uno, cum male quemque fecisse dicimus: alio, cum mali aliquid esse perpessum. E. De utroque scire cupio. A. At si Deum bonum esse nosti vel credis, neque enim aliter fas est, male non facit: rursus, si Deum justum fatemur, nam et hoc negare sacrilegum est, ut bonis praemia, ita supplicia malis tribuit; quae utique supplicia patientibus mala sunt. Quamobrem si nemo injuste poenas luit, quod necesse est credamus, quandoquidem divina providentia hoc universum regi credimus, illius primi generis malorum nullo modo, hujus autem secundi auctor est Deus. E. Est ergo alius auctor illius mali, cujus Deum non esse compertum est? A. Est certe: non enim nullo auctore fieri posset. Si autem quaeris quisnam iste sit, dici non potest: non enim unus aliquis est, sed quisque malus sui malefacti auctor est. Unde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, malefacta justitia Dei vindicari. Non enim juste vindicarentur, nisi fierent voluntate. 2. E. Nescio utrum quisquam peccet, qui non didicerit: quod si verum est, quisnam sit ille a quo peccare didicerimus, inquiro. A. Aliquid boni existimas esse disciplinam? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam? A. Quid, si nec bonum nec malum est? E. Mihi bonum videtur. A. Bene sane; siquidem scientia per illam datur aut excitatur, nec quisquam nisi per disciplinam aliquid discit: an tu aliter putas? E. Ego per disciplinam non nisi bona disci arbitror. A. Vide ergo ne non discantur mala: nam disciplina, nisi a discendo non dicta est. E. Unde ergo ab homine fiunt si non discuntur? A. Eo fortasse quod se a disciplina, id est a discendo avertit atque abalienat: sed sive hoc, sive aliud aliquid sit, illud certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est, et a discendo dicta est disciplina, mala disci omnino non posse. Si enim discuntur, disciplina continentur, atque ita disciplina non erit bonum; bonum est autem, ut ipse concedis: non igitur discuntur mala, et frustra illum a quo male facere discimus, quaeris; aut si discuntur mala, vitanda non facienda discuntur. Ex quo male facere nihil est, nisi a disciplina deviare. 3. E. Prorsus ego duas disciplinas esse puto; unam per quam bene facere, aliam per quam male facere discimus. Sed cum quaereres utrum disciplina bonum esset, ipsius boni amor intentionem meam rapuit, ut illam disciplinam intuerer, quae bene faciendi est, ex quo bonum esse respondi: nunc autem admoneor esse aliam, quam procul dubio malum esse confirmo, et cujus auctorem requiro. A. Saltem intelligentiam non nisi bonum putas? E. Istam plane ita bonam puto, ut non videam quid in homine possit esse praestantius; nec ullo modo dixerim aliquam intelligentiam malam esse posse. A. Quid? cum docetur quisque, si non intelligat, poteritne tibi doctus videri? E. Omnino non poterit. A. Si ergo omnis intelligentia bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; omnis qui discit, bene facit: omnis enim qui discit, intelligit; et omnis qui intelligit, bene facit: quisquis igitur quaerit auctorem, per quem aliquid discimus, auctorem profecto per quem bene facimus, quaerit. Quapropter desine velle investigare nescio quem malum doctorem. Si enim malus est, doctor non est: si doctor est, malus non est.
22. Bölüm
Evodius: Haydi artık, kötü iş yapmayı öğrenmediğimizi kabul etmeye beni yeterince zorladığına göre, söyle bana: Kötü işleri nereden yapıyoruz?
Augustinus: Henüz çok gençken beni şiddetle uğraştıran, sonunda yorgun düştüğümde de beni sapkınların arasına itip yere seren bir meseleyi açıyorsun. Bu düşüşle öyle yaralandım, boş masalların öyle yığınları altında kaldım ki hakikati bulma aşkı bana Tanrı'nın yardımını kazandırmasaydı oradan çıkıp aramanın o ilk özgürlüğüne yeniden soluk alamazdım. Bu meseleden kurtulmam için benimle özenle uğraşıldığından, seninle de kurtulurken izlediğim sırayla ilerleyeceğim. Tanrı yardım edecek ve inandığımız şeyi anlamamızı sağlayacaktır. Çünkü peygamberin koyduğu basamağı izlediğimizin iyice farkındayız; o şöyle der: "İnanmazsanız anlamayacaksınız" (İş. 7, 9, Yetmişler çevirisine göre). İnanıyoruz ki var olan her şey tek bir Tanrı'dan gelir; yine de Tanrı'nın günahların faili olmadığına inanıyoruz. Ama zihni şu rahatsız ediyor: Günahlar Tanrı'nın yarattığı ruhlardan geliyorsa, ruhlar da Tanrı'dan geliyorsa, günahlar kısa bir dolambaçla nasıl Tanrı'ya geri götürülmesin?
Evodius: Şimdi söylediğin, düşündükçe beni epey eziyete sokan, bu araştırmaya beni zorlayıp sürükleyen şeyin ta kendisi.
Augustinus: Yiğit ol ve inandığına inanmaya devam et; çünkü neden öyle olduğunun sebebi gizli kalsa bile, buna inanmaktan daha iyisi yoktur. Tanrı hakkında en iyi şekilde düşünmek dindarlığın en doğru başlangıcıdır. Tanrı'nın her şeye gücü yettiğine ve hiçbir parçasıyla değişmediğine, ayrıca bütün iyi şeylerin yaratıcısı olup onlardan üstün olduğuna, yarattığı her şeyin de pek adil yöneticisi olduğuna, yaratırken kendine yetmiyormuş gibi hiçbir tabiatın yardımını almadığına inanmayan kimse onun hakkında en iyi şekilde düşünmüş olmaz. Bundan şu çıkar: Her şeyi yoktan yaratmıştır; kendisinden ise yaratmamış, kendine eşit olanı doğurmuştur. Ona Tanrı'nın biricik Oğlu deriz; onu daha açık ifade etmeye çalıştığımızda Tanrı'nın Kudreti ve Tanrı'nın Bilgeliği diye adlandırırız; Tanrı yoktan yapılan her şeyi onun aracılığıyla yapmıştır. Bunları temel olarak koyduktan sonra, Tanrı'nın yardımıyla, sorduğun şeyi anlamaya şöyle çalışalım.
- E. Age jam, quoniam satis cogis ut fatear non nos discere male facere, dic mihi unde male faciamus. A. Eam quaestionem moves, quae me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos impulit, atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione liberarer, eo tecum agam ordine quem secutus evasi. Aderit enim Deus, et nos intelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum enim per prophetam gradum, qui ait, Nisi credideritis, non intelligetis (Isai. VII, 9, sec. LXX), tenere nos bene nobis conscii sumus. Credimus autem ex uno Deo omnia esse quae sunt; et tamen non esse peccatorum auctorem Deum. Movet autem animum, si peccata ex iis animabus sunt quas Deus creavit, illae autem animae ex Deo, quomodo non parvo intervallo peccata referantur in Deum. 5. E. Id nunc plane abs te dictum est, quod me cogitantem satis excruciat, et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto, et crede quod credis: nihil enim creditur melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime namque de Deo existimare verissimum est pietatis exordium; nec quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipotentem, atque ex nulla particula commutabilem credit; bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior; rectorem quoque justissimum eorum omnium quae creavit; nec ulla adjutum esse natura in creando, quasi qui non sibi sufficeret. Ex quo fit ut de nihilo creaverit omnia; de se autem non creaverit, sed genuerit quod sibi par esset, quem Filium Dei unicum dicimus, quem cum planius enuntiare conamur, Dei Virtutem et Dei Sapientiam nominamus, per quam fecit omnia, quae de nihilo facta sunt. Quibus constitutis, ad intelligentiam ejus rei quam requiris, opitulante Deo, nitamur hoc modo.
33. Bölüm
Augustinus: Kötü işleri nereden yaptığımızı soruyorsun; öyleyse önce kötü iş yapmanın ne olduğu tartışılmalı. Bu konuda ne düşündüğünü açıkla. Bütününü birden kısaca kelimelere dökemiyorsan, hiç değilse kötü işleri tek tek sayarak görüşünü bana bildir.
Evodius: Zinalar, adam öldürmeler, kutsala saygısızlıklar — ötekileri saymaya ne vaktim ne hafızam yeter, onları geçiyorum — kime kötü işler gibi görünmez?
Augustinus: Önce söyle bakalım, zinanın neden kötü bir iş olduğunu düşünüyorsun? Kanun bunu yapmayı yasakladığı için mi?
Evodius: Kanunca yasaklandığı için kötü değildir elbette; kötü olduğu için kanunca yasaklanmıştır.
Augustinus: Ya biri zinanın zevklerini abartarak bizi sıkıştırsa ve bunu neden kötü ve kınanmaya layık saydığımızı bize sorsa? Artık yalnızca inanmak değil, anlamak da isteyen insanlar olarak kanunun otoritesine mi sığınmamız gerektiğini düşünüyorsun? Ben de seninle birlikte inanıyorum, sarsılmaz biçimde inanıyorum ve bütün halkların ve milletlerin zinanın kötü olduğuna inanması gerektiğini haykırıyorum; ama şimdi imanla kabul ettiğimiz şeyi anlayarak da bilmeye ve en sağlam biçimde kavramaya çalışıyoruz. Öyleyse elinden geldiğince düşün ve bana söyle: Zinanın kötü olduğunu hangi gerekçeyle biliyorsun?
Evodius: Bunun kötü olduğunu şundan biliyorum: Karıma bunun yapılmasına kendim katlanmak istemezdim. Kendisine yapılmasını istemediği şeyi başkasına yapan ise kuşkusuz kötü iş yapar.
Augustinus: Ya birinin şehveti öyle olsa ki karısını başkasına sunsa ve onun tarafından baştan çıkarılmasına seve seve katlansa, çünkü karşılığında öbürünün karısı üzerinde aynı serbestliği istiyor? Sence hiçbir kötülük yapmıyor mu?
Evodius: Tersine, pek büyük bir kötülük yapıyor.
Augustinus: Ama bu adam o kurala göre günah işlemiyor; çünkü kendisine yapılmasına katlanmak istemediği şeyi yapmıyor. Bu yüzden zinanın kötü olduğunu ispat etmek için başka bir şey araman gerek.
Evodius: Bana kötü görünmesinin sebebi, insanların bu suç yüzünden sık sık mahkûm edildiğini görmüş olmam.
Augustinus: Peki, insanlar doğru işleri yüzünden de çoğu zaman mahkûm edilmedi mi? Seni başka kitaplara göndermeyeyim; ilahî otoritesiyle üstün olan şu tarihi gözden geçir: Mahkûmiyeti kötü işin kesin belirtisi saymayı uygun bulursak, havariler ve bütün şehitler hakkında ne kadar kötü düşünmemiz gerektiğini hemen görürsün; çünkü hepsi imanlarını açıkça söyledikleri için mahkûmiyete layık görüldüler. Bu yüzden mahkûm edilen her şey kötüyse, o zamanlar Mesih'e inanmak ve bu imanı açıkça söylemek kötüydü; ama mahkûm edilen her şey kötü değilse, zinanın kötü olduğunu göstermek için başka bir şey ara.
Evodius: Sana ne cevap vereceğimi bulamıyorum.
Augustinus: Belki de zinada kötü olan şehvettir. Ama sen kötülüğü dışarıda, görülebilen fiilin kendisinde aradıkça sıkıntıya düşüyorsun. Zinada kötü olanın şehvet olduğunu anlaman için şunu düşün: Biri başkasının karısıyla yatma fırsatı bulamasa bile, bunu istediği ve imkân verilse yapacağı bir şekilde açıksa, fiilin üstünde yakalanmış olmasından daha az suçlu değildir.
Evodius: Bundan daha açık bir şey yok. Artık görüyorum ki adam öldürme, kutsala saygısızlık, kısacası bütün günahlar hakkında beni ikna etmek için uzun bir konuşmaya gerek yok. Çünkü artık açıktır ki kötü iş yapmanın her türünde hüküm süren şey şehvetten başkası değildir.
- Quaeris certe unde male faciamus: prius ergo discutiendum est quid sit male facere; qua de re tibi quid videatur exprome. Quod si non potes totum simul breviter verbis comprehendere, saltem particulatim malefacta ipsa commemorando, sententiam tuam notam fac mihi. E. Adulteria et homicidia et sacrilegia, ut omittam caetera, quibus enumerandis vel tempus vel memoria non suppetit, quis est cui non male facta videantur? A. Dic ⟦ergo⟧ prius, cur adulterium male fieri putes; an quia id facere lex vetat? E. Non sane ideo malum est, quia vetatur lege; sed ideo vetatur lege, quia malum est. A. Quid, si quispiam nos exagitet, exaggerans delectationes adulterii, et quaerens a nobis cur hoc malum et damnatione dignum judicemus; num ad auctoritatem legis confugiendum censes hominibus, jam non tantum credere, sed intelligere cupientibus? Nam et ego tecum credo, et inconcusse credo, omnibusque populis atque gentibus credendum esse clamo, malum esse adulterium: sed nunc molimur id quod in fidem recepimus, etiam intelligendo scire ac tenere firmissimum. Considera itaque quantum potes, et renuntia mihi, quanam ratione adulterium malum esse cognoveris. E. Hoc scio malum esse, quod hoc ipse in uxore mea pati nollem: quisquis autem alteri facit quod sibi fieri non vult, male utique facit. A. Quid, si cujuspiam libido ea sit, ut uxorem suam praebeat alteri, libenterque ab eo corrumpi patiatur, in cujus uxorem vicissim parem cupit habere licentiam? nihilne mali facere tibi videtur? E. Imo plurimum. A. At iste non illa regula peccat: non enim id facit quod pati nolit. Quamobrem aliud tibi quaerendum est, unde malum esse adulterium convincas. 7. E. Eo mihi videtur malum, quod hujus criminis homines vidi saepe damnari. A. Quid? propter recte facta nonne homines plerumque damnati sunt? Recense historiam, ne te ad alios libros mittam, eam ipsam quae divina auctoritate praecellit; jam invenies quam male de Apostolis et de omnibus martyribus sentiamus, si placet nobis damnationem certum indicium esse malefacti, cum illi omnes damnatione digni propter confessionem suam judicati sint. Quamobrem si quidquid damnatur malum est, malum erat illo tempore credere in Christum, et ipsam confiteri fidem: si autem non omne malum est quod damnatur, quaere aliud unde adulterium malum esse doceas. E. Quid tibi respondeam non invenio. 8. A. Fortassis ergo libido in adulterio malum est: sed dum tu foris in ipso facto quod jam videri potest, malum quaeris, pateris angustias. Nam ut intelligas libidinem in adulterio malum esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum conjuge aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupere, et si potestas detur facturum esse, non minus reus est, quam si in ipso facto deprehenderetur. E. Nihil est omnino manifestius, et jam video non opus esse longa sermocinatione, ut mihi de homicidio et sacrilegio, ac prorsus de omnibus peccatis persuadeatur. Clarum est enim jam nihil aliud quam libidinem in toto malefaciendi genere dominari.
44. Bölüm
Augustinus: Bu şehvete başka bir adla arzu (cupiditas) da dendiğini biliyor musun?
Evodius: Biliyorum.
Augustinus: Peki, onunla korku arasında hiç fark olmadığını mı, yoksa bir fark olduğunu mu düşünüyorsun?
Evodius: Tersine, bunların birbirinden çok farklı olduğunu düşünüyorum.
Augustinus: Sanırım bunu şundan dolayı düşünüyorsun: Arzu bir şeye yönelir, korku kaçar.
Evodius: Dediğin gibi.
Augustinus: Peki, biri bir şeyi elde etme arzusuyla değil de başına bir kötülük gelmesinden korktuğu için birini öldürse, katil olmayacak mı?
Evodius: Olacak elbette; ama bu fiil de arzunun hâkimiyetinden yoksun değildir. Çünkü korktuğu için birini öldüren, kuşkusuz korkusuz yaşamayı arzular.
Augustinus: Korkusuz yaşamak sana küçük bir iyi mi görünüyor?
Evodius: Büyük bir iyidir; ama bu katil onu işlediği suçla hiçbir şekilde elde edemez.
Augustinus: Onun ne elde edebileceğini değil, neyi arzuladığını soruyorum. Korkudan kurtulmuş bir hayat arzulayan kuşkusuz iyi bir şey arzular; bu yüzden bu arzu kınanacak bir şey değildir; yoksa iyiyi seven herkesi kınamamız gerekir. Bu yüzden, o kötü arzunun hâkimiyetinin bulunamadığı bir adam öldürme olduğunu kabul etmek zorundayız; o zaman da bütün günahlarda, onları kötü kılan şeyin şehvetin hâkimiyeti olduğu yanlış olur; yahut günah olmayan bir adam öldürme olabilir.
Evodius: Adam öldürme bir insanı öldürmekse, bazen günahsız olabilir. Asker düşmanı, yargıç ya da görevlisi suçluyu öldürdüğünde, elinden istemeden ve farkında olmadan silah kaçan kişi bir insanı öldürdüğünde bana günah işliyor görünmüyor.
Augustinus: Katılıyorum; ama bunlara katil denmez. Öyleyse cevap ver: Kendisinden ağır işkenceler göreceğinden korktuğu efendisini öldüren köleyi, bir insanı öldürdükleri hâlde katil adına bile layık olmayanlar arasında mı sayıyorsun?
Evodius: Onun bunlardan çok farklı olduğunu görüyorum: Onlar ya kanunlar gereğince ya da kanunlara aykırı düşmeden yaparlar; onun suçunu ise hiçbir kanun onaylamaz.
Augustinus: Beni yine otoriteye döndürüyorsun; ama hatırlaman gerekir ki şimdi üstlendiğimiz iş, inandığımız şeyi anlamaktır. Kanunlara inanıyoruz; öyleyse bu fiili cezalandıran kanunun haksız yere cezalandırıp cezalandırmadığını bir şekilde anlayabilir miyiz, bunu denemeliyiz.
Evodius: Hiç de haksız yere cezalandırmıyor; çünkü efendisini isteyerek ve bilerek öldüreni cezalandırıyor; ötekilerin hiçbiri bunu yapmadı.
Augustinus: Peki, az önce her kötü fiilde şehvetin hüküm sürdüğünü ve fiilin tam da bu yüzden kötü olduğunu söylediğini hatırlıyor musun?
Evodius: Elbette hatırlıyorum.
Augustinus: Peki, korkusuz yaşamayı arzulayanın kötü bir arzusu olmadığını da yine sen kabul etmedin mi?
Evodius: Bunu da hatırlıyorum.
Augustinus: Öyleyse efendi bu arzuyla köle tarafından öldürüldüğünde, o kınanacak arzuyla öldürülmüş olmaz. Bu yüzden bu suçun neden kötü olduğunu henüz bulamadık. Çünkü bütün kötü işlerin başka bir sebeple değil, yalnızca şehvetle, yani kınanması gereken bir arzuyla yapıldıkları için kötü olduğunda anlaşmıştık.
Evodius: Artık bu kölenin haksız yere mahkûm edildiğini düşünüyorum; söyleyecek başka bir şeyim olsaydı bunu söylemeye cesaret edemezdim.
Augustinus: O kölenin kendi şehvetlerini doyurmak için mi efendisinin korkusundan kurtulmak istediğini düşünmeden, böyle büyük bir suçun cezasız kalması gerektiğine kendini nasıl bu kadar çabuk inandırdın? Korkusuz yaşamayı istemek yalnız iyilerin değil, bütün kötülerin de isteğidir. Ama şu fark vardır: İyiler bunu, kaybetme tehlikesi olmadan sahip olunamayacak şeylerden sevgilerini çekerek isterler; kötüler ise bu şeylerin tadını güven içinde çıkarmak için üstlerine kapanmaya, önlerindeki engelleri kaldırmaya çalışırlar ve bu yüzden suçlarla dolu, cinayetkâr bir hayat sürerler; buna ölüm demek daha doğrudur.
Evodius: Aklım başıma geliyor; şehvet denen o kınanacak arzunun ne olduğunu artık iyice anladığıma çok seviniyorum. Artık açıktır ki bu, insanın istemeden kaybedebileceği şeylere duyulan aşktır.
- A. Scisne etiam istam libidinem alio nomine cupiditatem vocari? E. Scio. A. Quid? inter hanc et metum nihilne interesse, an aliquid putas? E. Imo plurimum haec ab invicem distare arbitror. A. Credo te ob hoc arbitrari, quia cupiditas appetit, metus fugit. E. Est ita ut dicis. A. Quid si ergo quispiam non cupiditate adipiscendae alicujus rei, sed metuens ne quid ei mali accidat, hominem occiderit? num homicida iste non erit? E. Erit quidem, sed non ideo factum hoc cupiditatis dominatu caret: nam qui metuens hominem occidit, cupit utique sine metu vivere. A. Et parvum tibi videtur bonum sine metu vivere? E. Magnum bonum est, sed hoc illi homicidae per facinus suum provenire nullo modo potest. A. Non quaero quid ei provenire possit, sed quid ipse cupiat. certe enim bonum cupit, qui cupit vitam metu liberam; et idcirco ista cupiditas culpanda non est; alioquin omnes culpabimus amatores boni. Proinde cogimur fateri esse homicidium, in quo nequeat malae illius cupiditatis dominatio reperiri; falsumque erit illud, quod in omnibus peccatis ut mala sint, libido dominatur; aut erit aliquod homicidium, quod possit non esse peccatum. E. Si homicidium est hominem occidere, potest accidere aliquando sine peccato: nam et miles hostem, et judex vel minister ejus nocentem, et cui forte invito atque imprudenti telum manu fugit, non mihi videntur peccare, cum hominem occidunt. A. Assentior: sed homicidae isti appellari non solent. Responde itaque, utrum illum qui dominum occidit, a quo sibi metuebat cruciatus graves, in eorum numero habendum existimes, qui sic hominem occidunt, ut ne homicidarum quidem nomine digni sint? E. Longe ab eis istum differre video: nam illi vel ex legibus faciunt, vel non contra leges; hujus autem facinus nulla lex approbat. 10. A. Rursus me ad auctoritatem revocas: sed meminisse te oportet id nunc a nobis esse susceptum, ut intelligamus quod credimus; legibus autem credimus: tentandum itaque est, si quo modo possumus id ipsum intelligere, utrum lex quae punit hoc factum, non perperam puniat. E. Nullo modo perperam punit, quandoquidem punit eum qui volens et sciens dominum necat, quod nullus istorum. A. Ecquid, recordaris te paulo ante dixisse, in omni facto malo libidinem dominari, et eo ipso malum esse? E. Recordor sane. A. Quid? illud nonne idem tu.concessisti, eum qui cupit sine metu vivere, non habere malam cupiditatem? E. Et hoc recordor. A. Cum ergo ista cupiditate a servo dominus interimitur, non illa culpabili cupiditate interimitur. Quamobrem cur sit hoc facinus malum, nondum comperimus. Convenit enim inter nos omnia malefacta non ob aliud mala esse, nisi quod libidine, id est improbanda cupiditate, fiunt. E. Jam mihi videtur injuria iste damnari: quod quidem non auderem dicere, si aliud haberem quod dicerem. A. Itane prius tibi persuasisti tantum scelus impunitum esse oportere, quam considerares utrum ille servus propter satiandas libidines suas metu domini carere cupiverit? Cupere namque sine metu vivere, non tantum bonorum, sed etiam malorum omnium est: verum hoc interest, quod id boni appetunt avertendo amorem ab iis rebus, quas sine amittendi periculo nequeunt haberi; mali autem ut his fruendis cum securitate incubent, removere impedimenta conantur, et propterea facinorosam sceleratamque vitam, quae mors melius vocatur, gerunt. E. Resipisco, et admodum gaudeo jam me plane cognovisse quid sit etiam illa culpabilis cupiditas, quae libido nominatur. Quam esse jam apparet earum rerum amorem, quas potest quisque invitus amittere.
55. Bölüm
Evodius: Öyleyse şimdi, haydi, istersen, çoğunun batıl inançla işlendiğini gördüğümüz kutsala saygısızlıklarda da şehvetin hüküm sürüp sürmediğini araştıralım.
Augustinus: Fazla acele etmiş olmayalım; çünkü bence önce şu tartışılmalı: Saldıran bir düşman ya da pusu kuran bir haydut, hayatı, özgürlüğü ya da iffeti korumak için hiçbir şehvet olmadan öldürülebilir mi?
Evodius: İstemeden kaybedilebilecek şeyler için kılıç çekenlerin şehvetten yoksun olduğunu nasıl düşünebilirim? Yok, kaybedilemiyorlarsa, onlar için bir insanı öldürmeye kadar gitmeye ne gerek var?
Augustinus: Öyleyse yolcuya, kendisi öldürülmesin diye haydudu öldürme; ya da bir erkeğe veya kadına, ırzına geçmeden önce kendisine zorla saldıranı elinden gelirse öldürme yetkisi veren kanun adil değildir. Kanun askere de düşmanı öldürmesini emreder; bu öldürmeden kaçınırsa komutanı tarafından cezalandırılır. Bu kanunlara adaletsiz, hatta hiç kanun değil demeye cesaret edecek miyiz? Çünkü bana adil olmayan bir şey kanun gibi görünmüyor.
Evodius: Yönettiği halkta daha büyük kötülükler işlenmesin diye daha küçük kötü işlere izin veren kanunun bu türden bir suçlamaya karşı yeterince korunmuş olduğunu görüyorum. Çünkü başkasının hayatına kast edenin öldürülmesi, kendi hayatını koruyanın öldürülmesinden çok daha hafiftir. Bir insanın istemeden ırzına geçilmesi de, bu zorbalığı yapanın, ona bunu yapmaya çalıştığı kişi tarafından öldürülmesinden çok daha korkunçtur. Asker ise düşmanı öldürürken kanunun görevlisidir; bu yüzden vazifesini hiçbir şehvet olmadan kolayca yerine getirmiştir. Ayrıca halkı korumak için konmuş kanunun kendisi hiçbir şehvetle suçlanamaz. Çünkü onu koyan, Tanrı'nın emriyle, yani ebedî adaletin buyurduğu şeye göre koyduysa, bunu şehvetten tamamen arınmış olarak yapabilmiştir; yok, onu bir şehvetle koyduysa, bundan o kanuna şehvetle itaat etmenin zorunlu olduğu sonucu çıkmaz; çünkü iyi bir kanunu iyi olmayan biri de koyabilir. Örneğin zorbaca bir iktidar ele geçirmiş biri, bundan çıkarı olan birinden para alıp hiç kimsenin evlenmek için bile bir kadını kaçırmasına izin verilmediğini buyursa, bu kanun onu koyan adaletsiz ve rüşvetçi biri diye kötü olmaz. Demek ki vatandaşları korumak için düşman zorunun aynı zorla püskürtülmesini emreden kanuna şehvet olmadan itaat edilebilir; hukuk ve düzen gereği herhangi bir makama tâbi olan bütün görevliler için de aynısı söylenebilir. Ama kanun kusursuz olduğu hâlde o insanların nasıl kusurlu olabileceğini göremiyorum: Kanun onları öldürmeye zorlamıyor, bunu onların yetkisine bırakıyor. Demek ki istemeden kaybedebilecekleri ve bu yüzden sevmemeleri gereken şeyler uğruna bir insanı öldürüp öldürmemek onların serbest tercihine kalmıştır. Hayat konusunda belki biri şüphe edebilir: Beden öldürüldüğünde hayat ruhtan hiçbir şekilde alınmıyor mu? Ama alınabiliyorsa küçümsenmelidir; alınamıyorsa korkacak bir şey yoktur. İffete gelince, bir fazilet olduğuna göre ruhun kendisinde yer aldığından kim şüphe edebilir? Bu yüzden zorba bir ırz düşmanı da onu çalıp götüremez. Öyleyse öldürülen kişinin elimizden almak üzere olduğu şey bütünüyle bizim elimizde değildir; bu yüzden ona nasıl "bizim" denebileceğini anlamıyorum. Bu yüzden böylelerinin öldürülmesine izin veren kanunu kınamıyorum; ama öldürenleri nasıl savunacağımı bulamıyorum.
Augustinus: Hiçbir kanunun suçlu saymadığı insanlar için neden savunma aradığını ben çok daha az anlayabiliyorum.
Evodius: Belki hiçbir kanun saymıyor; ama yalnızca görünen ve insanların okuduğu kanunlardan hiçbiri. Çünkü ilahî takdirin yönetmediği hiçbir şey yoksa, onların daha zorlayıcı ve pek gizli bir kanunla bağlı olup olmadığını bilmiyorum. Küçümsenmesi gereken şeyler uğruna insan kanına bulananlar, takdirin katında nasıl günahtan arınmış olabilir? Bana öyle geliyor ki halkı yönetmek için yazılan bu kanun bunlara haklı olarak izin veriyor, ilahî takdir ise cezalandırıyor. Çünkü halkın bu kanunu, bilgisiz insanlar arasında barışı sağlamaya yetecek ve bir insanın yönetebileceği kadar şeyi cezalandırmayı üstlenir. O kusurların ise başka, uygun cezaları vardır; bana kalırsa onlardan ancak bilgelik kurtarabilir.
Augustinus: Bu ayrımını övüyor ve onaylıyorum; gerçi yeni başlamış ve pek tamamlanmamış, ama kendine güvenen ve bazı yüce şeylere yönelen bir ayrım. Çünkü sana göre devletleri yönetmek için konan bu kanun birçok şeye göz yumar ve onları cezasız bırakır; ama bunlar yine de ilahî takdirle cezalandırılır. Doğru düşünüyorsun. Çünkü her şeyi yapmıyor diye yaptıkları kınanmamalıdır.
- E. Quare nunc, age, quaeramus, si placet, utrum etiam in sacrilegiis libido dominetur, quae videmus plura superstitione committi. A. Vide ne praeproperum sit: prius enim mihi discutiendum videtur utrum vel hostis irruens, vel insidiator sicarius, sive pro vita, sive pro libertate, sive pro pudicitia, sine ulla interficiatur libidine. E. Quomodo possum arbitrari carere istos libidine, qui pro iis rebus digladiantur, quas possunt amittere inviti: aut si non possunt, quid opus est pro iis usque ad hominis necem progredi? A. Non ergo lex justa est, quae dat potestatem vel viatori ut latronem, ne ab eo ipse occidatur, occidat; vel cuipiam viro aut feminae ut violenter sibi stupratorem irruentem ante illatum stuprum, si possit, interimat. Nam militi etiam jubetur lege, ut hostem necet: a qua caede si temperaverit, ab imperatore poenas luit. Num istas leges injustas, vel potius nullas dicere audebimus? Nam mihi lex esse non videtur, quae justa non fuerit. 12. E. Legem quidem satis video esse munitam contra hujuscemodi accusationem, quae in co populo quem regit, minoribus malefactis ne majora committerentur, dedit licentiam. Multo est enim mitius eum qui alienae vitae insidiatur, quam eum qui suam tuetur, occidi. Et multo est immanius invitum hominem stuprum perpeti, quam eum a quo vis illa infertur, ab co cui inferre conatur, interimi. Jam vero miles in hoste interficiendo minister est legis; quare officium suum facile nulla libidine implevit. Porro ipsa lex, quae tuendi populi causa lata est, nullius libidinis argui potest. Siquidem ille qui tulit, si Dei jussu tulit, id est quod praecepit aeterna justitia, expers omnino libidinis id agere potuit: si autem ille cum aliqua libidine hoc statuit, non ex eo fit ut ei legi cum libidine obtemperare necesse sit; quia bona lex et a non bono ferri potest. Non enim si quis, verbi causa, tyrannicam potestatem nactus, ab aliquo cui hoc conducit, pretium accipiat, ut statuat nulli licere vel ad conjugium feminam rapere, propterea mala lex erit, quia ille injustus atque corruptus hanc tulit. Potest ergo illi legi quae tuendorum civium causa vim hostilem eadem vi repelli jubet, sine libidine obtemperari: et de omnibus ministris, qui jure atque ordine potestatibus quibusque subjecti sunt, id dici potest. Sed illi homines lege inculpata, quomodo culpati queant esse, non video: non enim lex eos cogit occidere, sed relinquit in potestate. Liberum eis itaque est hominem necare pro iis rebus quas inviti possunt amittere, et ob hoc amare non debent. De vita enim fortasse cuipiam sit dubium, utrum animae nullo pacto auferatur, dum hoc corpus interimitur: sed si auferri potest, contemnenda est; si non potest, nihil metuendum. De pudicitia vero quis dubitaverit, quin ea sit in ipso animo constituta, quandoquidem virtus est? unde a violento stupratore eripi nec ipsa potest. Quidquid igitur erepturus erat ille qui occiditur, id totum in potestate nostra non est: quare quemadmodum nostrum appellandum sit, non intelligo. Quapropter legem quidem non reprehendo, quae tales permittit interfici; sed quo pacto istos defendam qui interficiunt, non invenio. 13. A. Multo minus ego invenire possum, cur hominibus defensionem quaeras, quos reos nulla lex tenet. E. Nulla fortasse, sed earum legum quae apparent, et ab hominibus leguntur: nam nescio utrum non aliqua vehementiore ac secretissima lege teneantur, si nihil rerum est quod non administret divina providentia. Quomodo enim apud eam sunt isti peccato liberi, qui pro iis rebus quas contemni oportet, humana caede polluti sunt? Videtur ergo mihi et legem istam, quae populo regendo scribitur, recte ista permittere, et divinam providentiam vindicare. Ea enim vindicanda sibi haec lex populi assumit, quae satis sint conciliandae paci hominibus imperitis, et quanta possunt per hominem regi. Illae vero culpae alias poenas aptas habent, a quibus sola mihi videtur posse liberare sapientia. A. Laudo et probo istam, quamvis inchoatam minusque perfectam, tamen fidentem et sublimia quaedam petentem distinctionem tuam. Videtur enim tibi lex ista, quae regendis civitatibus fertur, multa concedere atque impunita relinquere, quae per divinam tamen providentiam vindicantur; et recte. Neque enim quia non omnia facit, ideo quae facit improbanda sunt.
66. Bölüm
Augustinus: Ama istersen dikkatle inceleyelim: Halkları bu hayatta zapt eden bu kanunla kötü işlerin ne ölçüye kadar cezalandırılması gerekir; sonra geriye ne kalır ki ilahî takdirle daha kaçınılmaz ve gizli bir şekilde cezalandırılsın?
Evodius: İsterim, yeter ki böyle büyük bir meselenin sınırlarına varılabilsin; çünkü ben bunun sonsuz olduğunu düşünüyorum.
Augustinus: Hayır, cesaretini topla ve dindarlığa dayanarak aklın yollarına gir. Çünkü Tanrı yardım edince son derece açık ve kolay hâle gelmeyecek kadar sarp ve zor hiçbir şey yoktur. Öyleyse ona bağlanarak ve ondan yardım dileyerek başladığımız araştırmayı sürdürelim. Önce bana cevap ver: Yazıyla ilan edilen bu kanun, bu hayatı yaşayan insanlara yardım ediyor mu?
Evodius: Açık; çünkü halklar ve devletler bu insanlardan oluşur.
Augustinus: Peki, insanlar ve halklar, yok olamayan ya da değişemeyen, tamamen ebedî şeylerle aynı türden midir? Yoksa değişken ve zamana tâbi midirler?
Evodius: Bu türün değişken ve zamana tâbi olduğundan kim şüphe edebilir?
Augustinus: Öyleyse bir halk ölçülü ve ağırbaşlıysa, ortak faydanın pek titiz bir bekçisiyse ve içinde herkes kendi özel işini kamu işinden daha az önemsiyorsa, bu halka kendi işini, yani kamu işini yönetecek yöneticileri kendisinin seçmesine izin veren bir kanun konması doğru olmaz mı?
Evodius: Kesinlikle doğru olur.
Augustinus: Ama aynı halk yavaş yavaş bozulup özel işi kamu işinden üstün tutmaya başlar, oyunu satılığa çıkarır, makam düşkünlerince yozlaştırılıp yönetimi rezil ve cani kimselere teslim ederse, o zaman da en çok gücü olan iyi bir insan ortaya çıkıp bu halkın elinden makam verme yetkisini alsa ve bunu az sayıda iyi insanın, hatta tek bir kişinin takdirine bıraksa, bu da doğru olmaz mı?
Evodius: Bu da doğru olur.
Augustinus: Öyleyse bu iki kanun birbirine öyle zıt görünüyor ki biri halka makam verme yetkisi veriyor, öbürü onu geri alıyor; ikincisi de öyle konmuş ki ikisi tek bir devlette asla aynı anda bulunamaz; bunlardan birinin adaletsiz olduğunu ve hiç konmaması gerektiğini mi söyleyeceğiz?
Evodius: Asla.
Augustinus: Öyleyse istersen bu kanuna, adil olsa da zaman içinde adil bir şekilde değiştirilebildiği için geçici kanun diyelim.
Evodius: Diyelim.
Augustinus: Peki, en yüce akıl diye adlandırılan, her zaman itaat edilmesi gereken, kötülerin mutsuz, iyilerin mutlu bir hayatı hak etmesini sağlayan, sonunda da geçici dememiz gerektiğini söylediğimiz o kanunun doğru olarak konmasını ve doğru olarak değiştirilmesini sağlayan kanun, anlayışlı bir insana değişmez ve ebedî görünmez mi? Kötülerin mutsuz, iyilerin mesut olması; ya da ölçülü ve ağırbaşlı bir halkın yöneticilerini kendisinin seçmesi, gevşek ve değersiz bir halkın ise bu serbestlikten yoksun kalması hiç adaletsiz olabilir mi?
Evodius: Bu kanunun ebedî ve değişmez olduğunu görüyorum.
Augustinus: Sanırım şunu da görüyorsun: O geçici kanunda, insanların bu ebedî kanundan türetmediği hiçbir adil ve meşru şey yoktur. Çünkü o halk bir zaman adil olarak makamlar verdiyse, başka bir zaman da adil olarak vermediyse, bu zamana bağlı değişikliğin adil olması, ağırbaşlı bir halkın makam vermesinin, hafifmeşrep bir halkın vermemesinin her zaman adil olduğu o ebediyetten gelir. Yoksa sana başka türlü mü görünüyor?
Evodius: Katılıyorum.
Augustinus: Öyleyse içimize basılmış olan ebedî kanunun kavramını elimden geldiğince kelimelerle kısaca açıklayayım: O, her şeyin en mükemmel düzen içinde olmasını adil kılan kanundur. Sen başka türlü düşünüyorsan söyle.
Evodius: Doğruyu söyleyen sana itiraz edecek bir şeyim yok.
Augustinus: Peki, insanları yönetmek için konan bütün o geçici kanunlar ondan türeyerek çeşitlendiğine göre, bu kanun tek olduğu için kendisi de bir şekilde değişebilir mi?
Evodius: Hiç değişemeyeceğini anlıyorum; çünkü hiçbir güç, hiçbir rastlantı, şeylerin hiçbir çöküşü, her şeyin en mükemmel düzen içinde olmasının adil olmamasına yol açamaz.
- Sed dispiciamus diligenter, si placet, quousque per legem istam quae populos in hac vita cohibet, malefacta ulciscenda sint: deinde quid restet, quod per divinam providentiam inevitabilius secretoque puniatur. E. Cupio, si modo perveniri possit ad tantae rei terminos: nam hoc ego infinitum puto. A. Imo adesto animo, et rationis vias pietate fretus ingredere. Nihil est enim tam arduum atque difficile, quod non Deo adjuvante planissimum atque expeditissimum fiat. In ipsum itaque suspensi atque ab eo auxilium deprecantes quod instituimus, quaeramus. Et prius responde mihi, utrum ista lex quae litteris promulgatur, hominibus hanc vitam viventibus opituletur. E. Manifestum est: nam et his hominibus utique populi civitatesque consistunt. A. Quid? ipsi homines et populi, ejusdemne generis rerum sunt, ut interire mutarive non possit, aeternique omnino sint? an vero mutabiles temporibusque subjecti sunt? E. Mutabile plane atque tempori obnoxium hoc genus esse quis dubitet? A. Ergo, si populus sit bene moderatus et gravis, communisque utilitatis diligentissimus custos, in quo unusquisque minoris rem privatam quam publicam pendat; nonne recte lex fertur, qua huic ipsi populo liceat creare sibi magistratus, per quos sua res, id est publica, administretur? E. Recte prorsus. A. porro si paulatim depravatus idem populus rem privatam rei publicae praeferat, atque habeat venale suffragium, corruptusque ab eis qui honores amant, regimen in se flagitiosis consceleratisque committat; nonne item recte, si quis tunc exstiterit vir bonus, qui plurimum possit, adimat huic populo potestatem dandi honores, et in paucorum bonorum, vel etiam unius redigat arbitrium? E. Et id recte. A. Cum ergo duae istae leges ita sibi videantur esse contrariae, ut una earum honorum dandorum populo tribuat potestatem, auferat altera; et cum ista secunda ita lata sit, ut nullo modo ambae in una civitate simul esse possint; num dicemus aliquam earum injustam esse, et ferri minime debuisse? E. Nullo modo. A. Appellemus ergo istam legem, si placet, temporalem, quae quanquam justa sit, commutari tamen per tempora juste potest. E. Appellamus. 15. A. Quid? illa lex quae summa ratio nominatur, cui semper obtemperandum est, et per quam mali miseram, boni beatam vitam merentur, per quam denique illa quam temporalem vocandam diximus, recte fertur, recteque mutatur, potestne cuipiam intelligenti non incommutabilis aeternaque videri? An potest aliquando injustum esse ut mali miseri, boni autem beati sint; aut ut modestus et gravis populus ipse sibi magistratus creet, dissolutus vero et nequam ista licentia careat? E. Video hanc aeternam esse atque incommutabilem legem. A. Simul etiam te videre arbitror in illa temporali nihil esse justum atque legitimum, quod non ex hac aeterna sibi homines derivarint: nam si populus ille quodam tempore juste honores dedit, quodam rursus juste non dedit; haec vicissitudo temporalis ut justa esset, ex illa aeternitate tracta est, qua semper justum est gravem populum honores dare, levem non dare: an tibi aliter videtur? E. Assentior. A. Ut igitur breviter aeternae legis notionem, quae impressa nobis est, quantum valeo verbis explicem, ea est qua justum est ut omnia sint ordinatissima: tu si aliter existimas, prome. E. Quid tibi vera dicenti contradicam non habeo. A. Cum ergo haec sit una lex, ex qua illae omnes temporales ad homines regendos variantur, num ideo ipsa variari ullo modo potest? E. Intelligo omnino non posse: neque enim ulla vis, ullus casus, ulla rerum labes unquam effecerit ut justum non sit omnia esse ordinatissima.
77. Bölüm
Augustinus: Haydi şimdi, insanın kendi içinde nasıl en mükemmel düzene kavuştuğunu görelim; çünkü halk, tek bir kanunla bir araya gelmiş insanlardan oluşur ve bu kanun, dediğimiz gibi, geçicidir. Söyle bana: Yaşadığın senin için en kesin şey midir?
Evodius: Bundan daha kesin ne söyleyebilirim?
Augustinus: Peki, yaşamanın bir şey, yaşadığını bilmenin başka bir şey olduğunu ayırt edebiliyor musun?
Evodius: Yaşamayan hiç kimsenin yaşadığını bilemeyeceğini elbette biliyorum; ama yaşayan her şeyin yaşadığını bilip bilmediğini bilmiyorum.
Augustinus: Hayvanların akıldan yoksun olduğuna inandığın gibi bunu bilseydin keşke; tartışmamız bu sorudan çabucak geçerdi. Ama bilmediğini söylediğine göre, uzun bir konuşma başlatıyorsun. Çünkü bu, üzerinden atlayıp hedeflediğimiz şeylere, gerekli gördüğüm sıkı akıl bağıyla ilerlememize izin verecek bir mesele değil. Öyleyse söyle bana: Hayvanların insanlarca evcilleştirildiğini, yani yalnız hayvanın bedeninin değil, ruhunun da insana öyle boyun eğdirildiğini sık sık görmüşüzdür ki bir tür içgüdü ve alışkanlıkla onun iradesine hizmet eder. Peki, vahşiliğiyle ya da iriliğiyle korkunç, ya da herhangi bir duyusu son derece keskin bir hayvanın, karşılık olarak insanı kendine boyun eğdirmeye çalışması sana bir şekilde mümkün görünüyor mu? Oysa pek çoğu insanın bedenini ya zorla ya gizlice öldürebilir.
Evodius: Bunun hiçbir şekilde mümkün olmadığını kabul ediyorum.
Augustinus: Çok doğru. Ama yine söyle bana: İnsanın güç ve öteki bedensel işlevler bakımından pek çok hayvana kolayca yenildiği açık olduğuna göre, insanı öyle üstün kılan şey nedir ki hiçbir hayvan ona hükmedemez, o ise pek çoğuna hükmedebilir? Yoksa bu, akıl ya da anlama yetisi dediğimiz şey midir?
Evodius: Başka bir şey bulamıyorum; çünkü bizi hayvanlardan üstün kılan şey ruhtadır. Hayvanlar cansız olsaydı, bir ruhumuz olduğu için üstün olduğumuzu söylerdim. Ama onlar da canlı varlıklar olduğuna göre, onların ruhlarında bulunmadığı için bize boyun eğmelerine, bizim ruhlarımızda bulunduğu için de bizim onlardan daha iyi olmamıza yol açan şeye — ki bunun hiç ya da küçük bir şey olmadığı herkese açıktır — akıldan daha doğru ne ad verebilirim?
Augustinus: Bak, insanların çok zor sandığı şey Tanrı'nın yardımıyla ne kolay oluyor. Sana itiraf edeyim, anladığım kadarıyla şimdi sonuçlanan bu sorunun bizi, belki tartışmamızın başından beri söylenen her şey kadar oyalayacağını sanmıştım. Öyleyse şimdi dinle ki akıl yürütmenin halkası ilerlesin: Sanırım şunu biliyorsun: "Bilmek" dediğimiz şey, akılla kavramış olmaktan başka bir şey değildir.
Evodius: Öyle.
Augustinus: Öyleyse yaşadığını bilen akıldan yoksun değildir.
Evodius: Bu sonuç zorunlu olarak çıkıyor.
Augustinus: Ama hayvanlar yaşar ve az önce açığa çıktığı gibi akıldan yoksundur.
Evodius: Açık.
Augustinus: İşte bilmediğini söylediğin şeyi artık biliyorsun: Yaşayan her şey yaşadığını bilmez; gerçi yaşadığını bilen her şey zorunlu olarak yaşar.
Evodius: Artık şüphem yok; varmak istediğin yere devam et; çünkü yaşamanın bir şey, yaşadığını bilmenin başka bir şey olduğunu yeterince öğrendim.
Augustinus: Peki, bu ikisinden hangisi sana daha üstün görünüyor?
Evodius: Hayatın ilminden başka hangisi olabilir?
Augustinus: Hayatın ilmi sana hayatın kendisinden daha iyi mi görünüyor? Yoksa belki ilmin, ancak anlayanın bilebileceği daha yüksek ve daha saf bir hayat olduğunu mu anlıyorsun? Anlamak ise zihnin ışığıyla daha parlak ve daha mükemmel yaşamaktan başka nedir? Bu yüzden, yanılmıyorsam, sen hayattan başka bir şeyi değil, bir hayata daha iyi bir hayatı tercih ettin.
Evodius: Düşüncemi çok iyi kavradın ve açıkladın; yeter ki ilim hiçbir zaman kötü olamasın.
Augustinus: Bence hiçbir şekilde olamaz; meğer ki kelimeyi aktarma anlamda kullanıp ilim derken tecrübeyi kastedelim. Çünkü tecrübe etmek her zaman iyi değildir; cezaları tecrübe etmek gibi. Ama asıl ve saf anlamda ilim denen şey akıl ve anlama yetisiyle edinildiğine göre nasıl kötü olabilir?
Evodius: Bu ayrımı da kavradım; gerisini sürdür.
- A. Age nunc, videamus, homo ipse quomodo in seipso sit ordinatissimus: nam ex hominibus una lege sociatis, populus constat; quae lex, ut dictum est, temporalis est. Et dic mihi utrum certissimum sit tibi vivere te. E. Hoc vero quid certius responderim? A. Quid? illud potesne dignoscere, aliud esse vivere, aliud nosse se vivere? E. Scio quidem neminem se nosse vivere, nisi viventem; sed utrum omnis vivens noverit se vivere, ignoro. A. Quam vellem ut credis, ita etiam scires pecora carere ratione; cito nostra disputatio ab ista quaestione transiret: sed quoniam nescire te dicis, longam sermocinationem moves. Neque enim talis res est, qua praetermissa pergere in ea quae intendimus, tanta connexione rationis, quanta opus esse sentio, sinamur. Dic itaque mihi, cum saepe viderimus bestias ab hominibus domitas, id est, non corpus bestiae tantum, sed et animam ita homini subjugatam, ut voluntati ejus sensu quodam et consuetudine serviat; utrum tibi ullo modo fieri posse videatur, ut bestia quaelibet immanis vel feritate vel corpore, vel etiam sensu quolibet acerrima, pari vice sibi hominem subjugare conetur, cum corpus ejus seu vi seu clam multae interimere valeant. E. Nullo modo istuc fieri posse consentio. A. Bene sane: sed item dic mihi, cum manifestum sit, viribus caeterisque officiis corporis a plurimis bestiis hominem facile superari, quaenam res sit qua homo excellit, ut nulla ei bestiarum, ipse autem multis imperare possit? an forte ipsa est quae ratio vel intelligentia dici solet? E. Non invenio aliud, quandoquidem in animo est id quo belluis antecellimus: quae si exanimes essent, dicerem nos eo praestare, quod animum habemus. Nunc vero cum et illa sint animalia, id quod eorum animis non inest ut subdantur nobis, inest autem nostris ut eis meliores simus, quoniam neque nihil, neque parvum aliquid esse cuivis apparet; quid aliud rectius, quam rationem vocaverim? A. Vide quam facile fiat Deo adjuvante, quod homines difficillimum putant. Nam ego, fateor tibi, quaestionem istam, quae, ut intelligo, terminata est, tamdiu nos retenturam putaveram, quam fortasse omnia quae dicta sunt ab ipso nostrae disputationis exordio. Quare accipe jam, ut deinde ratio connectatur: nam credo non te ignorare, id quod scire dicimus, nihil esse aliud quam ratione habere perceptum. E. Ita est. A. Qui ergo scit se vivere, ratione non caret. E. Consequens est. A. Vivunt autem bestiae, et sicut jam emicuit, rationis expertes sunt. E. Manifestum est. A. Ecce igitur jam nosti, quod te ignorare responderas, non omne quod vivit scire se vivere, quanquam omne quod se vivere sciat, vivat necessario. 17. E. Non mihi est jam dubium; perge quo intenderas: aliud enim esse vivere, aliud scire se vivere, satis didici. A. Quid ergo tibi horum duorum videtur esse praestantius? E. Quid putas, nisi scientiam vitae? A. Meliorne tibi videtur vitae scientia quam ipsa vita? an forte intelligis superiorem quamdam et sinceriorem vitam esse scientiam, quam scire nemo potest, nisi qui intelligit? Intelligere autem quid est, nisi ipsa luce mentis illustrius perfectiusque vivere? Quare tu mihi, nisi fallor, non vitae aliud aliquid, sed cuidam vitae meliorem vitam praeposuisti. E. Optime omnino et cognovisti et explicasti sententiam meam: si tamen scientia mala esse nunquam potest. A. Nullo modo arbitror, nisi cum translato verbo scientiam pro experientia dicimus: experiri enim non semper bonum est: sicut experiri supplicia: illa vero quae proprie ac pure scientia nominatur, quia ratione atque intelligentia paratur, mala esse qui potest? E. Teneo et istam differentiam: persequere caetera.
7_28. Bölüm
Augustinus: Söylemek istediğim şu: İnsanı hayvanlardan üstün kılan bu şey her ne ise — ona zihin mi, ruh (spiritus) mu, yoksa ikisi birden mi demek daha doğruysa; çünkü ikisini de kutsal kitaplarda buluyoruz — insanın oluştuğu öteki her şeye o hükmeder ve buyurursa, işte o zaman insan en mükemmel düzene kavuşmuştur. Çünkü yalnız hayvanlarla değil, ağaçlarla ve bitkilerle de pek çok ortak yanımız olduğunu görüyoruz: Bedenin besin alması, büyümesi, üremesi, gelişip serpilmesi, en aşağı türden bir hayatla yaşayan ağaçlara da verilmiştir; hayvanların görebildiğini, işitebildiğini, koku, tat ve dokunmayla cisimleri hissedebildiğini ve çoğunun bunu bizden daha keskin yaptığını görür ve kabul ederiz. Buna güçlerini, kuvvetlerini, uzuvlarının sağlamlığını, hızlarını ve bedenlerinin pek çevik hareketlerini ekle; bütün bunlarda bazılarını geçeriz, bazılarına denk geliriz, bazılarına da yeniliriz. Bu tür şeyler bizimle hayvanlar arasında kuşkusuz ortaktır; bedenin hazlarına yönelmek ve sıkıntılardan kaçmak ise hayvanca hayatın bütün işidir. Bazı başka şeyler de vardır ki hayvanlarda görülmez, ama insanda da en yüksek şeyler değildir; şaka yapmak ve gülmek gibi. İnsan tabiatı hakkında en doğru hükmü veren, bunun insanca, ama insanın en aşağı yanı olduğuna hükmeder. Sonra övgü ve şan sevgisi, hükmetme hırsı gelir; bunlar hayvanlarda bulunmasa da, bu şeylere duyduğumuz şehvet yüzünden hayvanlardan daha iyi olduğumuzu düşünmemeliyiz. Çünkü bu istek de akla tâbi olmadığında insanları mutsuz eder; kimse ise mutsuzluğu yüzünden bir başkasından üstün tutulması gerektiğini düşünmemiştir. Öyleyse ruhun bu hareketlerine akıl hükmettiğinde insana düzenli denmelidir. Çünkü daha iyi olanın daha kötüye tâbi kılındığı yerde ne doğru düzen vardır ne de oraya düzen denebilir. Sence de öyle değil mi?
Evodius: Açık.
Augustinus: Öyleyse bu akıl, ya da zihin, ya da ruh (spiritus), ruhun akıldışı hareketlerini yönettiğinde, insanda, ebedî olduğunu bulduğumuz o kanun gereğince hükmetmek hakkı kendisine ait olan şey hükmediyor demektir.
Evodius: Anlıyorum ve izliyorum.
- A. Illud est quod volo dicere: hoc quidquid est, quo pecoribus homo praeponitur, sive mens, sive spiritus, sive utrumque rectius appellatur ( nam utrumque in divinis Libris invenimus), si dominetur atque imperet caeteris quibuscumque homo constat, tunc esse hominem ordinatissimum. Videmus enim habere nos non solum cum pecoribus, sed etiam cum arbustis et stirpibus multa communia: namque alimentum corporis sumere, crescere, gignere, vigere, arboribus quoque tributum videmus, quae infima quadam vita continentur; videre autem atque audire, et olfactu, gustu, tactu corporalia sentire posse bestias, et acrius plerasque quam nos, cernimus et fatemur. Adde vires et valentiam firmitatemque membrorum, et celeritates facillimosque corporis motus, quibus omnibus quasdam earum superamus, quibusdam aequamur, a nonnullis etiam vincimur. Genus tamen ipsum rerum est nobis certe commune cum belluis: jam vero appetere voluptates corporis, et vitare molestias, ferinae vitae omnis actio est. Sunt alia quaedam, quae jam cadere in feras non videntur, nec tamen in homine ipso summa sunt, ut jocari et ridere: quod humanum quidem, sed infimum hominis judicat, quisquis de natura humana rectissime judicat. Deinde amor laudis et gloriae, et affectatio dominandi, quae tametsi bestiarum non sunt, non tamen earum rerum libidine bestiis meliores nos esse arbitrandum est. Nam et iste appetitus cum rationi subditus non est, miseros facit. Nemo autem cuiquam miseria se praeponendum putavit. Hisce igitur motibus animae cum ratio dominatur, ordinatus homo dicendus est. Non enim ordo rectus, aut ordo appellandus est omnino, ubi deterioribus meliora subjiciuntur: an tibi non videtur? E. Manifestum est. A. Ratio ista ergo, vel mens, vel spiritus cum irrationales animae motus regit, id scilicet dominatur in homine, cui dominatio lege debetur ea quam aeternam esse comperimus. E. Intelligo ac sequor.
99. Bölüm
Augustinus: Öyleyse insan böyle kurulmuş ve düzenlenmiş olunca, sana bilge görünmez mi?
Evodius: Bu bilge görünmüyorsa, bana başka kimin bilge görünebileceğini bilmiyorum.
Augustinus: Sanırım insanların çoğunun budala olduğunu da biliyorsun.
Evodius: Bu da yeterince açık.
Augustinus: Budala bilgenin zıddıysa, bilgeyi bulduğumuza göre budalanın kim olduğunu da artık elbette anlıyorsun.
Evodius: Zihnin en yüksek yetkiye sahip olmadığı kişinin budala olduğu kime açık değil ki?
Augustinus: Peki, insan bu hâldeyken ne demeliyiz? Zihni mi yoktur, yoksa zihni olsa bile hükmetmekten mi yoksundur?
Evodius: Daha çok son söylediğin.
Augustinus: Hükümranlığını göstermeyen bir zihnin insanda bulunduğunu hangi kanıtlarla bildiğini senden duymayı çok isterim.
Evodius: Keşke bu rolü sen üstlensen; çünkü yüklediğin şeyi taşımak benim için kolay değil.
Augustinus: Hiç değilse az önce söylediğimizi hatırlamak senin için kolaydır: İnsanların evcilleştirip ehlileştirdiği hayvanlar onlara hizmet eder; akıl yürütmenin gösterdiği gibi, insanlar bir şeyde üstün olmasaydı aynı şeyi karşılık olarak onlardan kendileri çekerdi. Bu şeyi bedende bulamıyorduk; ruhta olduğu ortaya çıkınca ona akıldan başka ne ad verilmesi gerektiğini bulamadık; sonra ona zihin ve ruh (spiritus) da dendiğini hatırladık. Ama akıl bir şey, zihin başka bir şey olsa bile, aklı ancak zihnin kullanabileceği kesindir. Bundan şu sonuç çıkar: Aklı olan zihinden yoksun olamaz.
Evodius: Bunları iyi hatırlıyorum ve aklımda tutuyorum.
Augustinus: Peki, hayvan terbiyecilerinin ancak bilge olabileceğine inanıyor musun? Çünkü ben hakikatin bilge diye adlandırmamızı istediği kişilere bilge diyorum; yani zihnin hükümranlığı altında bütün şehvetlere boyun eğdirerek huzura kavuşmuş olanlara.
Evodius: Halkın hayvan terbiyecisi dediği kişileri, ya da çobanları, sığırtmaçları, arabacıları böyle saymak gülünçtür; oysa hepsinin buyruğu altında evcil hayvanların durduğunu, emekleriyle de yabani hayvanların boyun eğdirildiğini görüyoruz.
Augustinus: İşte sana en kesin kanıt: Bu kanıt insanda zihnin hükümran olmadan da bulunduğunu açıkça gösterir. Çünkü bunlarda zihin vardır; zihin olmadan yapılamayacak işler yapıyorlar; ama zihin onlarda hüküm sürmüyor; çünkü budaladırlar ve zihnin hükümranlığının yalnızca bilgelere ait olduğu iyice bilinir.
Evodius: Bunun daha önce aramızda kanıtlanmış olmasına ve ne cevap vereceğimin aklıma gelmemiş olmasına şaşıyorum.
- A. Cum ergo ita homo constitutus atque ordinatus est, nonne tibi sapiens videtur? E. Nescio alius quis mihi sapiens homo videri possit, si hic non videtur. A. Credo etiam te illud scire, plerosque homines stultos esse. E. Hoc quoque satis constat. A. At si stultus sapienti est contrarius, quoniam sapientem comperimus, quis etiam stultus sit, profecto jam intelligis. E. Cui non appareat hunc esse, in quo mens summam potestatem non habet? A. Quid igitur dicendum, cum homo ita est affectus? deesse illi mentem; an, quamvis insit, eam carere dominatu? E. Hoc potius quod ultimum subjecisti. A. Pervellem abs te audire, quibus documentis perceptum habeas, mentem inesse homini, quae suum non exserat principatum. E. Utinam tuas istas partes facere velles: nam non mihi facile est sustinere quod ingeris. A. Illud saltem facile est tibi recordari, quod paulo ante diximus, quemadmodum bestiae mansuefactae ab hominibus ac domitae serviant: quod ab eis vicissim homines, ut demonstravit ratio, paterentur nisi aliquo excellerent. Id autem non inveniebamus in corpore: ita cum in animo esse appareret, quid aliud appellandum esset quam ratio, non comperimus; quam postea et mentem et spiritum vocari recordati sumus. Sed si aliud ratio, aliud mens, constat certe nonnisi mentem uti posse ratione. Ex quo illud conficitur, eum qui rationem habet, mente carere non posse. E. Probe ista reminiscor ac teneo. A. Quid? illud credisne, domitores belluarum nisi sapientes esse non posse? Eos enim sapientes voco, quos veritas vocari jubet, id est, qui regno mentis omni libidinis subjugatione pacati sunt. E. Ridiculum est tales putare istos, quos vulgo mansuetarios nuncupant, vel etiam pastores aut bubulcos, aut aurigas, quibus omnibus domitum pecus subjectum videmus, et quorum industria indomitum subjici. A. En igitur habes documentum certissimum, quo manifestum fiat inesse mentem homini sine dominatu. His quippe inest; agunt enim talia, quae agi sine mente non possent: non tamen regnat; nam stulti sunt, neque regnum mentis nisi sapientium esse, percognitum est. E. Mirum est hoc jam fuisse a nobis in superioribus confectum, et mihi quid responderem non potuisse in mentem venire.
1010. Bölüm
Evodius: Ama başka şeyleri bağlayalım. Çünkü artık insan zihninin hükümranlığının insan bilgeliği olduğu ve zihnin hükümran olmayabileceği de bulundu.
Augustinus: Ebedî kanunla şehvetler üzerinde hükümranlık verildiğini bildiğimiz bu zihinden şehvetin daha güçlü olduğunu mu düşünüyorsun? Ben hiçbir şekilde öyle düşünmüyorum. Çünkü daha güçsüzlerin daha güçlülere buyurması en mükemmel düzen olmazdı. Bu yüzden zihnin arzudan daha güçlü olması zorunludur diye düşünüyorum; çünkü arzuya doğru ve adil olarak hükmediyor.
Evodius: Ben de öyle düşünüyorum.
Augustinus: Peki, her faziletin her kusurdan, fazilet ne kadar iyi ve yüceyse o kadar sağlam ve yenilmez olacak şekilde üstün tutulduğundan şüphe eder miyiz?
Evodius: Kim şüphe edebilir?
Augustinus: Öyleyse hiçbir kusurlu ruh faziletle silahlanmış bir ruhu yenemez.
Evodius: Bu çok doğru.
Augustinus: Herhangi bir ruhun her cisimden daha iyi ve daha güçlü olduğunu inkâr etmeyeceğini düşünüyorum.
Evodius: Yaşayan cevherin yaşamayana, hayat verenin hayat alana üstün tutulması gerektiğini gören — ki bunu görmek kolaydır — kimse bunu inkâr etmez.
Augustinus: Öyleyse ne türden olursa olsun bir cisim, faziletle donanmış bir ruhu çok daha az yenebilir.
Evodius: Bu apaçık.
Augustinus: Peki, adil bir ruh, kendi hakkını ve hükümranlığını koruyan bir zihin, aynı hakkaniyet ve faziletle hüküm süren başka bir zihni kalesinden indirip şehvete boyun eğdirebilir mi?
Evodius: Hiçbir şekilde; yalnız ikisinde de aynı üstünlük bulunduğu için değil, başkasını böyle yapmaya çalışan zihin önce adaletten düşeceği, kusurlu bir zihin olacağı ve tam da bu yüzden daha zayıf olacağı için de.
Augustinus: İyi anlıyorsun. Öyleyse geriye, elinden gelirse, akıllı ve bilge bir zihinden daha üstün bir şey olup olmadığı sorusuna cevap vermen kalıyor.
Evodius: Tanrı'dan başka hiçbir şey olmadığını düşünüyorum.
Augustinus: Benim görüşüm de bu. Ama bu sarp bir mesele olduğundan ve onu anlamaya varmak için şimdi araştırmanın yeri olmadığından — gerçi en sağlam imanla benimseniyor — bu sorunun dikkatli ve ihtiyatlı incelemesini bütünüyle sonraya saklayalım.
- Sed alia contexamus. Jam enim et regnum mentis humanae humanam esse sapientiam, et eam posse etiam non regnare, compertum est. A. Putasne ista mente, cui regnum in libidines aeterna lege concessum esse cognoscimus, potentiorem esse libidinem? ego enim nullo pacto puto. Neque enim esset ordinatissimum ut impotentiora potentioribus imperarent. Quare necesse arbitror esse ut plus possit mens quam cupiditas, eo ipso quo cupiditati recte justeque dominatur. E. Ego quoque ita sentio. A. Quid? virtutem omnem num dubitamus omni vitio sic anteponere, ut virtus quanto melior atque sublimior, tanto firmior invictiorque sit? E. Quis dubitaverit? A. Nullus igitur vitiosus animus virtute armatum animum superat. E. Verissimum est. A. Jam corpore omni qualemlibet animum meliorem potentioremque esse, non te arbitror negaturum. E. Nemo id negat, qui (quod facile est) videt aut substantiam viventem non viventi, aut eam quae vitam dat ei quae accipit, esse praeferendam. A. Multo minus igitur corpus, qualecumque id sit, animum virtute praeditum vincit. E. Evidentissimum est. A. Quid? animus justus, mensque jus proprium imperiumque custodiens, num potest aliam mentem pari aequitate ac virtute regnantem, ex arce dejicere, atque libidini subjugare? E. Nullo modo; non solum propter eamdem in utraque excellentiam, sed etiam quod a justitia prior decidet, fietque vitiosa mens, quae aliam facere conabitur, eoque ipso erit infirmior. 21. A. Bene intelligis; quare illud restat ut respondeas, si potes, utrum tibi videatur rationali et sapienti mente quidquam esse praestantius. E. Nihil praeter Deum arbitror. A. Et mea ista sententia est. Sed quoniam res ardua est, neque nunc opportune quaeritur, ut ad intelligentiam veniat, quanquam robustissima teneatur fide, integra nobis sit hujus quaestionis, diligens et cauta tractatio.
1111. Bölüm
Augustinus: Şimdilik şunu bilebiliriz: Faziletle güçlü bir zihinden üstün olması caiz olan tabiat her ne ise, adaletsiz olması hiçbir şekilde mümkün değildir. Bu yüzden o bile, gücü olsa da, zihni şehvete kul olmaya zorlamaz.
Evodius: Bunu hiç duraksamadan kabul etmeyecek kimse yoktur.
Augustinus: Öyleyse geriye şu kalıyor: Aramızda kararlaştırdığımız şeylerin gösterdiği gibi, hükümran ve faziletle donanmış zihne denk ya da ondan üstün olan şey adaleti yüzünden onu şehvetin kölesi yapmaz; ondan aşağı olan şey ise zayıflığı yüzünden bunu yapamaz. Demek ki zihni arzunun yoldaşı yapan, kendi iradesinden ve hür iradesinden başka hiçbir şey yoktur.
Evodius: Bundan daha zorunlu bir sonuç kalmadığını görüyorum.
Augustinus: Öyleyse böyle bir günah için zihnin haklı olarak ceza çektiği de sana doğru görünmeli.
Evodius: İnkâr edemem.
Augustinus: Peki, şehvetin ona hükmetmesi, onu faziletin zenginliğinden soyup yoksul ve muhtaç bir hâlde oradan oraya sürüklemesi küçük bir ceza mı sayılmalı? Kâh yanlışı doğru diye onaylar, kâh onu savunup durur; kâh daha önce onayladığını reddeder ve yine de başka yanlışlara atılır; kâh onayını askıya alır ve çoğu zaman apaçık akıl yürütmelerden korkar; kâh hakikatin bulunmasından tamamen umudunu keser ve budalalığın karanlığına iyice saplanır; kâh anlamanın ışığına doğru çabalar, sonra yorgunluktan yeniden düşer. Bu arada arzuların o hükümranlığı zorbaca kudurur, çeşit çeşit ve birbirine zıt fırtınalarla insanın bütün ruhunu ve hayatını altüst eder: bir yandan korkuyla, öbür yandan özlemle; bir yandan kaygıyla, öbür yandan boş ve sahte bir sevinçle; bir yandan sevilen bir şeyi kaybetmenin işkencesiyle, öbür yandan elde olmayanı elde etme ateşiyle; bir yandan uğranılan haksızlığın acılarıyla, öbür yandan intikam meşaleleriyle. Her yandan açgözlülük onu sıkıştırabilir, sefahat dağıtabilir, ihtiras köleleştirebilir, kibir şişirebilir, haset kıvrandırabilir, tembellik gömebilir, inat kışkırtabilir, boyun eğiş ezebilir; o şehvetin hükümranlığını dolduran ve işleten sayısız başka şey de cabası! Gördüğün gibi bilgeliğe bağlanmayan herkesin çekmek zorunda olduğu bu cezayı nihayet hiç ceza saymayabilir miyiz?
Evodius: Bilgeliğin yüceliğine yerleşmiş biri oradan inip şehvete kul olmayı seçerse, bunun büyük ve tamamen adil bir ceza olduğuna hükmediyorum. Ama bunu yapmak istemiş ya da isteyen biri olabilir mi, belli değil. Çünkü insanın Tanrı tarafından öyle mükemmel yaratıldığına ve mutlu bir hayata yerleştirildiğine, oradan da kendi iradesiyle ölümlü hayatın sıkıntılarına düştüğüne inansak da, buna en sağlam imanla bağlı olduğum hâlde henüz anlayışla kavrayabilmiş değilim. Bu meselenin dikkatli bir araştırmasını şimdi ertelemek gerektiğini düşünüyorsan, bunu benim isteğime karşı yapmış olursun.
In praesentia enim scire possumus quaecumque illa natura sit, quam menti virtute pollenti fas est excellere, injustam esse nullo modo posse. Quare ne ista quidem, tametsi habeat potestatem, coget mentem servire libidini. E. Istud prorsus nemo est qui non sine ulla cunctatione fateatur. A. Ergo relinquitur ut quoniam regnanti menti compotique virtutis, quidquid par aut praelatum est, non eam faciat servam libidinis propter justitiam; quidquid autem inferius est, non possit hoc facere propter infirmitatem, sicut ea quae inter nos constiterunt docent; nulla res alia mentem cupiditatis comitem faciat, quam propria voluntas et liberum arbitrium. E. Nihil tam necessarium restare video. 22. A. Sequitur jam ut tibi videatur juste illam pro peccato tanto poenas pendere. E. Negare non possum. A. Quid igitur? Num ista ipsa poena parva existimanda est, quod ei libido dominatur, exspoliatamque virtutis opulentia, per diversa inopem atque indigentem trahit, nunc falsa pro veris approbantem, nunc etiam defensitantem, nunc improbantem quae antea probavisset, et nihilominus in alia falsa irruentem; nunc assensionem suspendentem suam, et plerumque perspicuas ratiocinationes formidantem; nunc desperantem de tota inventione veritatis, et stultitiae tenebris penitus inhaerentem; nunc conantem in lucem intelligendi, rursusque fatigatione decidentem: cum interea cupiditatum illud regnum tyrannice saeviat, et variis contrariisque tempestatibus totum hominis animum vitamque perturbet, hinc timore, inde desiderio; hinc anxietate, inde inani falsaque laetitia; hinc cruciatu rei amissae quae diligebatur, inde ardore adipiscendae quae non habebatur; hinc acceptae injuriae doloribus, inde facibus vindicandae: quaquaversum potest coarctare avaritia dissipare luxuria, addicere ambitio, inflare superbia, torquere invidia, desidia sepelire, pervicacia concitare, afflictare subjectio, et quaecumque alia innumerabilia regnum illius libidinis frequentant et exercent? possumusne tandem nullam istam poenam putare, quam, ut cernis, omnes qui non inhaerent sapientiae, necesse est perpeti? 23. E. Magnam quidem istam poenam esse judico, et omnino justam, si quis jam in sublimitate sapientiae collocatus, inde descendere ac libidini servire delegerit: sed utrum esse quisquam possit incertum est, qui haec aut voluerit facere, aut velit. Quanquam enim credamus hominem tam perfecte conditum a Deo, et in beata vita constitutum, ut ad aerumnas mortalis vitae ipse inde propria voluntate delapsus sit; tamen hoc cum firmissima fide teneam, intelligentia nondum assecutus sum: cujus rei diligentem inquisitionem, si nunc differendam putas, me invito facis.
1212. Bölüm
Evodius: Ama beni en çok rahatsız eden şu: Kuşkusuz budala olan ve hiçbir zaman bilge olmamış bizler, faziletin kalesini terk edip şehvet altında köleliği seçtiğimiz için bu cezaları hak ederek çekiyoruz denebilsin diye, neden böyle pek acı cezalar çekiyoruz? Elinden gelirse bunu tartışarak açıklamayı hiçbir şekilde ertelemene razı olmam.
Augustinus: Bunu hiç bilge olmadığımızı açıkça bulmuşsun gibi söylüyorsun; çünkü bu hayata doğduğumuz andan beri geçen zamana bakıyorsun. Ama bilgelik ruhta bulunduğuna göre, ruhun bu bedenle birleşmeden önce başka bir hayat yaşayıp yaşamadığı ve bir zaman bilgece yaşayıp yaşamadığı büyük bir sorudur, büyük bir sırdır ve yerinde incelenmelidir. Yine de bu, şimdi elimizdeki meselenin olabildiğince açıklığa kavuşturulmasına engel değildir.
Sana soruyorum: Bizde bir irade var mıdır?
Evodius: Bilmiyorum.
Augustinus: Bunu bilmek istiyor musun?
Evodius: Bunu da bilmiyorum.
Augustinus: Öyleyse bundan sonra bana hiçbir şey sorma.
Evodius: Neden?
Augustinus: Çünkü sorduğunda sana ancak sorduğun şeyi bilmek istersen cevap vermem gerekir. Sonra, bilgeliğe varmak istemiyorsan, seninle bu tür şeyler hakkında konuşulmamalıdır. Son olarak, benim iyiliğimi istemiyorsan dostum olamazsın. Kendi mutlu hayatın için hiç iraden olup olmadığına ise artık sen kendin bak.
Evodius: Kabul ediyorum, bir iradeye sahip olduğumuz inkâr edilemez. Devam et, bakalım bundan ne sonuç çıkaracaksın.
Augustinus: Çıkaracağım; ama önce şunu da söyle: İyi bir iradeye de sahip olduğunu hissediyor musun?
Evodius: İyi irade nedir?
Augustinus: Doğru ve ahlâken güzel bir şekilde yaşamayı ve en yüksek bilgeliğe varmayı istediğimiz iradedir. Şimdi bak bakalım: Doğru ve ahlâken güzel bir hayat istemiyor musun, bilge olmayı şiddetle dilemiyor musun? Yahut bunları istediğimizde iyi bir iradeye sahip olduğumuzu inkâr etmeye cesaret edebilir misin?
Evodius: Bunların hiçbirini inkâr etmiyorum; bu yüzden yalnız bir iradeye değil, iyi bir iradeye de artık sahip olduğumu kabul ediyorum.
Augustinus: Söyle, bu iradeye ne kadar değer veriyorsun? Zenginlikler, makamlar, beden hazları ya da hepsi bir arada, ona herhangi bir bakımdan denk tutulabilir mi?
Evodius: Tanrı böyle cani bir delilikten korusun.
Augustinus: Öyleyse ruhumuzda bir şeye, yani bu iyi iradenin ta kendisine sahip olduğumuz için az mı sevinmeliyiz? Onun yanında, saydığımız şeyler — ki insan kalabalıklarının onları elde etmek için hiçbir emekten, hiçbir tehlikeden kaçınmadığını görüyoruz — son derece değersizdir.
Evodius: Sevinmeliyiz, hem de pek çok.
Augustinus: Peki, bu sevinçten yararlanamayanların böyle büyük bir iyiyi kaybetmekle küçük bir zarara uğradığını mı düşünüyorsun?
Evodius: Tersine, en büyük zarara.
Augustinus: Öyleyse sanırım artık görüyorsun ki böyle büyük ve gerçek bir iyiden yararlanmamız ya da ondan yoksun kalmamız irademize bağlıdır. Çünkü iradenin kendisi kadar iradeye bağlı ne vardır? Kim iyi bir iradeye sahipse, kuşkusuz bütün dünya krallıklarından ve bütün beden hazlarından çok daha üstün tutulması gereken bir şeye sahiptir. Sahip olmayan ise, elimizde olmayan bütün iyilerden daha üstün olan ve ona yalnızca iradenin kendiliğinden vereceği o şeyden kuşkusuz yoksundur. Şanlı bir ünü, büyük servetleri ve herhangi bir bedensel iyiyi kaybederse kendini en mutsuz insan sayan biri, bütün bunlara bolca sahip olsa bile, çok kolay kaybedebileceği ve istemekle elinde tutamayacağı şeylere bağlanmışken, bunlarla kıyaslanamayacak olan ve böyle büyük bir iyi olduğu hâlde ona sahip olmak için yalnızca istemenin yettiği iyi iradeden yoksunken, sen onu en mutsuz insan saymayacak mısın?
Evodius: Bu çok doğru.
Augustinus: Öyleyse budala insanlar, hiç bilge olmamış olsalar bile — çünkü bu şüpheli ve pek gizli bir meseledir — haklı olarak ve hak ederek böyle bir mutsuzluğa uğrarlar.
Evodius: Katılıyorum.
- Verum illud quod me maxime movet, cur hujuscemodi acerbissimas poenas patiamur nos, qui certe stulti sumus, nec sapientes unquam fuimus, ut merito haec dicamur perpeti propter desertam virtutis arcem, et electam sub libidine servitutem, quin aperias disputando, si vales, nullo modo tibi differendum esse concesserim. A. Ita istuc dicis, quasi liquido compertum habeas nunquam nos fuisse sapientes: attendis enim tempus ex quo in hanc vitam nati sumus. Sed cum sapientia in animo sit, utrum ante consortium hujus corporis alia quadam vita vixerit animus, et an aliquando sapienter vixerit, magna quaestio est, magnum secretum, et suo considerandum loco: neque ideo tamen hoc quod nunc habemus in manibus impeditur, quominus aperiatur ut potest. 25. Nam quaero abs te, sitne aliqua nobis voluntas. E. Nescio. A. Visne hoc scire? E. Et hoc nescio. A. Nihil ergo deinceps me interroges. E. Quare? A. Quia roganti tibi respondere non debeo, nisi volenti scire quod rogas. Deinde nisi velis ad sapientiam pervenire, sermo tecum de hujusmodi rebus non est habendus. Postremo meus amicus esse non poteris, nisi velis ut bene sit mihi. Jam vero de te tu ipse videris, utrum tibi voluntas nulla sit beatae vitae tuae. E. Fateor, negari non potest habere nos voluntatem: perge jam, videamus quid hinc conficias. A. Faciam: sed dic etiam prius, utrum et bonam voluntatem te habere sentias. E. Quid est bona voluntas? A. Voluntas qua appetimus recte honesteque vivere, et ad summam sapientiam pervenire. Modo tu vide utrum rectam honestamque non appetas vitam, aut esse sapiens non vehementer velis, aut certe negare audeas, cum haec volumus, nos habere voluntatem bonam. E. Nihil horum nego, et propterea me non solum voluntatem, sed etiam bonam voluntatem jam habere confiteor. A. Quanti pendis, oro te, hanc voluntatem? Numquidnam ei ulla ex parte divitias, aut honores, aut voluptates corporis, aut haec simul omnia conferenda arbitraris? E. Averterit Deus istam sceleratam dementiam. A. Parumne ergo gaudendum est habere nos quiddam in animo, hanc ipsam dico bonam voluntatem, in cujus comparatione abjectissima sint ca quae commemoravimus, pro quibus adipiscendis multitudinem videmus hominum nullos labores, nulla pericula recusare? E. Gaudendum vero, ac plurimum. A. Quid? hoc gaudio qui non fruuntur, parvo damno eos affectos putas tanti boni? E. Imo maximo. 26. A. Vides igitur jam, ut existimo, in voluntate nostra esse constitutum, ut hoc vel fruamur vel careamus tanto et tam vero bono. Quid enim tam in voluntate, quam ipsa voluntas sita est? Quam quisque cum habet bonam, id certe habet quod terrenis omnibus regnis, voluptatibusque omnibus corporis longe anteponendum sit. Quisquis autem non habet, caret profecto illa re, quam praestantiorem omnibus bonis in potestate nostra non constitutis, sola illi voluntas per seipsam daret. Itaque cum se ipse miserrimum judicet, si amiserit gloriosam famam, ingentes opes, et quaelibet corporis bona; tu eum non miserrimum judicabis, etiamsi talibus abundet omnibus, cum iis inhaeret quae amittere facillime potest, neque dum vult habet, caret autem bona voluntate, quae nec comparanda est cum istis, et cum sit tam magnum bonum, velle solum opus est, ut habeatur? E. Verissimum est. A. Jure igitur ac merito stulti homines, tametsi nunquam fuerunt sapientes (hoc enim dubium et occultissimum est), hujuscemodi afficiuntur miseria. E. Assentior.
12_213. Bölüm
Augustinus: Şimdi düşün bakalım: Basiret, istenmesi ve kaçınılması gereken şeylerin ilmi midir sence?
Evodius: Öyle görünüyor.
Augustinus: Peki, cesaret, elimizde olmayan şeylerin bütün sıkıntılarını ve kayıplarını küçümsememizi sağlayan ruh hâli değil midir?
Evodius: Öyle düşünüyorum.
Augustinus: Ayrıca itidal, isteği çirkin bir şekilde istenen şeylerden alıkoyan ve dizginleyen hâldir; yoksa sen başka türlü mü düşünüyorsun?
Evodius: Hayır, dediğin gibi düşünüyorum.
Augustinus: Adalete gelince, herkese hakkını veren fazilet olduğunu söylemekten başka ne diyebiliriz?
Evodius: Adalet hakkında başka bir kavramım yok.
Augustinus: Öyleyse üstünlüğünden epeydir söz ettiğimiz iyi iradeye sahip olan kişi, şimdilik bundan daha iyi bir şeyi olmadığı için bu tek şeyi sevgiyle kucaklasa, onunla avunsa, sonunda onun tadını çıkarıp sevinse, onun ne kadar büyük olduğunu ve istemediği hâlde elinden alınamayacağını ya da çalınamayacağını düşünüp tartsa, onun bu tek iyiye düşman olan her şeye karşı koyacağından şüphe edebilir miyiz?
Evodius: Karşı koyması kesinlikle zorunludur.
Augustinus: Bu iyinin istenmesi, ona düşman olan şeylerden de kaçınılması gerektiğini gören birinin basiretle donanmış olmadığını mı düşünüyoruz?
Evodius: Bana öyle geliyor ki hiç kimse bunu basiret olmadan yapamaz.
Augustinus: Doğru. Ama neden ona cesareti de vermeyelim? Çünkü bu insan elimizde olmayan bütün o şeyleri sevemez ve çok değerli sayamaz. Onlar kötü bir iradeyle sevilir; o ise bu iradeye, en sevgili iyisine düşman olduğu için karşı koymak zorundadır. Onları sevmediği için de kaybedince acı duymaz ve onları tamamen küçümser; bunun cesaretin işi olduğu söylenmiş ve kabul edilmişti.
Evodius: Ona bunu da verelim elbette; çünkü elde etmek de elde tutmak da elimizde olmayan şeylerden sakin ve dingin bir gönülle yoksun kalan birinden daha doğru kime cesur diyebileceğimi bilmiyorum. Bu insanın bunu zorunlu olarak yaptığı da ortaya çıkmıştı.
Augustinus: Şimdi bak bakalım, şehvetleri dizginleyen fazilet itidal olduğuna göre onu bu insandan ayırabilir miyiz? İyi iradeye şehvetten daha düşman ne vardır? Bundan elbette anlarsın ki kendi iyi iradesinin âşığı olan bu insan şehvetlere her şekilde direnir ve karşı koyar; bu yüzden ona haklı olarak itidalli denir.
Evodius: Devam et; katılıyorum.
Augustinus: Geriye adalet kalıyor; bunun bu insanda nasıl eksik olabileceğini hiç göremiyorum. Çünkü iyi bir iradeye sahip olan ve onu seven, dediğimiz gibi, ona düşman olan şeylere de karşı koyan kişi kimseye kötülük dileyemez. Öyleyse kimseye haksızlık etmediği sonucu çıkar; bunu da ancak herkese hakkını veren yapabilir. Bunun adalete ait olduğunu söylediğimde onayladığını sanırım hatırlıyorsun.
Evodius: Hatırlıyorum elbette ve kabul ediyorum: Kendi iyi iradesine büyük değer veren ve onu seven bu insanda, biraz önce benim onayımla tarif ettiğin dört faziletin hepsi bulunmuştur.
Augustinus: Öyleyse bu insanın hayatının övgüye değer olduğunu kabul etmemize ne engel olur?
Evodius: Hiçbir şey; tersine her şey buna teşvik ediyor, hatta zorluyor.
Augustinus: Peki, mutsuz bir hayattan kaçınılması gerektiğine hükmetmemen hiçbir şekilde mümkün mü?
Evodius: Buna kesinlikle hükmediyorum ve bundan başka bir şey yapılmaması gerektiğini düşünüyorum.
Augustinus: Ama övgüye değer bir hayattan kaçınılmaması gerektiğini elbette düşünüyorsun.
Evodius: Hatta özenle istenmesi gerektiğini düşünüyorum.
Augustinus: Öyleyse övgüye değer hayat mutsuz değildir.
Evodius: Bu elbette çıkıyor.
Augustinus: Sanırım artık şunu kabul etmen için hiçbir zorluk kalmadı: Mutsuz olmayan hayat mutlu hayattır.
Evodius: Bu apaçık.
Augustinus: Öyleyse kendi iyi iradesini seven ve onun yanında iyi denen başka her şeyi — ki elde tutma iradesi sürerken bile bunların kaybı başa gelebilir — küçümseyen insanın mesut olduğunu kabul ediyoruz.
Evodius: Neden kabul etmeyelim? Önceden kabul ettiklerimiz bizi zorunlu olarak buraya sürüklüyor.
Augustinus: İyi anlıyorsun. Ama söyle, rica ederim: Kendi iyi iradesini sevmek ve ona söylendiği kadar büyük değer vermek de bir iyi irade değil midir?
Evodius: Doğru söylüyorsun.
Augustinus: Bu insanı haklı olarak mesut sayıyorsak, zıt iradeye sahip olanı da haklı olarak mutsuz saymaz mıyız?
Evodius: Pek haklı olarak.
Augustinus: Öyleyse daha önce hiç bilge olmamış olsak bile, övgüye değer ve mutlu bir hayatı iradeyle, çirkin ve mutsuz bir hayatı da iradeyle hak ettiğimizden ve sürdürdüğümüzden şüphe etmemiz için ne sebep olabilir?
Evodius: Kesin ve hiç inkâr edilemeyecek şeylerle buraya varıldığını kabul ediyorum.
Augustinus: Bir başka şeye de bak: Sanırım iyi iradenin ne olduğunu söylediğimizi hafızanda tutuyorsun; zannederim, doğru ve ahlâken güzel yaşamayı istediğimiz irade olduğu söylenmişti.
Evodius: Öyle hatırlıyorum.
Augustinus: Öyleyse bu iradeyi yine iyi bir iradeyle sever ve kucaklarsak ve onu, istememize rağmen elde tutamayacağımız bütün şeylerden üstün tutarsak, akıl yürütmenin öğrettiği gibi o faziletler bunun sonucu olarak ruhumuza yerleşir; onlara sahip olmak ise doğru ve ahlâken güzel yaşamanın ta kendisidir.
- A. Considera nunc utrum tibi videatur esse prudentia appetendarum et vitandarum rerum scientia. E. Videtur. A. Quid? fortitudo nonne illa est animae affectio, qua omnia incommoda et damna rerum non in nostra potestate constitutarum contemnimus? E. Ita existimo. A. Porro temperantia est affectio coercens et cohibens appetitum ab iis rebus quae turpiter appetuntur: an tu aliter putas? E. Imo ita ut dicis sentio. A. Jam justitiam quid dicamus esse, nisi virtutem qua sua cuique tribuuntur? E. Nulla mihi alia justitiae notio est. A. Quisquis ergo bonam habens voluntatem, de cujus excellentia jam diu loquimur, hanc unam dilectione amplexetur, qua interim melius nihil habet, hac sese oblectet, hac denique perfruatur et gaudeat, considerans eam et judicans quanta sit, quamque invito illi eripi vel surripi nequeat; num dubitare poterimus istum adversari rebus omnibus, quae huic uni bono inimicae sunt? E. Necesse est omnino ut adversetur. A. Nullane hunc putamus praeditum esse prudentia, qui hoc bonum appetendum, et vitanda ea quae huic inimica sunt videt? E. Nullo modo mihi videtur hoc posse quisquam sine prudentia. A. Recte: sed cur non huic etiam fortitudinem tribuamus? Illa quippe omnia quae in potestate nostra non sunt, amare iste ac plurimi aestimare non potest. Mala enim voluntate amantur, cui tanquam inimicae charissimo suo bono resistat necesse est. Cum autem non amat haec, non dolet amissa, et omnino contemnit; quod opus esse fortitudinis, dictum atque concessum est. E. Tribuamus sane: non enim intelligo quem fortem verius appellare possim, quam eum qui rebus iis quas neque ut adipiscamur, neque ut obtineamus in nobis situm est; aequo et tranquillo animo caret; quod hunc necessario facere compertum est. A. Vide jam nunc utrum ab eo temperantiam alienare possimus, cum ea sit virtus quae libidines cohibet. Quid autem tam inimicum bonae voluntati est quam libido? Ex quo profecto intelligis istum bonae voluntatis suae amatorem resistere omni modo, atque adversari libidinibus, et ideo jure temperantem vocari. E. Perge; assentior. A. Justitia restat, quae quomodo desit huic homini, non sane video. Qui enim habet et diligit voluntatem bonam, et obsistit eis, ut dictum est, quae huic inimica sunt, male cuiquam velle non potest. Sequitur ergo ut nemini faciat injuriam; quod nullo pacto potest, nisi qui sua cuique tribuerit: hoc autem ad justitiam pertinere cum dicerem, approbasse te, ut puto, meministi. E. Ego vero memini et fateor in hoc homine, qui suam bonam voluntatem magni pendit et diligit, omnes quatuor virtutes quae abs te paulo ante, me assentiente, descriptae sunt, esse compertas. 28. A. Quid igitur impedit cur hujus vitam non concedamus esse laudabilem? E. Nihil prorsus; imo hortantur vel etiam cogunt omnia. A. Quid? vitam miseram potesne ullo modo non judicare fugiendam? E. Et magnopere quidem judico, nihilque aliud agendum existimo. A. At laudabilem non fugiendam profecto putas. E. Quin etiam appetendam sedulo existimo. A. Non ergo misera est quae laudabilis vita est. E. Hoc utique sequitur. A. Nihil jam, quantum opinor, difficile tibi ut assentiaris relinquitur, eam scilicet quae misera non est, beatam esse vitam. E. Manifestissimum est. A. Placet igitur beatum esse hominem dilectorem bonae voluntatis suae, et prae illa contemnentem quodcumque aliud bonum dicitur, cujus amissio potest accidere etiam cum voluntas tenendi manet. E. Quidni placeat, quo superiora quae concessimus, necessario trahunt? A. Bene intelligis: sed dic, quaeso, nonne bonam voluntatem suam diligere, et tam magni aestimare quam dictum est, etiam ipsa bona voluntas est? E. Verum dicis. A. At si hunc beatum recte judicamus, nonne recte miserum, qui contrariae voluntatis est? E. Rectissime. A. Quid ergo causae est cur dubitandum putemus, etiamsi nunquam antea sapientes fuimus, voluntate nos tamen laudabilem et beatam vitam, voluntate turpem ac miseram mereri ac degere? E. Fateor huc certis et minime negandis rebus esse perventum. 29. A. Vide etiam aliud: nam credo te memoria tenere quam dixerimus esse bonam voluntatem: opinor enim, ea dicta est qua recte atque honeste vivere appetimus. E. Ita memini. A. Hanc igitur voluntatem, si bona itidem voluntate diligamus atque amplectamur, rebusque omnibus quas retinere non quia volumus possumus, anteponamus; consequenter illae virtutes, ut ratio docuit, animum nostrum incolent, quas habere idipsum est recte honesteque vivere. Ex quo
12_3Bundan şu sonuç çıkar: Doğru ve ahlâken güzel yaşamak isteyen herkes, bunu gelip geçici iyilerden üstün tutarak isterse, böyle büyük bir şeyi öylesine kolay elde eder ki onun için istediği şeye sahip olmak, istemenin kendisinden başka bir şey değildir.
Evodius: Sana doğrusunu söyleyeyim, böyle büyük ve böylesine kolay elde edilebilen bir iyi birden önüme çıkınca sevinçten haykırmamak için kendimi zor tutuyorum.
Augustinus: Ama bu iyiyi elde etmekten doğan bu sevincin kendisi, ruhu sakin, dingin ve kararlı bir şekilde yükselttiğinde, ona mutlu hayat denir; yoksa sen mesut yaşamanın, gerçek ve kesin iyilerle sevinmekten başka bir şey olduğunu mu düşünüyorsun?
Evodius: Ben de öyle düşünüyorum.
conficitur ut quisquis recte honesteque vult vivere, si id se velle prae fugacibus bonis velit, assequatur tantam rem tanta facilitate, ut nihil aliud ei quam ipsum velle sit habere quod voluit. E. Vere tibi dico, vix me contineo quin exclamem laetitia, repente mihi oborto tam magno, et tam in facili constituto bono. A. Atqui hoc ipsum gaudium, quod hujus boni adeptione gignitur, cum tranquille et quiete atque constanter erigit animum, beata vita dicitur: nisi tu putas aliud esse beate vivere, quam veris bonis certisque gaudere. E. Ita sentio.
1414. Bölüm
Augustinus: Doğru. Ama sence mutlu hayatı her şekilde istemeyen ve dilemeyen bir insan var mı?
Evodius: Her insanın bunu istediğinden kim şüphe eder?
Augustinus: Öyleyse neden herkes onu elde edemiyor? Çünkü insanların mutlu hayatı iradeyle, mutsuz hayatı da iradeyle hak ettiklerini ve böylece hak ettikleri şeyi aldıklarını söylemiş ve bunda anlaşmıştık. Ama şimdi bilmem nasıl bir çelişki çıkıyor ve dikkatle bakmazsak, o kadar uyanıkça ve sağlam kurduğumuz önceki akıl yürütmeyi bozmaya çalışıyor. Hiç kimse mutsuz yaşamak istemediği hâlde, herkes mutsuz bir hayata iradeyle nasıl katlanıyor? Yahut bu kadar çok insan mutsuzken ve herkes mesut olmak isterken, insan mutlu hayata iradeyle nasıl ulaşıyor? Yoksa bu, iyi ya da kötü istemenin bir şey, iyi ya da kötü iradeyle bir şeyi hak etmenin başka bir şey olmasından mı kaynaklanıyor? Çünkü mesut olanlar — ki iyi olmaları da gerekir — mesut yaşamak istedikleri için mesut değildir; bunu kötüler de ister. Doğru yaşamayı istedikleri için mesutturlar; kötüler ise bunu istemez. Bu yüzden mutsuz insanların istedikleri şeyi, yani mutlu hayatı elde edememelerinde şaşılacak bir şey yoktur. Çünkü onun yoldaşı olan, o olmadan kimsenin ona layık olmadığı ve ona ulaşamadığı şeyi, yani doğru yaşamayı aynı şekilde istemiyorlar. Artık incelemesine dönme zamanı gelen o ebedî kanun, değişmez bir sağlamlıkla şunu belirlemiştir: Hak etme iradededir; ödül ve ceza ise saadette ve mutsuzluktadır. Bu yüzden insanların iradeyle mutsuz olduğunu söylediğimizde, mutsuz olmak istedikleri için değil, istemeseler de mutsuzluğun zorunlu olarak ardından geldiği bir iradede oldukları için öyle olduklarını söylüyoruz. Bu yüzden herkesin mesut olmak isteyip de olamaması önceki akıl yürütmeyle çelişmez; çünkü herkes doğru yaşamayı istemiyor, oysa mutlu hayat yalnızca bu iradeye borçludur. Bunlara karşı söyleyecek bir şeyin yoksa böyle.
Evodius: Benim hiçbir şeyim yok.
- A. Recte: sed censesne quemquam hominum non omnibus modis velle atque optare vitam beatam? E. Quis dubitat omnem hominem velle? A. Cur igitur eam non adipiscuntur omnes? Dixeramus enim atque convenerat inter nos, voluntate illam mereri homines, voluntate etiam miseram, et sic mereri ut accipiant: nunc vero existit nescio quae repugnantia, et nisi diligenter dispiciamus, perturbare nititur superiorem tam evigilatam firmamque rationem. Quomodo enim voluntate quisque miseram vitam patitur, cum omnino nemo velit misere vivere? Aut quomodo voluntate beatam vitam consequitur homo, cum tam multi miseri sint, et beati omnes esse velint? An eo evenit, quod aliud est velle bene aut male, aliud mereri aliquid per bonam vel malam voluntatem? Nam illi qui beati sunt, quos etiam bonos esse oportet, non propterea sunt beati, quia beate vivere voluerunt; nam hoc volunt etiam mali: sed quia recte; quod mali nolunt. Quamobrem nihil mirum est quod miseri homines non adipiscuntur quod volunt, id est, beatam vitam. Illud enim cui comes est, et sine quo ea nemo dignus est, nemoque assequitur, recte scilicet vivere, non itidem volunt. Hoc enim aeterna lex illa, ad cujus considerationem redire jam tempus est, incommutabili stabilitate firmavit, ut in voluntate meritum sit; in beatitate autem et miseria praemium atque supplicium. Itaque cum dicimus voluntate homines esse miseros, non ideo dicimus, quod miseri esse velint, sed quod in ea voluntate sunt, quam etiam eis invitis miseria sequitur necesse est. Quare non repugnat superiori rationi, quod volunt omnes beati esse, nec possunt; non enim volunt omnes recte vivere, cui uni voluntati vita beata debetur: nisi quid habes adversus haec dicere. E. Ego vero nihil.
1515. Bölüm
Evodius: Ama şimdi bunların, iki kanun hakkında ortaya attığımız o soruyla nasıl ilişkili olduğunu görelim.
Augustinus: Olsun. Ama önce söyle: Doğru yaşamayı seven ve bundan öyle hoşlanan ki bu onun için yalnız doğru değil, tatlı ve hoş da olan kişi, iyi iradeye mutlu hayatın, kötü iradeye mutsuz hayatın verildiğini gördüğü bu kanunu sever ve onu çok aziz tutar mı?
Evodius: Elbette, hem de tutkuyla sever; çünkü tam da onu izleyerek böyle yaşar.
Augustinus: Peki, onu severken değişken ve geçici bir şey mi seviyor, yoksa kalıcı ve ebedî bir şey mi?
Evodius: Elbette ebedî ve değişmez bir şey.
Augustinus: Peki, kötü iradede ısrar ettikleri hâlde yine de mesut olmayı arzulayanlar, böyle insanlara mutsuzluğu hak ettikleri karşılık olarak veren bu kanunu sevebilirler mi?
Evodius: Bence hiçbir şekilde.
Augustinus: Başka hiçbir şey sevmiyorlar mı?
Evodius: Tersine pek çok şey seviyorlar: o kötü iradenin elde etmek ya da elde tutmak için ısrar ettiği şeyleri.
Augustinus: Sanırım zenginlikleri, makamları, hazları, bedenin güzelliğini ve isteyerek de elde edilemeyebilen, istemeden de kaybedilebilen öteki her şeyi söylüyorsun.
Evodius: İşte tam bunlar.
Augustinus: Zamanın dönüp duruşuna tâbi olduklarını gördüğün hâlde bunları ebedî mi sayıyorsun?
Evodius: En deli insan bile bunu düşünür mü?
Augustinus: Öyleyse bazı insanların ebedî şeyleri, bazılarının geçici şeyleri sevdiği açık olduğuna ve biri ebedî, öbürü geçici iki kanun olduğunda anlaştığımıza göre, biraz hakkaniyet anlayışın varsa, bunlardan hangilerinin ebedî kanuna, hangilerinin geçici kanuna tâbi kılınması gerektiğine hükmedersin?
Evodius: Sorduğun şeyin cevabı ortada sanırım: O mesut insanların, ebedî şeylere duydukları aşk yüzünden ebedî kanun altında yaşadıklarını düşünüyorum; mutsuzlara ise geçici kanun yüklenir.
Augustinus: Doğru hükmediyorsun; yeter ki akıl yürütmenin artık apaçık gösterdiği şeyi sarsılmaz şekilde tut: Geçici kanuna kul olanlar ebedî kanundan kurtulmuş olamazlar; çünkü adil olan ve adil olarak değişen her şeyin ondan türetildiğini söylemiştik. İyi irade aracılığıyla ebedî kanuna bağlı olanların ise geçici kanuna ihtiyaç duymadığını, görüldüğü kadarıyla, yeterince anlıyorsun.
Evodius: Söylediğini kavrıyorum.
Augustinus: Öyleyse ebedî kanun, sevgiyi geçici şeylerden çevirmeyi ve arınmış olarak ebedî şeylere döndürmeyi emreder.
Evodius: Elbette emreder.
Augustinus: Peki, geçici kanunun ne emrettiğini düşünüyorsun? İnsanlar bir süre için bizim denebilecek bu şeylere arzuyla bağlandıklarında, onlara bu şeylerde korunabildiği ölçüde barışı ve insan topluluğunu koruyacak bir hukukla sahip olmalarını emretmesinden başka ne olabilir? Bu şeyler şunlardır: Önce bu beden ve onun iyi denen şeyleri: sağlığın yerinde olması, hislerin keskinliği, güç, güzellik ve başka ne varsa; bunların bir kısmı iyi sanatlar için gereklidir ve bu yüzden daha değerli sayılmalıdır, bir kısmı daha değersizdir. Sonra özgürlük; gerçi gerçek özgürlük yalnızca ebedî olana bağlanan mesutlarınkidir; ama ben şimdi insan efendileri olmayanların kendilerini özgür saydıkları ve insan efendilerinden azat edilmek isteyenlerin özlediği özgürlükten söz ediyorum. Sonra ana babalar, kardeşler, eş, çocuklar, akrabalar, hısımlar, yakın dostlar ve bize herhangi bir bağla bağlı olan herkes. Sonra da genellikle ana baba yerinde tutulan devletin kendisi; makamlar, övgüler ve halk arasında şan denen şey. En sonunda da para; bu tek ad altında, hukuken sahibi olduğumuz ve satma ya da bağışlama yetkimiz varmış gibi görünen her şey toplanır. Bu kanunun bütün bunları herkese nasıl dağıttığını açıklamak zor ve uzundur, ortaya koyduğumuz amaç için de hiç gerekli değildir. Bu kanunun cezalandırmadaki yetkisinin, cezalandırdığı kişinin elinden bunları ya da bunlardan bir kısmını alıp götürmenin ötesine uzanmadığını görmek yeter. Demek ki korkuyla zapt eder ve yönetmek için uygun olduğu mutsuzların ruhlarını istediği yöne çevirip büker. Çünkü bunları kaybetmekten korktukları sürece, onları kullanırken bu tür insanlardan kurulabilecek bir devletin bağına uygun bir ölçü tutarlar. Bu kanun, bu şeyler sevildiğinde günahı cezalandırmaz; başkalarından haksız yere alındıklarında cezalandırır. Bu yüzden bak bakalım, sonsuz sandığın şeye artık vardık mı? Çünkü dünyevî halkların ve devletlerin yönetildiği kanunun ne ölçüye kadar cezalandırma hakkı olduğunu araştırmaya koyulmuştuk.
Evodius: Vardığımızı görüyorum.
- E. Sed videamus jam quomodo haec ad propositam illam quaestionem de duabus legibus referantur. A. Fiat: sed dic mihi prius, utrum qui recte vivere diligit, eoque ita delectatur, ut non solum ei rectum sit, sed etiam dulce atque jucundum, amet hanc legem, habeatque charissimam, qua videt tributam esse bonae voluntati beatam vitam, malae miseram? E. Amat omnino ac vehementer: nam istam ipsam sequens ita vivit. A. Quid? cum hanc amat, mutabile aliquid amat ac temporale, an stabile ac sempiternum? E. Aeternum sane atque incommutabile. A. Quid illi qui in mala voluntate perseverantes, nihilominus beati esse cupiunt? possuntne amare istam legem, qua talibus hominibus miseria merito rependitur? E. Nullo modo, arbitror. A. Nihilne amant aliud? E. Imo plurima; ea scilicet in quibus adipiscendis vel retinendis mala voluntas illa persistit. A. Opinor te dicere divitias, honores, voluptates, et pulchritudinem corporis, caeteraque omnia quae possunt et volentes non adipisci, et amittere inviti. E. Ista ipsa sunt. A. Num haec aeterna esse censes, cum temporis volubilitati videas obnoxia? E. Quis hoc vel dementissimus senserit? A. Cum igitur manifestum sit alios esse homines amatores rerum aeternarum, alios temporalium, cumque duas leges esse convenerit, unam aeternam, aliam temporalem; si quid aequitatis sapis, quos istorum judicas aeternae legi, quos temporali esse subdendos? E. Puto in promptu esse quod quaeris: nam beatos illos ob amorem ipsorum aeternorum sub aeterna lege agere existimo; miseris vero temporalis imponitur. A. Recte judicas, dummodo illud inconcussum teneas, quod apertissime jam ratio demonstravit, eos qui temporali legi serviunt, non esse posse ab aeterna liberos; unde omnia quae justa sunt, justeque variantur, exprimi diximus: eos vero qui legi aeternae per bonam voluntatem haerent, temporalis legis non indigere, satis, ut apparet, intelligis. E. Teneo quod dicis. 32. A. Jubet igitur aeterna lex avertere amorem a temporalibus, et eum mundatum convertere ad aeterna. E. Jubet vero. A. Quid deinde censes temporalem jubere, nisi ut haec quae ad tempus nostra dici possunt, quando eis homines cupiditate inhaerent, eo jure possideant, quo pax et societas humana servetur, quanta in his rebus servari potest? Ea sunt autem: primo, hoc corpus, et ejus quae vocantur bona, ut integra valetudo, acumen sensuum, vires, pulchritudo, et si qua sunt caetera, partim necessaria bonis artibus, et ideo pluris pensanda, partim viliora. Deinde libertas, quae quidem nulla vera est, nisi beatorum, aeternae adhaerentium: sed eam nunc libertatem commemoro, qua se liberos putant qui dominos homines non habent, et quam desiderant ii qui a dominis hominibus manumitti volunt. Deinde parentes, fratres, conjux, liberi, propinqui, affines, familiares, et quicumque nobis aliqua necessitudine adjuncti sunt. Ipsa denique civitas, quae parentis loco haberi solet; honores etiam et laudes, et ea quae dicitur gloria popularis. Ad extremum pecunia, quo uno nomine continentur omnia quorum jure domini sumus, et quorum vendendorum aut donandorum habere potestatem videmur. Horum omnium quemadmodum lex illa sua cuique distribuat, difficile et longum est explicare, et plane ad id quod proposuimus non necessarium. Satis est enim videre non ultra porrigi hujus legis potestatem in vindicando, quam ut haec vel aliquid horum adimat atque auferat ei quem punit. Metu coercet ergo, et ad id quod vult, torquet ac retorquet miserorum animos, quibus regendis accommodata est. Dum enim haec amittere timent, tenent in his utendis quemdam modum aptum vinculo civitatis, qualis ex hujuscemodi hominibus constitui potest. Non autem ulciscitur peccatum cum amantur ista, sed cum aliis per improbitatem auferuntur. Quamobrem vide utrum jam perventum sit ad id quod infinitum putabas. Institueramus enim quaerere, quatenus habeat jus ulciscendi ea lex qua populi terreni civitatesque gubernantur. E. Video perventum.
15_2Augustinus: Öyleyse şunu da görüyorsun: İnsanlar istemeden ellerinden alınabilecek şeyleri sevmeselerdi, ister haksızlıkla ister böyle bir cezalandırmayla kendilerine verilen şey ceza olmazdı.
Evodius: Bunu da görüyorum.
Augustinus: Aynı şeyleri biri kötü, biri iyi kullanır. Kötü kullanan, sevgiyle onlara bağlanır ve onlara dolanır; yani kendisine tâbi olması gereken şeylere tâbi olur ve onları kendisi için iyiler sayar; oysa onları düzenlemek ve iyi kullanmak için asıl kendisinin iyi olması gerekirdi. Doğru kullanan ise onların iyi olduğunu gösterir, ama kendisi için iyi olmadıklarını; çünkü onlar onu iyi ya da daha iyi yapmaz, tersine onlar onun sayesinde iyi olur. Bu yüzden onlara sevgiyle yapışmaz, onları ruhunun uzuvları hâline getirmez — sevmekle olan şey budur — ki kesilmeye başlandıklarında ruhunu işkence ve çürümeyle kirletmesinler; tersine onların bütünüyle üstünde durur: Gerektiğinde onlara sahip olmaya ve onları yönetmeye hazırdır, onları kaybetmeye ve onlara sahip olmamaya ise daha da hazırdır. Durum böyle olduğuna göre, gümüşü ve altını açgözlüler yüzünden, yiyecekleri oburlar yüzünden, şarabı sarhoşlar yüzünden, kadın güzelliğini zamparalar ve zina edenler yüzünden, öteki şeyleri de bu şekilde suçlamak gerektiğini mi düşünüyorsun? Hele hekimin ateşi iyi kullandığını, zehircinin de ekmeği cinayet için kullandığını görüyorken?
Evodius: Çok doğru: Suçlanması gereken şeylerin kendileri değil, onları kötü kullanan insanlardır.
- A. Vides ergo etiam illud, quod poena non esset, sive quae per injuriam, sive quae per talem vindictam infertur hominibus, si eas res quae invito auferri possunt, non amarent? E. Id quoque video. A. Cum igitur eisdem rebus alius male, alius bene utatur; et is quidem qui male, amore his inhaereat atque implicetur, scilicet subditus eis rebus quas ei subditas esse oportebat, et ea bona sibi constituens, quibus ordinandis beneque tractandis ipse esse utique deberet bonum: ille autem qui recte his utitur, ostendat quidem bona esse, sed non sibi; non enim eum bonum melioremve faciunt, sed ab eo potius fiunt: et ideo non eis amore agglutinetur, neque velut membra sui animi faciat, quod fit amando, ne cum resecari coeperint, cum cruciatu ac tabe foedent; sed eis totus superferatur, et habere illa atque regere, cum opus est, paratus, et amittere ac non habere paratior: cum ergo haec ita sint, num aut argentum et aurum propter avaros accusandum putas, aut cibos propter voraces, aut vinum propter ebriosos, aut muliebres formas propter scortatores et adulteros, atque hoc modo caetera, cum praesertim videas et igne bene uti medicum, et pane scelerate veneficum? E. Verissimum est, non res ipsas, sed homines qui eis male utuntur esse culpandos.
1616. Bölüm
Augustinus: Doğru. Ama sanırım artık ebedî kanunun gücünün ne olduğunu görmeye başladık ve geçici kanunun cezalandırmada ne kadar ileri gidebileceği bulundu. Ebedî ve geçici olmak üzere iki tür şey, ve yine bazıları ebedî, bazıları geçici şeyleri izleyen ve seven iki tür insan yeterince açık biçimde birbirinden ayrıldı. Herkesin neyin peşinden gitmeyi ve neyi kucaklamayı seçeceğinin iradeye bağlı olduğu ortaya çıktı; zihnin hükümranlık kalesinden ve doğru düzenden iradeden başka hiçbir şeyle indirilemeyeceği de. Ayrıca açıktır ki biri bir şeyi kötü kullandığında suçlanması gereken o şey değil, onu kötü kullananın kendisidir. Öyleyse istersen bu konuşmanın başında ortaya attığımız soruya dönelim ve çözülüp çözülmediğine bakalım. Çünkü kötü iş yapmanın ne olduğunu araştırmaya koyulmuştuk ve söylenen her şeyi bunun için söyledik. Bu yüzden şimdi dikkatle düşünebiliriz: Kötü iş yapmak, zihnin kendi kendisiyle tadını çıkardığı, kendi kendisiyle kavradığı ve sevdiği sürece kaybedemeyeceği ebedî şeyleri ihmal edip, insanın en değersiz kısmı olan bedenle hissedilen ve hiçbir zaman kesin olamayan geçici şeylerin, sanki büyük ve hayranlık uyandırıcı şeylermiş gibi peşine düşmekten başka bir şey midir? Çünkü bütün kötü işler, yani günahlar, bana bu tek türün içine giriyor gibi görünüyor. Senin ne düşündüğünü öğrenmeyi bekliyorum.
Evodius: Dediğin gibidir; katılıyorum: Bütün günahlar bu tek türe girer; insan ilahî ve gerçekten kalıcı olan şeylerden yüz çevirip değişken ve belirsiz şeylere döndüğünde. Bunlar kendi düzenleri içinde doğru yerleştirilmiş olsalar ve kendilerine özgü bir güzelliği tamamlasalar da, ilahî düzen ve hukukla, onları kendi isteğine göre yönetmek üzere üstün kılındığı şeylerin peşinden gitmek için onlara boyun eğmek, sapkın ve düzensiz bir ruhun işidir. Ayrıca kötü iş yapmanın ne olduğu sorusundan sonra araştırmaya koyulduğumuz soru, yani kötü işi nereden yaptığımız sorusu da şimdi bana çözülmüş ve bulunmuş gibi geliyor. Yanılmıyorsam, ele aldığımız akıl yürütmenin gösterdiği gibi, bunu iradenin hür seçimiyle (libero voluntatis arbitrio) yapıyoruz. Ama soruyorum: Günah işleme imkânına sahip olduğumuzu bize kanıtlayan bu hür iradenin bize, bizi yaratan tarafından verilmesi gerekli miydi? Çünkü ondan yoksun olsaydık günah işlemeyecekmişiz gibi görünüyor; böylece Tanrı'nın kötü işlerimizin de faili sayılmasından korkulur.
Augustinus: Bundan hiç korkma; ama bunu daha dikkatle araştırmak için başka bir zaman ayırmalıyız. Çünkü bu konuşma artık bir ölçü ve sınır istiyor; inanmanı isterim ki bu konuşmayla, araştırılması gereken büyük ve gizli şeylerin adeta kapısını çaldık. Tanrı'nın rehberliğinde onların derinliklerine girmeye başladığımızda, bu tartışmayla bundan sonra gelecekler arasında ne büyük bir fark olduğuna, onların yalnız araştırmanın keskinliğiyle değil, konularının yüceliğiyle ve hakikatin pek parlak ışığıyla da ne kadar üstün olduğuna elbette hükmedeceksin. Yeter ki dindarlık bizimle olsun da ilahî takdir, başladığımız yolu sürdürüp tamamlamamıza izin versin.
Evodius: İsteğine boyun eğiyorum; kendi hükmümü ve dileğimi de seve seve seninkine katıyorum.
- A. Recte: sed quoniam et quid valeat aeterna lex, ut opinor, videre jam coepimus, et quantum lex temporalis in vindicando progredi possit, inventum est; et rerum duo genera, aeternarum et temporalium, duoque rursus hominum, aliorum aeternas, aliorum temporales sequentium et diligentium, satis aperteque distincta sunt: quid autem quisque sectandum et amplectendum eligat, in voluntate esse positum constitit; nullaque re de arce dominandi, rectoque ordine mentem deponi, nisi voluntate: et est manifestum non rem ullam, cum ea quisque male utitur, sed ipsum male utentem esse arguendum: referamus nos, si placet, ad quaestionem in exordio hujus sermonis propositam, et videamus utrum soluta sit; nam quaerere institueramus quid sit male facere, et propter hoc omnia quae dicta sunt, diximus. Quocirca licet nunc animadvertere et considerare, utrum sit aliud male facere, quam neglectis rebus aeternis, quibus per seipsam mens fruitur, et per seipsam percipit, et quas amans amittere non potest, temporalia et quae per corpus hominis partem vilissimam sentiuntur, et nunquam esse certa possunt, quasi magna et miranda sectari. Nam hoc uno genere omnia malefacta, id est peccata, mihi videntur includi. Tibi autem quid videatur, exspecto cognoscere. 35. E. Est ita ut dicis, et assentior, omnia peccata hoc uno genere contineri, cum quisque avertitur a divinis vereque manentibus, et ad mutabilia atque incerta convertitur. Quae quanquam in ordine suo recte locata sint, et suam quamdam pulchritudinem peragant; perversi tamen animi est et inordinati, eis sequendis subjici, quibus ad nutum suum ducendis potius divino ordine ac jure praelatus est. Et illud simul mihi videre jam videor absolutum atque compertum, quod post illam quaestionem, quid sit male facere, deinceps quaerere institueramus, unde male faciamus. Nisi enim fallor, ut ratio tractata monstravit, id facimus ex libero voluntatis arbitrio. Sed quaero utrum ipsum liberum arbitrium, quo peccandi facultatem habere convincimur, oportuerit nobis dari ab eo qui nos fecit. Videmur enim non fuisse peccaturi, si isto careremus; et metuendum est ne hoc modo Deus etiam malefactorum nostrorum auctor existimetur. A. Nullo modo istuc timueris: sed ut diligentius requiratur, aliud tempus sumendum est. Nam haec sermocinatio modum terminumque jam desiderat; qua velim credas magnarum abditarumque rerum inquirendarum quasi fores esse pulsatas. In quarum penetralia cum Deo duce venire coeperimus, judicabis profecto quantum inter hanc disputationem, et eas quae sequuntur intersit, quantumque illae praestent, non modo investigationis sagacitate, sed etiam majestate rerum, et clarissima luce veritatis: pietas tantum adsit, ut nos divina providentia cursum quem instituimus, tenere et perficere permittat. E. Cedo voluntati tuae, et ei meam judicio et voto libentissime adjungo.