III. Kitap
- İsteyen, okunacak şeyler yazdırmaktansa okumakla uğraşmayı yeğlediğime inansın. Buna inanmak istemeyen ama bunu denemeye hem gücü hem isteği olanlar, ister kendi araştırmalarıma ister başkalarının sorularına okuyarak cevap bulabileceğim şeyleri bana versinler —Mesih'in hizmetinde taşıdığım konum ve imanımızı bedensel ve doğal insanların yanılgısına karşı korumak için yanıp tutuştuğum gayret yüzünden bu sorulara katlanmak zorundayım—; o zaman bu emekten kendimi ne kadar kolay alıkoyduğumu, kalemimi ne büyük bir sevinçle tatile çıkarabildiğimi görsünler. Bu konularda okuduğumuz şeyler Latince yeterince yazılmamışsa ya da bulunmuyorsa, ya da hiç değilse bizim tarafımızdan zor bulunabiliyorsa; Yunancaya da bu tür kitapları okuyup anlamaya hiçbir şekilde yeterli olacak kadar alışkın değilsek —oysa bize çevrilmiş az sayıdaki şeyden anlıyorum ki faydalı olarak araştırabileceğimiz her şey bu tür yazılarda bulunur—; Mesih'te övgüye değer gayretlerine dilim ve kalemimle, sevginin bende sürdüğü bu iki atlı arabayla hizmet etmem için, onlara kul olduğum hak gereği ısrarla isteyen kardeşlere karşı koyamıyorsam ve bilmediğim birçok şeyi yazarak öğrendiğimi kendim de itiraf ediyorsam, bu emeğim ne tembel birine ne de çok bilgili birine gereksiz görünmemelidir; çünkü çalışkan ama bilgisi az olan birçok kimseye, aralarında bana da, hiç de az olmayan ölçüde gereklidir. Bu konuda başkalarının yazdıklarını okumuş olmaktan çok destek ve yardım alarak, Teslis hakkında, yani bir, en yüce ve en yüce derecede iyi Tanrı hakkında dindarca araştırılabileceğini ve tartışılabileceğini düşündüğüm şeyleri, onun araştırmaya teşvikiyle ve tartışmaya yardımıyla ele aldım. Öyle ki bu türden başka yazılar yoksa, isteyenlerin ve gücü yetenlerin elinde okuyacakları bir şey olsun; varsa da, bu türden yazılar ne kadar çok olursa bazıları o kadar kolay bulunsun.30_2
- Quapropter, quoniam in illa tripartita nostra distributione primum quaerere instituimus, utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus; an aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus; an sine ulla distinctione personarum, sicut dicitur, Deus unus et solus; id est Trinitas ipsa, per illas creaturae formas Patribus apparuerit: interrogatis quae potuimus, quantum sufficere visum est, sanctarum Scripturarum locis, nihil aliud, quantum existimo, divinorum sacramentorum modesta et cauta consideratio persuadet, nisi ut temere non dicamus quaenam ex Trinitate persona cuilibet Patrum vel Prophetarum in aliquo corpore vel similitudine corporis apparuerit, nisi cum continentia lectionis aliqua probabilia circumponit indicia. Ipsa enim natura, vel substantia, vel essentia, vel quolibet alio nomine appellandum est idipsum quod Deus est, quidquid illud est, corporaliter videri non potest: per subiectam vero creaturam, non solum Filium, vel Spiritum sanctum, sed etiam Patrem corporali specie sive similitudine mortalibus sensibus significationem sui dare potuisse credendum est. Quae cum ita sint, ne immoderatius progrediatur secundi huius voluminis longitudo, ea quae restant, in consequentibus videamus. LIBER TERTIUS. PROOEMIUM. 1. Credant, qui volunt, malle me legendo quam legenda dictando laborare. Qui autem hoc nolunt credere, experiri autem et possunt et volunt, dent quae legendo vel meis inquisitionibus respondeantur vel interrogationibus aliorum, quas pro mea persona quam in servitio Christi gero, et pro studio quo fidem nostram adversum errorem carnalium et animalium hominum muniri inardesco, necesse est me pati: et videant quam facile ab isto labore me temperem, et quanto etiam gaudio stilum possim habere feriatum. Quod si ea quae legimus de his rebus, sufficienter edita in latino sermone aut non sunt, aut non inveniuntur, aut certe difficile a nobis inveniri queunt, graecae autem linguae non sit nobis tantus habitus, ut talium rerum libris legendis et intellegendis ullo modo reperiamur idonei, quo genere litterarum ex iis quae nobis pauca interpretata sunt, non dubito cuncta quae utiliter quaerere possumus contineri; fratribus autem non valeam resistere, iure quo eis servus factus sum flagitantibus, ut eorum in Christo laudabilibus studiis lingua ac stilo meo, quas bigas in me charitas agitat, maxime serviam, egoque ipse multa quae nesciebam, scribendo me didicisse confitear: non debet hic labor meus cuiquam pigro, aut multum docto videri superfluus, cum multis impigris multisque indoctis, inter quos etiam mihi, non parva ex parte sit necessarius. Ex his igitur quae ab aliis de hac re scripta iam legimus, plurimum adminiculati et adiuti, ea quae de Trinitate, uno summo summeque bono Deo, pie quaeri et disseri posse arbitror, ipso exhortante quaerenda atque adiuvante disserenda suscepi: ut si alia non sunt huiusmodi scripta, sit quod habeant et legant qui voluerint et valuerint; si autem iam sunt, tanto facilius aliqua inveniantur, quanto talia plura esse potuerint.
- Gerçi bütün yazılarımda yalnız dindar bir okur değil, özgür bir düzeltici de isterim; en çok da bunlarda. Meselenin büyüklüğü, keşke ne kadar çok karşı çıkanı varsa o kadar çok çözüm bulanı olabilse! Ama okurumun bana bağlanmasını istemediğim gibi, düzelticimin de kendine bağlanmasını istemem. Okur beni Katolik imandan çok sevmesin; düzeltici de kendini Katolik hakikatten çok sevmesin. Okura şöyle derim: "Yazılarıma kanonik Yazılar'a bağlanır gibi bağlanma. Onlarda inanmadığın bir şeyi bulduğunda hiç duraksamadan inan; benim yazılarımda ise kesin bilmediğin bir şeyi, kesin olarak anlamadıkça sıkıca tutma." Düzelticiye de şöyle derim: "Yazılarımı kendi kanaatine ya da çekişmene göre değil, tanrısal okumaya ya da sarsılmaz akla göre düzelt." Onlarda doğru bir şey kavrarsan, o şey var oluşu bakımından benim değildir; ama anlamak ve sevmek bakımından hem senin hem benim olsun. Yanlış bir şeyi kanıtlarsan, o yanılgı bakımından benim olmuştur; ama artık ondan sakınarak ne senin olsun ne benim.
- Öyleyse bu üçüncü kitap, ikincisinin ulaştığı yerden başlasın. Baba gönderdi, Oğul gönderildi diye Oğul'un Baba'dan küçük olmadığını; İncil'de hem Baba'dan hem Oğul'dan gönderildiği okunuyor diye Kutsal Ruh'un ikisinden küçük olmadığını göstermek istediğimiz noktaya gelince şunu araştırmaya giriştik: Oğul bulunduğu yere gönderildiğine göre —çünkü bu dünyaya geldi ve bu dünyadaydı—, Kutsal Ruh da kendisinin de bulunduğu yere gönderildiğine göre —çünkü "Rab'bin Ruhu dünyayı doldurdu ve her şeyi bir arada tutan, her sesi bilir"—, Rab gizlilikten çıkıp bedende doğduğu ve Baba'nın bağrından kul suretinde adeta dışarı çıkarak insanların gözlerine göründüğü için mi gönderilmiştir? Kutsal Ruh da, kendisi de bedensel bir görünümle güvercin gibi ve ateş gibi bölünmüş dillerle görüldüğü için mi gönderilmiştir? Öyle ki onlar için gönderilmek, ruhanî gizlilikten çıkıp bedensel bir suret içinde ölümlülerin bakışına çıkmak olsun; Baba bunu yapmadığı için de ona yalnız "göndermiş" dendi, "gönderilmiş" denmedi? Sonra şunu araştırdık: Eskilerin gözlerine görünen o bedensel görünümlerle gösterilen Baba idiyse, neden ona da bir zaman gönderilmiş denmedi? O zaman gösterilen Oğul idiyse, neden ona bu kadar sonra, zaman dolup kadından doğduğunda gönderilmiş dendi, mademki daha önce de o suretlerde bedensel olarak göründüğünde gönderiliyordu? Ya da ancak Söz beden olduğunda ona yerinde olarak gönderilmiş denebiliyorsa, öyle bir bedenleşmesi olmamış Kutsal Ruh'un gönderildiği neden okunuyor? Eğer o eski gösterilerle ne Baba ne Oğul, Kutsal Ruh gösteriliyor idiyse, daha önce de bu tarzlarla gönderildiği hâlde neden şimdi ona gönderilmiş deniyor? Sonra bunları en dikkatli biçimde ele almak için meseleyi alt bölümlere ayırdık ve üç kısma böldük; bunlardan bir kısım ikinci kitapta açıklandı, geriye iki kısım kaldı, şimdi onları tartışmaya girişeceğim. Çünkü o eski bedensel suretlerde ve görüntülerde yalnız Baba'nın, yalnız Oğul'un ya da yalnız Kutsal Ruh'un görünmediği; ya ayrım gözetmeksizin Teslis'in kendisi olarak anlaşılan Rab Tanrı'nın, ya da okunan metnin çevresindeki belirtilerle işaret ettiği Teslis'ten herhangi bir kişinin göründüğü araştırılıp ele alındı.30_3
- Sane cum in omnibus litteris meis non solum pium lectorem, sed etiam liberum correctorem desiderem, multo maxime in his, ubi ipsa magnitudo quaestionis utinam tam multos inventores habere posset, quam multos contradictores habet. Verumtamen sicut lectorem meum nolo mihi esse deditum, ita correctorem nolo sibi. Ille me non amet amplius quam catholicam fidem, iste se non amet amplius quam catholicam veritatem. Sicut illi dico, Noli meis litteris quasi Scripturis canonicis inservire; sed in illis et quod non credebas, cum inveneris, incunctanter crede, in istis autem quod certum non habebas, nisi certum intellexeris, noli firmiter retinere: ita illi dico, Noli meas litteras ex tua opinione vel contentione, sed ex divina lectione vel inconcussa ratione corrigere. Si quid in eis veri comprehenderis, existendo non est meum, at intellegendo et amando et tuum sit et meum: si quid autem falsi conviceris, errando fuerit meum, sed iam cavendo nec tuum sit nec meum. 3. Hinc itaque tertius hic liber sumat exordium, quousque secundus pervenerat. Cum enim ad id ventum esset, ut vellemus ostendere non ideo minorem Patre Filium, quia ille misit, hic missus est, nec ideo minorem utroque Spiritum sanctum, quia et ab illo et ab illo missus in Evangelio legitur: suscepimus hoc quaerere, cum illuc missus sit Filius, ubi erat, quia in hunc mundum venit, et in hoc mundo erat; cum illuc etiam Spiritus sanctus, ubi et ipse erat, quoniam Spiritus Domini replevit orbem terrarum, et hoc quod continet omnia scientiam habet vocis: utrum propterea missus sit Dominus, quia ex occulto in carne natus est, et de sinu Patris ad oculos hominum in forma servi tanquam egressus apparuit; ideo etiam Spiritus sanctus, quia et ipse corporali specie quasi columba visus est, et linguis divisis velut ignis: ut hoc eis fuerit mitti, ad aspectum mortalium in aliqua forma corporea de spirituali secreto procedere; quod Pater quoniam non fecit, tantummodo misisse, non etiam missus esse dictus sit. Deinde quaesitum est cur et Pater non aliquando dictus sit missus, si per illas species corporales quae oculis antiquorum apparuerunt ipse demonstrabatur. Si autem Filius tunc demonstrabatur, cur tanto post missus diceretur, cum plenitudo temporis venit, ut ex femina nasceretur; quandoquidem et antea mittebatur, cum in illis formis corporaliter apparebat. Aut si non recte missus diceretur, nisi cum Verbum caro factum est; cur Spiritus sanctus missus legatur, cuius incarnatio talis non facta est. Si vero per illas antiquas demonstrationes, nec Pater, nec Filius, sed Spiritus sanctus ostendebatur; cur etiam ipse nunc diceretur missus, cum illis modis et antea mitteretur. Deinde subdivisimus, ut haec diligentissime tractarentur, et tripartitam fecimus quaestionem, cuius una pars in secundo libro explicata est, duae sunt reliquae, de quibus deinceps disserere aggrediar. Iam enim quaesitum atque tractatum est, in illis antiquis corporalibus formis et visis, non tantummodo Patrem, nec tantummodo Filium, nec tantummodo Spiritum sanctum apparuisse, sed aut indifferenter Dominum Deum qui Trinitas ipsa intellegitur, aut quamlibet ex Trinitate personam, quam lectionis textus iudiciis circumstantibus significaret.
- Şimdi öyleyse önce sıradakini araştıralım. O bölümlemede ikinci sırada şu konmuştu: Tanrı'nın, o zaman uygun gördüğü gibi insan bakışlarına gösterilmesi için yaratık yalnız bu iş için mi biçimlendirildi? Yoksa zaten var olan melekler, Tanrı'nın kişiliğine bürünerek konuşmak üzere öyle mi gönderiliyorlardı ki ya hizmetlerinin gereği olarak bedensel yaratıktan bedensel bir görünüm alıyorlardı, ya da tabi olmadıkları, tersine tabi olarak yönettikleri kendi bedenlerini, Yaratıcı'nın onlara verdiği güce göre, eylemlerine elverişli ve uygun, istedikleri görünümlere sokup dönüştürüyorlardı? Meselenin bu kısmı, Rab ne kadar izin verirse o kadar ele alındıktan sonra, son olarak araştırmaya giriştiğimiz şeye bakmak gerekecek: Oğul ve Kutsal Ruh daha önce de gönderiliyor muydu? Öyleyse o gönderilişle İncil'de okuduğumuz gönderiliş arasında ne fark var? Yoksa onlardan hiçbiri, Oğul bakire Meryem'den doğduğunda ya da Kutsal Ruh görünür bir görünümle, güvercinde ya da ateşten dillerde göründüğünde gönderilmemiş miydi? Ama itiraf ederim, şu soru kavrayışımın gücünü aşıyor: Melekler bedenlerinin ruhanî niteliği yerinde kalarak ve onun aracılığıyla daha gizlice iş görerek, aşağıdaki daha kaba unsurlardan bir şey alıp kendilerine mi uyduruyor ve onu bir giysi gibi her türlü bedensel görünüme, hem de gerçek görünümlere —Rab'bin gerçek suyu gerçek şaraba dönüştürmesi gibi— değiştirip dönüştürüyorlar? Yoksa kendi öz bedenlerini, yaptıkları işe uygun olarak istedikleri şeye mi dönüştürüyorlar? Ama bunlardan hangisi olursa olsun, şimdiki meseleyle ilgili değildir. Ben insan olduğum için bunları hiçbir deneyimle kavrayamam; bunları yapan melekler ise bunları, benim kendi bedenimin iradem etkilendikçe ne ölçüde değiştiğini —ister kendimde ister başkalarında deneyerek— bildiğimden daha iyi bilirler. Yine de bunlardan hangisine tanrısal Yazılar'ın otoritelerine dayanarak inandığımı şimdi söylemeye gerek yok; yoksa ispat etmek zorunda kalırım ve söz, şimdiki meselenin ihtiyaç duymadığı bir konu yüzünden uzar.
- Şimdi şuna bakmak gerekir: İnsanların gözlerine görünen o cisim görünümlerini ve kulaklarında yankılanan o sesleri o zaman melekler mi meydana getiriyordu? Yoksa hissedilir yaratığın kendisi, Yaratıcısının buyruğuna hizmet ederek, o zaman ne gerekiyorsa ona mı dönüşüyordu? Nitekim Bilgelik kitabında şöyle yazılıdır: "Çünkü yaratık, kendisini yapan sana hizmet ederek haksızları cezalandırmak için gerilir, sana güvenenlere iyilik etmek için yumuşar. Bu yüzden o zaman da her şeye dönüşerek, seni arzulayanların isteğine göre, her şeyi besleyen lütfuna hizmet ediyordu." Çünkü Tanrı'nın iradesinin gücü, ruhanî yaratık aracılığıyla bedensel yaratığın görünür ve hissedilir etkilerine kadar ulaşır. "Bir uçtan öbür uca kudretle uzanan ve her şeyi tatlılıkla düzenleyen" kadir-i mutlak Tanrı'nın bilgeliği, istediğini nerede yapmaz ki?31
CAPUT PRIMUM. 4. Nunc ergo primum quaeramus quod sequitur. Nam secundo loco in illa distributione positum est, utrum ad hoc opus tantummodo creatura formata sit, in qua Deus, sicut tunc oportuisse iudicavit, humanis ostenderetur aspectibus: an Angeli, qui iam erant, ita mittebantur, ut ex persona Dei loquerentur, assumentes corporalem speciem de creatura corporea in usum ministerii sui; aut ipsum corpus suum, cui non subduntur, sed subditum regunt, mutantes atque vertentes in species quas vellent, accommodatas atque aptas actionibus suis, secundum attributam sibi a Creatore potentiam. Qua quaestionis parte, quantum Dominus dederit, pertractata, postremo videndum erit id quod institueramus inquirere, utrum Filius et Spiritus sanctus et antea mittebantur; et si ita est, quid inter illam missionem et eam quam in Evangelio legimus distet: an missus non sit aliquis eorum, nisi cum vel Filius factus est ex Maria virgine, vel cum Spiritus sanctus visibili specie, sive in columba, sive in igneis linguis apparuit. Sed fateor excedere vires intentionis meae, utrum Angeli manente spirituali sui corporis qualitate per hanc occultius operantes, assumant ex inferioribus elementis corpulentioribus, quod sibi coaptatum, quasi aliquam vestem mutent et vertant in quaslibet species corporales, etiam ipsas veras, sicut aqua vera in verum vinum conversa est a Domino: an ipsa propria corpora sua transforment in quod voluerint, accommodate ad id quod agunt. Sed quodlibet horum sit, ad praesentem quaestionem non pertinet. Et quamvis haec, quoniam homo sum, nullo experimento possim comprehendere, sicut Angeli qui haec agunt, et magis ea norunt quam ego novi, quatenus mutetur corpus meum in affectu voluntatis meae, sive quod in me, sive quod ex aliis expertus sum: quid horum tamen ex divinarum Scripturarum auctoritatibus credam, nunc non opus est dicere, ne cogar probare, et fiat sermo longior de re qua non indiget praesens quaestio. 6. Illud nunc videndum est, utrum Angeli tunc agebant et illas corporum species apparentes oculis hominum, et illas voces insonantes auribus, cum ipsa sensibilis creatura ad nutum serviens Conditori, in quod opus erat pro tempore vertebatur, sicut in libro Sapientiae scriptum est: Creatura enim tibi factori deserviens, extenditur in tormentum adversum iniustos, et lenior fit ad benefaciendum iis qui in te confidunt. Propter hoc et tunc in omnia se transfigurans, omnium nutrici gratiae tuae deserviebat ad voluntatem horum qui te desiderabant. Pervenit enim potentia voluntatis Dei per creaturam spiritualem usque ad effectus visibiles atque sensibiles creaturae corporalis. Ubi enim non operatur quod vult Dei omnipotentis sapientia, quae pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter?
- Ama cisimlerin dönüşümünde ve değişebilirliğinde bir de tabiî bir düzen vardır. Bu düzen de Tanrı'nın buyruğuna hizmet etse de, alışkanlığın sürekliliği yüzünden hayret uyandırma gücünü yitirmiştir. Gökte, yerde ve denizde, şeyler doğarken, batarken ya da başka başka biçimlerde görünürken ya çok kısa ya da hiç değilse çok uzun olmayan zaman aralıklarıyla değişen şeyler böyledir. Başka bazı şeyler ise aynı düzenden gelseler de, zaman aralıkları daha uzun olduğu için daha az alışılmıştır. Bunlara birçok kişi şaşırsa da, bu dünyanın araştırıcıları onları kavramıştır; kuşaklar ilerledikçe ne kadar sık tekrarlanır ve ne kadar çok kişi tarafından bilinirlerse o kadar az şaşırtıcı olurlar. Işıkların tutulmaları, nadiren görülen bazı yıldız görünümleri, depremler, hayvanların ucube doğumları ve benzeri ne varsa böyledir. Bunlardan hiçbiri Tanrı'nın iradesi olmadan olmaz, ama çoğu kişiye bu görünmez. Bu yüzden filozofların boş merakı bunları başka sebeplere de bağlayabildi: Ya gerçek ama yakın sebeplere —çünkü öteki bütün sebeplerden üstün olan sebebi, yani Tanrı'nın iradesini hiç göremiyorlardı—, ya da bedensel şeylerin ve hareketlerin araştırılmasından bile değil, kendi kuruntularından ve yanılgılarından çıkardıkları sahte sebeplere.
- Yapabilirsem, bunlar daha açık olsun diye bir örnek vereyim. İnsan bedeninde elbette bir et kütlesi, bir suret görünümü, uzuvların düzeni ve ayrımı, sağlığın dengesi vardır. Bu bedeni, ona üflenmiş olan ve aynı zamanda akıllı olan ruh yönetir. Ruh bu yüzden, değişebilir olsa da, o değişmez bilgeliğe pay alabilir; öyle ki onun payı "kendi kendisinin aynısında" olsun. Nitekim Mezmur'da, diri taşlar gibi onlardan göklerdeki ebedî anamız Kudüs'ün kurulduğu bütün kutsallar hakkında böyle yazılıdır. Çünkü şöyle ilahi söylenir: "Bir şehir olarak kurulan Kudüs, onun payı kendi kendisinin aynısındadır." Burada "kendi kendisinin aynısı" (idipsum), Tanrı olan o en yüce ve değişmez iyi, onun bilgeliği ve iradesi olarak anlaşılır. Başka bir yerde ona şöyle ilahi söylenir: "Onları değiştireceksin ve değişecekler; ama sen hep aynısın."32
CAPUT II. 7. Sed alius est ordo naturalis in conversione et mutabilitate corporum, qui quamvis etiam ipse ad nutum Dei serviat, perseverantia tamen consuetudinis amisit admirationem: sicuti sunt quae vel brevissimis, vel certe non longis intervallis temporum, coelo, terra, marique mutantur, sive nascentibus, sive occidentibus rebus, sive alias aliter atque aliter apparentibus: alia vero quamvis ex ipso ordine venientia, tamen propter longiora intervalla temporum minus usitata. Quae licet multi stupeant, ab inquisitoribus huius saeculi comprehensa sunt, et progressu generationum quo saepius repetita, et a pluribus cognita, eo minus mira sunt. Sicuti sunt defectus luminarium, et raro existentes quaedam species siderum, et terrae motus, et monstruosi partus animantium, et quaecumque similia, quorum nihil fit nisi voluntate Dei, sed plerisque non apparet. Itaque licuit vanitati philosophorum, etiam causis aliis ea tribuere, vel veris, sed proximis, cum omnino videre non possent superiorem caeteris omnibus causam, id est voluntatem Dei; vel falsis, et ne ab ipsa quidem pervestigatione corporalium rerum atque motionum, sed a sua suspicione et errore prolatis. 8. Dicam si potero quiddam, exempli gratia, quo luce apertiora sint. Est certe in corpore humano quaedam moles carnis, et formae species, et ordo distinctioque membrorum, et temperatio valetudinis: hoc corpus inspirata anima regit, eademque rationalis; et ideo quamvis mutabilis, tamen quae possit illius incommutabilis sapientiae particeps esse, ut sit participatio eius in idipsum, sicut in Psalmo scriptum est de omnibus sanctis, ex quibus tanquam lapidibus vivis aedificatur illa Ierusalem mater nostra aeterna in coelis. Ita enim canitur: Ierusalem, quae aedificatur ut civitas, cuius participatio eius in idipsum. Idipsum quippe hoc loco illud summum et incommutabile bonum intellegitur, quod Deus est, atque sapientia voluntasque ipsius. Cui cantatur alio loco: Mutabis ea, et mutabuntur; tu vero idem ipse es.
Öyleyse zihnimizde öyle bir bilge düşünelim ki akıllı ruhu artık değişmez ve ebedî hakikate pay almış olsun; bütün eylemlerinde ona danışsın ve onda yapılması gerektiğini görmediği hiçbir şeyi asla yapmasın; öyle ki ona tabi olarak ve ona boyun eğerek doğru davransın. Bu kişi, yüreğinin kulağıyla gizlice işittiği tanrısal adaletin en yüce aklına danışıp onun buyruğuyla bir merhamet vazifesinde bedenini emekle yorsa ve hastalansa; danıştığı hekimlerden biri hastalığın sebebinin bedenin kuruluğu, öteki ise sıvıların ölçüsüzlüğü olduğunu söylese; biri gerçek sebebi söylemiş, öteki yanılmış olurdu, ama ikisi de yakın, yani bedensel sebepler hakkında hüküm vermiş olurdu. O kuruluğun sebebi araştırılıp gönüllü emek olduğu bulunursa, artık daha üstün bir sebebe varılmış olurdu; bu sebep, yönettiği bedeni etkilemek üzere ruhtan çıkıyordu. Ama o da ilk sebep olmazdı. Çünkü ondan daha üstün sebep hiç şüphesiz değişmez Bilgeliğin kendisindeydi; bilge insanın ruhu ona sevgi içinde hizmet ederek ve söze sığmaz biçimde buyurana boyun eğerek gönüllü emeği üstlenmişti. Böylece o hastalığın ilk sebebi olarak, en doğru biçimde, ancak Tanrı'nın iradesi bulunurdu. Şimdi o bilge, vazife bilinciyle ve dindarca yaptığı bu emekte, iyi işte kendisiyle birlikte çalışan yardımcılar kullansaydı, ama bunlar Tanrı'ya aynı iradeyle hizmet etmeyip bedensel arzularının ücretine ulaşmak ya da bedensel sıkıntılardan kaçınmak isteselerdi; o işin yerine getirilmesi bunu gerektirseydi yük hayvanları da kullansaydı —bunlar elbette akılsız canlılar olurdu ve uzuvlarını yükler altında o iyi iş hakkında bir şey düşündükleri için değil, hazlarına duydukları tabiî istekle ve sıkıntıdan kaçınmak için hareket ettirirlerdi—; son olarak o işe gerekli olan, hiçbir hissi olmayan cisimleri de kullansaydı —buğday, şarap, yağ, giysi, para, kitap ve bu türden ne varsa—: O işte rol alan bütün bu cisimlerde, canlı ya da cansız, hareket ettirilen, aşınan, onarılan, yok edilen, yeniden biçimlendirilen, başka başka tarzlarda yerce ve zamanca etkilenerek değişen ne varsa, bütün bu görünür ve değişebilir olayların sebebi Tanrı'nın o görünmez ve değişmez iradesinden başka bir şey olur muydu? Bu irade, Bilgeliğin tahtı olan adil ruh aracılığıyla her şeyi kullanır: hem kötü hem akılsız ruhları, son olarak da cisimleri, ister onların soluk verip can verdiği cisimler ister hiç hissi olmayanlar olsun; ama önce, dindar ve itaatli bir hizmet için kendine tabi kıldığı o iyi ve kutsal ruhun kendisini kullanır.
CAPUT III. Constituamus ergo animo talem sapientem, cuius anima rationalis iam sit particeps incommutabilis aeternaeque veritatis, quam de omnibus suis actionibus consulat, nec aliquid omnino faciat, quod non in ea cognoverit esse faciendum, ut ei subditus eique obtemperans recte faciat. Iste si consulta summa ratione divinae iustitiae quam in secreto audiret aure cordis sui, eaque sibi iubente, in aliquo officio misericordiae corpus labore fatigaret, aegritudinemque contraheret, consultisque medicis ab alio diceretur causam morbi esse corporis siccitatem, ab alio autem humoris immoderationem: unus eorum veram causam diceret, alter erraret, uterque tamen de proximis causis, id est, corporalibus pronuntiaret. At si illius siccitatis causa quaereretur, et inveniretur voluntarius labor; iam ventum esset ad superiorem causam, quae ab anima proficisceretur ad afficiendum corpus quod regit: sed nec ipsa prima esset; illa enim procul dubio superior erat in ipsa incommutabili Sapientia, cui hominis sapientis anima in charitate serviens, et ineffabiliter iubenti obediens, voluntarium laborem susceperat: ita nonnisi Dei voluntas causa prima illius aegritudinis veracissime reperiretur. Iam vero si in labore officioso et pio adhibuisset ille sapiens ministros collaborantes secum in opere bono, nec tamen eadem voluntate Deo servientes, sed ad carnalium cupiditatum suarum mercedem pervenire cupientes, vel incommoda carnalia devitantes; adhibuisset etiam iumenta, si hoc exigeret illius operis implendi procuratio, quae utique iumenta irrationalia essent animantia, nec ideo moverent membra sub sarcinis, quod aliquid de illo bono opere cogitarent, sed naturali appetitu suae voluptatis et devitatione molestiae; postremo adhibuisset etiam ipsa corpora omni sensu carentia, quae illi operi essent necessaria, frumentum scilicet, et vinum, et oleum, vestem, nummum, codicem, et si qua huiusmodi; in his certe omnibus in illo opere versantibus corporibus, sive animatis sive inanimatis, quaecumque moverentur, attererentur, repararentur, exterminarentur, reformarentur, alio atque alio modo locis et temporibus affecta mutarentur: num alia esset istorum omnium visibilium et mutabilium factorum causa, nisi illa invisibilis et incommutabilis voluntas Dei per animam iustam, sicut sedem Sapientiae, cunctis utens, et malis et irrationalibus animis, et postremo corporibus, sive quae illis inspirarentur et animarentur, sive omni sensu carentibus, cum primitus uteretur ipsa bona anima et sancta, quam sibi ad pium et religiosum obsequium subdidisset?
- Henüz ölümlü bir beden taşıyan, henüz kısmen gören tek bir bilge hakkında örnek olsun diye söylediğimizi, bu türden bazı kişilerin topluluğunun bulunduğu bir ev hakkında da, bir şehir hakkında, hatta bütün dünya hakkında da düşünmek mümkündür; yeter ki insan işlerinin yönetimi ve idaresi, Tanrı'ya kutsal ve kusursuz biçimde tabi olan bilgelerin elinde olsun. Ama bu henüz böyle olmadığı için —çünkü bu gurbette önce ölümlüler olarak sınanmamız, yumuşaklığın ve sabrın gücüyle kırbaçlar altında eğitilmemiz gerekiyor—, uzağında gurbette yaşadığımız o yukarıdaki göksel vatanı düşünelim. Orada "meleklerini rüzgârlar, hizmetkârlarını yalazlı ateş yapan" Tanrı'nın iradesi, en yüksek barış ve dostlukla birleşmiş ve sevginin ruhanî bir ateşiyle adeta tek bir iradede eritilmiş ruhlarda, yüce, kutsal ve gizli bir tahtta, kendi evinde ve kendi tapınağında oturur gibi başkanlık eder. Oradan yaratığın pek düzenli hareketleriyle, önce ruhanî sonra bedensel hareketlerle, kendini her şeye yayar ve kararının değişmez hükmüne göre her şeyi kullanır: cisimsiz ya da bedensel şeyleri, akıllı ya da akılsız ruhları, onun lütfuyla iyi ya da kendi iradeleriyle kötü olanları. Nasıl daha kaba ve daha aşağı cisimler daha ince ve daha güçlü olanlarca belli bir düzenle yönetiliyorsa, bütün cisimler de hayat ruhuyla yönetilir: Akılsız hayat ruhu akıllı hayat ruhuyla, kaçak ve günahkâr akıllı hayat ruhu dindar ve adil akıllı hayat ruhuyla, o da Tanrı'nın kendisiyle yönetilir. Böylece bütün yaratık, kendisinden, kendisi aracılığıyla ve kendisinde kurulup düzenlendiği Yaratıcısıyla yönetilir. Bu yüzden Tanrı'nın iradesi bütün bedensel görünümlerin ve hareketlerin ilk ve en yüksek sebebidir. Çünkü görünür ve hissedilir olarak hiçbir şey olmaz ki en yüce Hükümdar'ın içteki, görünmez ve akılla kavranır sarayından ya emredilmiş ya da izin verilmiş olmasın; bütün yaratığın bu pek geniş ve ölçüsüz devletinde, ödüllerin ve cezaların, lütufların ve karşılıkların söze sığmaz adaletine göre.
- Öyleyse havari Pavlus, henüz "çürüyen ve ruha ağırlık veren" bedenin yükünü taşırken, henüz kısmen ve bilmece içinde görürken, ayrılıp Mesih'le birlikte olmayı dilerken, kendi içinde inleyip evlatlığa alınmayı, bedeninin kurtuluşunu beklerken bile Rab İsa Mesih'i işaretlerle vaaz edebildiyse —bir yoldan diliyle, başka bir yoldan Mektup'uyla, başka bir yoldan da onun bedeninin ve kanının ayiniyle—, Tanrı'nın gökte ve yerde, denizde ve havada da kendini onlarda, kendisinin bildiği gibi işaret etmek ve göstermek için istediği hissedilir ve görünür şeyleri yapmasına şaşmak niye? Hem de ne ise o olduğu kendi cevheri görünmeden; o cevher büsbütün değişmezdir ve yarattığı bütün ruhlardan daha içte ve daha gizlice yücedir. (Çünkü Mesih'in bedeni ve kanı diye ne onun dilini, ne parşömenleri, ne mürekkebi, ne dille çıkarılan anlamlı sesleri, ne derilere yazılmış harf işaretlerini adlandırırız; yalnız toprağın ürünlerinden alınıp mistik bir duayla kutsanan ve Rab'bin bizim için çektiği çilenin anısına ruhanî kurtuluş için usulüne göre aldığımız şeyi öyle adlandırırız. Bu, insanların elleriyle o görünür görünüme getirilse de, Tanrı'nın Ruhu görünmez biçimde iş görmedikçe öyle büyük bir ayin olacak biçimde kutsanmaz; çünkü o işte bedensel hareketlerle olan bütün bunları Tanrı yapar: Önce hizmetkârların görünmez yanlarını, yani insanların ruhlarını ya da kendine tabi gizli ruhların hizmetini harekete geçirir.)34
CAPUT IV. 9. Quod ergo de uno sapiente, quamvis adhuc mortale corpus gestante, quamvis ex parte vidente, posuimus exempli gratia; hoc de aliqua domo, ubi aliquorum talium societas est, hoc de civitate vel etiam de orbe terrarum licet cogitare, si penes sapientes sancteque ac perfecte Deo subditos sit principatus, et regimen rerum humanarum. Sed hoc quia nondum est (oportet enim nos in hac peregrinatione prius mortaliter exerceri, et per vires mansuetudinis et patientiae in flagellis erudiri), illam ipsam supernam atque coelestem, unde peregrinamur, patriam cogitemus. Illic enim Dei voluntas, qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignem flagrantem, in spiritibus summa pace atque amicitia copulatis, et in unam voluntatem quodam spirituali charitatis igne conflatis, tanquam in excelsa et sancta et secreta sede praesidens, velut in domo sua et in templo suo, inde se, quibusdam ordinatissimis creaturae motibus, primo spiritualibus, deinde corporalibus, per cuncta diffundit, et utitur omnibus ad incommutabile arbitrium sententiae suae, sive incorporeis sive corporeis rebus, sive rationalibus sive irrationalibus spiritibus, sive bonis per eius gratiam sive malis per propriam voluntatem. Sed quemadmodum corpora crassiora et inferiora per subtiliora et potentiora quodam ordine reguntur; ita omnia corpora per spiritum vitae, et spiritus vita irrationalis per spiritum vitae rationalem, et spiritus vitae rationalis desertor atque peccator per spiritum vitae rationalem pium et iustum, et ille per ipsum Deum, ac sic universa creatura per Creatorem suum, ex quo et per quem et in quo etiam condita atque instituta est: ac per hoc voluntas Dei est prima et summa causa omnium corporalium specierum atque motionum. Nihil enim fit visibiliter et sensibiliter, quod non de interiore invisibili atque intellegibili aula summi Imperatoris, aut iubeatur, aut permittatur, secundum ineffabilem iustitiam praemiorum atque poenarum, gratiarum et retributionum, in ista totius creaturae amplissima quadam immensaque republica. 10. Si ergo apostolus Paulus, quamvis adhuc portaret sarcinam corporis, quod corrumpitur et aggravat animam, quamvis adhuc ex parte atque in aenigmate videret, optans dissolvi et esse cum Christo, et in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans redemptionem corporis sui, potuit tamen significando praedicare Dominum Iesum Christum, aliter per linguam suam, aliter per Epistolam, aliter per Sacramentum corporis et sanguinis eius (nec linguam quippe eius, nec membranas nec atramentum, nec significantes sonos lingua editos, nec signa litterarum conscripta pelliculis, corpus Christi et sanguinem dicimus; sed illud tantum quod ex fructibus terrae acceptum et prece mystica consecratum rite sumimus ad salutem spiritualem in memoriam pro nobis Dominicae passionis: quod cum per manus hominum ad illam visibilem speciem perducatur, non sanctificatur ut sit tam magnum Sacramentum, nisi operante invisibiliter Spiritu Dei, cum haec omnia quae per corporales motus in illo opere fiunt, Deus operetur, movens primitus invisibilia ministrorum, sive animas hominum, sive occultorum spirituum sibi subditas servitutes): quid mirum si etiam in creatura coeli et terrae, maris et aeris, facit Deus quae vult sensibilia atque visibilia, ad se ipsum in eis, sicut oportere ipse novit, significandum et demonstrandum, non ipsa sua qua est apparente substantia, quae omnino incommutabilis est, omnibusque spiritibus, quos creavit, interius secretiusque sublimior?
- Bütün ruhanî ve bedensel yaratığı yöneten tanrısal güç sayesinde her yıl belli günlerde denizin suları çağrılır ve yeryüzüne dökülür. Ama bu, kutsal İlyas'ın duasıyla olduğunda, insanların açlıktan kırılacağı kadar sürekli ve uzun bir kuraklık önceden gelmişti; Tanrı'nın o kulu dua ettiği saatte hava da yakında yağacak yağmurun işaretlerini nemli bir yüzle henüz göstermemişti. Ardından o kadar bol ve o kadar hızlı yağmurlar gelince, o mucizenin kendilerine verilip bağışlandığı kişilere tanrısal güç göründü. Tanrı alışılmış şimşekleri ve gök gürültülerini de böyle yapar; ama Sina dağında alışılmamış bir tarzda oluyorlardı, o sesler de karışık bir gürültüyle çıkmıyordu, onlarla bazı işaretler verildiği çok kesin belirtilerle anlaşılıyordu; bu yüzden mucizeydiler. Asmanın kökünden salkıma nemi çeken ve şarabı yapan, insan dikip suladığında büyümeyi veren Tanrı'dan başka kimdir? Ama Rab'bin işaretiyle su alışılmamış bir hızla şaraba dönüştüğünde, akılsızların bile kabul ettiği gibi tanrısal güç ortaya kondu. Ağaçları mevsimi gelince yaprakla ve çiçekle giydiren Tanrı'dan başka kimdir? Ama kâhin Harun'un değneği çiçek açtığında, tanrılık şüphe eden insanlıkla bir bakıma konuştu. Elbette bütün ağaçların ve bütün hayvanların etlerinin doğup biçimlenmesinde topraktan gelen madde ortaktır. Bunları, toprağın bunları çıkarmasını söyleyen ve yarattıklarını aynı sözüyle yöneten ve işleten kişiden başka kim yapar? Ama aynı maddeyi Musa'nın değneğinden hemen ve hızla yılan etine dönüştürdüğünde, bu bir mucizeydi: değişebilir bir şeyin değişmesiydi, ama alışılmamış bir değişmeydi. Her doğan canlıya can veren de, o yılana gerektiği gibi o an için can verenden başka kimdir?35
CAPUT V. 11. Vi enim divina totam spiritualem corporalemque administrante creaturam, omnium annorum certis diebus advocantur aquae maris, et effunduntur super faciem terrae. Sed cum hoc orante sancto Elia factum est, quia praecesserat tam continua et tam longa serenitas, ut deficerent fame homines, nec ea hora qua ille Dei servus oravit, aer ipse aliqua humida facie mox futurae pluviae signa praetulerat, consecutis tantis et tam velociter imbribus apparuit vis divina, quibus illud dabatur dispensabaturque miraculum. Ita Deus operatur solemnia fulgura atque tonitrua: sed quia in monte Sina inusitato modo fiebant, vocesque illae non strepitu confuso edebantur, sed eis quaedam signa dari certissimis indiciis apparebat, miracula erant. Quis attrahit humorem per radicem vitis ad botrum, et vinum facit, nisi Deus, qui et homine plantante et rigante incrementum dat? Sed cum ad nutum Domini aqua in vinum inusitata celeritate conversa est, etiam stultis fatentibus vis divina declarata est. Quis arbusta fronde ac flore vestit solemniter, nisi Deus? Verum cum floruit virga sacerdotis Aaron, collocuta est quodam modo cum dubitante humanitate divinitas. Et lignis certe omnibus et omnium animalium carnibus gignendis atque formandis communis est terrena materies: et quis ea facit, nisi qui dixit ut haec terra produceret, et in eodem verbo suo quae creavit, regit atque agit? Sed cum eamdem materiam ex virga Moysi in carnem serpentis proximo ac velociter vertit, miraculum fuit, rei quidem mutabilis, sed tamen inusitata mutatio. Quis autem animat quaeque viva nascentia, nisi qui et illum serpentem ad horam, sicut opus fuerat, animavit?
Ölüler dirildiğinde cesetlere ruhlarını geri veren, ölecek olanlar doğsun diye annelerin rahimlerinde etlere can verenden başka kimdir? Ama bunlar akıp sızan şeylerin kesintisiz bir ırmağı gibi, gizlilikten açığa, açıktan gizliliğe alışılmış yoldan geçen şeylerin akışı içinde olunca "tabiî" diye adlandırılır; insanları uyarmak için alışılmamış bir değişmeyle karşılarına çıkarılınca ise "harikalar" diye anılır.
CAPUT VI. Et quis reddidit cadaveribus animas suas, cum resurgerent mortui, nisi qui animat carnes in uteris matrum, ut oriantur morituri? Sed cum fiunt illa continuato quasi quodam fluvio labentium manantiumque rerum, et ex occulto, in promptum, atque ex prompto in occultum usitato itinere transeuntium, naturalia dicuntur: cum vero admonendis hominibus inusitata mutabilitate ingeruntur, magnalia nominantur.
- Burada zayıf bir düşüncenin aklına ne gelebileceğini görüyorum: Bu mucizeler neden büyü sanatlarıyla da yapılıyor? Çünkü Firavun'un büyücüleri de benzer biçimde yılanlar ve buna benzer başka şeyler yaptılar. Ama daha da hayret edilecek olan şudur: Yılan yapabilen büyücülerin o gücü, en küçük sineklere gelince nasıl büsbütün tükendi? Çünkü sivrisinekler pek küçük sineklerdir; kibirli Mısır halkı üçüncü belayla onlarla vuruldu. Orada büyücüler elbette güçleri tükenince "Bu Tanrı'nın parmağıdır" dediler. Buradan anlaşılıyor ki, yüce, esirî saflıktaki yurtlarından bu en dipteki karanlığa, kendi türlerine uygun bir zindana atılmış olan o asi melekler ve hava güçleri bile —büyü sanatları ne yapabiliyorsa onlar aracılığıyla yapabilir— yukarıdan güç verilmedikçe hiçbir şey yapamazlar. Bu güç ya aldatıcıları aldatmak için verilir —Mısırlılara ve büyücülerin kendilerine verildiği gibi; öyle ki o ruhların ayartmasıyla, mucizeleri yapanlar hayranlık uyandırıcı görünsünler, Tanrı'nın hakikatince de mahkûm edilsinler—; ya müminleri böyle bir şeyi büyük bir şey sanıp yapmaya heveslenmesinler diye uyarmak için verilir —bu yüzden Yazı'nın otoritesiyle bize de aktarılmıştır—; ya da adillerin sabrını sınamak, denemek ve ortaya koymak için. Nitekim Eyüp, görünür mucizelerin hiç de küçük olmayan bir gücüyle nesi varsa yitirdi; hem çocuklarını hem bedeninin sağlığını.37
CAPUT VII. 12. Hic video quid infirmae cogitationi possit occurrere, cur scilicet ista miracula etiam magicis artibus fiant: nam et magi Pharaonis similiter serpentes fecerunt, et alia similia. Sed illud amplius est admirandum, quomodo magorum illa potentia, quae serpentes facere potuit, ubi ad muscas minutissimas ventum est, omnino defecit. Sciniphes enim musculae sunt brevissimae, qua tertia plaga superbus populus Aegyptiorum caedebatur. Ibi certe deficientes magi dixerunt: Digitus Dei est hoc. Unde intellegi datur, ne ipsos quidem transgressores angelos et aereas potestates, in imam istam caliginem tanquam in sui generis carcerem, ab illius sublimis aethereae puritatis habitatione detrusas, per quas magicae artes possunt quidquid possunt, valere aliquid, nisi data desuper potestate. Datur autem vel ad fallendos fallaces, sicut in Aegyptios, et in ipsos etiam magos data est, ut in eorum spirituum seductione viderentur admirandi a quibus fiebant, a Dei veritate damnandi; vel ad admonendos fideles, ne tale aliquid facere pro magno desiderent, propter quod etiam nobis Scripturae auctoritate sunt prodita; vel ad exercendam, probandam, manifestandamque iustorum patientiam. Neque enim parva visibilium miraculorum potentia, Iob cuncta quae habebat amisit, et filios et ipsam corporis sanitatem.
- Bu yüzden görünür şeylerin bu maddesinin o asi meleklerin buyruğuna hizmet ettiği sanılmamalıdır; daha çok Tanrı'ya hizmet eder ve bu güç de, yüce ve ruhanî tahtında değişmez olan Tanrı'nın uygun gördüğü ölçüde ondan verilir. Nitekim madenlere mahkûm edilmiş suçlulara da su, ateş ve toprak hizmet eder, öyle ki onlardan istediklerini yapsınlar; ama izin verildiği ölçüde. O kötü meleklere yaratıcı denmemelidir elbette; Tanrı'nın kuluna karşı direnen büyücüler kurbağaları ve yılanları onlar aracılığıyla yaptılar, ama onları o melekler yaratmadı. Çünkü bedensel ve görünür olarak doğan her şeyin bazı gizli tohumları bu dünyanın bu bedensel unsurlarında saklıdır. Meyvelerden ve canlılardan gözlerimizin artık görebildiği tohumlar başkadır; bu tohumların o gizli tohumları başkadır. Yaratıcı'nın buyruğuyla su ilk yüzen ve uçan canlıları, toprak da kendi türünün ilk filizlerini ve ilk hayvanlarını bunlardan çıkardı. O zaman bu tür yavrular, o güç ortaya çıkanlarda tükenecek biçimde çıkarılmadı; ama çoğu zaman onların fışkırıp kendi türlerini tamamlamalarına uygun karışım fırsatları eksik kalır. İşte en küçük bir çelik bile bir tohumdur; çünkü toprağa uygun biçimde emanet edilince ağaç yapar. Bu çeliğin daha ince tohumu ise aynı türden bir tanedir; buraya kadarı bizim görebildiğimiz şeydir. Bu tanenin tohumunu ise gözlerle göremesek de akılla tahmin edebiliriz. Çünkü bu unsurlarda böyle bir güç olmasaydı, topraktan çoğu zaman oraya ekilmemiş şeyler doğmazdı; ne de karada ya da suda, önceden hiçbir erkek-dişi birleşmesi olmadan bu kadar çok hayvan doğardı. Bunlar yine de büyür ve birleşerek başkalarını doğururlar, oysa kendileri birleşen hiçbir ana babadan doğmamışlardır. Arılar da yavrularının tohumlarına elbette birleşerek gebe kalmazlar; onları yeryüzüne saçılmış gibi ağızlarıyla toplarlar. Çünkü görünmez tohumların yaratıcısı, her şeyin yaratıcısının kendisidir: Doğarak gözlerimizin önüne çıkan her şey, ilerlemenin başlangıçlarını gizli tohumlardan alır; gereken büyüklüğe ulaşmalarını ve suretlerinin farklılıklarını da adeta kökensel kurallardan alır. Öyleyse nasıl ana babaya insanların yaratıcısı, çiftçilere ürünlerin yaratıcısı demiyorsak —gerçi onların dışarıdan uyguladıkları hareketlerle bunların yaratılmasında Tanrı'nın kudreti içeriden iş görür—, aynı şekilde yalnız kötü meleklerin değil iyi meleklerin de yaratıcı olduğunu düşünmek doğru değildir; his ve bedenlerinin inceliği sayesinde bu şeylerin bizden daha gizli tohumlarını bilseler ve onları unsurların uygun karışımlarıyla gizlice saçarak doğacak şeylere ve büyümelerin hızlanmasına fırsat sağlasalar bile. Ama iyiler bunu ancak Tanrı'nın buyurduğu ölçüde yapar; kötüler de bunu haksız yere, ancak Tanrı'nın adil biçimde izin verdiği ölçüde yapar. Çünkü kötünün kötülüğü haksız bir iradeye sahiptir, ama gücü ancak adil biçimde alır: ister kendi cezası için ister başkalarınınki için, ister kötülerin cezası ister iyilerin övgüsü için.
- Bu yüzden havari Pavlus, içeriden yaratan ve biçimlendiren Tanrı'yı yaratığın dışarıdan uygulanan işlerinden ayırarak ve tarımdan bir benzetme alarak der ki: "Ben diktim, Apollos suladı; ama büyümeyi Tanrı verdi." Öyleyse nasıl hayatın kendisinde zihnimizi aklayarak biçimlendirmeyi ancak Tanrı yapabiliyorsa, Müjde'yi dışarıdan ise insanlar da, yalnız iyiler hakikat uğruna değil kötüler de bahane olsun diye vaaz edebiliyorsa; aynı şekilde Tanrı görünür şeylerin yaratılışını içeriden yapar. İyilerin ya da kötülerin, meleklerin ya da insanların, hatta herhangi bir hayvanın dış işlerini ise kendi buyruğuna, kendi dağıttığı güç paylarına ve rahat arayışlarına göre, her şeyi içinde yarattığı şeylerin tabiatına, toprağa tarım uygular gibi uygular. Bu yüzden büyü sanatlarıyla çağrılan kötü meleklerin kurbağaların ve yılanların yaratıcısı olduğunu söyleyemem; tıpkı emekleriyle ekinin bittiğini gördüğüm kötü insanların ekinin yaratıcısı olduğunu söyleyemeyeceğim gibi.38
CAPUT VIII. 13. Nec ideo putandum est istis transgressoribus angelis ad nutum servire hanc visibilium rerum materiam, sed Deo potius, a quo haec potestas datur, quantum in sublimi et spirituali sede incommutabilis iudicat. Nam et damnatis iniquis etiam in metallo servit aqua et ignis et terra, ut faciant inde quod volunt, sed quantum sinitur. Nec sane creatores illi mali angeli dicendi sunt, quia per illos magi resistentes famulo Dei ranas et serpentes fecerunt: non enim ipsi eas creaverunt. Omnium quippe rerum quae corporaliter visibiliterque nascuntur, occulta quaedam semina in istis corporeis mundi huius elementis latent. Alia sunt enim haec iam conspicua oculis nostris ex fructibus et animantibus, alia vero illa occulta istorum seminum semina, unde iubente Creatore produxit aqua prima natatilia et volatilia, terra autem prima sui generis germina, et prima sui generis animalia. Neque enim tunc in huiuscemodi fetus ita producta sunt, ut in eis quae producta sunt vis illa consumpta sit: sed plerumque desunt congruae temperamentorum occasiones, quibus erumpant, et species suas peragant. Ecce enim brevissimus surculus semen est; nam convenienter mandatus terrae arborem facit. Huius autem surculi subtilius semen aliquod eiusdem generis granum est, et hucusque nobis visibile. Iam vero huius etiam grani semen quamvis oculis videre nequeamus, ratione tamen coniicere possumus quia nisi talis aliqua vis esset in istis elementis, non plerumque nascerentur ex terra quae ibi seminata non essent; nec animalia tam multa, nulla marium feminarumque commixtione praecedente, sive in terra, sive in aqua, quae tamen crescunt et coeundo alia pariunt, cum illa nullis coeuntibus parentibus orta sint. Et certe apes semina filiorum non coeundo concipiunt, sed tanquam sparsa per terras ore colligunt. Invisibilium enim seminum creator, ipse creator est omnium rerum: quoniam quascumque nascendo ad oculos nostros exeunt, ex occultis seminibus accipiunt progrediendi primordia, et incrementa debitae magnitudinis distinctionesque formarum ab originalibus tanquam regulis sumunt. Sicut ergo nec parentes dicimus creatores hominum, nec agricolas creatores frugum, quamvis eorum extrinsecus adhibitis motibus ista creanda Dei virtus interius operetur: ita non solum malos, sed nec bonos Angelos fas est putare creatores, si pro subtilitate sui sensus et corporis, semina rerum istarum nobis occultiora noverunt, et ea per congruas temperationes elementorum latenter spargunt, atque ita gignendarum rerum et accelerandorum incrementorum praebent occasiones. Sed nec boni haec, nisi quantum Deus iubet, nec mali haec iniuste faciunt, nisi quantum iuste ipse permittit. Nam iniqui malitia voluntatem suam habet iniustam; potestatem autem non nisi iuste accipit, sive ad poenam suam, sive ad aliorum, vel poenam malorum,vel laudem bonorum. 14. Itaque apostolus Paulus discernens interius Deum creantem atque formantem, ab operibus creaturae quae admoventur extrinsecus, et de agricultura similitudinem assumens ait: Ego plantavi, Apollo rigavit; sed Deus incrementum dedit. Sicut ergo in ipsa vita nostram mentem iustificando formare non potest nisi Deus, praedicare autem Evangelium extrinsecus et homines possunt, non solum boni per veritatem, sed etiam mali per occasionem: ita creationem rerum visibilium Deus interius operatur; exteriores autem operationes sive bonorum sive malorum, vel Angelorum vel hominum, sive etiam quorumcumque animalium, secundum imperium suum et a se impertitas distributiones potestatum et appetitiones commoditatum, ita rerum naturae adhibet in qua creat omnia, quemadmodum terrae agriculturam. Quapropter ita non possum dicere angelos malos magicis artibus evocatos, creatores fuisse ranarum atque serpentium; sicut non possum dicere homines malos creatores esse segetis, quam per eorum operam videro exortam.
- Nitekim Yakup da, gebe kalırken su içen dişilerin bakacakları yere alacalı dallar koydu diye sürülerdeki renklerin yaratıcısı olmadı. Hayvanların kendileri de yavrularının alacalığının yaratıcısı olmadılar. Alacalı dallara bakmaktan gözler yoluyla ruhlarına alaca bir hayal işlemişti; bu hayal, böyle etkilenmiş bir canın hayat verdiği bedeni ancak birleşmenin ortak etkilenişiyle etkileyebildi; yavruların körpe başlangıçları da bundan ötürü renkçe lekelendi. Çünkü ister ruh bedenden ister beden ruhtan etkilensin, bunların kendiliklerinden böyle etkilenmesini sağlayan, Tanrı'nın en yüce bilgeliğinin kendisinde değişmez biçimde yaşayan uygun sebeplerdir; o bilgeliği hiçbir yer aralığı içine alamaz. O bilgelik değişmez olduğu hâlde, değişebilir biçimde var olan şeylerden hiçbirini terk etmez; çünkü onların hiçbiri ondan başkası aracılığıyla yaratılmamıştır. Hayvanlardan dalların değil hayvanların doğmasını, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı bilgeliğinin değişmez ve görünmez sebebi sağladı. Dalların alacalığından gebe kalınan hayvanların renginin bir şey almasını ise gebe hayvanın ruhu sağladı: Bu ruh gözler yoluyla dışarıdan etkilenmişti ve kendi gücü ölçüsünde, Yaratıcısının en içteki kudretinden aldığı biçimlendirme kuralını içeride kendisiyle birlikte çekiyordu. Ruhun bedensel maddeyi etkilemek ve değiştirmek için ne kadar güce sahip olduğu ise uzun bir konudur ve şimdi gerekli değildir. Yine de ruha bedenin yaratıcısı denemez; çünkü değişebilir ve hissedilir cevherin her sebebi, onun var olmasını ve tabiatça şöyle ya da böyle olmasını sağlayan her ölçüsü, sayısı ve ağırlığı, her şeyin üstünde olan, akılla kavranır ve değişmez hayattan gelir ve en uçtaki, yeryüzündeki şeylere kadar ulaşır. Yakup'un sürülerle ilgili yaptığını ise şunu anlatmak için anmayı uygun buldum: O dalları öyle koyan insana kuzulardaki ve oğlaklardaki renklerin yaratıcısı denemiyorsa; beden gözleriyle edindikleri alacalık hayalini, tabiatın izin verdiği ölçüde, bedende gebe kalınan tohumlara serpen anaların ruhlarına da denemiyorsa; Firavun'un büyücülerinin o zaman bunları aracılığıyla yaptıkları kötü meleklere kurbağaların ve yılanların yaratıcısı hiç denemez.38_2
- Sicut nec Iacob creator colorum in pecoribus fuit, quia bibentibus in conceptu matribus variatas virgas quas intuerentur apposuit. Sed nec ipsae pecudes creatrices fuerunt varietatis prolis suae, quia inhaeserat animae illarum discolor phantasia ex contuitu variarum virgarum per oculos impressa, quae non potuit nisi corpus quod sic affecto spiritu animabatur, ex compassione commixtionis afficere, unde teneris fetuum primordiis colore tenus aspergeretur. Ut enim sic ex semetipsis afficiantur, vel anima ex corpore, vel corpus ex anima, congruae rationes id faciunt, quae incommutabiliter vivunt in ipsa summa Dei sapientia, quam nulla spatia locorum capiunt; et cum ipsa sit incommutabilis, nihil eorum quae vel commutabiliter sunt deserit, quia nihil eorum nisi per ipsam creatum est. Ut enim de pecoribus non virgae, sed pecora nascerentur, fecit hoc incommutabilis et invisibilis ratio sapientiae Dei, per quam creata sunt omnia: ut autem de varietate virgarum, pecorum conceptorum color aliquid duceret, fecit hoc anima gravidae pecudis per oculos affecta forinsecus, et interius secum pro suo modulo formandi regulam trahens, quam de intima potentia sui Creatoris accepit. Sed quanta sit vis animae ad afficiendam atque mutandam materiam corporalem (cum tamen creatrix corporis dici non possit, quia omnis causa mutabilis sensibilisque substantiae, omnisque modus et numerus et pondus eius unde efficitur ut et sit, et natura ita vel ita sit, ab intellegibili et incommutabili vita, quae super omnia est, existit, et pervenit usque ad extrema atque terrena), multus sermo est, neque nunc necessarius. Verum propterea factum Iacob de pecoribus commemorandum arbitratus sum, ut intellegeretur, si homo qui virgas illas sic posuit, dici non potest creator colorum in agnis et haedis; nec ipsae matrum animae, quae conceptam per oculos corporis phantasiam varietatis, seminibus carne conceptis, quantum natura passa est, asperserunt; multo minus dici posse ranarum serpentiumque creatores angelos malos, per quos magi Pharaonis tunc illa fecerunt.
- Çünkü yaratığı sebeplerin en içteki ve en yüce ekseninden kurmak ve yönetmek başka şeydir —bunu yapan tek yaratıcı Tanrı'dır—; onun dağıttığı güçlere ve imkânlara göre dışarıdan bir iş uygulamak, böylece yaratılan şeyin şu ya da bu zamanda, şöyle ya da böyle ortaya çıkmasını sağlamak başka şeydir. Çünkü bütün bunlar unsurların bir tür dokusunda kökensel ve ilksel olarak zaten yaratılmıştır; ama uygun fırsatları bulunca ortaya çıkarlar. Nasıl anneler yavrulara gebeyse, dünyanın kendisi de doğacak şeylerin sebeplerine gebedir. Bunlar dünyada ancak, hiçbir şeyin doğmadığı, ölmediği, var olmaya başlamadığı ve var olmaktan çıkmadığı o en yüce özden yaratılır. Dışarıdan gelen sebepleri uygulamaya gelince —bunlar tabiî olmasalar da tabiata uygun olarak uygulanır; öyle ki tabiatın gizli bağrında saklı duranlar fışkırıp dışarıda bir bakıma yaratılsınlar ve her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenleyenden gizlice aldıkları ölçülerini, sayılarını ve ağırlıklarını açsınlar—: Bunu yalnız kötü melekler değil, yukarıda tarım örneğiyle öğrettiğim gibi kötü insanlar da yapabilir.
- Hayvanlar söz konusu olunca, tabiata uygun olanı isteyip zıddından kaçınma hissiyle birlikte bir hayat ruhuna sahip oldukları için, kimse burada başka bir gerekçe olduğunu düşünüp kafası karışmasın. Bu konuda da şunu görmek mümkün: Birçok insan, hangi otlardan, etlerden ya da herhangi bir şeyin özsularından ve sıvılarından —şöyle konmuş, şöyle gömülmüş, şöyle ezilmiş ya da şöyle karıştırılmış olarak— hangi hayvanların doğageldiğini bilir. Kim kendisine bunların yaratıcısı demeye cüret edecek kadar delidir? Öyleyse en kötü bir insan bile şu ya da bu kurtların ve sineklerin nereden doğduğunu bilebiliyorsa, kötü meleklerin de hislerinin inceliği sayesinde unsurların daha gizli tohumlarında kurbağaların ve yılanların nereden doğduğunu bilmeleri ve belirli ve bilinen karışım fırsatlarını gizli hareketlerle uygulayarak bunların yaratılmasını sağlamaları, ama onları yaratmamaları neden şaşırtıcı olsun? Ama insanlar, insanların yapageldiği şeylere şaşmazlar. Eğer biri büyümelerin hızına, o canlıların bu kadar çabuk meydana gelmesine şaşıyorsa, bunların da insanlar tarafından insan gücünün ölçüsüne göre nasıl sağlandığına baksın. Aynı cisimler neden kışın değil de yazın, daha soğuk yerlerde değil de daha sıcak yerlerde daha çabuk kurtlanır? Ama insanlar bunları, hislerinin inceliği ve dünyevî, hantal uzuvlarında cisimlerin çevikliği ne kadar eksikse o kadar güçlükle uygular. Bu yüzden herhangi türden meleklerin unsurlardan yakın sebepleri toplaması ne kadar kolaysa, onların bu tür işlerdeki hızları da o kadar şaşırtıcı görünür.
- Ama bunları asıl biçimlendirenden başkası yaratıcı değildir. Bunu da, var olan her şeyin ölçüleri, sayıları ve ağırlıkları başlangıçtan beri yanında bulunandan başkası yapamaz. O da tek yaratıcı Tanrı'dır; onun söze sığmaz egemenliği yüzünden bu meleklerin izin verilse yapabilecekleri şeyi, izin verilmediği için yapamamaları da gerçekleşir. Çünkü kurbağaları ve yılanları yapanların en küçük sinekleri neden yapamadıklarına başka bir gerekçe akla gelmiyor; meğer ki Kutsal Ruh aracılığıyla engelleyen Tanrı'nın daha büyük egemenliği orada hazır bulunuyor olsun. Büyücülerin kendileri de bunu "Bu Tanrı'nın parmağıdır" diyerek itiraf ettiler. Ama onların tabiatları gereği neyi yapabildiklerini ve yasaklandıkları için neyi yapamadıklarını, kendi tabiatlarının yaratılışı gereği neyi yapmalarına izin verilmediğini insanın keşfetmesi zordur, hatta imkânsızdır; meğer ki Havari'nin "Birine ruhları ayırt etme" diyerek andığı o Tanrı vergisi olsun. Nitekim insanın yürüyebildiğini, ama izin verilmezse bunu da yapamayacağını, uçmayı ise izin verilse bile yapamayacağını biliyoruz. Aynı şekilde o melekler de bazı şeyleri, Tanrı'nın buyruğuyla daha güçlü melekler izin verirse yapabilir; bazılarını ise onlar izin verse bile yapamazlar; çünkü onlara tabiatlarının bu ölçüsünü veren izin vermez. O, yapabilmelerine imkân verdiği şeylere de çoğu zaman melekleri aracılığıyla izin vermez.39
CAPUT IX. 16. Aliud est enim ex intimo ac summo causarum cardine condere atque administrare creaturam, quod qui facit, solus creator est Deus: aliud autem pro distributis ab illo viribus et facultatibus aliquam operationem forinsecus admovere, ut tunc vel tunc, sic vel sic exeat quod creatur. Ista quippe originaliter ac primordialiter in quadam textura elementorum cuncta iam creata sunt; sed acceptis opportunitatibus prodeunt. Nam sicut matres gravidae sunt fetibus, sic ipse mundus gravidus est causis nascentium: quae in illo non creantur, nisi ab illa summa essentia, ubi nec oritur, nec moritur aliquid, nec incipit esse, nec desinit. Adhibere autem forinsecus accedentes causas, quae tametsi non sunt naturales, tamen secundum naturam adhibentur, ut ea quae secreto naturae sinu abdita continentur, erumpant et foris creentur quodam modo explicando mensuras et numeros et pondera sua quae in occulto acceperunt ab illo, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit; non solum mali angeli, sed etiam mali homines possunt, sicut exemplo agriculturae supra docui. 17. Sed ne de animalibus quasi diversa ratio moveat, quod habent spiritum vitae cum sensu appetendi quae secundum naturam sunt, vitandique contraria; etiam hoc est videre quam multi homines noverunt, ex quibus herbis, aut carnibus, aut quarumcumque rerum quibuslibet succis aut humoribus, vel ita positis, vel ita obrutis, vel ita contritis, vel ita commixtis, quae animalia nasci soleant: quorum se quis tam demens audeat dicere creatorem? Quid ergo mirum, si quemadmodum potest nosse quilibet nequissimus homo, unde illi vel illi vermes muscaeque nascantur; ita mali angeli pro subtilitate sui sensus in occultioribus elementorum seminibus norunt, unde ranae serpentesque nascantur, et haec per certas et notas temperationum opportunitates occultis motibus adhibendo faciunt creari, non creant? Sed illa homines quae solent ab hominibus fieri, non mirantur. Quod si quisquam celeritates incrementorum forte miratur, quod illa animantia tam cito facta sunt; attendat quemadmodum et ista pro modulo facultatis humanae ab hominibus procurentur. Unde enim fit ut eadem corpora citius vermescant aestate quam hieme, citius in calidioribus quam in frigidioribus locis? Sed haec ab hominibus tanto difficilius adhibentur, quanto desunt sensuum subtilitates, et corporum mobilitates in membris terrenis et pigris. Unde qualibuscumque angelis vicinas causas ab elementis contrahere, quanto facilius est, tanto mirabiliores in huiusmodi operibus eorum existunt celeritates. 18. Sed non est creator, nisi qui principaliter ista format. Nec quisquam hoc potest, nisi ille penes quem primitus sunt omnium quae sunt mensurae, numeri, et pondera: et ipse est unus creator Deus, ex cuius ineffabili potentatu fit etiam ut quod possent hi angeli si permitterentur, ideo non possint quia non permittuntur. Neque enim occurrit alia ratio cur non potuerint facere minutissimas muscas, qui ranas serpentesque fecerunt, nisi quia maior aderat dominatio prohibentis Dei per Spiritum sanctum, quod etiam ipsi magi confessi sunt, dicentes, Digitus Dei est hoc. Quid autem possint per naturam, nec possint per prohibitionem, et quid per ipsius naturae suae conditionem facere non sinantur; homini explorare difficile est, imo vero impossibile, nisi per illud donum Dei, quod Apostolus commemorat dicens, Alii diiudicatio spirituum. Novimus enim hominem posse ambulare, et neque hoc posse si non permittatur, volare autem non posse etiamsi permittatur. Sic et illi angeli quaedam possunt facere, si permittantur ab angelis potentioribus ex imperio Dei: quaedam vero non possunt, nec si ab eis permittantur; quia ille non permittit, a quo illis est talis naturae modus, qui etiam per angelos suos et illa plerumque non permittit, quae concessit ut possint.
- Öyleyse şeylerin tabiatının düzeni içinde zamanların pek alışılmış akışıyla bedensel olarak olan şeyleri bir yana bırakalım: yıldızların doğuşları ve batışları, hayvanların doğumları ve ölümleri, tohumların ve filizlerin sayısız çeşitliliği, sisler ve bulutlar, karlar ve yağmurlar, şimşekler ve gök gürültüleri, yıldırımlar ve doluler, rüzgârlar ve ateşler, soğuk ve sıcak, ve bütün böyle şeyler. Aynı düzen içinde nadir olanları da bir yana bırakalım: ışıkların tutulmaları, yıldızların alışılmamış görünümleri, ucubeler, depremler ve benzerleri. Bütün bunların ilk ve en yüce sebebi Tanrı'nın iradesinden başka bir şey değildir. Bu yüzden Mezmur'da da bu türden bazı şeyler —"Ateş, dolu, kar, buz, fırtına rüzgârı"— anılınca, kimse bunların ya tesadüfen, ya yalnız bedensel sebeplerle, ya da ruhanî sebeplerle de olsa Tanrı'nın iradesi dışında var olan sebeplerle olduğuna inanmasın diye hemen şu eklenmiştir: "Onun sözünü yerine getirenler."39_2
- Exceptis igitur illis, quae usitatissimo transcursu temporum in rerum naturae ordine corporaliter fiunt, sicuti sunt ortus occasusque siderum, generationes et mortes animalium, seminum et germinum innumerabiles diversitates, nebulae et nubes, nives et pluviae, fulgura et tonitrua, fulmina et grandines, venti et ignes, frigus et aestus, et omnia talia: exceptis etiam illis quae in eodem ordine rara sunt, sicut defectus luminum, et species inusitatae siderum, et monstra, et terrae motus, et similia: exceptis ergo istis omnibus, quorum quidem prima et summa causa non est nisi voluntas Dei: unde et in Psalmo, cum quaedam huius generis essent commemorata, Ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis; ne quis ea vel fortuitu, vel causis tantummodo corporalibus, vel etiam spiritualibus, tamen praeter voluntatem Dei existentibus agi crederet, continuo subiecit, Quae faciunt verbum eius:
Ama dediğim gibi bunları bir yana bırakırsak, başka şeyler de vardır: Bunlar aynı bedensel maddeden olsalar da, tanrısal olarak bir şey bildirmek üzere hislerimize sunulurlar; asıl anlamıyla mucizeler ve işaretler diye bunlara denir. Rab Tanrı'nın bize bildirdiği her şeyde Tanrı'nın kendi kişiliğine bürünülmez. Bürünüldüğünde ise kimi zaman bir melekte gösterilir; kimi zaman melek olmayan, ama melek aracılığıyla düzenlenip sunulan bir görünümde. Melek olmayan bir görünümde bürünüldüğünde de, kimi zaman bu zaten var olan bir cisimdir ve bunu göstermek için bir değişikliğe uğratılarak alınır; kimi zaman da bunun için ortaya çıkar ve iş bitince yeniden yok olur. Nitekim insanlar bir şey bildirirken de, kimi zaman Tanrı'nın sözlerini kendi kişilikleriyle söylerler; "Rab dedi" ya da "Rab böyle diyor" ya da buna benzer bir söz önce söylendiğinde olduğu gibi. Kimi zaman ise böyle bir şey söylemeden Tanrı'nın kişiliğini kendi üzerlerine alırlar: "Sana anlayış vereceğim ve gideceğin yolda seni yerleştireceğim" sözünde olduğu gibi. Böylece yalnız sözlerde değil işlerde de, Tanrı'nın kişiliğini işaret etmek görevi peygambere yüklenir; öyle ki peygamberlik hizmetinde o kişiliğe bürünsün. Giysisini on iki parçaya bölüp bunlardan onunu kral Süleyman'ın kuluna, İsrail'in gelecekteki kralına veren kişi onun kişiliğine bürünüyordu. Kimi zaman da peygamber olmayan ve yeryüzündeki şeyler arasında zaten var olan bir şey bu tür bir işaret için alındı; Yakup'un rüyayı gördükten sonra uyanınca, uyurken başının altında olan taşla yaptığı gibi. Kimi zaman da aynı görünüm bunun için meydana getirilir: Ya bir süre kalmak üzere —çölde yükseltilen o tunç yılanın kalabilmesi gibi, harflerin de kalabilmesi gibi—, ya da hizmet bitince geçip gitmek üzere —ayin alınırken bunun için yapılan ekmeğin tüketilmesi gibi.
CAPUT X. Sed his, ut dicere coeperam, exceptis, alia sunt illa quae quamvis ex eadem materia corporali, ad aliquid tamen divinitus annuntiandum nostris sensibus admoventur, quae proprie miracula et signa dicuntur, nec in omnibus quae nobis a Domino Deo annuntiantur, ipsius Dei persona suscipitur. Cum autem suscipitur, aliquando in angelo demonstratur, aliquando in ea specie quae non est quod angelus, quamvis per angelum disposita ministretur: rursus cum in ea specie suscipitur quae non est quod angelus, aliquando iam erat ipsum corpus, et ad hoc demonstrandum in aliquam mutationem assumitur; aliquando ad hoc exoritur, et re peracta rursus absumitur. Sicut etiam cum homines annuntiant, aliquando ex sua persona verba Dei loquuntur, sicuti cum praemittitur, Dixit Dominus; aut, Haec dicit Dominus; aut tale aliquid: aliquando autem nihil tale praemittentes, ipsam Dei personam in se suscipiunt, sicuti est, Intellectum tibi dabo, et constituam te in via qua ingredieris. Sic non solum in dictis, verum etiam in factis, Dei persona significanda imponitur prophetae, ut eam gerat in ministerio prophetiae; sicut eius personam gerebat qui vestimentum suum divisit in duodecim partes, et ex eis decem servo regis Salomonis dedit, regi futuro Israel: aliquando etiam res quae non erat quod propheta, et erat iam in terrenis rebus, in huiusmodi significationem assumpta est; sicut somnio viso Iacob evigilans fecit de lapide, quem dormiens habebat ad caput: aliquando ad hoc fit eadem species, vel aliquantulum mansura, sicut potuit serpens ille aeneus exaltatus in eremo, sicut possunt et litterae; vel peracto ministerio transitura, sicut panis ad hoc factus in accipiendo Sacramento consumitur.
- Ama bunlar insanlar tarafından yapıldıkları için insanlarca bilinir; dinî şeyler olarak saygı görebilirler, ama şaşırtıcı şeyler olarak hayret uyandıramazlar. Bu yüzden melekler aracılığıyla yapılanlar ne kadar zor ve bilinmezse bize o kadar şaşırtıcı gelir; onlara ise kendi eylemleri olarak bilinir ve kolaydır. Melek, Tanrı'nın kişiliğine bürünerek insana konuşur: "Ben Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısıyım"; oysa Yazı önce "Ona Rab'bin meleği göründü" demişti. İnsan da Rab'bin kişiliğine bürünerek konuşur: "Dinle, halkım, sana konuşacağım; İsrail, sana karşı tanıklık edeceğim; ben Tanrı'yım, senin Tanrın." Bir işaret için değnek alındı ve meleklere özgü bir güçle yılana dönüştürüldü. Bu güç insanda olmasa da, insan tarafından da böyle bir işaret için bir taş alındı. Meleğin işiyle insanın işi arasında çok fark vardır: Biri hem hayret edilecek hem anlaşılacak şeydir, öteki yalnız anlaşılacak şeydir. İkisinden anlaşılan belki birdir; ama onu anlamamızı sağlayan şeyler farklıdır. Tıpkı Rab'bin adının hem altınla hem mürekkeple yazılması gibi: Biri daha değerli, öteki daha değersizdir; ama ikisinde işaret edilen aynı şeydir. Musa'nın değneğinden çıkan yılan, Yakup'un taşıyla aynı şeyi işaret etmiş olsa da, Yakup'un taşı büyücülerin yılanlarından daha iyi bir şeyi işaret etti. Çünkü taşın yağla meshedilmesi, "arkadaşlarından üstün olarak" sevinç yağıyla meshedildiği bedende Mesih'i işaret ettiği gibi, yılana dönüşen Musa'nın değneği de "ölüme, hem de çarmıh ölümüne kadar söz dinleyen" Mesih'in kendisini işaret etti. Bu yüzden şöyle der: "Musa çölde yılanı nasıl yükselttiyse, İnsanoğlu'nun da öyle yükseltilmesi gerekir; öyle ki ona inanan herkes yok olmasın, ebedî hayata sahip olsun." Nitekim çölde o yükseltilmiş yılana bakanlar yılanların sokmasıyla ölmüyorlardı. Çünkü "eski insanımız onunla birlikte çarmıha gerildi ki günah bedeni etkisiz kalsın." Yılanla ölüm anlaşılır; ölüm cennette yılan yüzünden meydana geldi; bu, yapılan şeyi yapan aracılığıyla gösteren bir söyleyiş tarzıdır. Demek ki değnek yılana, Mesih ölüme; yılan yeniden değneğe, Mesih bedeni olan Kilise'yle birlikte bütünüyle dirilişe. Bu diriliş zamanın sonunda olacaktır; bunu da Musa'nın değneğe dönsün diye tuttuğu yılanın kuyruğu işaret eder. Büyücülerin yılanları ise dünyanın ölüleri gibidir; Mesih'e inanarak adeta yutulmuş gibi onun bedenine girmedikçe onda dirilemeyeceklerdir. Öyleyse dediğim gibi Yakup'un taşı büyücülerin yılanlarından daha iyi bir şeyi işaret etti; ama büyücülerin işi çok daha şaşırtıcıydı. Yine de bu, işaret edilen şeyleri anlamamızı engellemez; tıpkı bir insanın adının altınla, Tanrı'nın adının mürekkeple yazılması gibi.40_2
- Sed quia haec hominibus nota sunt, quia per homines fiunt, honorem tanquam religiosa possunt habere, stuporem tanquam mira non possunt. Itaque illa quae per Angelos fiunt, quo difficiliora et ignotiora, eo mirabiliora sunt nobis: illis autem tanquam suae actiones notae atque faciles. Loquitur ex persona Dei angelus homini, dicens, Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob; cum Scriptura praedixisset, Visus est ei angelus Domini: loquitur et homo ex persona Domini, dicens, Audi, populus meus, et loquar tibi; Israel, et testificabor tibi; Deus Deus tuus ego sum. Assumpta est virga ad significationem, et in serpentem angelica facultate mutata est: quae facultas cum desit homini, assumptus est tamen et ab homine lapis ad talem aliquam significationem. Inter factum angeli et factum hominis plurimum distat: illud et mirandum et intellegendum est, hoc autem tantummodo intellegendum. Quod ex utroque intellegitur, fortassis unum est; at illa ex quibus intellegitur, diversa sunt: tanquam si nomen Domini et auro et atramento scribatur; illud est pretiosius, illud vilius; quod tamen in utroque significatur, idipsum est. Et quamvis idem significaverit ex virga Moysi serpens, quod lapis Iacob; melius tamen aliquid lapis Iacob, quam serpentes magorum. Nam sicut unctio lapidis Christum in carne, in qua unctus est oleo exsultationis prae participibus suis; ita virga Moysi conversa in serpentem, ipsum Christum factum obedientem usque ad mortem crucis. Unde ait, Sicut exaltavit Moyses serpentem in eremo; sic oportet exaltari Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam: sicut intuentes illum serpentem exaltatum in eremo, serpentum morsibus non peribant. Vetus enim homo noster confixus est cruci cum illo, ut evacuaretur corpus peccati. Per serpentem enim intellegitur mors, quae facta est a serpente in paradiso, modo locutionis per efficientem id quod efficitur demonstrante. Ergo virga in serpentem, Christus in mortem: et serpens rursus in virgam, Christus in resurrectionem totus cum corpore suo, quod est Ecclesia, quod in fine temporis erit, quem serpentis cauda significat, quam Moyses tenuit, ut rediret in virgam. Serpentes autem magorum tanquam mortui saeculi, nisi credentes in Christum tanquam devorati in corpus eius intraverint, resurgere in illo non poterunt. Lapis ergo Iacob, ut dixi, melius aliquid significavit quam serpentes magorum: at enim factum magorum multo mirabilius. Verum haec ita non praeiudicant rebus intellegendis, tanquam si hominis nomen scribatur auro, et Dei atramento.
- O bulutları ve ateşleri meleklerin, bildirdikleri şeyi işaret etmek için nasıl yaptıklarını ya da aldıklarını —Rab ya da Kutsal Ruh o bedensel suretlerle gösteriliyor idiyse bile— insanlardan kim bilebilir? Tıpkı küçük çocukların, sunağa konan ve dindarca ayin tamamlanınca tüketilen şeyin nereden ve nasıl yapıldığını, dinî kullanım için nereden alındığını bilmemeleri gibi. Bunu ne kendi deneyimleriyle ne başkalarınınkiyle hiç öğrenmeseler, o şeylerin görünümünü ayinler kutlanırken sunulup dağıtılması dışında hiç görmeseler ve bunun kimin bedeni ve kanı olduğu onlara pek ağır bir otoriteyle söylense, Rab'bin ölümlülerin gözlerine büsbütün bu görünümde göründüğüne ve öyle mızraklanmış bir böğürden büsbütün o sıvının aktığına inanmaktan başka bir şey yapmazlar. Bana gelince, kendi gücümü hatırlamam ve kardeşlerimi de kendi güçlerini hatırlamaları için uyarmam çok faydalıdır; öyle ki insan zayıflığı güvenli olanın ötesine geçmesin. Çünkü meleklerin bunları nasıl yaptığını, daha doğrusu Tanrı'nın bunları melekleri aracılığıyla nasıl yaptığını ve en yüce egemenliğinin gizli tahtından, ister izin vererek ister buyurarak ister zorlayarak, kötü melekler aracılığıyla bile ne kadarının yapılmasını istediğini ne gözlerimin keskinliğiyle görebilir, ne aklın güveniyle çözebilir, ne de zihnin ilerleyişiyle kavrayabilirim; öyle ki bu konularda sorulabilecek her şey hakkında, melek ya da peygamber ya da havariymişim gibi emin konuşabileyim. Çünkü "ölümlülerin düşünceleri ürkektir, öngörülerimiz güvensizdir. Çünkü çürüyen beden ruha ağırlık verir, dünyevî konut çok şey düşünen aklı ezer. Yeryüzündekileri güçlükle tahmin ederiz, gözümüzün önündekileri zahmetle buluruz; göklerdekini ise kim araştırabilir?" Ama ardından şöyle devam eder: "Sen bilgelik vermedikçe ve en yücelerden Kutsal Ruhunu göndermedikçe senin düşünceni kim bilecek?" Bu yüzden göklerdeki şeyleri, yani meleklerin bedenlerinin kendi değerlerine göre hangi türden şeyler arasında bulunduğunu ve onların bazı bedensel eylemlerini araştırmıyoruz. Yine de bize en yücelerden gönderilen Tanrı Ruhuna ve onun zihinlerimize dağıttığı lütfa dayanarak güvenle şunu söylemeye cüret ediyorum: Ne Baba Tanrı, ne Sözü, ne Ruhu —ki bir Tanrı'dır—, kendisi olduğu şey bakımından, ki o "kendi kendisinin aynısıdır", hiçbir şekilde değişebilir değildir; dolayısıyla görünür olmaktan çok daha uzaktır. Çünkü değişebilir olduğu hâlde görünür olmayan bazı şeyler vardır: düşüncelerimiz, hatıralarımız, iradelerimiz ve bütün cisimsiz yaratık gibi. Ama değişebilir olmayan hiçbir görünür şey yoktur.40_3
- Illas etiam nubes et ignes quomodo fecerint vel assumpserint Angeli ad significandum quod annuntiabant, etiam si Dominus vel Spiritus sanctus illis corporalibus formis ostendebatur, quis norit hominum? sicut infantes non noverunt quod in altari ponitur et peracta pietatis celebratione consumitur, unde vel quomodo conficiatur, unde in usum religionis assumatur. Et si nunquam discant experimento vel suo vel aliorum, et nunquam illam speciem rerum videant, nisi inter celebrationes Sacramentorum cum offertur et datur, dicaturque illis auctoritate gravissima, cuius corpus et sanguis sit, nihil aliud credent, nisi omnino in illa specie Dominum oculis apparuisse mortalium, et de latere tali percusso, liquorem illum omnino fluxisse. Mihi autem omnino utile est ut meminerim virium mearum, fratresque meos admoneam ut et ipsi meminerint suarum, ne ultra quam tutum est humana progrediatur infirmitas. Quemadmodum enim haec faciant Angeli, vel potius Deus quemadmodum haec faciat per Angelos suos, et quantum fieri velit etiam per angelos malos, sive sinendo, sive iubendo, sive cogendo, ex occulta sede altissimi imperii sui; nec oculorum acie penetrare, nec fiducia rationis enucleare, nec provectu mentis comprehendere valeo, ut tam certus hinc loquar ad omnia quae requiri de his rebus possunt, quam si essem angelus, aut propheta, aut apostolus. Cogitationes enim mortalium timidae, et incertae providentiae nostrae. Corpus enim quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Et difficile aestimamus quae in terra sunt, et quae in prospectu sunt, invenimus cum labore: quae in caelis sunt autem, quis investigabit? Sed quia sequitur et dicit, Sensum autem tuum quis sciet, nisi tu dederis sapientiam, et miseris Spiritum sanctum tuum de altissimis? quae in caelis sunt quidem, non investigamus, quo rerum genere et corpora angelica secundum propriam dignitatem, et eorum quaedam corporalis actio continetur; secundum Spiritum tamen Dei missum nobis de altissimis et impartitam eius gratiam mentibus nostris, audeo fiducialiter dicere, nec Deum Patrem, nec Verbum eius, nec Spiritum eius, quod Deus unus est, per id quod est, atque idipsum est, ullo modo esse mutabilem, ac per hoc multo minus esse visibilem. Quoniam sunt quaedam quamvis mutabilia, non tamen visibilia, sicut nostrae cogitationes, et memoriae, et voluntates, et omnis incorporea creatura: visibile autem quidquam non est, quod non sit mutabile.
Bu yüzden Tanrı'nın cevheri, ya da daha iyi deniyorsa özü —ki küçücük ölçümüzce, ne kadar az bir parçasından da olsa, onda Baba'yı, Oğul'u ve Kutsal Ruh'u anlıyoruz—, hiçbir şekilde değişebilir olmadığından, hiçbir şekilde kendi kendisiyle görünür olamaz.
- Dolayısıyla atalara görünen bütün o şeylerin, Tanrı kendi düzenine göre zamanlara uygun biçimde kendini onlara gösterdiğinde, yaratık aracılığıyla meydana geldiği açıktır. Bunları hizmetkâr melekler aracılığıyla nasıl yaptığını bilmesek de, melekler aracılığıyla yapıldıklarını kendi aklımızdan söylemiyoruz; kimseye bilmemiz gerekenden fazlasını biliyormuş gibi görünmeyelim. Tersine, Tanrı bize iman ölçüsünü nasıl paylaştırdıysa öyle, itidalle biliyoruz; "inandık, bu yüzden de konuşuyoruz." Çünkü tanrısal Yazılar'ın otoritesi ortadadır: Zihnimiz ondan sapmamalı, tanrısal sözün sağlam zeminini bırakıp kendi tahminlerinin uçurumlarından aşağı yuvarlanmamalıdır; o uçurumlarda ne bedenin hissi yol gösterir ne de hakikatin apaçık gerekçesi ışık saçar. İbranilere Mektup'ta, Yeni Ahit'in düzeni Eski Ahit'in düzeninden çağların ve zamanların gerektirdiği uygunluğa göre ayrılırken, yalnız o görünür şeylerin değil, sözün kendisinin de melekler aracılığıyla meydana geldiği çok açık biçimde yazılmıştır. Şöyle der: "Meleklerden hangisine bir zaman, 'Ben düşmanlarını ayaklarının altına basamak yapıncaya dek sağımda otur' dedi? Hepsi, kurtuluşu miras alacak olanlar uğruna hizmet etmek üzere gönderilmiş hizmetkâr ruhlar değil mi?" Buradan bütün bunların yalnız melekler aracılığıyla değil, bizim için de, yani kendisine ebedî hayatın mirası vaat edilen Tanrı halkı için yapıldığını gösterir. Korintlilere de yazıldığı gibi: "Bütün bunlar onların başına birer simge olarak geliyordu; ama çağların sonuna erişmiş olan bizi uyarmak için yazıldı." Sonra, söz o zaman melekler aracılığıyla, şimdi ise Oğul aracılığıyla söylendiği için, bunu tutarlı ve açık biçimde göstererek der ki: "Bu yüzden işittiklerimize daha çok dikkat etmeliyiz, yoksa akıntıya kapılıp gideriz. Çünkü melekler aracılığıyla söylenen söz sağlam çıktıysa ve her çiğneme, her itaatsizlik adil karşılığını aldıysa, böylesine büyük bir kurtuluşu umursamazsak biz nasıl kaçıp kurtulacağız?" Sanki "hangi kurtuluş?" diye sormuşsun gibi, artık Yeni Ahit'ten, yani melekler aracılığıyla değil Rab aracılığıyla söylenen sözden bahsettiğini göstermek için şöyle der: "Bu kurtuluş önce Rab tarafından bildirilmeye başlandı, onu işitenler de bize doğruladı; Tanrı da işaretlerle, harikalarla, çeşitli kudretli işlerle ve kendi iradesine göre dağıttığı Kutsal Ruh armağanlarıyla buna tanıklık etti."
- Ama biri şöyle diyebilir: Öyleyse niçin "Melek Musa'ya dedi" değil de "Rab Musa'ya dedi" diye yazılmıştır? Çünkü tellal yargıcın sözlerini ilan ettiğinde tutanaklara "Tellal dedi" diye değil, "Yargıç dedi" diye yazılır. Aynı şekilde kutsal bir peygamber konuştuğunda "Peygamber dedi" desek de, bununla Rab'bin dediğinden başka bir şeyin anlaşılmasını istemeyiz. "Rab dedi" dediğimizde de peygamberi aradan çıkarmayız; yalnız onun ağzından kimin konuştuğunu hatırlatırız. O Yazı da meleğin Rab olduğunu sık sık açıkça gösterir; melek konuşurken tekrar tekrar "Rab dedi" denir; bunu daha önce gösterdik. Ama Yazı orada bir melek andığında bunu doğrudan Tanrı'nın Oğlu diye anlamak isteyenler var; çünkü Oğul, Baba'nın ve kendisinin iradesini bildirdiği için peygamberce melek diye anılmıştır. İşte onlar yüzünden bu mektuptan daha açık bir tanıklık getirmek istedim; burada "bir melek aracılığıyla" değil, "melekler aracılığıyla" denmiştir.41
CAPUT XI. Quapropter substantia, vel, si melius dicitur, essentia Dei, ubi pro modulo nostro ex quantulacumque particula intellegimus Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quandoquidem nullo modo mutabilis est, nullo modo potest ipsa per semetipsam esse visibilis. 22. Proinde illa omnia quae Patribus visa sunt, cum Deus illis secundum suam dispensationem temporibus congruam praesentaretur, per creaturam facta esse manifestum est. Et si nos latet quomodo ea ministris Angelis fecerit, per Angelos tamen esse facta, non ex nostro sensu dicimus, ne cuiquam videamur plus sapere; sed sapimus ad temperantiam, sicut Deus nobis partitus est mensuram fidei, et credimus, propter quod et loquimur. Exstat enim auctoritas divinarum Scripturarum, unde mens nostra deviare non debet, nec relicto solidamento divini eloquii per suspicionum suarum abrupta praecipitari, ubi nec sensus corporis regit, nec perspicua ratio veritatis elucet. Apertissime quippe scriptum est in Epistola ad Hebraeos, cum dispensatio Novi Testamenti a dispensatione Veteris Testamenti secundum congruentiam saeculorum ac temporum distingueretur, non tantum illa visibilia, sed ipsum etiam sermonem per Angelos factum. Sic enim dicit: Ad quem autem Angelorum dixit aliquando: Sede ad dexteram meam, quo usque ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum? Nonne omnes sunt ministri spiritus, ad ministrationem missi, propter eos qui futuri sunt haereditate possidere salutem? Hinc ostendit illa omnia non solum per Angelos facta, sed etiam propter nos facta, id est, propter populum Dei, cui promittitur haereditas vitae aeternae. Sicut ad Corinthios etiam scriptum est: Omnia haec in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos finis saeculorum obvenit. Deinde quia tunc per Angelos, nunc autem per Filium sermo factus est, consequenter aperteque demonstrans: Propterea, inquit, abundantius oportet attendere nos ea quae audivimus, ne forte defluamus: si enim qui per Angelos dictus est, sermo factus est firmus, et omnis praevaricatio et inobedientia iustam accepit mercedis retributionem; quomodo nos effugiemus, tantam negligentes salutem? Et quasi quaereres quam salutem, ut ostenderet se de Novo Testamento iam dicere, id est, sermone qui non per Angelos, sed per Dominum factus est: Quae cum initium accepisset, inquit, ut enarraretur per Dominum, ab iis qui audierunt, in nos confirmata est, contestante Deo signis et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus sancti divisionibus secundum suam voluntatem. 23. Sed, ait aliquis, cur ergo scriptum est, Dixit Dominus ad Moysen; et non potius, Dixit Angelus ad Moysen? Quia cum verba iudicis praeco pronuntiat, non scribitur in gestis, Ille praeco dixit; sed, ille iudex: sic etiam loquente propheta sancto, etsi dicamus, Propheta dixit, nihil aliud quam Dominum dixisse intellegi volumus. Et si dicamus, Dominus dixit, prophetam non subtrahimus, sed quis per eum dixerit admonemus. Et illa quidem Scriptura saepe aperit angelum esse Dominum, quo loquente identidem dicitur, Dominus dixit, sicut iam demonstravimus. Sed propter eos, qui cum Scriptura illic angelum nominat, ipsum per se ipsum Filium Dei volunt intellegi, quia propter annuntiationem paternae ac suae voluntatis a propheta dictus est angelus: propterea volui ex hac epistola manifestius testimonium dare, ubi non dictum est, per Angelum; sed per Angelos.
- Nitekim İstefanos da Elçilerin İşleri'nde bunları eski Kitaplar'da yazıldıkları tarzda anlatır: "Kardeşlerim ve babalarım, dinleyin," der; "yücelik Tanrısı, atamız Abraham Mezopotamya'dayken ona göründü." Ama kimse yücelik Tanrısının o zaman kendinde olduğu şeyle herhangi bir ölümlünün gözüne göründüğünü sanmasın diye, devamında Musa'ya bir meleğin göründüğünü söyler: "Musa bu söz üzerine kaçtı ve Midyan ülkesinde yabancı olarak yaşadı; orada iki oğlu oldu. Orada kırk yıl dolunca, Sina dağının çölünde, bir çalıdaki ateş alevi içinde ona Rab'bin bir meleği göründü. Musa bunu görünce gördüğüne şaştı. Bakmak için yaklaşınca Rab'bin sesi geldi: 'Ben atalarının Tanrısıyım, Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı.' Musa titredi, bakmaya cesaret edemedi. Rab ona, 'Ayağındaki çarığı çıkar,' dedi" vb. Burada hem melek hem Rab der; onu Tekvin'de yazıldığı gibi Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı diye anar.41_2
- Nam et Stephanus in Actibus Apostolorum eo more narrat haec, quo etiam in Libris veteribus conscripta sunt: Viri fratres et patres, audite, inquit: Deus gloriae apparuit Abrahae patri nostro, cum esset in Mesopotamia. Ne quis autem arbitraretur tunc Deum gloriae, per id quod in se ipso est, cuiusquam oculis apparuisse mortalium, in consequentibus dicit, quod Moysi angelus apparuerit. Fugit, inquit, Moyses in verbo isto, et factus est inquilinus in terra Madian, ubi genuit filios duos. Et completis illic quadraginta annis, apparuit illi in deserto montis Sina angelus Domini in flamma ignis in rubo. Moyses autem videns, mirabatur visum. Qui cum accederet considerare, facta est vox Domini dicens: Ego sum Deus patrum tuorum, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob. Tremefactus autem Moyses, non audebat considerare. Dixitque illi Dominus, Solve calceamentum pedum tuorum, etc. Hic certe et angelum et Dominum dicit, eumdemque Deum Abraham, et Deum Isaac, et Deum Iacob, sicut in Genesi scriptum est.
- Yoksa biri, Rab'bin Musa'ya bir melek aracılığıyla, Abraham'a ise kendi kendisiyle göründüğünü mü söyleyecek? Bunu İstefanos'a sormayalım; İstefanos'un bunları anlattığı kitabın kendisini sorgulayalım. "Rab Tanrı Abraham'a dedi" ve biraz sonra "Rab Tanrı Abraham'a göründü" diye yazıldı diye, bunlar melekler aracılığıyla yapılmamış mı oluyor? Oysa başka bir yerde benzer biçimde "Tanrı ona Mamre meşesinin yanında, öğle vakti çadırının kapısında otururken göründü" der ve hemen ardından ekler: "Gözlerini kaldırıp baktı; işte üç adam karşısında duruyordu." Bunlardan daha önce söz ettik. Kelimelerden anlamaya yükselmek istemeyen ya da anlamdan kolayca kelimelere düşen bu kimseler, devamın da öğrettiği gibi bunların melek olduğunu kabul etmedikçe, Tanrı'nın üç adamda göründüğünü nasıl açıklayabilecekler? Yoksa "Ona bir melek konuştu" ya da "göründü" denmedi diye, Musa'ya o görüntünün ve sesin bir melek aracılığıyla geldiğini, çünkü öyle yazıldığını; Abraham'a ise, bir melek anılmadığı için, Tanrı'nın kendi cevheriyle görünüp seslendiğini söylemeye mi cüret edecekler? Peki, Abraham'da da melek hakkında susulmamış olmasına ne demeli? Oğlunu kurban etmesi buyrulduğunda şöyle okunur: "Bu sözlerden sonra Tanrı Abraham'ı sınadı ve ona, 'Abraham, Abraham,' dedi. O da, 'İşte buradayım,' dedi. Tanrı, 'Sevdiğin oğlun İshak'ı al, yüksek bir ülkeye git ve orada sana göstereceğim dağlardan birinin üzerinde onu yakmalık kurban olarak sun,' dedi." Burada elbette melek değil Tanrı anılmıştır. Ama biraz sonra Yazı şöyle der: "Abraham elini uzatıp oğlunu kesmek için bıçağı aldı. Rab'bin meleği gökten ona seslenip, 'Abraham, Abraham,' dedi. O, 'İşte buradayım,' dedi. Melek, 'Elini çocuğa uzatma, ona hiçbir şey yapma,' dedi." Buna ne cevap verilir? Tanrı'nın İshak'ın öldürülmesini buyurduğunu, meleğin ise bunu yasakladığını, babanın da öldürmesini buyuran Tanrı'nın emrine karşı gelip esirgemesi için meleğe itaat ettiğini mi söyleyecekler? Bu anlayış gülünüp atılacak bir şeydir. Ama Yazı bu kadar kaba ve bayağı bir anlayışa hiç yer bırakmaz; hemen ekler: "Şimdi bildim ki sen Tanrı'dan korkuyorsun; sevgili oğlunu benim uğruma esirgemedin." "Benim uğruma" ne demektir, öldürülmesini buyurmuş olanın uğruna demek değilse? Öyleyse Abraham'ın Tanrısı melekle aynı mıdır, yoksa daha doğrusu melek aracılığıyla konuşan Tanrı mı? Devamını dinle. Burada melek elbette çok açık biçimde belirtilmiştir; yine de sözün nasıl sürdüğüne dikkat et: "Abraham gözlerini kaldırıp baktı; işte bir koç boynuzlarıyla bir sabek ağacına takılmıştı. Abraham gidip koçu aldı ve oğlu İshak'ın yerine yakmalık kurban olarak sundu. Abraham o yerin adını 'Rab gördü' koydu; bugün de 'Rab dağda göründü' denmesi bundandır." Biraz önce Tanrı'nın melek aracılığıyla "Şimdi bildim ki Tanrı'dan korkuyorsun" demesi de böyleydi: Bundan Tanrı'nın o zaman öğrendiği değil, Abraham'ın, biricik oğlunu kurban etmeye kadar Tanrı'ya itaat etmek için yüreğinde ne kadar güç bulunduğunu Tanrı sayesinde öğrenmesini sağladığı anlaşılmalıdır. Bu, yapılan şeyin yapan aracılığıyla anlatıldığı söyleyiş tarzıdır; insanı uyuşuk kılan soğuğa "uyuşuk soğuk" denmesi gibi. Tanrı'ya "bildim" dedirtilmesi bu yüzdendir: Böyle bir sınavla denenmeseydi imanının sağlamlığı kendisinden gizli kalabilecek olan Abraham'a bunu bildirmişti. Bunun gibi burada da Abraham o yerin adını "Rab gördü" koydu; yani Rab kendini görünür kıldı. Çünkü hemen ardından şöyle der: "Bugün de 'Rab dağda göründü' denmesi bundandır." İşte aynı melek Rab diye anılıyor; niçin, melek aracılığıyla konuşan Rab olduğu için değilse? Devamında ise melek bütünüyle peygamberce konuşur ve Tanrı'nın melek aracılığıyla konuştuğunu açıkça ortaya koyar: "Rab'bin meleği Abraham'a gökten ikinci kez seslenip dedi ki: 'Rab diyor ki: Kendi adıma ant içtim; bunu yaptığın ve sevgili oğlunu benim uğruma esirgemediğin için...'" vb. Rab'bin kendisi aracılığıyla konuştuğu kişinin "Rab böyle diyor" demesi, peygamberlerde de alışılmış bir şeydir. Yoksa Tanrı'nın Oğlu mu Baba hakkında "Rab diyor" der ve Baba'nın o meleği kendisi midir? Peki ya Abraham'a görünen o üç adam? "Rab ona göründü" diye önceden söylenmişken bu yerin onları ne kadar sıkıştırdığını görmüyorlar mı? Yoksa adam diye anıldıkları için melek değil miydiler? Daniel'in "İşte adam Cebrail" dediğini okusunlar.41_3
- An forte quisquam dicturus est quod Moysi per angelum apparuit Dominus, Abrahae vero per se ipsum? At hoc a Stephano non quaeramus: ipsum librum unde Stephanus ista narravit, interrogemus. Numquid enim quia scriptum est, Et dixit Dominus Deus ad Abraham; et paulo post, Et visus est Dominus Deus Abrahae: propterea ista non per Angelos facta sunt? Cum alio loco similiter dicat, Visus est autem ei Deus ad ilicem Mambre, sedenti ad ostium tabernaculi sui meridie; et tamen consequenter adiungat, Respiciens autem oculis suis vidit, et ecce tres viri stabant super eum; de quibus iam diximus. Quomodo enim poterunt isti, qui vel a verbis ad intellectum nolunt assurgere, vel facile se ab intellectu in verba praecipitant, quomodo poterunt explicare visum esse Deum in viris tribus, nisi eos, sicut etiam consequentia docent, angelos fuisse fateantur? An quia non dictum est, Angelus ei locutus est, vel, apparuit; propterea dicere audebunt, Moysi quidem illam visionem ac vocem per angelum factam, quia ita scriptum est; Abrahae autem, quia commemoratio angeli non est facta, per substantiam suam Deum apparuisse atque sonuisse? Quid quod nec apud Abraham de angelo tacitum est? Nam ita legitur, cum immolandus filius eius praeciperetur: Et factum est post haec verba, tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum: Abraham, Abraham. Et ille dixit: Ecce ego. Et dixit ei: Accipe filium tuum dilectum, quem diligis, Isaac, et vade in terram excelsam, et offer eum ibi in holocaustum super unum montium quem tibi dixero. Certe hic Deus, non angelus, commemoratus est. Paulo post vero ita se habet Scriptura: Extendens autem Abraham manum suam, sumpsit gladium, occidere filium suum. Et vocavit eum angelus Domini de caelo, et dixit ei: Abraham, Abraham. Et dixit: Ecce ego. Et dixit: Ne iniicias manum tuam super puerum, neque facias ei quidquam. Quid ad hoc respondetur? An dicturi sunt Deum iussisse ut occideretur Isaac, et angelum prohibuisse; porro ipsum patrem adversum Dei praeceptum, qui iusserat ut occideret, obtemperasse angelo ut parceret? Ridendus et abiiciendus hic sensus est. Sed neque huic tam crasso et abiecto ullum locum Scriptura esse permittit, continuo subiungens: Nunc enim cognovi quia times Deum tu, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me. Quid est, propter me; nisi propter eum qui occidi iusserat? Idem igitur Deus Abrahae qui angelus, an potius per angelum Deus? Accipe sequentia: certe iam hic angelus manifestissime expressus est; attende tamen quid contexatur: Respiciens Abraham oculis suis vidit, et ecce aries unus tenebatur in arbore sabech cornibus; et abiit Abraham, et accepit arietem, et obtulit eum holocaustum pro Isaac filio suo. Et cognominavit Abraham nomen loci illius, Dominus vidit, ut dicant hodie quod in monte Dominus visus est: sicut paulo ante quod dixit Deus per angelum, Nunc enim cognovi quia times Deum; non quia tunc Deus cognovisse intellegendus est, sed egisse ut per Deum ipse Abraham cognosceret quantas haberet vires cordis ad obediendum Deo usque ad immolationem unici filii: illo modo locutionis quo significatur per efficientem id quod efficitur, sicut dicitur frigus pigrum, quod pigros facit; ut ideo cognovisse diceretur, quia ipsum Abraham cognoscere fecerat, quem poterat latere fidei suae firmitas, nisi tali experimento probaretur. Ita et hic cognominavit Abraham nomen loci illius, Dominus vidit: id est, quod videri se fecit. Nam continuo secutus ait, Ut dicant hodie quod in monte Dominus visus est. Ecce idem angelus Dominus dicitur: quare, nisi quia per angelum Dominus? Iam vero in eo quod sequitur, prophetice omnino loquitur angelus, et prorsus aperit quod per angelum Deus loquatur. Et vocavit, inquit, angelus Domini Abraham iterum de caelo, dicens: Per me iuravi, dicit Dominus, pro eo quod fecisti hoc verbum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me, etc. Haec certe verba, ut dicat ille per quem loquitur Dominus, Haec dicit Dominus, etiam Prophetae solent habere. An Filius Dei de Patre ait, Dicit Dominus, et ipse est ille Angelus Patris? Quid ergo? de illis tribus viris nonne respiciunt quomodo urgeantur, qui visi sunt Abrahae, cum praedictum esset, Visus est ei Dominus? An quia viri dicti sunt, non erant Angeli? Danielem legant dicentem, Ecce vir Gabriel.
- Ama en açık ve en ağır başka bir belgeyle ağızlarını tıkamayı neden daha fazla erteliyoruz? Orada ne tekil olarak bir melekten ne çoğul olarak adamlardan, düpedüz meleklerden söz edilir ve onlar aracılığıyla herhangi bir sözün değil, kanunun kendisinin verildiği çok açık biçimde gösterilir. İnananlardan hiçbiri, İsrail halkını boyunduruk altına almak için bu kanunu Tanrı'nın Musa'ya verdiğinden kuşku duymaz; yine de kanun melekler aracılığıyla verilmiştir. İstefanos şöyle konuşur: "Ey boynu kaskatı, yüreği ve kulakları sünnetsiz olanlar! Atalarınız gibi siz de her zaman Kutsal Ruh'a direniyorsunuz. Peygamberlerden hangisine atalarınız zulmetmedi? Adil Olan'ın gelişini önceden bildirenleri öldürdüler; şimdi siz de onu ele verdiniz ve öldürdünüz. Kanunu meleklerin buyruklarıyla aldınız ama tutmadınız." Bundan açık ne olabilir? Bu kadar büyük bir otoriteden güçlü ne olabilir? Kanun o halka meleklerin buyruklarıyla verildi; ama onunla Rab İsa Mesih'in gelişi hazırlanıyor ve önceden bildiriliyordu. O da Tanrı'nın Sözü olarak, şaşırtıcı ve söze sığmaz bir şekilde, buyruklarıyla kanunun verildiği o meleklerdeydi. Bu yüzden İncil'de der ki: "Musa'ya inansaydınız bana da inanırdınız; çünkü o benim hakkımda yazdı." Demek ki Rab o zaman melekler aracılığıyla konuşuyordu; Abraham'ın soyundan gelecek olan, Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, Tanrı'nın Oğlu, melekler aracılığıyla kendi gelişini hazırlıyordu. Böylece kendisini kabul edecek olanları bulacaktı: yerine getirilmemiş kanunun ihlalci kıldığı ve suçlu olduklarını itiraf eden kimseleri. Elçi de bu yüzden Galatyalılara der ki: "Öyleyse kanun nedir? İhlaller yüzünden konuldu; vaadin yöneldiği soy gelinceye dek; melekler aracılığıyla aracının elinde düzenlendi." Yani melekler aracılığıyla kendi elinde düzenlendi. Çünkü o, yaratılışın zorunluluğuyla değil, kendi kudretiyle doğdu. Meleklerden herhangi birini değil, Rab İsa Mesih'in kendisini —bunu olmaya tenezzül ettiği ölçüde— aracı diye andığını başka bir yerde görürsün: "Bir tek Tanrı vardır," der, "Tanrı ile insanlar arasında da bir tek aracı vardır: insan olan Mesih İsa." Kuzunun kesildiği o Fısıh bundandır; bedende gelecek, acı çekecek, ama dirilecek olan Mesih hakkında meleklerin buyruklarıyla verilen kanunda simgelenen bütün o şeyler bundandır. O meleklerde elbette hem Baba, hem Oğul, hem Kutsal Ruh vardı; Tanrı onlar aracılığıyla kimi zaman Baba olarak, kimi zaman Oğul olarak, kimi zaman Kutsal Ruh olarak, kimi zaman da hiçbir kişi ayrımı olmaksızın simgeleniyordu. Görünür ve hissedilir suretlerle görünse de bunu kendi cevheriyle değil, kendi yaratığı aracılığıyla yapıyordu; o cevheri görmek için ise yürekler, gözle görülen ve kulakla işitilen bütün bu şeyler aracılığıyla arındırılır.
- Sanırım bu kitapta göstermeyi üstlendiğimiz şey, kavrayışımız ölçüsünde artık yeterince tartışıldı ve ispat edildi. Hem aklın inandırıcılığıyla, bir insanın ya da daha doğrusu benim yapabildiğim kadarıyla, hem de otoritenin sağlamlığıyla, tanrısal sözler Kutsal Yazılar'dan ne kadar açığa çıktıysa o kadarıyla şu kesinleşti: Kurtarıcı'nın bedenleşmesinden önce, eski atalarımıza Tanrı'nın göründüğü söylendiğinde, o sesler ve bedensel görünümler melekler aracılığıyla meydana geldi. Melekler ya kendileri Tanrı'nın kişiliğine bürünerek konuştular ya da bir şey yaptılar —peygamberlerin de bunu yaptığını gösterdik—; ya da yaratıktan kendileri olmayan bir şey alıp Tanrı'yı onunla insanlara simgesel olarak gösterdiler. Yazı birçok örnekle peygamberlerin de bu tür işaret etme yollarını ihmal etmediğini öğretir. Öyleyse geriye şunu görmek kalıyor: Rab bakireden doğduğunda, Kutsal Ruh bedensel bir görünümle bir güvercin gibi indiğinde ve Rab'bin göğe yükselişinden sonra Pentekost günü gökten bir ses gelip ateşten diller göründüğünde, ölümlü ve bedensel hislere görünen şey Tanrı'nın Sözünün kendisi değildi —Baba'ya eşit ve onunla eş-ebedî olduğu cevheriyle—, Baba'nın ve Oğul'un Ruhu da değildi —kendisinin de ikisine eşit ve eş-ebedî olduğu cevheriyle—; bu tarzlarda biçimlenip var olabilen bir yaratıktı elbette. Peki o eski gösterilerle Tanrı Oğluna ve Kutsal Ruh'a özgü bu tezahürler arasında —bunlar da görünür yaratık aracılığıyla meydana gelmiş olsa da— ne fark vardır? Buna başka bir ciltte başlamak daha uygun olacak.41_4
- Sed quid ultra differimus ora eorum evidentissimo atque gravissimo alio documento oppilare, ubi non angelus singulariter, nec viri pluraliter, sed omnino Angeli dicuntur, per quos sermo non quilibet factus, sed lex ipsa data manifestissime ostenditur, quam certe nullus fidelium dubitat Deum dedisse Moysi ad subiugandum populum Israel, sed tamen per Angelos datam? Ita Stephanus loquitur: Dura cervice, inquit, et non circumcisi corde et auribus, vos semper Spiritui sancto restitistis, sicut et patres vestri. Quem Prophetarum non persecuti sunt patres vestri? Et occiderunt eos qui praenuntiabant de adventu Iusti, cuius nunc vos proditores et interfectores fuistis, qui accepistis legem in edictis Angelorum, nec custodistis. Quid hoc evidentius? quid tanta auctoritate robustius? In edictis quidem Angelorum lex illi populo data est: sed Domini Iesu Christi per eam disponebatur et praenuntiabatur adventus; et ipse tanquam Verbum Dei miro et ineffabili modo erat in Angelis, in quorum edictis lex ipsa dabatur. Unde dicit in Evangelio, Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. Per Angelos ergo tunc Dominus loquebatur, per Angelos Filius Dei, mediator Dei et hominum futurus ex semine Abrahae suum disponebat adventum, ut inveniret a quibus reciperetur, confitentes se reos, quos lex non impleta fecerat transgressores. Unde et Apostolus ad Galatas dicit, Quid ergo lex? Transgressionis gratia posita est, donec veniret semen cui promissum est, dispositum per Angelos in manu Mediatoris: hoc est dispositum per Angelos in manu sua. Non enim natus est per conditionem, sed per potestatem. Quod autem non aliquem ex Angelis dicit mediatorem, sed ipsum Dominum Iesum Christum, in quantum hoc fieri dignatus est, habes alio loco: Unus, inquit, Deus, et unus mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus. Hinc illud Pascha in interfectione agni: hinc illa omnia quae de Christo venturo in carne atque passuro, sed et resurrecturo in lege figurantur, quae data est in edictis Angelorum, in quibus Angelis erat utique et Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; et aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus, aliquando sine ulla distinctione personae Deus per illos figurabatur, etsi visibilibus et sensibilibus formis apparens, per creaturam tamen suam, non per substantiam, cui videndae corda mundantur per haec omnia quae oculis videntur et auribus audiuntur. 27. Sed iam satis, quantum existimo, pro captu nostro disputatum et demonstratum est, quod in hoc libro susceperamus ostendere: constititque et probabilitate rationis quantum homo vel potius quantum ego potui, et firmitate auctoritatis quantum de Scripturis sanctis divina eloquia patuerunt, quod antiquis patribus nostris ante incarnationem Salvatoris, cum Deus apparere dicebatur, voces illae ac species corporales per Angelos factae sunt; sive ipsis loquentibus vel agentibus aliquid ex persona Dei, sicut etiam Prophetas solere ostendimus; sive assumentibus ex creatura quod ipsi non essent, ubi Deus figurate demonstraretur hominibus; quod genus significationum nec Prophetas omisisse, multis exemplis docet Scriptura. Superest igitur iam ut videamus, cum et nato per virginem Domino, et corporali specie sicut columba descendente Spiritu sancto, visisque igneis linguis sonitu facto de caelo die Pentecostes post ascensionem Domini, non ipsum Dei Verbum per substantiam suam qua Patri aequale atque coaeternum est, nec Spiritus Patris et Filii per suam substantiam qua et ipse utrisque aequalis atque coaeternus est, sed utique creatura quae illis modis formari et existere potuit corporeis atque mortalibus sensibus apparuerit, quid inter illas demonstrationes et has proprietates Filii Dei et Spiritus sancti, quamvis per creaturam visibilem factas, intersit: quod ab alio volumine commodius ordiemur. LIBER QUARTUS.