II. Kitap
- İnsanlar Tanrı'yı arayıp insan zayıflığının elverdiği ölçüde zihinlerini Teslis'i anlamaya yönelttiklerinde zahmetli güçlüklerle karşılaşırlar: ister yaklaşılamaz ışığı görmeye çalışan zihnin bakışında, ister kutsal Yazıların pek çeşitli ve pek çok biçimli söyleyişinde —bana kalırsa ruh orada ancak, Mesih'in lütfuyla yüceltilip tatlansın diye yıpratılır—. Bu güçlükleri yaşamış olanlar, her türlü belirsizliği dağıtıp kesin bir şeye vardıklarında, bu kadar büyük bir sırrı araştırırken yanılanları çok kolay bağışlamalıdırlar. Ama insanların yanılgısında katlanılması en güç iki şey vardır: hakikat açığa çıkmadan önceki peşin hüküm ve hakikat açığa çıktıktan sonra peşinen benimsenmiş yanlışın savunulması. Hakikatin bulunmasına ve tanrısal, kutsal kitapların incelenmesine pek düşman olan bu iki kusurdan, dua ettiğim ve umduğum gibi, Tanrı beni iyi iradesinin kalkanıyla ve merhametinin lütfuyla korur ve donatırsa, Tanrı'nın cevherini ister onun Yazısı ister yaratılışı aracılığıyla araştırmakta gevşek davranmayacağım. Bunların ikisi de, birini ilham eden, öbürünü yaratan Tanrı'nın kendisi aransın ve kendisi sevilsin diye bakmamız için önümüze konmuştur. Görüşümü ortaya koymaktan da çekinmeyeceğim; o görüşte sapkın kimselerin ısırmasından korkmaktan çok, doğru kimselerin incelemesini seveceğim. Çünkü en güzel ve en alçakgönüllü sevgi güvercin gözünü sevinçle karşılar; köpek dişinden ise ya en ihtiyatlı alçakgönüllülük kaçınır ya da en sağlam hakikat onu körleştirir. Yanılan ya da dalkavukluk eden biri tarafından övülmektense herhangi biri tarafından kınanmayı yeğleyeceğim. Çünkü hakikati seven için korkulacak hiçbir kınayıcı yoktur. Kınayacak olan ya düşmandır ya dost. Düşman alay ediyorsa ona katlanmak gerekir; dost ise yanılıyorsa ona öğretmek, öğretiyorsa onu dinlemek gerekir. Övücü ise yanılıyorsa yanılgıyı pekiştirir, dalkavukluk ediyorsa yanılgıya çeker. Öyleyse adil kişi beni merhametle düzeltsin ve azarlasın; ama günahkârın yağı başımı yağlamasın.13_5
dum tamen non ideo credatur maioris bonitatis esse Patris quam Filii substantia, secundum quam Verbum est per quod facta sunt omnia, nihilque abhorret a sana doctrina: securi utamur, non uno tantum, sed quotquot reperiri potuerint. Tanto enim fortius convincuntur haeretici, quanto plures exitus patent ad eorum laqueos evitandos. Sed ea quae adhuc consideranda sunt, ab alio iam petamus exordio. LIBER SECUNDUS. PROOEMIUM. 1. Cum homines Deum quaerunt, et ad intellegentiam Trinitatis pro captu infirmitatis humanae animum intendunt; experti difficultates laboriosas, sive in ipsa acie mentis conantis intueri inaccessibilem lucem, sive in ipsa multiplici et multimoda locutione Litterarum sacrarum, ubi mihi non videtur nisi atteri anima, ut Christi gratia glorificata dulcescat: cum ad aliquid certum discussa omni ambiguitate pervenerint, facillime debent ignoscere errantibus in tanti pervestigatione secreti. Sed duo sunt quae in errore hominum difficillime tolerantur; praesumptio, priusquam veritas pateat; et, cum iam patuerit, praesumptae defensio falsitatis. A quibus duobus vitiis nimis inimicis inventioni veritatis, et tractationi divinorum sanctorumque Librorum, si me, ut precor et spero, Deus defenderit atque munierit scuto bonae voluntatis suae et gratia misericordiae suae, non ero segnis ad inquirendam substantiam Dei, sive per Scripturam eius, sive per creaturam. Quae utraque nobis ad hoc proponitur intuenda, ut ipse quaeratur, ipse diligatur, qui et illam inspiravit, et istam creavit. Nec trepidus ero ad proferendam sententiam meam, in qua magis amabo inspici a rectis, quam timebo morderi a perversis. Gratanter enim suscipit oculum columbinum pulcherrima et modestissima caritas; dentem autem caninum vel evitat cautissima humilitas, vel retundit solidissima veritas: magisque optabo a quolibet reprehendi, quam sive ab errante, sive ab adulante laudari. Nullus enim reprehensor formidandus est amatori veritatis. Etenim aut inimicus reprehensurus est, aut amicus. Si ergo inimicus insultat, ferendus est: amicus autem si errat, docendus; si docet, audiendus. Laudator vero et errans confirmat errorem, et adulans illicit in errorem. Emendabit ergo me iustus in misericordia, et arguet me; oleum autem peccatoris non impinguabit caput meum.
- Bu yüzden Rabbimiz İsa Mesih hakkında şu kuralı çok sağlam tutuyoruz: Kutsal Yazılar'a serpiştirilmiş ve bu Yazılar'ı yorumlayan Katolik bilginlerce adeta kanonik bir kural olarak gösterilmiş olan bu kurala göre Tanrı'nın Oğlu, içinde bulunduğu Tanrı suretine göre Baba'ya eşit, aldığı kul suretine göre ise Baba'dan küçük anlaşılır. Bu surette yalnız Baba'dan değil Kutsal Ruh'tan da, dahası kendi kendisinden de küçük bulunmuştur; ama eskiden olduğu kendisinden değil, şimdi olduğu kendisinden. Çünkü kul suretini almakla Tanrı suretini yitirmedi; önceki kitapta andığımız Yazı tanıklıkları bunu öğretti. Ama bu kuralı ne kadar sağlam tutsak da, tanrısal sözlerde bazı yerler öyle konmuştur ki hangi kurala bağlanmaları gerektiği belirsizdir: Oğul'u alınmış yaratıkta küçük olarak anladığımız kurala mı, yoksa Oğul'u küçük değil Baba'ya eşit, yine de Baba'dan gelen, Tanrı'dan Tanrı, ışıktan ışık olarak anladığımız kurala mı? Nitekim Oğul'a "Tanrı'dan Tanrı" deriz; Baba'ya ise yalnız "Tanrı" deriz, "Tanrı'dan" demeyiz. Buradan açıktır ki Oğul'un, kendisinden olduğu ve oğlu olduğu başka biri vardır; Baba'nın ise kendisinden olduğu bir Oğul'u yoktur, yalnız babası olduğu bir Oğul'u vardır. Çünkü her oğul, ne ise onu babadan alır ve babanın oğludur; hiçbir baba ise ne ise onu oğuldan almaz, yalnız oğlun babasıdır.
- Kutsal Yazılar'da Baba ve Oğul hakkında bazı sözler, cevherin birliğini ve eşitliğini gösterecek biçimde konmuştur: "Ben ve Baba biriz" ve "Tanrı suretinde iken Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymadı" sözleri ve bunlara benzeyen bütün sözler gibi. Bazıları ise Oğul'u kul sureti yüzünden, yani değişebilir insan cevherinden alınmış yaratık yüzünden küçük gösterecek biçimdedir: "Çünkü Baba benden büyüktür" ve "Baba kimseyi yargılamaz, bütün yargıyı Oğul'a vermiştir" sözleri gibi. Nitekim az sonra ardından şöyle der: "Ve ona yargılama yetkisini de verdi, çünkü o İnsanoğlu'dur." Bazıları da Oğul'u ne küçük ne eşit gösterir, yalnız Baba'dan olduğunu bildirir: "Baba'nın kendisinde hayatı olduğu gibi, Oğul'a da kendisinde hayata sahip olmayı verdi" ve "Oğul, Baba'yı yaparken görmediği hiçbir şeyi kendiliğinden yapamaz" sözleri gibi. Bu son sözün, Oğul'un yaratıktan alınmış surette küçük olduğu için söylendiğini kabul edersek, şu sonuç çıkar: Önce Baba suların üstünde yürümüş, doğuştan kör bir başkasının gözünü tükürük ve çamurla açmış, Oğul'un bedende görünerek insanlar arasında yaptığı öteki işleri de yapmış olmalıdır; ancak o zaman Oğul'un, Baba'yı yaparken görmediği hiçbir şeyi kendiliğinden yapamayacağını söyleyen, bunları yapabilirdi. Ama bir deli bile böyle düşünür mü? Geriye şu kalıyor: Bunlar, Oğul'un hayatı Baba'nınki gibi değişmez olduğu, yine de Oğul Baba'dan olduğu için söylenmiştir. Baba'nın ve Oğul'un işi ayrılmazdır; ama Oğul'un bu işi görmesi, kendisi kimden ise ondan, yani Baba'dan gelir. Oğul Baba'yı öyle görür ki onu görmesiyle Oğul olması bir ve aynı şeydir. Çünkü onun için Baba'dan olmak, yani Baba'dan doğmak, Baba'yı görmekten başka bir şey değildir; iş göreni görmek de onunla birlikte iş görmekten başka bir şey değildir. Ama kendiliğinden görmez, çünkü kendisinden değildir. Bu yüzden Baba'yı yaparken gördüğü şeyleri Oğul da aynı biçimde yapar, çünkü Baba'dandır. Ressamın, başkasının yaptığını gördüğü tablolara bakıp başka tablolar yapması gibi, başka şeyleri benzer biçimde yapmaz; bedenin, zihnin düşündüğü harflerin aynısını yazıya dökmesi gibi, aynı şeyleri benzemez biçimde de yapmaz. Ama der ki: "Baba ne yaparsa, Oğul da aynısını aynı biçimde yapar." Hem "aynısını" dedi hem "aynı biçimde"; bu yüzden Baba'nın ve Oğul'un işi ayrılmaz ve eşittir, ama Oğul'a Baba'dan gelir. İşte bu yüzden Oğul, Baba'yı yaparken görmediği hiçbir şeyi kendiliğinden yapamaz. Yazılar'ın birini ötekinden küçük göstermek istemeyip yalnız kimin kimden olduğunu göstermek istediği bu söyleyiş kuralından bazıları, Oğul küçükmüş gibi söyleniyor anlamını çıkardı. Bizimkilerden de daha az bilgili ve bu konularda pek az yetişmiş bazı kimseler, bunları kul suretine göre anlamaya çalışıp doğru anlayış onlara eşlik etmeyince, kafaları karışıyor. Bu olmasın diye şu kurala tutunmak gerekir: Bu kurala göre Oğul'un küçük olduğu değil, Baba'dan olduğu bildirilir; bu sözler onun eşitsizliğini değil, doğuşunu gösterir.14
CAPUT PRIMUM. 2. Quamobrem, quanquam firmissime teneamus de Domino nostro Iesu Christo, et per Scripturas disseminatam, et a doctis catholicis earumdem Scripturarum tractatoribus demonstratam tanquam canonicam regulam, quomodo intellegatur Dei Filius et aequalis Patri secundum Dei formam in qua est, et minor Patre secundum servi formam quam accepit; in qua forma non solum Patre, sed etiam Spiritu sancto, neque hoc tantum, sed etiam se ipso minor inventus est, non se ipso qui fuit, sed se ipso qui est; quia forma servi accepta, formam Dei non amisit, sicut Scripturarum, quae in superiore libro commemoravimus, testimonia docuerunt: sunt tamen quaedam in divinis eloquiis ita posita, ut ambiguum sit ad quam potius regulam referantur; utrum ad eam qua intellegimus minorem Filium in assumpta creatura, an ad eam qua intellegimus, non quidem minorem esse Filium, sed aequalem Patri, tamen ab illo hunc esse Deum de Deo, lumen de lumine. Filium quippe dicimus Deum de Deo: Patrem autem, Deum tantum; non, de Deo. Unde manifestum est quod Filius habeat alium de quo sit, et cui Filius sit; Pater autem non Filium de quo sit habeat, sed tantum cui Pater sit. Omnis enim filius de patre est quod est, et patri filius est: nullus autem pater de filio est quod est, sed filio pater est. 3. Quaedam itaque ita ponuntur in Scripturis de Patre et Filio, ut indicent unitatem aequalitatemque substantiae, sicuti est, Ego et Pater unum sumus; et, Cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo; et quaecumque talia sunt. Quaedam vero ita, ut minorem ostendant Filium propter formam servi, id est, propter assumptam creaturam mutabilis humanaeque substantiae, sicuti est quod ait, Quoniam Pater maior me est; et, Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio. Nam paulo post consequenter ait, Et potestatem dedit ei et iudicium facere, quoniam Filius hominis est. Quaedam porro ita, ut nec minor nec aequalis tunc ostendatur, sed tantum quod de Patre sit intimetur, ut est illud, Sicut habet Pater vitam in semetipso, sic dedit Filio vitam habere in semetipso; et illud, Neque enim potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Quod si propterea dictum acceperimus, quia in forma accepta ex creatura minor est Filius, consequens erit ut prior Pater super aquas ambulaverit, aut alicuius alterius caeci nati de sputo et luto oculus aperuerit, et caetera quae Filius in carne apparens inter homines fecit, ut posset ea facere qui dixit non posse Filium a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem: quis autem vel delirus ita sentiat? Restat ergo ut haec ideo dicta sint, quia incommutabilis est vita Filii sicut Patris, et tamen de Patre est; et inseparabilis est operatio Patris et Filii, sed tamen ita operari Filio de illo est, de quo ipso est, id est de Patre; et ita videt Filius Patrem, ut quo eum videt hoc ipso sit Filius. Non enim aliud illi est esse de Patre, id est nasci de Patre, quam videre Patrem; aut aliud videre operantem, quam pariter operari: sed ideo non a se, quia non est a se. Et ideo quae viderit Patrem facientem, haec eadem facit et Filius similiter, quia de Patre est. Neque enim alia similiter, sicut pictor alias tabulas pingit, quemadmodum alias ab alio pictas videt; nec eadem dissimiliter, sicut corpus easdem litteras exprimit, quas animus cogitavit: sed quaecumque, inquit, Pater facit, haec eadem et Filius facit similiter. Et, haec eadem dixit; et, similiter: ac per hoc inseparabilis et par est operatio Patri et Filio, sed a Patre est Filio. Ideo non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem. Ex hac ergo regula, qua ita loquuntur Scripturae, ut non alium alio minorem, sed tantum velint ostendere quis de quo sit, nonnulli eum sensum conceperunt, tanquam minor Filius diceretur. Quidam autem nostri indoctiores, et in his minime eruditi, dum haec secundum formam servi conantur accipere, et eos rectus intellectus non sequitur, perturbantur. Quod ne accidat, tenenda est haec regula, qua non minor est Filius, sed quod de Patre sit intimatur: quibus verbis non inaequalitas, sed nativitas eius ostenditur.
- Demek ki, söylemeye başladığım gibi, kutsal kitaplarda bazı sözler öyle konmuştur ki neye bağlanacakları belirsizdir: Oğul'un alınmış yaratık yüzünden küçük olmasına mı, yoksa eşit olduğu hâlde Baba'dan olduğunun bildirilmesine mi? Bana öyle geliyor ki belirsizlik açıklanamayacak, ayırt edilemeyecek türdense, söz iki kuraldan hangisine göre olursa olsun tehlikesizce anlaşılabilir. "Benim öğretim benim değil, beni gönderenindir" sözü gibi. Bu söz, önceki kitapta ele aldığımız gibi kul suretine göre de anlaşılabilir, Baba'ya eşit olduğu ama yine de Baba'dan olduğu Tanrı suretine göre de. Çünkü Tanrı suretinde Oğul başka, hayatı başka değildir, hayatın kendisi Oğul'dur; aynı şekilde Oğul başka, öğretisi başka değildir, öğretinin kendisi Oğul'dur. Bu yüzden "Oğul'a hayat verdi" sözü "Hayat olan Oğul'u doğurdu" diye anlaşıldığı gibi, "Oğul'a öğreti verdi" denince de "Öğreti olan Oğul'u doğurdu" diye anlaşılması yerindedir. Böylece "Benim öğretim benim değil, beni gönderenindir" sözü, "Ben kendimden değilim, beni gönderendenim" denmiş gibi anlaşılır.15
CAPUT II. 4. Sunt ergo quaedam in sanctis Libris, ut dicere coeperam, ita posita, ut ambiguum sit quonam referenda sint: utrum ad illud quod propter assumptam creaturam minor est Filius; an ad illud, quod quamvis aequalis, tamen quia de Patre sit indicatur. Et mihi quidem videtur, si eo modo ambiguum est, ut explicari discernique non possit, ex utralibet regula sine periculo posse intellegi, sicut est quod ait, Mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit. Nam et ex forma servi potest accipi, sicut iam in libro superiore tractavimus; et ex forma Dei, in qua sic aequalis est Patri, ut tamen de Patre sit. In Dei quippe forma, sicut non est aliud Filius, aliud vita eius, sed ipsa vita Filius est; ita non est aliud Filius, aliud doctrina eius, sed ipsa doctrina Filius est. Ac per hoc sicut id quod dictum est, dedit Filio vitam, non aliud intellegitur quam, Genuit Filium qui est vita; sic etiam cum dicitur, Dedit Filio doctrinam, bene intellegitur, Genuit Filium qui est doctrina: ut quod dictum est, Mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit, sic intellegatur ac si dictum sit, Ego non sum a me ipso, sed ab illo qui me misit.
- Kutsal Ruh için "kul suretini alarak kendini boşalttı" denmemiştir; yine de Rab'bin kendisi şöyle der: "Ama o, hakikatin Ruhu geldiğinde size bütün hakikati öğretecek. Çünkü kendiliğinden konuşmayacak, ne işitirse onu söyleyecek ve gelecek olanları size bildirecek. O beni yüceltecek, çünkü benimkinden alıp size bildirecek." Bu sözlerin hemen ardından "Baba'nın nesi varsa benimdir; bu yüzden 'Benimkinden alıp size bildirecek' dedim" demeseydi, belki Kutsal Ruh'un, Oğul'un Baba'dan doğduğu gibi Mesih'ten doğduğuna inanılırdı. Çünkü kendisi için "Benim öğretim benim değil, beni gönderenindir" demişti; Kutsal Ruh için ise "Çünkü kendiliğinden konuşmayacak, ne işitirse onu söyleyecek" ve "Çünkü benimkinden alıp size bildirecek" dedi. Ama "benimkinden alacak" dediğinin gerekçesini de verdi: "Baba'nın nesi varsa benimdir; bu yüzden 'Benimkinden alacak' dedim." Öyleyse geriye şu kalıyor: Kutsal Ruh da, Oğul gibi, Baba'nınkinden alır diye anlaşılmalıdır. Yukarıda andığımız söze göre değilse nasıl? "Baba'dan size göndereceğim Yardımcı, Baba'dan çıkan hakikatin Ruhu geldiğinde, o benim için tanıklık edecek." Demek ki Baba'dan çıktığı için kendiliğinden konuşmadığı söylenir. Oğul "Oğul, Baba'yı yaparken görmediği hiçbir şeyi kendiliğinden yapamaz" dedi diye küçük olmadığı gibi —bunu kul suretine göre değil, gösterdiğimiz gibi Tanrı suretine göre söyledi; bu sözler onun küçük olduğunu değil, Baba'dan olduğunu gösterir—, Kutsal Ruh için "Çünkü kendiliğinden konuşmayacak, ne işitirse onu söyleyecek" dendi diye onun küçük olduğu sonucu da çıkmaz; bu, Baba'dan çıkmasına göre söylenmiştir. Oğul Baba'dan olduğu, Kutsal Ruh da Baba'dan çıktığı hâlde neden ikisine de "oğul" denmediğini, ikisinin de doğmuş sayılmadığını; birinin biricik Oğul, ötekinin, Kutsal Ruh'un ise ne oğul ne doğmuş olduğunu —çünkü doğmuş olsaydı elbette oğul olurdu— Tanrı izin verirse ve ne kadar izin verirse, başka bir yerde tartışacağız.16
CAPUT III. 5. Nam et de Spiritu sancto, de quo non dictum est, Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens; ait tamen ipse Dominus: Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur, et quae ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me clarificabit; quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Post haec verba, nisi continuo secutus dixisset, Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt: propterea dixi, Quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis; crederetur fortasse ita natus de Christo Spiritus sanctus, quemadmodum ille de Patre. De se quippe dixerat, Mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit: de Spiritu autem sancto, Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet loquetur; et, Quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Sed quia reddidit causam cur dixerit, de meo accipiet; ait enim, Omnia quaecumque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, Quia de meo accipiet: restat ut intellegatur etiam Spiritus sanctus de Patris habere, sicut et Filius. Quomodo, nisi secundum id quod supra diximus: Cum autem venerit Paracletus quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me? Procedendo itaque a Patre, dicitur non loqui a semetipso: et sicut non ex eo fit ut minor sit Filius quia dixit, Non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem (non enim hoc ex forma servi dixit, sed ex forma Dei, sicut iam ostendimus: haec autem verba non indicant quod minor sit, sed quod de Patre sit); ita non hinc efficitur ut minor sit Spiritus sanctus, quia dictum est de illo, Non enim loquetur a semetipso, sed quaecumque audiet, loquetur: secundum hoc enim dictum est quod de Patre procedit. Cum vero et Filius de Patre sit, et Spiritus sanctus a Patre procedat, cur non ambo Filii dicantur, nec ambo geniti, sed ille unus Filius unigenitus, hic autem Spiritus sanctus nec filius nec genitus, quia si genitus utique Filius, alio loco, si Deus donaverit, et quantum donaverit, disseremus.
- Ama şunu da kendi lehlerine sayanlar, yapabilirlerse, burada uyansınlar: Oğul "Baba, beni yücelt" dedi diye bunu Baba'nın Oğul'dan büyük olduğunun kanıtı sanıyorlar. İşte Kutsal Ruh da onu yüceltiyor; o da ondan büyük mü? Üstelik Kutsal Ruh Oğul'u, Oğul'unkinden alacağı için yüceltiyorsa, Oğul'unkinden de Baba'nın nesi varsa onun olduğu için alacaksa, açıktır ki Kutsal Ruh Oğul'u yücelttiğinde Baba Oğul'u yüceltmektedir. Buradan anlaşılır ki Baba'nın nesi varsa yalnız Oğul'un değil Kutsal Ruh'un da kendisinindir; çünkü Kutsal Ruh, Baba'nın yücelttiği Oğul'u yüceltmeye kadirdir. Yücelten yücelttiğinden büyükse, birbirini yüceltenlerin eşit olmasına razı olsunlar. Oğul'un da Baba'yı yücelttiği yazılıdır: "Ben seni yeryüzünde yücelttim" der. Elbette Kutsal Ruh'u ikisinden de büyük sanmaktan sakınsınlar; çünkü o, Baba'nın yücelttiği Oğul'u yüceltir, ama kendisinin ne Baba ne Oğul tarafından yüceltildiği yazılıdır.17
CAPUT IV. 6. Verumtamen hic evigilent, si possunt, qui hoc etiam sibi suffragari putaverunt, quasi ad demonstrandum Patrem Filio maiorem, quia dixit Filius, Pater, clarifica me. Ecce et Spiritus sanctus clarificat eum: numquidnam et ipse maior est illo? Porro autem si propterea Spiritus sanctus clarificat Filium quia de Filii accipiet, et ideo de eius accipiet quia omnia quae habet Pater ipsius sunt; manifestum est quia cum Spiritus sanctus glorificat Filium, Pater glorificat Filium. Unde cognoscitur quod omnia quae habet Pater non tantum Filii, sed etiam Spiritus sancti sunt, quia potens est Spiritus sanctus glorificare Filium, quem glorificat Pater. Quod si ille qui glorificat, eo quem glorificat maior est; sinant ut aequales sint qui se invicem glorificant. Scriptum est autem quod et Filius glorificet Patrem: Ego te, inquit, glorificavi super terram. Sane caveant ne putetur Spiritus sanctus maior ambobus, quia glorificat Filium quem glorificat Pater, ipsum autem nec a Patre nec a Filio scriptum est glorificari.
- Bu noktada çürütülünce şuna dönüp derler: "Gönderen gönderilenden büyüktür. Bu yüzden Baba Oğul'dan büyüktür, çünkü Oğul Baba tarafından gönderildiğini durmadan anar; Kutsal Ruh'tan da büyüktür, çünkü İsa onun için 'Baba'nın benim adımla göndereceği' dedi. Kutsal Ruh ise ikisinden de küçüktür: Çünkü andığımız gibi onu Baba gönderir, Oğul da 'Ama gidersem onu size göndereceğim' derken gönderir." Bu meselede önce şunu soruyorum: Oğul nereden ve nereye gönderildi? "Ben Baba'dan çıktım ve bu dünyaya geldim" der. Demek ki Baba'dan çıkmak ve bu dünyaya gelmek, gönderilmektir. Peki aynı müjdeci neden onun için şöyle der: "Dünyadaydı, dünya onun aracılığıyla yapıldı ve dünya onu tanımadı"; ardından da ekler: "Kendi yurduna geldi." Elbette geldiği yere gönderildi. Ama Baba'dan çıkıp bu dünyaya geldiği için bu dünyaya gönderildiyse ve zaten bu dünyada idiyse, demek ki bulunduğu yere gönderildi. Peygamberde Tanrı'nın "Göğü ve yeri ben doldururum" dediği yazılıdır. Bu Oğul hakkında söylendiyse —bazıları peygamberlerin ağzından ya da peygamberlerde konuşanın o olduğunu anlamak ister—, zaten bulunduğu yerden başka nereye gönderildi? Çünkü "Göğü ve yeri ben doldururum" diyen her yerdeydi. Bu Baba hakkında söylendiyse, Baba Sözü olmadan ve "bir uçtan öbür uca kudretle uzanan, her şeyi tatlılıkla düzenleyen" Bilgeliği olmadan nerede bulunabilirdi? Ruhu olmadan da hiçbir yerde bulunamazdı. Öyleyse Tanrı her yerdeyse, Ruhu da her yerdedir. Demek ki Kutsal Ruh da bulunduğu yere gönderildi. Nitekim Tanrı'nın yüzünden kaçacak yer bulamayan ve "Göğe çıksam sen oradasın, ölüler diyarına insem yine oradasın" diyen kişi de, Tanrı'nın her yerde hazır olduğunu anlatmak isterken önce onun Ruhunu andı. Çünkü şöyle der: "Senin Ruhundan nereye gideyim, senin yüzünden nereye kaçayım?"
- Böylece hem Oğul hem Kutsal Ruh zaten bulunduğu yere gönderildiğine göre, ister Oğul'un ister Kutsal Ruh'un olsun, bu gönderilişin nasıl anlaşılacağını araştırmak gerekir. Çünkü yalnız Baba'nın hiçbir yerde gönderildiği okunmaz. Oğul hakkında Havari şöyle yazar: "Ama zaman dolunca Tanrı, Yasa altında olanları kurtarmak için kadından doğmuş, Yasa altında doğmuş Oğlunu gönderdi." "Kadından doğmuş Oğlunu gönderdi" diyor. Hangi Katolik bilmez ki Havari "kadın" adıyla bekâretin yitirildiğini değil, İbranî söyleyiş tarzıyla yalnız cinsiyeti anlatmak istemiştir? Böylece "Tanrı kadından doğmuş Oğlunu gönderdi" demekle, Oğul'un tam da kadından doğmakla gönderildiğini yeterince gösteriyor. Demek ki Tanrı'dan doğmuş olarak bu dünyadaydı; Meryem'den doğmuş olarak ise bu dünyaya gönderilmiş olarak geldi. Bu yüzden Baba tarafından Kutsal Ruh olmaksızın gönderilemezdi. Bunu yalnız, Baba'nın onu gönderdiğinde, yani kadından meydana getirdiğinde, elbette Ruhu olmadan meydana getirmediği anlaşıldığı için söylemiyoruz; İncil'de de, meleğe "Bu nasıl olacak?" diye soran bakire Meryem'e apaçık biçimde şöyle denir: "Kutsal Ruh senin üzerine gelecek ve Yüce Olan'ın kudreti sana gölge salacak." Matta da şöyle der: "Kutsal Ruh'tan gebe kaldığı anlaşıldı." Ayrıca Yeşaya peygamberde Mesih'in kendisinin, gelecekteki gelişi hakkında şöyle dediği anlaşılır: "Ve şimdi Rab ve onun Ruhu beni gönderdi."18
CAPUT V. 7. Sed in his convicti, ad illud se convertunt ut dicant, Maior est qui mittit, quam qui mittitur: proinde maior est Pater Filio, quia Filius a Patre se missum assidue commemorat; maior est et Spiritu sancto, quia de illo dixit Iesus, Quem mittet Pater in nomine meo. Et Spiritus sanctus utroque minor est: quia et Pater eum mittit, sicut commemoravimus; et Filius, cum dicit, Si autem abiero, mittam eum ad vos. Qua in quaestione primum quaero, unde et quo missus sit Filius. Ego, inquit, a Patre exii, et veni in hunc mundum. Ergo a Patre exire, et venire in hunc mundum, hoc est mitti. Quid igitur est quod de illo idem ipse evangelista dicit, In hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et mundus eum non cognovit? deinde coniungit: In sua propria venit. Illuc utique missus est, quo venit: at si in hunc mundum missus est, quia exiit a Patre, et venit in hunc mundum, et in hoc mundo erat; illuc ergo missus est ubi erat. Nam et illud quod scriptum est in propheta Deum dicere, Caelum et terram ego impleo; si de Filio dictum est (ipsum enim nonnulli volunt intellegi vel Prophetis vel in Prophetis locutum), quo missus est, nisi illuc ubi erat? Ubique enim erat qui ait, Coelum et terram ego impleo. Si autem de Patre dictum est, ubi esse potuit sine Verbo suo et sine Sapientia sua, quae pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter? Sed neque sine Spiritu suo usquam esse potuit. Itaque si ubique est Deus, ubique est etiam Spiritus eius. Illuc ergo et Spiritus sanctus missus est ubi erat. Nam et ille qui non invenit locum quo iret a facie Dei et dicit, Si ascendero in caelum, tu ibi es; si descendero in infernum, ades; ubique volens intellegi praesentem Deum, prius nominavit Spiritum eius. Nam sic ait: Quo abibo ab Spiritu tuo? et quo a facie tua fugiam? 8. Quocirca si et Filius et Spiritus sanctus illuc mittitur ubi erat, quaerendum est quomodo intellegatur ista missio, sive Filii, sive Spiritus sancti. Pater enim solus nusquam legitur missus. Et de Filio quidem ita scribit Apostolus: Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret. Misit, inquit, Filium suum factum ex muliere. Quo nomine quis catholicus nesciat, non eum privationem virginitatis, sed differentiam sexus hebraeo loquendi more significare voluisse? Cum itaque ait, Misit Deus Filium suum factum ex muliere, satis ostendit eo ipso missum Filium quo factus est ex muliere. Quod ergo de Deo natus est, in hoc mundo erat: quod autem de Maria natus est, in hunc mundum missus advenit. Proinde mitti a Patre sine Spiritu sancto non potuit: non solum quia intellegitur Pater cum eum misit, id est, fecit ex femina, non utique sine Spiritu suo fecisse; verum etiam quod manifestissime atque apertissime in Evangelio dicitur virgini Mariae quaerenti ab angelo, Quomodo fiet istud? Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: et Matthaeus dicit, Inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Quanquam et apud Isaiam prophetam ipse Christus intellegitur de adventu suo futuro dicere, Et nunc Dominus misit me, et Spiritus eius.
- Belki biri bizi, Oğul'un kendi kendisi tarafından da gönderildiğini söylemeye zorlar; çünkü Meryem'in o gebeliği ve doğurması, yaratmasıyla her şeyin yaratıldığı Teslis'in işidir. "Peki," der, "kendisi kendini gönderdiyse Baba onu nasıl gönderdi?" Ona önce şunu soruyorum, söyleyebiliyorsa söylesin: Kendisi kendini kutsadıysa Baba onu nasıl kutsadı? Çünkü aynı Rab ikisini de söyler: "Baba'nın kutsayıp dünyaya gönderdiği kişiye, 'Tanrı'nın Oğluyum' dedim diye siz 'Küfrediyorsun' mu diyorsunuz?" Başka bir yerde ise şöyle der: "Onlar için kendimi kutsuyorum." Yine soruyorum: Kendisi kendini teslim ettiyse Baba onu nasıl teslim etti? Çünkü havari Pavlus ikisini de söyler: "Kendi Oğlunu esirgemeyen, onu hepimiz için teslim eden." Başka bir yerde ise Kurtarıcı hakkında şöyle der: "Beni seven ve kendini benim için teslim eden." Sanırım, bu konularda doğru düşünüyorsa şöyle cevap verecektir: Baba'nın ve Oğul'un iradesi birdir, işleri ayrılmazdır. Öyleyse Oğul'un gönderilmiş sayıldığı o bedenleşmenin ve bakireden doğuşun da Baba'nın ve Oğul'un bir ve aynı işiyle, ayrılmaz biçimde meydana geldiğini anlasın; elbette bundan, açıkça "Kutsal Ruh'tan gebe kaldığı anlaşıldı" denen Kutsal Ruh da ayrı tutulmaz. Meseleyi şöyle sorarsak söylediğimiz belki daha açık görünür: Tanrı Oğlunu nasıl gönderdi? Gelmesini emretti de o emre uyarak mı geldi? Yoksa rica mı etti, ya da yalnız öğüt mü verdi? Bunlardan hangisi olursa olsun, elbette sözle olmuştur; Tanrı'nın Sözü ise Tanrı'nın Oğlunun kendisidir. Bu yüzden Baba onu sözle gönderdiğinde, onun gönderilmesi Baba'nın ve Sözünün işi olmuştur. Demek ki aynı Oğul, Baba ve Oğul tarafından gönderilmiştir; çünkü Baba'nın Sözü Oğul'un kendisidir. Kim, ebedî Oğul gönderilsin ve zaman içinde bedende görünsün diye Baba'nın zamana bağlı bir söz meydana getirdiğini sanacak kadar saygısız bir kanaate kapılır? Hayır: Başlangıçta Tanrı'nın yanında olan ve Tanrı olan Tanrı Sözünde, yani Tanrı'nın Bilgeliğinin kendisinde, onun hangi zamanda bedende görünmesi gerektiği zamansız olarak bulunuyordu. Böylece Söz hiçbir zamanın başlangıcı olmaksızın başlangıçta iken, Söz Tanrı'nın yanında ve Söz Tanrı iken, Söz'ün hangi zamanda beden olup aramızda yaşayacağı, Söz'ün kendisinde hiçbir zaman olmaksızın bulunuyordu. Bu zamanın dolumu gelince "Tanrı kadından doğmuş Oğlunu gönderdi", yani zaman içinde doğmuş olarak gönderdi; öyle ki bedenleşmiş Söz insanlara görünsün. Bunun hangi zamanda olacağı, Söz'ün kendisinde zamansız olarak bulunuyordu. Çünkü zamanların düzeni Tanrı'nın ebedî Bilgeliğinde zamansızdır. Böylece Oğul'un bedende görünmesi Baba'nın ve Oğul'un işi olunca, o bedende görünene uygun biçimde "gönderilmiş", onda görünmeyene ise "göndermiş" dendi. Çünkü bedensel gözlerin önünde dışarıda olup bitenler, ruhanî tabiatın içteki hazırlığından doğar; bu yüzden onlara uygun biçimde "gönderilmiş" denir. Alınan insanın o sureti ise Oğul'un kişisidir, Baba'nınki değil. Bu yüzden görünmez Baba'nın, kendisiyle birlikte görünmez olan Oğul'la birlikte aynı Oğul'u görünür kılarak onu gönderdiği söylendi. Oğul, Baba'yla birlikte görünmez olmaktan çıkacak biçimde görünür olsaydı, yani Söz'ün görünmez cevheri değişip görünür bir yaratığa dönüşseydi, Oğul Baba tarafından öyle gönderilmiş anlaşılırdı ki yalnız gönderilen olurdu, Baba'yla birlikte gönderen olmazdı. Ama kul sureti, Tanrı sureti değişmeden kalacak biçimde alındığına göre, açıktır ki Oğul'da görünen şeyi görünmeyen Baba ve Oğul meydana getirmiştir; yani görünmez Baba görünmez Oğul'la birlikte aynı Oğul'u görünür olarak göndermiştir. Öyleyse neden "Ben kendiliğimden gelmedim" diyor? Bu da, "Ben kimseyi yargılamam" sözünün söylendiği kul suretine göre söylenmiştir.18_2
- Fortasse aliquis cogat ut dicamus etiam a se ipso missum esse Filium; quia ille Mariae conceptus et partus operatio Trinitatis est, qua creante omnia creantur. Et quomodo iam, inquit, Pater eum misit, si ipse se misit? Cui primum respondeo, quaerens ut dicat, si potest, quomodo Pater eum sanctificavit, si se ipse sanctificavit? Utrumque enim idem Dominus ait: Quem Pater, inquit, sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis, Quia blasphemas; quoniam dixi, Filius Dei sum. Alio autem loco ait: Et pro eis sanctifico me ipsum. Item quaero quomodo eum Pater tradidit, si se ipse tradidit? Utrumque enim dicit apostolus Paulus: Qui Filio, inquit, proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum. Alibi autem de ipso Salvatore ait: Qui me dilexit, et tradidit se ipsum pro me. Credo respondebit, si haec probe sapit, quia una voluntas est Patris et Filii, et inseparabilis operatio. Sic ergo intellegat illam incarnationem et ex Virgine nativitatem, in qua Filius intellegitur missus, una eademque operatione Patris et Filii inseparabiliter esse factam, non utique inde separato Spiritu sancto, de quo aperte dicitur, Inventa est in utero habens de Spiritu sancto. Nam etiam si ita quaeramus, enodatius fortassis quod dicimus apparebit: Quomodo misit Deus Filium suum? Iussit ut veniret, atque ille iubenti obtemperans venit; an rogavit, an tantummodo admonuit? Sed quodlibet horum sit, verbo utique factum est, Dei autem Verbum ipse est Dei Filius. Quapropter cum eum Pater verbo misit, a Patre et Verbo eius factum est ut mitteretur. Ergo a Patre et Filio missus est idem Filius, quia Verbum Patris est ipse Filius. Quis enim se tam sacrilega induat opinione, ut putet temporale verbum a Patre factum esse, ut aeternus Filius mitteretur et in carne appareret ex tempore? Sed utique in ipso Dei Verbo quod erat in principio apud Deum et Deus erat, in ipsa scilicet Sapientia Dei, sine tempore erat, quo tempore illam in carne apparere oporteret. Itaque cum sine ullo initio temporis in principio esset Verbum, et Verbum esset apud Deum, et Deus esset Verbum; sine ullo tempore in ipso Verbo erat, quo tempore Verbum caro fieret, et habitaret in nobis. Quae plenitudo temporis cum venisset, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, id est, factum in tempore, ut incarnatum Verbum hominibus appareret; quod in ipso Verbo sine tempore erat, in quo tempore fieret. Ordo quippe temporum in aeterna Dei Sapientia sine tempore est. Cum itaque hoc a Patre et Filio factum esset, ut in carne Filius appareret, congruenter dictus est missus hic qui in ea carne apparuit; misisse autem ille qui in ea non apparuit. Quoniam illa quae coram corporeis oculis foris geruntur, ab interiore apparatu naturae spiritualis existunt, et propterea convenienter missa dicuntur. Forma porro illa suscepti hominis, Filii persona est, non etiam Patris. Quapropter Pater invisibilis una cum Filio secum invisibili, eumdem Filium visibilem faciendo misisse eum dictus est: qui si eo modo visibilis fieret, ut cum Patre invisibilis esse desisteret, id est, si substantia invisibilis Verbi in creaturam visibilem mutata et transiens verteretur, ita missus a Patre intellegeretur Filius, ut tantum missus, non etiam cum Patre mittens inveniretur. Cum vero sic accepta est forma servi, ut maneret incommutabilis forma Dei, manifestum est quod a Patre et Filio non apparentibus factum sit quod appareret in Filio, id est, ut ab invisibili Patre cum invisibili Filio, idem ipse Filius visibilis mitteretur. Cur ergo ait, Et a me ipso non veni? Iam hoc secundum formam servi dictum est, secundum quam dictum est, Ego non iudico quemquam.
- Öyleyse içeride, ruhanî tabiatında ölümlülerin gözlerinden her zaman gizli olan Oğul'a, dışarıda bedensel bir yaratıkta göründüğü ölçüde "gönderilmiş" deniyorsa, Kutsal Ruh'a da neden "gönderilmiş" dendiğini anlamak artık kolaydır. Çünkü zaman içinde, Kutsal Ruh'un görünür biçimde gösterileceği bir yaratık görünümü meydana getirildi: İster Rab'bin kendisinin üzerine güvercin gibi bedensel bir görünümle indiğinde, ister onun göğe yükselişinden on gün sonra, Pentikost gününde gökten birden şiddetli bir rüzgârın esişine benzer bir ses geldiğinde ve onlara ateşi andıran, bölünmüş diller görünüp her birinin üzerine konduğunda. Görünür biçimde dışa vurulan ve ölümlülerin gözlerine sunulan bu işe Kutsal Ruh'un gönderilişi dendi. Bunun amacı, Baba ve Oğul gibi kendisinin de görünmez ve değişmez olduğu cevherinin görünmesi değildi; insanların yürekleri dıştan görülen şeylerle sarsılsın ve gelenin zaman içindeki görünüşünden, her zaman hazır olanın gizli ebediyetine dönsün diyeydi.18_3
- Si ergo missus dicitur in quantum apparuit foris in creatura corporali, qui intus in natura spirituali oculis mortalium semper occultus est, iam in promptu est intellegere etiam de Spiritu sancto cur missus et ipse dicatur. Facta est enim quaedam creaturae species ex tempore in qua visibiliter ostenderetur Spiritus sanctus, sive cum in ipsum Dominum corporali specie velut columba descendit, sive cum decem diebus peractis post eius ascensionem, die Pentecostes factus est subito de coelo sonus quasi ferretur flatus vehemens, et visae sunt illis linguae divisae tanquam ignis, qui et insedit super unumquemque eorum. Haec operatio visibiliter expressa, et oculis oblata mortalibus, missio Spiritus sancti dicta est; non ut appareret eius ipsa substantia, qua et ipse invisibilis et incommutabilis est, sicut Pater et Filius; sed ut exterioribus visis hominum corda commota, a temporali manifestatione venientis ad occultam aeternitatem semper praesentis converterentur.
- Kutsal Yazı'nın hiçbir yerinde Baba Tanrı'nın Kutsal Ruh'tan büyük, ya da Kutsal Ruh'un Baba Tanrı'dan küçük olduğunun yazılmamasının sebebi şudur: Kutsal Ruh'un içinde göründüğü yaratık, İnsanoğlu'nun alındığı gibi alınmamıştır. İnsanoğlu'nda, o suretin içinde Tanrı Sözünün kendi kişisi kendini gösteriyordu. Bu da, öteki kutsal bilgeler gibi Tanrı'nın sözüne sahip olsun diye değil, "arkadaşlarından üstün" olsun diyeydi. Elbette Söz'e ötekilerden daha çok sahip olduğu ve böylece daha üstün bir bilgeliğe eriştiği için değil, Söz'ün ta kendisi olduğu için. Çünkü bedende olan Söz başka, beden olan Söz başkadır; yani insanda olan Söz başka, insan olan Söz başkadır. "Söz beden oldu" sözünde beden, insan yerine konmuştur; "Ve bütün beden Tanrı'nın kurtarışını birlikte görecek" sözünde olduğu gibi. Burada ruhsuz ya da zihinsiz bir beden kastedilmez; "bütün beden", "bütün insan" der gibi söylenmiştir. Demek ki Kutsal Ruh'un içinde göründüğü yaratık, o beden ve bakire Meryem'den alınan o insan sureti gibi alınmadı. Ruh güvercini, o rüzgârı ya da o ateşi mesut kılmadı, onları kendisine ve kişisine, bir birlik içinde ve kendine ait bir hâl olarak ebediyen bağlamadı. Kutsal Ruh'un tabiatı değişebilir ve dönüşebilir de değildir; yani bunlar yaratıktan meydana gelmedi de, suyun buza dönmesi gibi Ruh'un kendisi değişerek şuna buna dönüştü değil. Bunlar, uygun zamanda görünmeleri gerektiği gibi göründüler: Yaratık Yaratıcısına hizmet etti; kendinde değişmeden kalan Yaratıcı'nın buyruğuyla değişip dönüştü ki onu, ölümlülere işaret edilmesi ve gösterilmesi gerektiği ölçüde işaret etsin ve göstersin. Bu yüzden o güvercine Ruh dense de, o ateş için de "Onlara ateş gibi bölünmüş diller göründü, her birinin üzerine kondu ve Ruh onlara nasıl söyletiyorsa öyle dillerle konuşmaya başladılar" denerek güvercinle olduğu gibi o ateşle de Ruh'un gösterildiği anlatılmak istense de, Oğul'a hem Tanrı hem insan dediğimiz gibi Kutsal Ruh'a hem Tanrı hem güvercin, ya da hem Tanrı hem ateş diyemeyiz. Oğul'a "Tanrı'nın Kuzusu" dediğimiz gibi de diyemeyiz. Oğul'a bu adı yalnız Vaftizci Yahya "İşte Tanrı'nın Kuzusu" diyerek vermedi; müjdeci Yahya da Vahiy'de boğazlanmış Kuzu'yu gördü. Ama o peygamberce görüm bedensel gözlere bedensel suretlerle sunulmadı; ruhta, cisimlerin ruhanî hayalleriyle sunuldu. Oysa o güvercini ve ateşi, kim gördüyse gözleriyle gördü. Gerçi ateş hakkında, sözlerin konuluşu yüzünden, gözle mi yoksa ruhta mı görüldüğü tartışılabilir. Çünkü "Ateş gibi bölünmüş diller gördüler" demiyor, "Onlara göründü" diyor. Oysa "Bana göründü" sözünü "Gördüm" sözüyle aynı anlamda kullanmayız. Cisimlerin hayallerinden oluşan o ruhanî görüntülerde hem "Bana göründü" hem "Gördüm" denir; ama açık bir bedensel görünümle gözlere gösterilen şeylerde "Bana göründü" denmez, "Gördüm" denir. Demek ki o ateşin nasıl görüldüğü konusunda bir mesele olabilir: İçeride, ruhta, dışarıdaymış gibi mi, yoksa gerçekten dışarıda, beden gözlerinin önünde mi? Ama "bedensel bir görünümle indiği" söylenen güvercinin gözle görüldüğünden hiç kimse hiçbir zaman şüphe etmedi. Oğul'a "kaya" dediğimiz gibi de Ruh'a "güvercin" ya da "ateş" diyemeyiz. Çünkü o kaya zaten yaratılmışlar arasında vardı ve bir eylem tarzıyla, işaret ettiği Mesih'in adıyla anıldı; tıpkı Yakup'un başının altına koyduğu, Rab'bi işaret etmek için de yağla meshettiği taş gibi; tıpkı kendini kurban etmek için odun taşıdığında İshak'ın Mesih olması gibi. Bu zaten var olan şeylere işaret eden bir eylem eklendi; oysa o güvercin ve ateş yalnız bunları işaret etmek için ansızın var oldular. Bunlar bana daha çok Musa'ya çalıda görünen aleve, halkın çölde ardından gittiği sütuna ve Yasa dağda verilirken çakan şimşeklere ve gürleyen göğe benziyor. Çünkü bu şeylerin bedensel görünümü bir şeyi işaret edip geçip gitmek için var oldu.19
CAPUT VI. 11. Ideo autem nusquam scriptum est, quod Deus Pater maior sit Spiritu sancto, vel Spiritus sanctus minor Deo Patre, quia non sic est assumpta creatura, in qua appareret Spiritus sanctus, sicut assumptus est filius hominis, in qua forma ipsius Verbi Dei persona praesentaretur: non ut haberet Verbum Dei, sicut alii sancti sapientes, sed prae participibus suis; non utique quod amplius habebat Verbum, ut esset quam caeteri excellentiore sapientia, sed quod ipsum Verbum erat. Aliud est enim Verbum in carne, aliud Verbum caro; id est, aliud est Verbum in homine, aliud Verbum homo. Caro enim pro homine posita est in eo quod ait, Verbum caro factum est: sicut et illud, Et videbit omnis caro pariter salutare Dei. Non enim sine anima vel sine mente: sed ita omnis caro, ac si diceretur, Omnis homo. Non ergo sic est assumpta creatura, in qua appareret Spiritus sanctus, sicut assumpta est caro illa et humana illa forma ex virgine Maria. Neque enim columbam beatificavit Spiritus, vel illum flatum, vel illum ignem, sibique et personae suae in unitatem habitumque coniunxit in aeternum: aut vero mutabilis et convertibilis est natura Spiritus sancti, ut non haec ex creatura fierent, sed ipse in illud atque illud mutabiliter verteretur, sicut aqua in glaciem. Sed apparuerunt ista, sicut opportune apparere debuerunt, creatura serviente Creatori, et ad nutum eius incommutabiliter in se ipso permanentis, ad eum significandum et demonstrandum, sicut significari et demonstrari mortalibus oportebat, mutata atque conversa. Proinde, quanquam illa columba Spiritus dicta sit, et de illo igne cum diceretur, Visae sunt illis, inquit, linguae divisae velut ignis, qui et insedit super unumquemque eorum, et coeperunt linguis loqui, quemadmodum Spiritus dabat eis pronuntiare, ut ostenderet per illum ignem Spiritum demonstratum, sicut per columbam: non tamen ita possumus dicere Spiritum sanctum et Deum et columbam, aut et Deum et ignem, sicut dicimus Filium et Deum et hominem: nec sicut dicimus Filium agnum Dei, non solum Ioanne Baptista dicente, Ecce Agnus Dei; sed etiam Ioanne evangelista vidente Agnum occisum in Apocalypsi. Illa quippe visio prophetica non est exhibita oculis corporeis per formas corporeas, sed in spiritu per spirituales imagines corporum. Columbam vero illam et ignem oculis viderunt, quicumque viderunt. Quanquam de igne disceptari potest, utrum oculis, an spiritu visus sit, propter verba sic posita. Non enim ait, Viderunt linguas divisas velut ignem; sed, Visae sunt eis. Non autem sub eadem significatione solemus dicere, Visum est mihi, qua dicimus, Vidi. Et in illis quidem spiritualibus visis imaginum corporalium solet dici, et, Visum est mihi; et, Vidi: in istis vero quae per expressam corporalem speciem oculis demonstrantur, non solet dici, Visum est mihi; sed, Vidi. De illo ergo igne potest esse quaestio, quomodo visus sit; utrum intus in spiritu tanquam foris, an vere foris coram oculis carnis. De illa vero columba quae dicta est corporali specie descendisse, nullus unquam dubitavit quod oculis visa sit. Nec sicut dicimus Filium petram, ita possumus dicere Spiritum columbam vel ignem. Illa enim petra iam erat in creatura, et per actionis modum nuncupata est nomine Christi quem significabat; sicut lapis ille, quem Iacob positum ad caput etiam unctione, ad significandum Dominum assumpsit; sicut Isaac Christus erat, cum ad se immolandum ligna portabat. Accessit his actio quaedam significativa iam existentibus: non autem, sicut illa columba et ignis, ad haec tantummodo significanda repente exstiterunt. Magis ista similia mihi videntur flammae illi quae in rubo apparuit Moysi, et illi columnae quam populus in eremo sequebatur, et fulguribus et tonitruis quae fiebant cum Lex daretur in monte. Ad hoc enim illarum rerum corporalis exstitit species, ut aliquid significaret atque praeteriret.
- Demek ki Kutsal Ruh'a da, onu işaret etmek ve insan hislerine gösterilmesi gereken biçimde göstermek için zaman içinde var olan bu bedensel suretler yüzünden "gönderilmiş" denir. Ama Oğul'a kul sureti yüzünden dendiği gibi ona "Baba'dan küçük" denmedi; çünkü o kul sureti kişinin birliğine katıldı, bu bedensel görünümler ise gerekeni göstermek için bir süre göründüler, sonra var olmaktan çıktılar. Öyleyse neden Baba'ya da bu bedensel görünümlerle —çalıdaki ateş, bulut ya da ateş sütunu, dağdaki şimşekler ve o zaman görünen başka böyle şeylerle— "gönderilmiş" denmiyor? Kutsal Yazı'nın tanıklığıyla onun atalarla yüz yüze konuştuğunu öğrendik; yaratığın bu tarzları ve bedensel olarak dışa vurulup insan bakışlarına sunulan bu suretlerle gösterilen o idiyse, neden? Yok, bunlarla Oğul gösteriliyor idiyse, neden çok sonra, Havari'nin dediği gibi kadından doğduğunda "gönderilmiş" deniyor: "Ama zaman dolunca Tanrı kadından doğmuş Oğlunu gönderdi"? Hâlbuki daha önce de, yaratığın o değişebilir suretleriyle atalara göründüğünde gönderiliyordu. Yok, ancak Söz beden olduğunda ona yerinde olarak "gönderilmiş" denebiliyorsa, öyle bir bedenleşmesi hiç olmamış olan Kutsal Ruh'a neden "gönderilmiş" denir? Yok, eğer Yasa'da ve Peygamberler'de anlatılan o görünür şeylerle ne Baba ne Oğul, Kutsal Ruh gösteriliyor idiyse, daha önce de bu tarzlarla gönderildiği hâlde neden şimdi ona "gönderilmiş" deniyor?
- Bu karışık meselede, Rab'bin yardımıyla, önce şunu araştırmalıyız: Yaratığın bu suretleriyle atalara görünen Baba mıydı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu; yoksa kimi zaman Baba, kimi zaman Oğul, kimi zaman Kutsal Ruh mu; yoksa kişiler arasında hiçbir ayrım yapılmaksızın, "bir ve tek Tanrı" dendiği gibi Teslis'in kendisi mi? Sonra bunlardan hangisi bulunur ya da doğru görünürse görünsün, şunu araştırmalıyız: Tanrı'nın, o zaman uygun gördüğü gibi insan bakışlarına gösterilmesi için yaratık yalnız bu iş için mi biçimlendirildi? Yoksa zaten var olan melekler, Tanrı'nın kişiliğine bürünerek konuşmak üzere öyle mi gönderiliyorlardı ki ya hizmetlerinin gereği olarak bedensel yaratıktan, her birine ne gerekiyorsa, bedensel bir görünüm alıyorlardı; ya da kendileri ona tabi olmayıp tersine onu tabi olarak yöneten kendi bedenlerini, Yaratıcı'nın onlara verdiği güce göre, eylemlerine elverişli ve uygun, istedikleri görünümlere sokup dönüştürüyorlardı? Son olarak da araştırmaya giriştiğimiz şeye bakacağız: Oğul ve Kutsal Ruh daha önce de gönderiliyor muydu? Gönderiliyorsa, o gönderilişle İncil'de okuduğumuz gönderiliş arasında ne fark var? Yoksa onlardan hiçbiri, Oğul bakire Meryem'den doğduğunda ya da Kutsal Ruh görünür bir görünümle, güvercinde ya da ateşten dillerde göründüğünde gönderilmemiş miydi?20
CAPUT VII. 12. Propter has ergo corporales formas, quae ad eum significandum, et sicut humanis sensibus oportebat demonstrandum temporaliter exstiterunt, missus dicitur etiam Spiritus sanctus: non tamen minor Patre dictus est, sicut Filius propter formam servi; quia illa forma servi inhaesit ad unitatem personae, illae vero species corporales ad demonstrandum quod opus fuit ad tempus apparuerunt, et esse postea destiterunt. Cur ergo non et Pater dicitur missus per illas species corporales, ignem rubi, et columnam nubis vel ignis, et fulgura in monte, et si qua talia tunc apparuerunt, cum eum coram locutum Patribus, teste Scriptura didicimus, si per illos creaturae modos et formas corporaliter expressas et humanis aspectibus praesentatas ipse demonstrabatur? Si autem Filius per ea demonstrabatur, cur tanto post dicitur missus, cum ex femina factus est, sicut Apostolus dicit, Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere: quandoquidem et antea mittebatur, cum per illas creaturae mutabiles formas Patribus apparebat? Aut si non recte posset dici missus, nisi cum Verbum caro factum est; cur missus dicitur Spiritus sanctus, euius nulla talis incorporatio facta est? Si vero per illa visibilia quae in Lege et Prophetis commendantur, nec Pater, nec Filius, sed Spiritus sanctus ostendebatur; cur etiam ipse nunc dicitur missus, cum illis modis et antea mitteretur? 13. In huius perplexitate quaestionis, adiuvante Domino primum quaerendum est, utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus; an aliquando Pater, aliquando Filius, aliquando Spiritus sanctus; an sine ulla distinctione personarum, sicut dicitur Deus unus et solus, id est, ipsa Trinitas per illas creaturae formas Patribus apparuerit. Deinde, quodlibet horum inventum visumve fuerit, utrum ad hoc opus tantummodo creatura formata sit, in qua Deus, sicut tunc oportuisse iudicavit, humanis ostenderetur aspectibus: an Angeli, qui iam erant, ita mittebantur, ut ex persona Dei loquerentur, assumentes corporalem speciem de creatura corporea, in usum ministerii sui, sicut cuique opus esset; aut ipsum corpus suum cui non subduntur, sed subditum regunt, in species quas vellent accommodatas atque aptas actionibus suis mutantes atque vertentes secundum attributam sibi a Creatore potentiam. Postremo videbimus id quod quaerere institueramus, utrum Filius et Spiritus sanctus et antea mittebantur; et, si mittebantur, quid inter illam missionem, et eam quam in Evangelio legimus, distet: an missus non sit aliquis eorum, nisi cum vel Filius factus esset ex Maria virgine, vel cum Spiritus sanctus visibili specie sive in columba, sive in igneis linguis apparuit.
- Öyleyse Tanrı Sözünün, yani kendinde kalarak her şeyi yenileyen ve Tanrı'nın biricik Oğlu dediğimiz Bilgeliğin tabiatını fazlasıyla bedensel biçimde düşünüp onun yalnız değişebilir değil, görünür de olduğunu sananları bir yana bırakalım. Bunlar tanrısal şeyleri araştırmaya pek kaba bir yürek getirdiler; dindarlıktan çok cüretle. Çünkü ruh ruhanî bir cevherdir; kendisi de yaratılmıştır ve ancak her şeyin aracılığıyla yaratıldığı ve onsuz hiçbir şeyin yaratılmadığı kişi aracılığıyla yaratılabilmiştir. Yine de değişebilir olsa da görünür değildir. Onlar ise ruhun kendisi aracılığıyla yaratıldığı Söz'ün ve Tanrı Bilgeliğinin görünür olduğuna inandılar. Oysa o yalnız görünmez değildir —bu kadarı ruhta da vardır—, aynı zamanda değişmezdir; ruh ise değişmez değildir. Nitekim onun değişmezliği, "Kendinde kalarak her şeyi yeniler" denerek anılmıştır. Bunlar yanılgılarının yıkıntısını tanrısal Yazılar'ın tanıklıklarıyla güya desteklemeye çalışırken havari Pavlus'un şu sözünü getirirler ve içinde Teslis'in kendisinin anlaşıldığı bir ve tek Tanrı için söylenmiş olanı yalnız Baba için söylenmiş sayarlar, Oğul ve Kutsal Ruh için değil: "Çağların ölümsüz, görünmez, tek Tanrı olan Kralına çağlar boyunca saygı ve yücelik olsun." Bir de şu sözü: "Mutlu ve tek Hükümdar, kralların Kralı ve rablerin Rabbi; yalnız ölümsüzlüğe sahip olan, yaklaşılmaz ışıkta oturan, insanlardan hiç kimsenin görmediği ve göremeyeceği." Bu sözlerin nasıl anlaşılması gerektiğini sanırım yeterince tartıştık.21
CAPUT VIII. 14. Omittamus igitur eos qui nimis carnaliter naturam Verbi Dei atque Sapientiam, quae in se ipsa manens innovat omnia, quem unicum Dei Filium dicimus, non solum mutabilem, verum etiam visibilem esse putaverunt. Hi enim multum crassum cor divinis rebus inquirendis audacius quam religiosius attulerunt. Anima quippe cum sit substantia spiritualis, cumque etiam ipsa facta sit, nec per alium fieri potuerit, nisi per quem facta sunt omnia, et sine quo factum est nihil, quamvis sit mutabilis, non est tamen visibilis; quod illi de Verbo ipso atque ipsa Dei Sapientia, per quam facta est anima, crediderunt; cum sit illa non invisibilis tantum, quod et anima est; sed etiam incommutabilis, quod anima non est. Eadem quippe incommutabilitas eius commemorata est ut diceretur, In se ipsa manens innovat omnia. Et isti quidem ruinam erroris sui divinarum Scripturarum testimoniis quasi fulcire conantes, adhibent Pauli apostoli sententiam; et quod dictum est de uno solo Deo, in quo ipsa Trinitas intellegitur, tantum de Patre, non et de Filio et de Spiritu sancto dictum accipiunt, Regi autem saeculorum immortali, invisibili, soli Deo honor et gloria in saecula saeculorum; et illud alterum, Beatus et solus potens, Rex regum, et Dominus dominantium; qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem; quem nemo hominum vidit, nec videre potest. Haec quemadmodum intellegenda sint, iam satis nos disseruisse arbitror.
- Ama bu sözlerin Oğul ve Kutsal Ruh için değil yalnız Baba için anlaşılmasını isteyenler, Oğul'un yalnız bakireden alınmış beden aracılığıyla değil, daha önce de kendi kendisiyle görünür olduğunu söylerler. "Çünkü," derler, "atalarımızın gözlerine kendisi göründü." Onlara şöyle dersen: "Öyleyse Oğul kendi kendisiyle nasıl görünürse, kendi kendisiyle ölümlü de olsun; böylece 'Yalnız ölümsüzlüğe sahip olan' sözünü yalnız Baba için anlamak istemeniz tutarlı olsun. Çünkü Oğul aldığı beden yüzünden ölümlüyse, bu beden yüzünden görünür olmasına da razı olun." Şöyle cevap verirler: Oğul'un bu beden yüzünden de ölümlü olduğunu söylemiyorlar; daha önce görünür olduğu gibi, daha önce ölümlü de olduğunu söylüyorlar. Çünkü Oğul'u beden yüzünden ölümlü sayarlarsa, artık Baba Oğul'suz olarak yalnız başına ölümsüzlüğe sahip olmaz; çünkü her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Sözü de ölümsüzlüğe sahiptir. Ölümlü bir beden aldı diye kendi ölümsüzlüğünü yitirmedi; bu, insan ruhunun başına bile gelemezdi, ruh bedenle birlikte ölemezdi; nitekim Rab'bin kendisi şöyle der: "Bedeni öldüren ama ruhu öldüremeyenlerden korkmayın." Ya da Kutsal Ruh da mı beden aldı? Oğul beden yüzünden ölümlüyse, Kutsal Ruh hakkında hiç şüphesiz şaşkına döneceklerdir: Baba'nın Oğul'suz ve Kutsal Ruh'suz olarak yalnız başına ölümsüzlüğe sahip olduğunu nasıl kabul edecekler, mademki Kutsal Ruh beden almadı? Kutsal Ruh ölümsüzlüğe sahip değilse, demek ki Oğul beden yüzünden ölümlü değildir; Kutsal Ruh ölümsüzlüğe sahipse, "Yalnız ölümsüzlüğe sahip olan" sözü yalnız Baba için söylenmemiştir. Bu yüzden Oğul'un bedenleşmeden önce de kendi kendisiyle ölümlü olduğunu şöyle ispatlayabileceklerini sanırlar: Değişebilirliğin kendisine de yersiz olmayarak ölümlülük denir; ruh için de bu anlamda "ölür" denir. Ruh bir cisme ya da başka bir cevhere dönüşüp değiştiği için değil; kendi cevherinde, şimdi önceki hâlinden başka biçimde olan her neyse, önceden olduğu şey olmaktan çıktığı ölçüde ölümlü bulunur. "İşte," derler, "Tanrı'nın Oğlu bakire Meryem'den doğmadan önce atalarımıza kendisi göründü; tek ve aynı görünümde değil, çok biçimli olarak, kimi zaman böyle kimi zaman şöyle. Hem kendi kendisiyle görünürdü, çünkü henüz beden almadan cevheri ölümlü gözlerce görülebiliyordu; hem değişebilir olduğu ölçüde ölümlüydü. Kimi zaman güvercin, kimi zaman ateş olarak görünen Kutsal Ruh da öyle. Bu yüzden 'Ölümsüz, görünmez, tek Tanrı'ya' ve 'Yalnız ölümsüzlüğe sahip olan, yaklaşılmaz ışıkta oturan, insanlardan hiç kimsenin görmediği ve göremeyeceği' sözleri Teslis'e değil, tek başına ve özel olarak yalnız Baba'ya uyar."
- Öyleyse ruhun cevherinin görünmez olduğunu bile bilemeyen, dolayısıyla bir ve tek Tanrı'nın, yani Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un cevherinin yalnız görünmez değil değişmez olarak da kaldığını, bu yüzden de gerçek ve katıksız ölümsüzlük içinde bulunduğunu bilmekten çok uzak olan bu kimseleri bir yana bırakalım. Biz, Tanrı'nın, ne Baba'nın ne Oğul'un ne Kutsal Ruh'un, kendi kudretine tabi bedensel yaratık aracılığıyla olmadıkça bedensel gözlere hiçbir zaman görünmediğini söylüyoruz. Katolik barışı içinde, barışçı bir gayretle araştıralım; kardeşçe ve haklı olarak kınanırsak düzeltilmeye, bir düşman tarafından ama doğruyu söyleyerek ısırılırsak buna da hazır olalım. Araştıracağımız şu: Mesih bedende gelmeden önce atalarımıza ayrım gözetmeksizin Tanrı mı göründü, yoksa Teslis'ten bir kişi mi, yoksa sırayla, tek tek kişiler mi?22
CAPUT IX. 15. Verum illi qui ista non de Filio nec de Spiritu sancto, sed tantum de Patre accipi volunt, dicunt visibilem Filium, non per carnem de Virgine assumptam, sed etiam antea per se ipsum. Nam ipse, inquiunt, apparuit oculis Patrum. Quibus si dixeris, Quomodo ergo visibilis per se ipsum Filius, ita et mortalis per se ipsum, ut constet vobis quod tantummodo de Patre vultis intellegi, quod dictum est, Qui solus habet immortalitatem: nam si propter carnem susceptam mortalis est Filius, propter hanc sinite ut sit et visibilis: respondent, nec propter hanc se mortalem Filium dicere; sed sicut et ante visibilem, ita et ante mortalem. Nam si propter carnem Filium dicunt esse mortalem, iam non Pater sine Filio solus habet immortalitatem; quia et Verbum eius, per quod facta sunt omnia, habet immortalitatem. Neque enim quia carnem assumpsit mortalem, ideo amisit immortalitatem suam: quandoquidem nec animae humanae hoc accidere potuit, ut cum corpore moreretur, dicente ipso Domino, Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere: aut vero etiam Spiritus sanctus carnem assumpsit? De quo utique sine dubio turbabuntur, si propter carnem mortalis est Filius, quomodo accipiant Patrem tantummodo sine Filio et sine Spiritu sancto habere immortalitatem; quandoquidem Spiritus sanctus non assumpsit carnem: qui si non habet immortalitatem, non ergo propter carnem mortalis est Filius: si autem habet Spiritus sanctus immortalitatem, non de Patre tantummodo dictum est, Qui solus habet immortalitatem. Quocirca ita se arbitrantur et ante incarnationem per se ipsum mortalem Filium posse convincere, quia ipsa mutabilitas non inconvenienter mortalitas dicitur, secundum quam et anima dicitur mori: non quia in corpus vel in aliquam alteram substantiam mutatur et vertitur: sed in ipsa sua substantia quidquid alio modo nunc est ac fuit, secundum id quod destitit esse quod erat, mortale deprehenditur. Quia itaque, inquiunt, antequam natus esset Filius Dei de virgine Maria, ipse apparuit patribus nostris, non in una eademque specie, sed multiformiter, aliter atque aliter, et visibilis est per se ipsum, quia nondum carne assumpta, substantia eius conspicua mortalibus oculis fuit; et mortalis, in quantum mutabilis: ita et Spiritus sanctus, qui alias columba, alias ignis apparuit. Unde non Trinitati, aiunt, sed singulariter et proprie Patri tantummodo convenit quod dictum est, Immortali, invisibili, soli Deo; et, Qui solus habet immortalitatem, et lucem inhabitat inaccessibilem; quem nemo hominum vidit, nec videre potest. 16. Omissis ergo istis, qui nec animae substantiam invisibilem nosse potuerunt, unde longe remotum ab eis erat ut nossent unius et solius Dei, id est, Patris et Filii et Spiritus sancti, non solum invisibilem, verum et incommutabilem permanere substantiam, ac per hoc in vera et sincera immortalitate consistere: nos qui nunquam apparuisse corporeis oculis Deum nec Patrem, nec Filium, nec Spiritum sanctum dicimus, nisi per subiectam suae potestati corpoream creaturam, in pace catholica pacifico studio requiramus, parati corrigi, si fraterne ac recte reprehendimur; parati etiamsi ab inimico, vera tamen dicente, mordemur; utrum indiscrete Deus apparuerit patribus nostris antequam Christus veniret in carne, an aliqua ex Trinitate persona, an singillatim quasi per vices.
- İlk olarak, Tekvin'de Tanrı'nın balçıktan yoğurduğu insanla konuştuğu yazılıdır. Bunu, mecazî anlamı bir yana bırakıp anlatılan olaya harfiyen de inanılacak biçimde ele alırsak, Tanrı'nın o zaman insanla insan görünümünde konuştuğu anlaşılır. Bu, kitapta açıkça söylenmemiştir; ama okunan yerin bağlamı bunu ima eder. Özellikle şu yazılı olan: Âdem, akşamüstü cennette gezinen Tanrı'nın sesini işitti ve cennetteki ağacın arasına saklandı; Tanrı ona "Âdem, neredesin?" deyince, "Sesini işittim ve çıplak olduğum için yüzünden saklandım" diye cevap verdi. Tanrı'nın bu gezinmesi ve konuşması insan görünümünde olmadıkça harfiyen nasıl anlaşılabilir, göremiyorum. Çünkü Tanrı'nın gezindiği söylenen yerde yalnız bir ses oluştuğu, ya da o yerde gezinenin görünür olmadığı söylenemez; Âdem de Tanrı'nın yüzünden saklandığını söylüyor. Öyleyse kimdi o? Baba mı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu? Yoksa insanla insan suretinde konuşan, ayrım gözetmeksizin Tanrı, yani Teslis'in kendisi miydi? Yazı'nın akışında bir kişiden ötekine geçildiği hiçbir yerde hissedilmez; ilk insana konuşan, "Işık olsun", "Kubbe olsun" diyen ve o tek tek günler boyunca ötekileri söyleyen kişi gibi görünür. Bunu da, ne yapmak istediyse olmasını söyleyen Baba Tanrı olarak anlamaya alışığız. Çünkü her şeyi Sözü aracılığıyla yaptı; bu Sözün de, imanın doğru kuralına göre, onun biricik Oğlu olduğunu biliyoruz. Öyleyse ilk insana Baba Tanrı konuştuysa, akşamüstü cennette gezinen de o idiyse ve günahkâr cennetteki ağacın arasına onun yüzünden saklandıysa, Abraham'a ve Musa'ya, kime istediyse ve nasıl istediyse, görünenin de o olduğu neden anlaşılmasın? Kendisi kendinde ve değişmez ve görünmez olan cevherinde kalarak, kendine tabi, değişebilir ve görünür yaratık aracılığıyla görünmüş olamaz mı? Ama Yazı'nın gizlice bir kişiden ötekine geçmesi de mümkündü: Baba'nın "Işık olsun" dediğini ve Söz aracılığıyla yaptığı anılan ötekileri anlattıktan sonra, ilk insana konuşanın artık Oğul olduğunu belirtmiş, bunu açıkça söylemeyip anlayabilecek olanlara sezdirmiş olabilir.
- Öyleyse bu sırra zihninin keskinliğiyle nüfuz edebilecek gücü olan ve Baba'nın da görünür bir yaratık aracılığıyla insan gözlerine görünebileceği, ya da yalnız Oğul'un ve Kutsal Ruh'un görünebileceği kendisine apaçık belli olan kişi, bunu araştırmaya, yapabilirse sözle dile getirip ele almaya da devam etsin. Ama Tanrı'nın insanla konuştuğu Yazı'nın bu tanıklığı söz konusu olduğu ölçüde, sanırım mesele gizlidir. Çünkü Âdem'in Tanrı'yı bedensel gözlerle görmeye alışık olup olmadığı da açıkça belli değildir; hele yasak yemişi tattıklarında ne tür gözlerinin açıldığı büyük bir mesele iken: Tatmadan önce bu gözler kapalıydı. Yine de şunu rastgele söylemiş olmam: O Yazı cenneti bedensel bir yer olarak ima ediyorsa, Tanrı orada bedensel bir suret içinde olmadıkça hiçbir şekilde gezinemezdi. Gerçi insanın işittiği yalnız seslerin oluştuğu, onun hiçbir suret görmediği de söylenebilir; "Âdem Tanrı'nın yüzünden saklandı" diye yazılmış olmasından da hemen onun Tanrı'nın yüzünü görmeye alışık olduğu sonucu çıkmaz. Ya kendisi göremiyor, ama sesini işittiği ve gezindiğini hissettiği kişi tarafından görülmekten korkuyor idiyse? Nitekim Kayin de Tanrı'ya "Yüzünden saklanacağım" dedi; ama işlediği suç hakkında kendisini sorguya çeken ve kendisiyle konuşanın sesini işitmiş olsa da, bu yüzden onun Tanrı'nın yüzünü herhangi bir görünür suret içinde bedensel gözlerle görmeye alışık olduğunu kabul etmek zorunda değiliz. Tanrı'nın o zaman, özellikle ilk insanla konuşurken, insanların dış kulaklarında ne tür bir konuşmayla sesini duyurduğunu bulmak hem zordur23
CAPUT X. 17. Ac primum, in eo quod in Genesi scriptum est, locutum Deum cum homine quem de limo finxerat, si excepta figurata significatione, ut rei gestae fides etiam ad litteram teneatur, ista tractamus, in specie hominis videtur Deus cum homine tunc locutus. Non quidem expresse hoc in libro positum est, sed circumstantia lectionis id resonat, maxime illo quod scriptum est, vocem Dei audivisse Adam deambulantis in paradiso ad vesperam, et abscondisse se in medio ligni quod erat in paradiso, Deoque dicenti, Adam, ubi es? respondisse, Audivi vocem tuam, et abscondi me a facie tua, quoniam nudus sum. Quomodo enim possit ad litteram intellegi talis Dei deambulatio et collocutio, nisi in specie humana, non video. Neque enim dici potest vocem solam factam ubi deambulasse dictus est Deus, aut eum qui deambulabat in loco non fuisse visibilem, cum et Adam dicat quod se absconderit a facie Dei. Quis erat ergo ille? utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus? An omnino Deus indiscrete ipsa Trinitas, in forma hominis homini loquebatur? Contextio quidem ipsa Scripturae nusquam transire sentitur a persona ad personam: sed ille videtur loqui ad primum hominem qui dicebat, Fiat lux, et, Fiat firmamentum, et caetera per illos singulos dies; quem Deum Patrem solemus accipere, dicentem ut fiat quidquid facere voluit. Omnia enim per Verbum suum fecit, quod Verbum eius unicum Filium eius secundum rectam fidei regulam novimus. Si ergo Deus Pater locutus est ad primum hominem, et ipse deambulabat in paradiso ad vesperam, et ab eius facie se in medio ligni paradisi peccator absconderat: cur iam non ipse intellegatur apparuisse Abrahae et Moysi, et quibus voluit et quemadmodum voluit, per subiectam sibi commutabilem atque visibilem creaturam, cum ipse in ipso atque in substantia sua qua est incommutabilis atque invisibilis maneat? Sed fieri potuit ut a persona ad personam occulte Scriptura transiret, et cum Patrem dixisse narrasset, Fiat lux, et caetera quae per Verbum fecisse commemoratur, iam Filium indicaret loqui ad primum hominem, non aperte hoc explicans, sed eis qui possent intellegendum intimans. 18. Qui ergo habet vires, quibus hoc secretum possit mentis acie penetrare, ut ei liquido appareat vel posse etiam Patrem, vel non posse nisi Filium, et Spiritum sanctum, per creaturam visibilem humanis oculis apparere, pergat in haec scrutanda, si potest, etiam verbis enuntianda atque tractanda: res tamen, quantum ad hoc Scripturae testimonium attinet, ubi Deus cum homine locutus est, quantum existimo occulta est: quia etiam utrum soleret Adam corporeis oculis Deum videre, non evidenter apparet; cum praesertim magna sit quaestio, cuiusmodi oculi eis aperti fuerint, quando vetitum cibum gustaverunt: hi enim, antequam gustassent, clausi erant. Illud tamen non temere dixerim, si paradisum corporalem quemdam locum illa Scriptura insinuat, deambulare ibi Deum nisi in aliqua corporea forma nullo modo potuisse. Nam et solas voces factas quas audiret homo, nec aliquam formam videret, dici potest: nec quia scriptum est, Abscondit se Adam a facie Dei; continuo sequitur ut soleret faciem eius videre. Quid si enim non quidem videre ipse poterat, sed videri ipse metuebat ab eo cuius vocem audierat, et deambulantis praesentiam senserat? Nam et Cain dixit Deo, A facie tua abscondam me; nec ideo fateri cogimur, eum solere cernere faciem Dei corporeis oculis, in qualibet forma visibili, quamvis de facinore suo vocem interrogantis secumque loquentis audisset. Cuiusmodi autem loquela tunc Deus exterioribus hominum auribus insonaret, maxime ad primum hominem loquens, et invenire difficile est,
hem de bu konuşmada bunu üstlenmedik. Ama ilk insanlara Tanrı'nın hissedilir bir varlığını sunan yalnız sesler ve gürültüler oluşuyor idiyse, orada neden Baba Tanrı'nın kişisini anlamayayım, bilmiyorum. Nitekim onun kişisi şu seslerde de gösterilir: İsa dağda üç öğrencisinin önünde ışıl ışıl parlayarak göründüğünde; güvercin vaftiz edilenin üzerine indiğinde; İsa Baba'ya yüceltilmek için seslendiğinde ve ona "Yücelttim, yine yücelteceğim" diye cevap verildiğinde. Bu ses Oğul'un ve Kutsal Ruh'un işi olmadan meydana gelebildiği için değil —çünkü Teslis ayrılmaz biçimde iş görür—, yalnız Baba'nın kişisini gösteren bir ses meydana getirildiği için. Nitekim bakire Meryem'den o insan suretini Teslis meydana getirdi, ama o yalnız Oğul'un kişisidir; görünmez Teslis, yalnız Oğul'un görünür kişisini meydana getirdi. Âdem'e gelen o sesleri yalnız Teslis'in meydana getirdiğini değil, aynı Teslis'in kişisini gösterdiklerini anlamaktan bizi hiçbir şey alıkoymaz. Çünkü "Bu benim sevgili Oğlumdur" denen yerde, bunu yalnız Baba'nın sesi olarak anlamak zorundayız; İsa'nın Kutsal Ruh'un oğlu, ya da kendi kendisinin oğlu olduğuna inanılamaz, böyle anlaşılamaz. "Yücelttim, yine yücelteceğim" sesi yankılandığında da bunun yalnız Baba'nın kişisi olduğunu kabul ederiz. Çünkü bu, Rab'bin "Baba, Oğlunu yücelt" dediği sese cevaptır; bunu da ancak Baba Tanrı'ya söyleyebilirdi, oğlu olmadığı Kutsal Ruh'a değil. Ama burada, "Ve Rab Tanrı Âdem'e dedi" diye yazılı olan yerde, neden Teslis'in kendisinin anlaşılmaması gerektiğine dair hiçbir şey söylenemez.
- Aynı şekilde "Ve Rab Abraham'a dedi: Topraklarından, akrabalarının ve babanın evinden çık" diye yazılı olanda da, Abraham'ın kulaklarına yalnız bir ses mi geldiği, yoksa gözlerine de bir şey mi göründüğü açık değildir. Biraz sonra ise biraz daha açık söylenmiştir: "Ve Rab Abraham'a göründü ve ona dedi: Bu toprakları senin soyuna vereceğim." Ama orada da Rab'bin ona hangi görünümde göründüğü, ya da ona görünenin Baba mı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu olduğu belirtilmemiştir. Meğer ki "Ona Tanrı göründü" değil "Ona Rab göründü" diye yazıldığı için Abraham'a görünenin Oğul olduğunu düşünüyor olsunlar. Çünkü Oğul'a özel olarak Rab deniyor gibidir; Havari şöyle der: "Gerçi gökte ya da yerde ilah denen varlıklar varsa da, nitekim birçok ilah ve birçok rab vardır, bizim için her şeyin kendisinden olduğu ve bizim de onda olduğumuz bir Tanrı, Baba vardır; her şeyin onun aracılığıyla olduğu ve bizim de onun aracılığıyla olduğumuz bir Rab, İsa Mesih vardır." Ama Baba Tanrı'ya da birçok yerde Rab dendiği görülür: "Rab bana dedi: Sen benim Oğlumsun, ben bugün seni doğurdum" ve "Rab Rabbime dedi: Sağımda otur" sözlerinde olduğu gibi. Kutsal Ruh'a da Rab dendiği görülür: Havari "Rab Ruh'tur" der; kimse burada Oğul'un kastedildiğini, cisimsiz cevheri yüzünden ona ruh dendiğini sanmasın diye de ardından ekler: "Rab'bin Ruhu neredeyse özgürlük oradadır." Rab'bin Ruhu'nun Kutsal Ruh olduğundan ise kimse şüphe etmez. Öyleyse burada da Abraham'a görünenin Teslis'ten bir kişi mi, yoksa yalnız onun için "Tanrın Rab'be tapacaksın, yalnız ona kulluk edeceksin" denen Tanrı'nın, yani Teslis'in kendisi mi olduğu açıkça görünmüyor. Mamre meşesinin altında ise üç adam gördü; onları davet edip konuk etti ve yemek yerlerken onlara hizmet etti. Ama Yazı bu olayı anlatmaya öyle başladı ki "Ona üç adam göründü" demiyor, "Ona Rab göründü" diyor. Sonra Rab'bin ona nasıl göründüğünü sırayla açıklarken üç adamın hikâyesini ekliyor: Abraham onları konuk etmek için çoğul sayıyla davet ediyor, sonra tek bir kişiye konuşur gibi tekil olarak sesleniyor; Sara'dan bir oğul vaat eden de tek kişi gibi vaat ediyor ve Yazı ona Rab diyor; nitekim aynı anlatının başında "Rab Abraham'a göründü" demişti. Demek ki onları insan gibi davet ediyor, ayaklarını yıkıyor, giderken uğurluyor; ama Rab Tanrı ile konuşur gibi konuşuyor: İster ona bir oğul vaat edilsin, ister Sodom'un başına gelecek yıkım bildirilsin.23_2
et non hoc isto sermone suscepimus. Verumtamen si solae voces et sonitus fiebant, quibus quaedam sensibilis praesentia Dei primis illis hominibus praeberetur, cur ibi personam Dei Patris non intellegam nescio: quandoquidem persona eius ostenditur et in ea voce, cum Iesus in monte coram tribus discipulis praefulgens apparuit; et in illa, quando super baptizatum columba descendit; et in illa ubi ad Patrem de sua clarificatione clamavit, eique responsum est, Et clarificavi, et iterum clarificabo. Non quia fieri potuit vox sine opere Filii et Spiritus sancti (Trinitas quippe inseparabiliter operatur ); sed quia ea vox facta est, quae solius personam Patris ostenderet: sicut humanam illam formam ex virgine Maria Trinitas operata est, sed solius Filii persona est; visibilem namque Filii solius personam, invisibilis Trinitas operata est. Nec nos aliquid prohibet, illas voces factas ad Adam, non solum a Trinitate factas intellegere, sed etiam personam demonstrantes eiusdem Trinitatis accipere. Ibi enim cogimur, nonnisi Patris accipere, ubi dictum est, Hic est Filius meus dilectus. Neque enim Iesus etiam Spiritus sancti filius, aut etiam suus filius credi aut intellegi potest. Et ubi sonuit, Et clarificavi, et iterum clarificabo, nonnisi Patris personam fatemur. Responsio quippe est ad illam Domini vocem qua dixerat, Pater, clarifica Filium tuum: quod non potuit dicere nisi Deo Patri tantum, non et Spiritui sancto, cuius non erat filius. Hic autem ubi scriptum est, Et dixit Dominus Deus ad Adam, cur non ipsa Trinitas intellegatur, nihil dici potest. 19. Similiter etiam quod scriptum est, Et dixit Dominus ad Abraham: Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, non est apertum, utrum sola vox facta sit ad aures Abrahae, an et aliquid oculis eius apparuerit. Paulo post autem aliquanto apertius dictum est, Et visus est Dominus Abrahae, et dixit illi: Semini tuo dabo terram hanc. Sed nec ibi expressum est, in qua specie visus sit ei Dominus; aut utrum Pater, an Filius, an Spiritus sanctus ei visus sit. Nisi forte ideo putant Filium visum esse Abrahae, quia non scriptum est, Visus est ei Deus; sed, Visus est ei Dominus. Tanquam enim proprie videtur Filius Dominus vocari, dicente Apostolo, Nam et si sunt qui dicuntur dii sive in caelo sive in terra, sicuti sunt dii multi et domini multi: nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in ipso; et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Sed cum et Deus Pater multis locis inveniatur dictus Dominus, sicuti est illud, Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te; et illud, Dixit Dominus Domino meo: Sede ad dexteram meam: cum etiam Spiritus sanctus Dominus dictus inveniatur, ubi Apostolus ait, Dominus autem Spiritus est; et ne quisquam arbitraretur Filium significatum, et ideo dictum spiritum propter incorpoream substantiam, secutus contexuit, Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas; Spiritum autem Domini Spiritum sanctum esse nemo dubitaverit: neque hic ergo evidenter apparet, utrum aliqua ex Trinitate persona, an Deus ipse Trinitas, de quo uno dictum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, visus fuerit Abrahae. Sub ilice autem Mambre tres viros vidit, quibus et invitatis hospitioque susceptis et epulantibus ministravit. Sic tamen Scriptura illam rem gestam narrare coepit, ut non dicat, Visi sunt ei tres viri; sed, Visus est ei Dominus. Atque inde consequenter exponens quomodo ei visus sit Dominus, attexit narrationem de tribus viris, quos Abraham per pluralem numerum invitat, ut hospitio suscipiat; et postea singulariter sicut unum alloquitur; et sicut unus ei de Sara filium pollicetur, quem Dominum dicit Scriptura, sicut in eiusdem narrationis exordio, Visus est, inquit, Dominus Abrahae. Invitat ergo, et pedes lavat, et deducit abeuntes tanquam homines: loquitur autem tanquam cum Domino Deo, sive cum ei promittitur filius, sive cum ei Sodomis imminens interitus indicatur.
- Yazı'nın bu yeri az ve geçici olmayan bir inceleme ister. Çünkü tek bir adam görünmüş olsaydı, Oğul'un bakireden doğmadan önce de kendi cevheriyle görünür olduğunu söyleyenler, bunun o olduğunu haykırmaktan başka ne yaparlardı? "Çünkü," derler, "'Görünmez tek Tanrı'ya' sözü Baba için söylenmiştir." Yine de şunu sorabilirdim: Beden almadan önce nasıl "insan gibi bir kılıkta bulundu", mademki ayakları yıkandı ve insan yemekleri yedi? Hâlâ Tanrı suretinde iken, Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymazken bu nasıl olabilirdi? Yoksa daha o zaman "kul suretini alarak, insanlara benzer olarak ve insan gibi bir kılıkta bulunarak kendini boşaltmış" mıydı? Oysa bunu ne zaman yaptığını, bakirenin doğurmasıyla yaptığını biliyoruz. Öyleyse bunu yapmadan önce Abraham'a nasıl tek bir adam olarak göründü? Yoksa o suret gerçek değil miydi? Abraham'a tek bir adam görünmüş ve bunun Tanrı'nın Oğlu olduğuna inanılmış olsaydı, bunları sorabilirdim. Ama üç adam göründüğüne ve onlardan hiçbirinin suretçe, yaşça ya da kudretçe ötekilerden büyük olduğu söylenmediğine göre, neden burada görünür bir yaratık aracılığıyla görünür biçimde ima edilen Teslis'in eşitliğini, üç kişide bir ve aynı cevheri anlamayalım?
- Kimse böylece üçünden birinin büyük olduğunun ima edildiğini, onu Rab, Tanrı'nın Oğlu, öteki ikisini onun melekleri saymak gerektiğini, çünkü üç kişi görüldüğü hâlde Abraham'ın orada tek bir Rab'be konuştuğunu sanmasın diye kutsal Yazı, ileride doğacak bu tür düşüncelere ve kanaatlere karşı çıkarak önlerine geçmeyi ihmal etmedi. Biraz sonra Lut'a iki meleğin geldiğini söyler; Sodom yangınından kurtarılmayı hak eden o adil adam da onlarda tek bir Rab'be konuşur. Nitekim Yazı şöyle devam eder: "Rab Abraham'la konuşmayı bitirince gitti, Abraham da yerine döndü."24
CAPUT XI. 20. Non parvam neque transitoriam considerationem postulat iste Scripturae locus. Si enim vir unus visus fuisset, iam illi qui dicunt et priusquam de Virgine nasceretur per suam substantiam visibilem Filium, quid aliud quam ipsum esse clamarent? Quoniam de Patre, inquiunt, dictum est, Invisibili soli Deo. Et tamen possem adhuc quaerere, quomodo ante susceptam carnem, habitu est inventus ut homo: quandoquidem ei pedes loti sunt, et humanis epulis epulatus est? Quomodo istud fieri poterat, cum adhuc in forma Dei esset, non rapinam arbitratus esse aequalis Deo? Numquid enim iam semetipsum exinanierat, formam servi accipiens, in similitudine hominum factus, et habitu inventus ut homo? cum hoc quando fecerit per partum Virginis noverimus. Quomodo igitur antequam hoc fecisset, ut vir unus apparuit Abrahae? An illa forma vera non erat? Possem ista quaerere, si vir unus apparuisset Abrahae, idemque Dei Filius crederetur. Cum vero tres viri visi sunt, nec quisquam in eis vel forma, vel aetate, vel potestate maior caeteris dictus est; cur non hic accipiamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis aequalitatem, atque in tribus personis unam eamdemque substantiam? 21. Nam ne quisquam putaret sic intimatum unum in tribus fuisse maiorem, et eum Dominum Dei Filium intellegendum, duos autem alios angelos eius, quia cum tres visi sint, uni Domino illic loquitur Abraham; sancta Scriptura futuris talibus cogitationibus atque opinionibus contradicendo non praetermisit occurrere, quando paulo post duos angelos dicit venisse ad Loth, in quibus et ille vir iustus qui de Sodomorum incendio meruit liberari, ad unum Dominum loquitur. Sic enim sequitur Scriptura dicens: Abiit autem Dominus postquam cessavit loquens ad Abraham, et Abraham reversus est ad locum suum.
"Akşamüstü iki melek Sodom'a geldi." Burada, göstermeye giriştiğim şeyi daha dikkatle düşünmek gerekir. Abraham elbette üç kişiyle konuşuyordu ve ona tekil olarak "Rab" diye seslendi. Belki biri şöyle der: "Üçünden birini Rab olarak tanıyordu, öteki ikisini onun melekleri olarak." Öyleyse Yazı'nın ardından söylediği şu söz ne demek: "Rab Abraham'la konuşmayı bitirince gitti, Abraham da yerine döndü; akşamüstü iki melek Sodom'a geldi"? Yoksa üçü arasında Rab diye tanınan o bir kişi uzaklaşmış, yanındaki iki meleği de Sodom'u yok etmeye mi göndermişti? Öyleyse devamına bakalım. "Akşamüstü," diyor, "iki melek Sodom'a geldi. Lut Sodom kapısında oturuyordu. Lut onları görünce kalkıp karşılamaya gitti, yüzüstü yere kapanıp eğildi ve dedi: İşte, efendilerim, kulunuzun evine buyurun." Burada açıktır ki hem iki melek vardı, hem konukluğa çoğul olarak davet edildiler, hem de belki insan sanıldıkları için saygıyla "efendiler" diye anıldılar.
- Ama şu da yine akla takılıyor: Tanrı'nın melekleri olarak tanınmasalardı Lut yüzüstü yere kapanmazdı. Öyleyse neden onlara, bu insanca ilgiye muhtaçmışlar gibi hem konukluk hem yemek sunuluyor? Burada gizli olan ne olursa olsun, şimdi giriştiğimiz işi sürdürelim. İki kişi görünüyor; ikisine de melek deniyor, çoğul olarak davet ediliyorlar; Sodom'dan çıkılıncaya kadar Lut iki kişiyle konuşur gibi çoğul konuşuyor. Sonra Yazı şöyle devam eder: "Onları dışarı çıkardıktan sonra dediler: Canını kurtar; arkana bakma, bu bütün bölgede de durma; dağa git, orada kurtulursun, yoksa yakalanırsın. Lut onlara dedi: Rica ederim, efendim, kulun senin önünde merhamet bulduğu için…" Rab olan zaten gitmiş ve melekleri göndermişse, Lut'un onlara "Rica ederim, efendim" demesi ne demek? Neden "Rica ederim, efendilerim" değil de "Rica ederim, efendim" deniyor? Ya da onlardan birine seslenmek istediyse, Yazı neden "Lut onlara dedi: Rica ederim, efendim, kulun senin önünde merhamet bulduğu için" diyor? Yoksa burada da çoğul sayıda iki kişiyi, aynı ikisine tek bir kişi gibi seslenildiğinde ise tek cevherden bir Rab Tanrı'yı mı anlıyoruz? Ama burada hangi iki kişiyi anlıyoruz? Baba'yı ve Oğul'u mu, Baba'yı ve Kutsal Ruh'u mu, Oğul'u ve Kutsal Ruh'u mu? Belki en uygun düşen son söylediğimdir. Çünkü gönderilmiş olduklarını söylediler; bunu da Oğul ve Kutsal Ruh için söyleriz. Baba'nın gönderildiğine ise Yazılar'da hiçbir yerde rastlamıyoruz.
- Musa İsrail halkını Mısır'dan çıkarmak için gönderildiğinde Rab'bin ona şöyle göründüğü yazılıdır: "Midyan kâhini kayınbabası Yitro'nun koyunlarını güdüyordu; koyunları çölün ötesine sürdü ve Tanrı'nın dağı Horev'e geldi. Rab'bin meleği ona çalıdan çıkan25
CAPUT XII. Venerunt autem duo angeli in Sodomis vespere. Hic attentius considerandum est, quod ostendere institui. Cum tribus certe loquebatur Abraham, et eum Dominum singulariter appellavit. Forte inquit aliquis: Unum ex tribus agnoscebat Dominum; alios autem duos, angelos eius. Quid sibi ergo vult, quod consequenter dicit Scriptura, Abiit autem Dominus postquam cessavit loquens ad Abraham, et Abraham reversus est ad locum suum: venerunt autem duo angeli in Sodomis vespere? An forte ille unus abscesserat, qui Dominus agnoscebatur in tribus, et duos angelos qui cum illo erant ad consumenda miserat Sodoma? Ergo sequentia videamus. Venerunt, inquit, duo angeli in Sodomis vespere. Loth autem sedebat ad portam Sodomorum. Et cum vidisset eos Loth, surrexit in obviam illis, et adoravit in faciem super terram, et dixit: Ecce, domini, divertite in domum pueri vestri. Hic manifestum est, et duos angelos fuisse, et in hospitium pluraliter invitatos, et honorifice appellatos dominos, cum fortasse homines putarentur. 22. Sed rursum movet, quia nisi angeli Dei cognoscerentur, non adoraret Loth in faciem super terram. Cur ergo tanquam tali humanitate indigentibus, et hospitium praebetur et victus? Sed quodlibet hic lateat, illud nunc quod suscepimus exsequamur. Duo apparent, angeli ambo dicuntur, pluraliter invitantur, tanquam cum duobus pluraliter loquitur, donec exeatur a Sodomis. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et factum est postquam eduxerunt eos foras, dixerunt: Salvans salva animam tuam; ne respexeris retro, neque stes in hac universa regione: in montem vade, et ibi salvaberis, ne forte comprehendaris. Dixit autem Loth ad eos: Rogo, domine, quoniam invenit puer tuus ante te misericordiam, etc. Quid est hoc quod dixit ad eos, Rogo, domine, si iam ille discesserat qui Dominus erat, et angelos miserat? cur dicitur, Rogo, domine; et non, Rogo, domini? Aut si unum ex eis voluit appellare, cur ait Scriptura, Dixit autem Loth ad eos: Rogo, domine, quoniam invenit puer tuus ante te misericordiam? An et hic intellegimus in plurali numero duas personas? cum autem iidem duo tanquam unus compellantur, unius substantiae unum Dominum Deum? Sed quas duas personas hic intellegimus? Patris et Filii, an Patris et Spiritus sancti, an Filii et Spiritus sancti? Hoc forte congruentius quod ultimum dixi. Missos enim se dixerunt, quod de Filio et de Spiritu sancto dicimus. Nam Patrem missum nusquam Scripturarum nobis occurrit. CAPUT XIII. 23. Moyses autem quando ad populum Israel ex Aegypto educendum missus est, sic ei Dominum apparuisse scriptum est: Pascebat, inquit, oves Iethro soceri sui sacerdotis Madian, et egit oves in desertum, et venit in montem Dei Horeb. Apparuit autem illi angelus Domini in flamma
bir ateş alevi içinde göründü. Musa çalının yandığını ama tükenmediğini gördü ve dedi: Gidip bu büyük görüntüyü göreyim, çalı neden yanıp tükenmiyor? Rab onun görmeye geldiğini görünce çalının içinden ona seslendi: Ben babanın Tanrısı, Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısıyım." Burada da önce Rab'bin meleği, sonra Tanrı deniyor. Yoksa melek mi Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısıdır? Öyleyse burada Kurtarıcı'nın kendisi doğru biçimde anlaşılabilir; Havari onun için şöyle der: "Atalar onlarındır ve Mesih de bedence onlardandır; o her şeyin üstünde, çağlar boyunca övülen Tanrı'dır." Öyleyse her şeyin üstünde, çağlar boyunca övülen Tanrı olanın burada da Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı olarak anlaşılması saçma değildir. Ama çalıdan ateş alevi içinde göründüğünde neden önce Rab'bin meleği dendi? Çok sayıdaki meleklerden biri olup ilahî tertip gereği Rabbinin kişiliğine mi bürünüyordu? Yoksa yaratıktan bir şey mi alınmıştı ki o anki iş için görünür biçimde görünsün, hislere ulaşan sesler ondan çıksın ve Rab'bin varlığı, kendisine tabi yaratık aracılığıyla insanın bedensel hislerine de gerektiği gibi sunulsun? Çünkü meleklerden biriyse, kim kolayca kesin bir şey söyleyebilir: "Ben Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısıyım" demesi için ona Oğul'un kişiliğini mi, Kutsal Ruh'unkini mi, Baba Tanrı'nınkini mi, yoksa bir ve tek Tanrı olan Teslis'in kendisininkini mi bildirme görevi verilmişti? Çünkü Abraham'ın Tanrısının, İshak'ın Tanrısının ve Yakup'un Tanrısının Tanrı'nın Oğlu olduğunu, Baba'nın ise olmadığını söyleyemeyiz. Kutsal Ruh'un ya da bir Tanrı olduğuna inandığımız ve böyle anladığımız Teslis'in kendisinin Abraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakup'un Tanrısı olduğunu kim inkâr etmeye cüret eder? Çünkü Tanrı olmayan, o ataların Tanrısı değildir. Yalnız Baba Tanrı değildir —bunu bütün sapkınlar da kabul eder—; Oğul da Tanrı'dır —isteseler de istemeseler de bunu kabul etmek zorundadırlar, çünkü Havari "O her şeyin üstünde, çağlar boyunca övülen Tanrı'dır" der—; Kutsal Ruh da Tanrı'dır —çünkü aynı Havari, önce "Bedenlerinizin, içinizdeki, Tanrı'dan aldığınız Kutsal Ruh'un tapınağı olduğunu bilmiyor musunuz?" deyip ardından "Öyleyse Tanrı'yı bedeninizde yüceltin" der—; ve Katolik inancın sağlamlığı bu üçünün bir Tanrı olduğuna inanır. Öyleyse o melek ötekiler gibi meleklerden biri idiyse, Teslis'te hangi kişiliğe büründüğü, belli bir kişiliğe mi yoksa Teslis'in kendisininkine mi büründüğü yeterince açık değildir. Ama o anki iş için hem insan gözlerine görünecek, hem kulaklarda yankılanacak, hem de Rab'bin meleği, Rab ve Tanrı diye anılacak bir yaratık alındıysa, burada Tanrı'yı Baba olarak anlayamayız; ya Oğul ya da Kutsal Ruh olarak anlamalıyız. Gerçi Kutsal Ruh'a bir yerde melek dendiğini hatırlamıyorum; ama yaptığı işten bu anlaşılabilir. Çünkü onun için "Gelecek olanları size bildirecek" denmiştir; "melek" de Yunanca bir kelimedir, Latincede "haberci" diye çevrilir. Rab İsa Mesih için ise peygamberde açıkça "büyük öğüdün Meleği" dendiğini okuyoruz. Oysa hem Kutsal Ruh hem Tanrı'nın Oğlu meleklerin Tanrısı ve Rabbidir.
ignis de rubo. Et vidit quia in rubo arderet ignis, rubus vero non comburebatur. Et ait Moyses: Ibo, et videbo visum istud, quod tam magnum vidi, quoniam non comburitur rubus. Cum ergo vidit Dominus quia venit videre, clamavit eum Dominus de rubo dicens: Ego sum Deus patris tui, Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob. Et hic primo angelus Domini dictus est, deinde Deus. Numquid ergo angelus est Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob? Potest ergo recte intellegi ipse Salvator, de quo dicit Apostolus: Quorum patres, et ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Qui ergo super omnia est Deus benedictus in saecula, non absurde etiam hic ipse intellegitur Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob. Sed cur prius angelus Domini dictus est, cum de rubo in flamma ignis apparuit? utrum quia unus ex multis Angelis erat, sed per dispensationem personam Domini sui gerebat; an assumptum erat aliquid creaturae, quod ad praesens negotium visibiliter appareret, et unde voces sensibiliter ederentur, quibus praesentia Domini per subiectam creaturam corporeis etiam sensibus hominis, sicut oportebat, exhiberetur? Si enim unus ex Angelis erat, quis facile affirmare possit utrum ei Filii persona nuntianda imposita fuerit, an Spiritus sancti, an Dei Patris, an ipsius omnino Trinitatis, qui est unus et solus Deus, ut diceret, Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Iacob? Neque enim possumus dicere Deum Abraham, et Deum Isaac, et Deum Iacob, Filium Dei esse, et Patrem non esse; aut Spiritum sanctum, aut ipsam Trinitatem, quam credimus et intellegimus unum Deum, audebit aliquis negare Deum Abraham, et Deum Isaac, et Deum Iacob. Ille enim non est illorum patrum Deus, qui non est Deus. Porro si non solum Pater Deus est, sicut omnes etiam haeretici concedunt; sed etiam Filius, quod, velint nolint, coguntur fateri, dicente Apostolo, Qui est super omnia Deus benedictus in saecula; et Spiritus sanctus, dicente ipso Apostolo, Clarificate ergo Deum in corpore vestro; cum supra diceret, Nescitis quia corpora vestra templum in vobis est Spiritus sancti, quem habetis a Deo? et hi tres unus Deus, sicut catholica sanitas credit: non satis elucet quam in Trinitate personam, et utrum aliquam, an ipsius Trinitatis gerebat ille angelus, si unus ex caeteris Angelis erat. Si autem in usum rei praesentis assumpta creatura est, quae et humanis oculis appareret, et auribus insonaret, et appellaretur angelus Domini, et Dominus, et Deus; non potest hic Deus intellegi Pater, sed aut Filius, aut Spiritus sanctus. Quanquam Spiritum sanctum alicubi angelum dictum non recolam, sed ex opere possit intellegi: dictum enim de illo est, Quae ventura sunt annuntiabit vobis; et utique Angelus graece, latine Nuntius interpretatur: de Domino autem Iesu Christo evidentissime legimus apud prophetam, quod magni consilii Angelus dictus sit: cum et Spiritus sanctus, et Dei Filius, sit Deus et Dominus angelorum.
- Aynı şekilde İsrailoğulları'nın Mısır'dan çıkışında şöyle yazılıdır: "Tanrı onların önünden gidiyordu; gündüz bulut sütunu içinde onlara yol gösteriyor, gece ateş sütunu içinde. Gündüz bulut sütunu, gece ateş sütunu halkın önünden eksik olmuyordu." Burada da Tanrı'nın ölümlülerin gözlerine kendi cevheriyle değil, kendine tabi ve bedensel bir yaratık aracılığıyla göründüğünden kim şüphe eder? Ama Baba mı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu, yoksa bir Tanrı olan Teslis'in kendisi mi, bu da aynı şekilde görünmüyor. Sanırım şu yazılı olan yerde de bu ayırt edilmiyor: "Ve Rab'bin yüceliği bulutta göründü ve Rab Musa'ya konuşup dedi: İsrailoğulları'nın söylenmesini işittim…"26
CAPUT XIV. 24. Item in exitu filiorum Israel de Aegypto scriptum est: Deus autem praeibat illos, die quidem in columna nubis, et ostendebat illis viam; nocte autem in columna ignis: et non deficiebat columna nubis die, et columna ignis nocte ante populum. Quis et hic dubitet per subiectam creaturam eamdemque corpoream, non per suam substantiam, Deum oculis apparuisse mortalium? sed utrum Patrem, an Filium, an Spiritum sanctum, an ipsam Trinitatem unum Deum, similiter non apparet. Nec ibi hoc distinguitur, quantum existimo, ubi scriptum est: Et maiestas Domini apparuit in nube, et locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Exaudivi murmur filiorum Israel, etc.
- Sina dağındaki bulutlar, sesler, şimşekler, boru ve duman hakkında da şöyle dendi: "Sina dağı baştan başa tütüyordu, çünkü Tanrı ateş içinde onun üzerine inmişti; duman bir fırının dumanı gibi yükseliyordu ve bütün halk zihnen pek sarsılmıştı. Boru sesleri gittikçe güçlenerek yükseliyordu; Musa konuşuyor, Tanrı da ona sesle cevap veriyordu." Biraz sonra, Yasa on buyrukta verildikten sonra ardından şöyle denir: "Bütün halk sesleri, alevleri, boru seslerini ve tüten dağı görüyordu." Biraz sonra da: "Bütün halk uzakta duruyordu; Musa ise Tanrı'nın bulunduğu karanlık buluta girdi ve Rab Musa'ya dedi…" Burada ne diyeyim? Şunu demekten başka: Hiç kimse dumanın, ateşin, bulutların, karanlık bulutun ve bu türden ne varsa, Tanrı'nın Mesih olan Sözünün ve Bilgeliğinin ya da Kutsal Ruh'un cevheri olduğuna inanacak kadar akılsız değildir. Baba Tanrı için ise bunu Arianlar bile hiçbir zaman söylemeye cüret etmediler. Demek ki bütün bunlar, yaratık Yaratıcısına hizmet ederek meydana geldi ve uygun bir tertiple insan hislerine sunuldu. Meğer ki "Musa ise Tanrı'nın bulunduğu karanlık buluta girdi" dendiği için bedensel bir düşünce şunu sansın: Halk karanlık bulutu görüyordu, Musa ise bulutun içinde, sayıklayan sapkınların kendi cevheriyle görüldüğünü iddia ettikleri Tanrı'nın Oğlunu beden gözleriyle gördü. Elbette Musa onu beden gözleriyle görmüştür; eğer yalnız Tanrı'nın Mesih olan Bilgeliği değil, herhangi bir insanın, hem de kim olursa olsun herhangi bir bilgenin bilgeliği bile beden gözleriyle görülebiliyorsa! Ya da İsrail ileri gelenleri için "İsrail'in Tanrısı'nın durduğu yeri gördüler; ayaklarının altında safir taşından bir yapı gibi, göğün kubbesinin görünüşü gibi bir şey vardı" diye yazıldığı için, "bir uçtan öbür uca kudretle uzanan ve her şeyi tatlılıkla düzenleyen" Tanrı'nın Sözünün ve Bilgeliğinin kendi cevheriyle yeryüzündeki bir yerin aralığında durduğuna mı inanmak gerekir? Her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı Sözünün, kimi zaman büzülüp kimi zaman yayılacak kadar değişebilir olduğuna mı? Rab müminlerinin yüreklerini böyle düşüncelerden temizlesin! Hayır; sık sık söylediğimiz gibi, bütün bu görünür ve hissedilir şeyler kendine tabi yaratık aracılığıyla sunulur ki görünmez ve akılla kavranır olan Tanrı'yı, yalnız Baba'yı değil Oğul'u ve Kutsal Ruh'u da, yani "her şeyin kendisinden, kendisi aracılığıyla ve kendisinde olduğu" Tanrı'yı işaret etsin. Gerçi "onun görünmeyen nitelikleri, ebedî kudreti ve tanrılığı, dünyanın yaratılışından beri yaratılmış olanlar aracılığıyla akılla kavranarak açıkça görülür."
- Ama şimdi giriştiğimiz şey açısından, Sina dağında ölümlülerin hislerine korku verici biçimde gösterilen bütün o şeylerle, orada özel olarak konuşanın Tanrı yani Teslis mi, yoksa Baba mı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu olduğunun nasıl belli olduğunu göremiyorum. Yine de kesin konuşma cüretine kapılmadan, ölçülü ve çekingen biçimde buradan bir tahmin yürütmeye izin varsa ve Teslis'ten bir kişi anlaşılabiliyorsa, neden daha çok Kutsal Ruh'u anlamayalım? Çünkü orada verilen Yasa'nın kendisinin taş levhalara "Tanrı'nın parmağıyla" yazıldığı söylenir; İncil'de bu adla Kutsal Ruh'un kastedildiğini biliyoruz. Ayrıca kuzunun boğazlanıp Fısıh'ın kutlanmasından, Sina dağında bu olayların başladığı güne kadar elli gün sayılır; tıpkı Rab'bin çilesinden sonra, onun dirilişinden itibaren elli gün sayılıp Tanrı'nın Oğlunun vaat ettiği Kutsal Ruh'un gelmesi gibi. Ve Havarilerin İşleri'nde okuduğumuz bu gelişte, dillerin bölünmesiyle bir ateş göründü ve her birinin üzerine kondu. Bu da Çıkış kitabıyla uyuşur; orada şöyle yazılıdır: "Sina dağı baştan başa tütüyordu, çünkü Tanrı ateş içinde onun üzerine inmişti." Biraz sonra da: "Rab'bin yüceliğinin görünüşü, İsrailoğulları'nın önünde dağın tepesinde yakıcı bir ateş gibiydi." Ya da bunlar, Yasa'nın yazılması gereken o tarzda ne Baba ne Oğul orada Kutsal Ruh olmaksızın sunulamayacağı için olduysa: Tanrı'nın orada görünmez ve değişmez kalan kendi cevheriyle değil, yaratığın o görünümüyle göründüğünü biliyoruz; ama Teslis'ten bir kişiyi kendine özgü bir işaretle, anlayışımın kavrayabildiği kadarıyla, göremiyoruz.27
CAPUT X V. 25. Iam vero de nubibus, et vocibus, et fulguribus, et tuba, et fumo in monte Sina, cum diceretur: Sina autem mons fumabat totus, propterea quod descendisset Deus in eum in igne, et ascendebat fumus tanquam fumus fornacis: et mente confusus est omnis populus vehementer; fiebant autem voces tubae prodeuntes fortiter valde: Moyses loquebatur, et Deus respondebat ei voce. Et paulo post data Lege in decem praeceptis, consequenter dicitur: Et omnis populus videbat voces, et lampadas, et voces tubae, et montem fumantem. Et paulo post: Et stabat, inquit, omnis populus a longe; Moyses autem intravit in nebulam ubi erat Deus, et dixit Dominus ad Moysen, etc. Quid hinc dicam, nisi quod nemo tam vecors est, qui credat fumum, ignem, nubes, et nebulam, et si qua huiusmodi, Verbi et Sapientiae Dei quod est Christus, vel Spiritus sancti esse substantiam? Nam de Patre Deo, nec Ariani hoc unquam ausi sunt dicere. Ergo creatura serviente Creatori facta sunt illa omnia, et humanis sensibus pro dispensatione congrua praesentata: nisi forte, quia dictum est, Moyses autem intravit in nebulam ubi erat Deus, hoc arbitrabitur carnalis cogitatio, a populo quidem nebulam visam, intra nebulam vero Moysen oculis carneis vidisse Filium Dei, quem delirantes haeretici in sua substantia visum volunt. Sane viderit eum Moyses oculis carneis, si oculis carneis potest videri, non modo Sapientia Dei quod est Christus, sed vel ipsa cuiuslibet hominis et qualiscumque sapientis; aut quia scriptum est de senioribus Israel, quia viderunt locum ubi steterat Deus Israel, et quia sub pedibus eius tanquam opus lapidis sapphiri, et tanquam aspectus firmamenti coeli, propterea credendum est Verbum et Sapientiam Dei per suam substantiam in spatio loci terreni stetisse, quae pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter; et ita esse mutabile Verbum Dei, per quod facta sunt omnia, ut modo se contrahat, modo distendat (mundet Dominus a talibus cogitationibus corda fidelium suorum): sed per subiectam, ut saepe diximus, creaturam exhibentur haec omnia visibilia et sensibilia, ad significandum invisibilem atque intellegibilem Deum, non solum Patrem, sed et Filium et Spiritum sanctum, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia; quamvis invisibilia Dei, a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur, sempiterna quoque virtus eius ac divinitas. 26. Sed quod attinet ad id quod nunc suscepimus, nec in monte Sina video quemadmodum appareat per illa omnia quae mortalium sensibus terribiliter ostendebantur, utrum Deus Trinitas, an Pater, an Filius, an Spiritus sanctus proprie loquebatur. Verumtamen si quid hinc sine affirmandi temeritate modeste atque cunctanter coniectare conceditur, si una ex Trinitate persona potest intellegi, cur non Spiritum sanctum potius intellegimus, quando et tabulis lapideis Lex ipsa quae ibi data est, digito Dei scripta dicitur, quo nomine Spiritum sanctum in Evangelio significari novimus. Et quinquaginta dies numerantur ab occisione agni et celebratione Paschae, usque ad diem quo haec fieri coepta sunt in monte Sina; sicut post Domini passionem ab eius resurrectione quinquaginta dies numerantur, et venit promissus a Filio Dei Spiritus sanctus. Et in ipso eius adventu, quem in Apostolorum Actibus legimus, per divisionem linguarum ignis apparuit, qui et insedit super unumquemque eorum: quod Exodo congruit, ubi scriptum est, Sina autem mons fumabat totus, propterea quod descendit in eum Deus in igne; et aliquanto post, Aspectus, inquit, maiestatis Domini tanquam ignis ardens super verticem montis coram filiis Israel. Aut si haec ideo facta sunt, quia nec Pater, nec Filius illic eo modo praesentari poterant sine Spiritu sancto, quo ipsam Legem scribi oportebat: Deum quidem, non per substantiam suam quae invisibilis et incommutabilis manet, sed per illam speciem creaturae illic apparuisse cognoscimus; sed aliquam ex Trinitate personam signo quodam proprio, quantum ad mei sensus capacitatem pertinet, non videmus.
- Birçoklarının kafasını karıştıran bir şey daha var: "Rab Musa'yla, insanın dostuyla konuştuğu gibi yüz yüze konuştu" diye yazılıdır; oysa az sonra aynı Musa şöyle der: "Öyleyse senin önünde lütuf bulduysam, kendini bana açıkça göster de seni göreyim; senin önünde lütuf bulmuş olayım ve bu ulusun senin halkın olduğunu bileyim." Biraz sonra Musa yine Rab'be şöyle dedi: "Bana yüceliğini göster." Bu ne demek? Yukarıda olan bütün şeylerde Tanrı'nın kendi cevheriyle görüldüğü sanılıyordu; bu yüzden zavallılar Tanrı'nın Oğlunun yaratık aracılığıyla değil kendi kendisiyle görünür olduğuna inandılar. Musa da karanlık buluta girdiğinde, halkın gözlerine yalnız bulutlu bir karanlık gösterilsin, kendisi ise içeride Tanrı'nın sözlerini, adeta yüzünü seyrederek işitsin diye girmiş gibi görünüyordu; "Rab Musa'yla, insanın dostuyla konuştuğu gibi yüz yüze konuştu" da denmişti. Ve işte aynı kişi diyor ki: "Senin önünde lütuf bulduysam, kendini bana açıkça göster"! Elbette bedensel olarak gördüğünü biliyordu ve Tanrı'nın gerçek görülüşünü ruhanî olarak istiyordu. Çünkü seslerle olan o konuşma, dostuyla konuşan bir dostunki gibi ayarlanıyordu. Ama Baba Tanrı'yı kim bedensel gözlerle görür? Başlangıçta olan, Tanrı'nın yanında olan, Tanrı olan ve her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Söz'ü kim bedensel gözlerle görür? Bilgelik Ruhunu kim bedensel gözlerle görür? "Kendini bana açıkça göster de seni göreyim" sözü de "Bana cevherini göster" demekten başka ne demektir? Musa bunu söylemeseydi, yukarıda söylenen ve yapılan şeylerle Tanrı'nın cevherinin onun gözlerine göründüğünü sanan akılsızlara bir şekilde katlanılabilirdi. Ama burada bunun, isteyene bile verilmediği apaçık gösterildiğine göre, kim şunu söylemeye cüret edebilir: Ona da görünür biçimde görünmüş olan benzer suretlerle, Tanrı'ya hizmet eden yaratık değil, Tanrı'nın ta kendisi olan şey ölümlülerden birinin gözlerine göründü?
- Rab'bin bundan sonra Musa'ya dediği şu söze gelince: "Yüzümü görüp yaşayamazsın; çünkü insan yüzümü görüp yaşayamaz." Ve Rab dedi: "İşte yanımda bir yer var; yüceliğim geçer geçmez kayanın üstünde duracaksın. Seni kayanın gözetleme yerine koyacağım ve ben geçinceye kadar elimle seni örteceğim; sonra elimi çekeceğim ve arkamı göreceksin; ama yüzüm sana görünmeyecek."28
CAPUT XVI. 27. Est etiam quo moveri plerique solent, quia scriptum est, Et locutus est Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum: cum paulo post dicat idem Moyses, Si ergo inveni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te; ut sim inveniens gratiam ante te, et ut sciam quia populus tuus est gens haec: et paulo post iterum dixit Moyses ad Dominum, Ostende mihi maiestatem tuam. Quid est hoc, quod in omnibus quae supra fiebant, Deus videri per suam substantiam putabatur, unde a miseris creditus est, non per creaturam, sed per seipsum visibilis Filius Dei; et quod intraverat in nebulam Moyses, ad hoc intrasse videbatur, ut oculis quidem populi ostenderetur caligo nebulosa, ille autem intus verba Dei tanquam eius faciem contemplatus audiret et quomodo dictum est, Locutus est Dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum: et ecce idem dicit, Si inveni gratiam ante te, ostende mihi temetipsum manifeste? Noverat utique quod corporaliter videbat, et veram visionem Dei spiritualiter requirebat. Locutio quippe illa quae fiebat in vocibus, sic modificabatur, tanquam esset amici loquentis ad amicum. Sed Deum Patrem quis corporeis oculis videt? Et quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, per quod facta sunt omnia, quis corporeis oculis videt? Et Spiritum sapientiae quis corporeis oculis videt? Quid est autem, Ostende mihi temetipsum manifeste, ut videam te; nisi, ostende mihi substantiam tuam? Hoc autem si non dixisset Moyses, utcumque ferendi essent stulti, qui putant per ea quae supra dicta vel gesta sunt, substantiam Dei oculis eius fuisse conspicuam: cum vero hic apertissime demonstretur, nec desideranti hoc fuisse concessum; quis audeat dicere per similes formas, quae huic quoque visibiliter apparuerant, non creaturam Deo servientem, sed hoc ipsum quod Deus est cuiusquam oculis apparuisse mortalium? 28. Et id quidem quod postea Dominus dicit ad Moysen, non poteris videre faciem meam, et vivere: non enim videbit homo faciem meam et vivet. Et ait Dominus: Ecce locus penes me est, et stabis super petram, statim ut transiet mea maiestas, et ponam te in specula petrae; et tegam manu mea super te, donec transeam, et auferam manum meam, et tunc videbis posteriora mea; nam facies mea non apparebit tibi.
Bu sözün Rabbimiz İsa Mesih'in kişisini önceden haber veren bir işaret olarak anlaşılması alışılmıştır ve yersiz değildir. Buna göre onun "arkası", bakireden doğduğu, öldüğü ve dirildiği bedeni olarak anlaşılır. Bedenine "arka" denmesi ya ölümlülüğün sonralığından ötürüdür, ya da onu neredeyse dünyanın sonunda, yani sonra almaya tenezzül ettiği içindir. "Yüzü" ise, Baba Tanrı'ya eşit olmayı bir gasp saymadığı o Tanrı suretidir; bunu hiç kimse görüp yaşayamaz. Bu da ya şu anlamdadır: Rab'den uzakta gurbette yaşadığımız ve "çürüyen bedenin ruha ağırlık verdiği" bu hayattan sonra, Havari'nin dediği gibi "yüz yüze göreceğiz." Çünkü bu hayat için Mezmurlar'da "Gerçekten her yaşayan insan bütünüyle boşluktur" ve yine "Çünkü senin önünde hiçbir canlı aklanmayacaktır" denir. Yuhanna'ya göre de bu hayatta "ne olacağımız henüz belli olmamıştır. Ama biliyoruz ki o göründüğünde ona benzeyeceğiz; çünkü onu olduğu gibi göreceğiz." Bunun bu hayattan sonra, ölüm borcunu ödeyip diriliş vaadine kavuştuğumuzda olacağını anlamamızı istedi elbette. Ya da şu anlamdadır: Şimdi de, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı Bilgeliğini ruhanî olarak anladığımız ölçüde bedensel tutkulara ölürüz; öyle ki bu dünyayı kendimiz için ölü sayarak biz de bu dünyaya ölürüz ve Havari'nin dediğini deriz: "Dünya benim için çarmıha gerildi, ben de dünya için." Nitekim bu ölüm için şunu da dedi: "Mesih'le birlikte öldüyseniz, neden hâlâ bu dünyada yaşıyormuş gibi hükümler veriyorsunuz?" Demek ki hiç kimsenin onun yüzünü, yani Tanrı Bilgeliğinin apaçık kendini gösterişini görüp yaşayamaması boşuna değildir. Çünkü Tanrı'yı bütün yüreğiyle, bütün canıyla ve bütün aklıyla sevmeye can atan herkesin seyretmek için iç çektiği görünüş budur. Komşusunu da kendisi gibi seven, komşusunu da elinden geldiğince bu seyre doğru yetiştirir; bütün Yasa ve Peygamberler bu iki buyruğa bağlıdır. Musa'nın kendisinde de bu işaret edilir. Çünkü özellikle yanıp tutuştuğu Tanrı sevgisi yüzünden "Senin gözünde lütuf bulduysam, kendini bana açıkça göster de senin önünde lütuf bulmuş olayım" dedikten sonra, komşu sevgisi yüzünden de hemen şunu ekledi: "Ve bu ulusun senin halkın olduğunu bileyim." Demek ki her akıllı ruhu kendisine duyulan özlemle kendinden geçiren görünüş budur. Ruh ne kadar temizse o kadar yanar; ruhanî şeylere ne kadar dirilirse o kadar temizdir; bedensel şeylere ne kadar ölürse ruhanî şeylere o kadar dirilir. Ama Rab'den uzakta gurbette yaşadığımız ve görünüşle değil imanla yürüdüğümüz sürece, Mesih'in arkasını, yani bedenini, imanın kendisiyle görmeliyiz: Kayanın işaret ettiği imanın sağlam temeli üzerinde durarak ve onu böyle pek güvenli bir gözetleme yerinden, yani hakkında "Ve kilisemi bu kayanın üzerine kuracağım" denen Katolik Kilise'den seyrederek. Çünkü Mesih'in bizi önce ne kadar sevdiğini onun arkasında ne kadar çok tanırsak, görmeyi arzuladığımız yüzünü o kadar emin bir sevgiyle severiz.
- Ama onun bedenine ilişkin olarak, dirilişine iman kurtarır ve aklar. "Çünkü," der, "Tanrı'nın onu ölülerden dirilttiğine yüreğinde inanırsan kurtulacaksın." Yine şöyle der: "O, suçlarımız yüzünden teslim edildi ve aklanmamız için dirildi." Bu yüzden imanımızın liyakatı, Rab'bin bedeninin dirilişidir. Çünkü o bedenin çile çarmıhında öldüğüne düşmanları da inanır, ama dirildiğine inanmazlar. Biz buna çok sağlam biçimde inanarak, adeta kayanın sağlamlığından seyrederiz; oradan, kesin bir umutla, evlatlığa alınmayı, bedenimizin kurtuluşunu bekleriz. Çünkü Mesih'in üyelerinde, yani kendimizde umduğumuz şeyin, başımız olan onda tamamlanmış olduğunu imanın sağlamlığıyla biliyoruz. Bu yüzden, dirilişine inanılsın diye, arkasının ancak geçtikten sonra görülmesini istiyor. Çünkü Fısıh İbranice bir kelimedir ve "geçiş" diye çevrilir. Müjdeci Yuhanna da bu yüzden şöyle der: "Fısıh bayramından önce İsa, bu dünyadan Baba'ya geçmek için saatinin geldiğini bilerek…"29
CAPUT XVII. Non incongruenter ex persona Domini nostri Iesu Christi praefiguratum solet intellegi, ut posteriora eius accipiantur caro eius, in qua de Virgine natus est, et mortuus, et resurrexit; sive propter posterioritatem mortalitatis posteriora dicta sint, sive quod eam prope in fine saeculi, hoc est, posterius suscipere dignatus est: facies autem eius illa Dei forma, in qua non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo Patri, quam nemo utique potest videre et vivere; sive quia post hanc vitam, in qua peregrinamur a Domino, et ubi corpus quod corrumpitur aggravat animam, videbimus facie ad faciem, sicut dicit Apostolus (de hac enim vita in Psalmis dicitur, Verumtamen universa vanitas omnia homo vivens; et iterum, Quoniam non iustificabitur coram te omnis vivens. In qua vita etiam, secundum Ioannem, nondum apparuit quid erimus. Scimus autem, inquit, quia cum apparuerit, similes ei erimus; quoniam videbimus eum sicuti est: quod utique post hanc vitam intellegi voluit, cum mortis debitum solverimus, et resurrectionis promissum receperimus); sive quod etiam nunc in quantum Dei Sapientiam per quam facta sunt omnia, spiritualiter intellegimus, in tantum carnalibus affectibus morimur, ut mortuum nobis hunc mundum deputantes, nos quoque ipsi huic mundo moriamur, et dicamus quod ait Apostolus, Mundus mihi crucifixus est, et ego mundo. De hac enim morte item dixit, Si autem mortui estis cum Christo, quid adhuc velut viventes de hoc mundo decernitis? Non ergo immerito nemo poterit faciem, id est, ipsam manifestationem Sapientiae Dei videre et vivere. Ipsa est enim species, cui contemplandae suspirat omnis qui affectat Deum diligere ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente: ad quam contemplandam etiam proximum quantum potest aedificat, qui diligit et proximum sicut se ipsum: in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae. Quod significatur etiam in ipso Moyse. Nam cum dixisset, propter dilectionem Dei qua praecipue flagrabat, Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temetipsum manifeste, ut sim inveniens gratiam ante te; continuo propter dilectionem etiam proximi subiecit atque ait, Et ut sciam quia populus tuus est gens haec. Illa est ergo species quae rapit omnem animam rationalem desiderio sui, tanto ardentiorem quanto mundiorem, et tanto mundiorem quanto ad spiritualia resurgentem: tanto autem ad spiritualia resurgentem, quanto a carnalibus morientem. Sed dum peregrinamur a Domino, et per fidem ambulamus, non per speciem, posteriora Christi, hoc est carnem, per ipsam fidem videre debemus, id est in solido fidei fundamento stantes, quod significat petra; et eam de tali tutissima specula intuentes, in catholica scilicet Ecclesia, de qua dictum est, Et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Tanto enim certius diligimus, quam videre desideramus faciem Christi, quanto in posterioribus eius agnoscimus quantum nos prior dilexerit Christus. 29. Sed in ipsa carne fides resurrectionis eius salvos facit, atque iustificat. Si enim credideris, inquit, in corde tuo, quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris: et iterum, Qui traditus est, inquit, propter delicta nostra, et resurrexit propter iustificationem nostram. Ideoque meritum fidei nostrae resurrectio corporis Domini est. Nam mortuam esse illam carnem in cruce passionis, etiam inimici eius credunt, sed resurrexisse non credunt. Quod firmissime nos credentes, tanquam de petrae soliditate contuemur: unde certa spe adoptionem exspectamus redemptionem corporis nostri; quia hoc in membris Christi speramus, quae nos ipsi sumus, quod perfectum esse in ipso tanquam in capite nostro fidei sanitate cognoscimus. Inde non vult, nisi cum transierit, videri posteriora sua, ut in eius resurrectionem credatur. Pascha enim hebraeum verbum dicitur, quod Transitus interpretatur. Unde et Ioannes evangelista dicit: Ante diem festum Paschae, sciens Iesus quia venit hora eius, ut transeat de hoc mundo ad Patrem.
- Buna inanıp da Katolik Kilise içinde değil, bir ayrılık ya da sapkınlık içinde inananlar, Rab'bin arkasını onun yanındaki yerden görmezler. Çünkü Rab'bin "İşte yanımda bir yer var, kayanın üstünde duracaksın" demesi ne demek? Rab'bin yanında hangi dünyevî yer vardır? Yanında olan, ona ruhanî olarak dokunan değilse? Çünkü "bir uçtan öbür uca kudretle uzanan ve her şeyi tatlılıkla düzenleyen", hakkında "Gök tahtımdır, yer ayaklarımın taburesi" denen ve "Bana nasıl bir ev yapacaksınız, dinlenme yerim neresi olacak? Bütün bunları benim elim yapmadı mı?" diyen Rab'bin yanında olmayan hangi yer vardır? Ama elbette kayanın üstünde durulan, Rab'bin yanındaki yer, Katolik Kilise'nin kendisi olarak anlaşılır. Rab'bin dirilişine inanan kişi orada Rab'bin Fısıh'ını, yani Rab'bin geçişini, ve arkasını, yani bedenini, kurtuluşuna yol açacak biçimde görür. "Yüceliğim geçer geçmez," der, "kayanın üstünde duracaksın." Gerçekten de Rab'bin yüceliği, onun dirilip Baba'ya yükseldiği o yüceltilişte geçer geçmez kayanın üstünde sağlamlaştırıldık. Petrus'un kendisi de o zaman sağlamlaştırıldı ki, sağlamlaşmadan önce korkuyla üç kez inkâr ettiği kişiyi güvenle vaaz etsin. Gerçi önceden belirlenmiş olarak zaten kayanın gözetleme yerine konmuştu, ama görmesin diye Rab'bin eli hâlâ üzerindeydi. Çünkü onun arkasını görecekti; ama o henüz geçmemişti, yani ölümden hayata geçmemiş, henüz dirilişle yüceltilmemişti.
- Çıkış'ta ardından gelen söze gelince: "Ben geçinceye kadar elimle seni örteceğim; sonra elimi çekeceğim ve arkamı göreceksin." O zaman Musa'nın kendilerine örnek olduğu birçok İsrailli, Rab'bin dirilişinden sonra ona inandılar; sanki eli gözlerinin önünden kalkmış da artık arkasını görüyorlardı. Bu yüzden müjdeci, Yeşaya'nın şu peygamberliğini de anar: "Bu halkın yüreğini kalınlaştır, kulaklarını tıka, gözlerini ağırlaştır." Nihayet Mezmur'da şu sözün onların ağzından söylendiğini anlamak saçma değildir: "Çünkü gece gündüz elin üzerimde ağırdı." Gündüz, belki o açık mucizeler yaptığı hâlde onlar tarafından tanınmadığında; gece ise, çile çekerek öldüğünde ve onun herhangi bir insan gibi öldürülüp yok olduğuna daha da emin olduklarında. Ama arkası görülsün diye geçtiğinde, havari Petrus onlara Mesih'in acı çekip dirilmesi gerektiğini vaaz edince pişmanlığın acısıyla yürekleri delindi; böylece vaftiz edilenlerde aynı mezmurun başında söylenen gerçekleşti: "Ne mutlu suçları bağışlanmış, günahları örtülmüş olanlara!" Bu yüzden "Elin üzerimde ağırdı" dendikten sonra, sanki Rab geçerken elini artık çekiyor ve arkası görülüyormuş gibi, acı çeken, itiraf eden ve Rab'bin dirilişine imandan günahların bağışlanmasını alan kişinin sesi gelir: "Diken içime batarken sıkıntımda döndüm. Günahımı tanıdım, haksızlığımı örtmedim. 'Haksızlığımı kendi aleyhime Rab'be itiraf edeceğim' dedim ve sen yüreğimin saygısızlığını bağışladın." Rab'bin yüzünün görünmez, sırtının ise görünür olduğunu sanacak kadar bedenin bulutuna sarınmamalıyız; çünkü kul suretinde ikisi de görünür biçimde göründü. Tanrı suretinde ise böyle bir şey düşünülmesin! Tanrı'nın Sözünün ve Tanrı'nın Bilgeliğinin, insan bedeni gibi bir yanda yüzü, öbür yanda sırtı olsun, ya da herhangi bir görünümle ya da hareketle, yerce ya da zamanca değişsin; Tanrı korusun!29_2
- Hoc autem qui credunt, nec tamen in Catholica, sed in schismate aliquo aut in haeresi credunt, non de loco qui est penes eum vident posteriora Domini. Quid enim sibi vult quod ait Dominus, Ecce locus est penes me, et stabis super petram? Quis locus terrenus est penes Dominum, nisi hoc est penes eum quod eum spiritualiter attingit? Nam quis locus non est penes Dominum, qui attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter; et cuius dictum est coelum sedes, et terra scabellum pedum eius; et qui dixit, Quam domum aedificabitis mihi? aut quis locus quietis meae? Nonne manus mea fecit haec omnia? Sed videlicet intellegitur locus penes eum in quo statur super petram, ipsa Ecclesia catholica, ubi salubriter videt Pascha Domini, id est transitum Domini, et posteriora eius, id est, corpus eius, qui credit in resurrectionem eius. Et stabis, inquit, super petram, statim ut transiet mea maiestas. Revera enim statim ut transiit maiestas Domini in clarificatione Domini qua resurgens ascendit ad Patrem, solidati sumus super petram. Et ipse Petrus tunc solidatus est, ut cum fiducia praedicaret, quem, priusquam esset solidatus, ter timore negaverat, iam quidem praedestinatione positus in specula petrae, sed adhuc manu Domini sibi superposita ne videret. Posteriora enim eius visurus erat, et nondum ille transierat, utique a morte ad vitam, nondum resurrectione clarificatus erat. 31. Nam et quod sequitur in Exodo, et dicit, Tegam manu mea super te, donec transeam; et auferam manum meam, et tunc videbis posteriora mea: multi Israelitae quorum tunc figura erat Moyses, post resurrectionem Domini crediderunt in eum, tanquam iam videntes posteriora eius, remota manu eius ab oculis suis. Unde et Isaiae talem prophetiam evangelista commemorat: Incrassa cor populi huius, et aures eorum oppila, et oculos eorum grava. Denique in Psalmo non absurde intellegitur ex eorum persona dici, Quoniam die ac nocte gravata est super me manus tua. Die fortasse, cum manifesta miracula faceret, nec ab eis agnosceretur; nocte autem, cum in passione moreretur, quando certius putaverunt, sicut quemlibet hominem, peremptum et exstinctum. Sed quoniam cum transisset ut eius posteriora viderentur, praedicante sibi apostolo Petro, quia oportebat Christum pati et resurgere, compuncti sunt dolore paenitentiae, ut fieret in baptizatis quod in capite eius psalmi dicitur, Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata: propterea cum dictum esset, Gravata est super me manus tua, tanquam Domino transeunte, ut iam removeret manum, et viderentur posteriora eius, sequitur vox dolentis et confitentis, et ex fide resurrectionis Domini peccatorum remissionem accipientis: Conversus sum, inquit, in aerumna mea, cum infigeretur mihi spina. Peccatum meum cognovi, et iniustitiam meam non operui. Dixi, Pronuntiabo adversum me iniustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem cordis mei. Neque enim tanto carnis nubilo debemus involvi, ut putemus faciem quidem Domini esse invisibilem, dorsum vero visibile: quandoquidem in forma servi utrumque visibiliter apparuit; in forma autem Dei absit ut tale aliquid cogitetur: absit ut Verbum Dei et Sapientia Dei ex una parte habeat faciem, et ex alia dorsum, sicut corpus humanum, aut omnino ulla specie vel motione sive loco sive tempore commutetur.
- Bu yüzden, Çıkış'ta meydana gelen o seslerde ve bütün o bedensel gösterilerde Rab İsa Mesih gösteriliyor idiyse, ya da bu yerin incelenmesinin ikna ettiği gibi kimi zaman Mesih, yukarıda söylediklerimizin hatırlattığı gibi kimi zaman Kutsal Ruh gösteriliyor idiyse, bundan Baba Tanrı'nın atalara hiçbir zaman böyle bir görünümle görünmediği sonucu çıkmaz. Çünkü o zamanlarda bu türden birçok görüntü oldu; onlarda Baba, Oğul ya da Kutsal Ruh açıkça adlandırılıp belirtilmedi, ama bazı çok inandırıcı işaretlerle birtakım belirtiler vardı. Bu yüzden Baba Tanrı'nın atalara ya da peygamberlere hiçbir zaman görünür suretlerle görünmediğini söylemek fazlasıyla pervasızca olur. Bu kanaati, "Çağların ölümsüz, görünmez, tek Tanrı olan Kralına" ve "İnsanlardan hiç kimsenin görmediği ve göremeyeceği" sözlerini Teslis'in birliği içinde anlayamayanlar doğurdu. Oysa sağlam imanla bu sözler, Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un bir ve tek Tanrı olduğu o en yüce, en yüce derecede tanrısal ve değişmez cevherin kendisi hakkında anlaşılır. O görüntüler ise değişmez Tanrı'ya tabi değişebilir yaratık aracılığıyla meydana geldi; Tanrı'yı olduğu gibi, kendine özgü biçimde değil, işlerin gereklerine ve zamanlara göre gerektiği gibi işaretlerle gösterdiler.29_3
- Quapropter, si in illis vocibus quae fiebant in Exodo, et illis omnibus corporalibus demonstrationibus Dominus Iesus Christus ostendebatur; aut alias Christus, sicut loci huius consideratio persuadet; alias Spiritus sanctus, sicut ea quae supra diximus admonent: non hoc efficitur, ut Deus Pater nunquam tali aliqua specie Patribus visus sit. Multa enim talia visa facta sunt illis temporibus, non evidenter nominato et designato in eis vel Patre, vel Filio, vel Spiritu sancto; sed tamen per quasdam valde probabiles significationes nonnullis indiciis existentibus, ut nimis temerarium sit dicere, Deum Patrem nunquam Patribus aut Prophetis per aliquas visibiles formas apparuisse. Hanc enim opinionem illi pepererunt, qui non potuerunt in unitate Trinitatis intellegere quod dictum est, Regi autem saeculorum immortali, invisibili soli Deo; et, Quem nemo hominum vidit, nec videre potest. Quod de ipsa substantia summa summeque divina et incommutabili, ubi et Pater et Filius et Spiritus sanctus unus et solus Deus est, per sanam fidem intellegitur. Visiones autem illae per creaturam commutabilem Deo incommutabili subditam factae sunt, non proprie sicuti est, sed significative sicut pro rerum causis et temporibus oportuit, ostendentes Deum.
- Gerçi bunların, Daniel'e "Günlerin Eskisi"nin göründüğünü nasıl anladıklarını bilmiyorum. Bizim için olmaya tenezzül ettiği İnsanoğlu'nun krallığı ondan aldığı anlaşılır: Mezmurlar'da ona "Sen benim Oğlumsun, ben bugün seni doğurdum; benden iste, sana mirasın olarak ulusları vereyim" diyenden ve her şeyi onun ayakları altına koyandan. Öyleyse Daniel'e hem krallığı veren Baba hem alan Oğul bedensel bir görünümde göründüyse, bunlar nasıl Baba'nın peygamberlere hiçbir zaman görünmediğini, bu yüzden "insanlardan hiç kimsenin görmediği ve göremeyeceği" görünmez olarak yalnız onun anlaşılması gerektiğini söylüyorlar? Çünkü Daniel şöyle anlattı: "Tahtlar kuruluncaya kadar bakıyordum; Günlerin Eskisi oturdu. Giysisi kar gibi beyaz, başının saçları temiz yün gibiydi; tahtı ateş alevi, tekerlekleri yanan ateşti. Önünden bir ateş ırmağı akıyordu. Binlerce bini ona hizmet ediyor, on binlerce on bini önünde duruyordu. Yargı kuruldu ve kitaplar açıldı…" Biraz sonra da: "Gece görümünde bakıyordum: İşte göğün bulutlarıyla İnsanoğlu'na benzeyen biri geliyordu; Günlerin Eskisi'ne kadar ulaştı ve onun önüne getirildi. Ona egemenlik, onur ve krallık verildi; bütün halklar, oymaklar ve diller ona kulluk edecek. Onun egemenliği geçmeyecek ebedî bir egemenliktir, krallığı da yıkılmayacak." İşte ebedî krallığı veren Baba ve alan Oğul; ikisi de peygamberlik edenin gözü önünde görünür bir görünümdeler. Demek ki Baba Tanrı'nın da ölümlülere bu tarzda görünmeye alışık olduğuna inanmak yersiz değildir.
- Meğer ki biri şöyle desin: Baba görünür değildir, çünkü rüya görenin gözü önünde göründü; Oğul ve Kutsal Ruh ise görünürdür, çünkü Musa bütün bunları uyanıkken gördü. Sanki Musa Tanrı'nın Sözünü ve Bilgeliğini bedensel gözlerle gördü! Ya da bu bedene hayat veren insan ruhu, hatta rüzgâr denen bedensel hava akımı bile görülebiliyor! Bütün insanların ve meleklerin zihinlerini tanrısal cevherin söze sığmaz üstünlüğüyle aşan Tanrı'nın o Ruhu ise hiç görülebilir mi? Ya da kim, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un uyanık insanlara da görünür, Baba'nın ise yalnız rüya görenlere görünür olduğunu söylemeye cüret edecek kadar böyle bir yanılgıya düşer? O zaman "İnsanlardan hiç kimsenin görmediği ve göremeyeceği" sözünü nasıl yalnız Baba için anlıyorlar? İnsanlar uyurken insan değiller mi? Ya da rüya görenlerin görüntüleri aracılığıyla kendini işaret etmek için bir cisim benzerliği biçimlendirebilen, uyanıkların gözlerine kendini işaret etmek için bedensel yaratığın kendisini biçimlendiremez mi? Oysa onun ne ise o olduğu cevherinin kendisi ne uyuyana herhangi bir cisim benzerliğiyle ne uyanığa herhangi bir bedensel görünümle gösterilebilir; yalnız Baba'nınki değil, Oğul'un ve Kutsal Ruh'unki de. Elbette uyanıkların görüntülerinden etkilenip insanların bedensel bakışlarına Baba'nın değil yalnız Oğul'un ya da Kutsal Ruh'un göründüğüne inananlar var. Kutsal sayfaların bu kadar genişliğini ve onları anlamanın bu kadar çok yolunu bir yana bırakıyorum —sağlıklı kafası olan hiç kimse, Baba'nın kişisinin uyanıkların gözlerine hiçbir yerde bedensel bir görünümle gösterilmediğini ileri sürmemelidir—; ama dediğim gibi bunu bir yana bırakayım: Atamız Abraham hakkında ne diyorlar? O elbette uyanıktı ve hizmet ediyordu; Yazı önce "Rab Abraham'a göründü" demişken ona bir değil, iki değil, üç adam göründü. Bunlardan hiçbirinin ötekilerden daha yükseğe çıktığı, daha onurlu biçimde parladığı, daha buyurgan davrandığı söylenmedi.30
CAPUT XVIII. 33. Quanquam nescio quemadmodum isti intellegant quod Danieli apparuerit Antiquus dierum, a quo Filius hominis, quod propter nos esse dignatus est, accepisse intellegitur regnum, ab illo scilicet qui ei dicit in Psalmis, Filius meus es tu, ego hodie genui te: postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam; et qui omnia subiecit sub pedibus eius. Si ergo Danieli et Pater dans regnum, et Filius accipiens, apparuerunt in specie corporali; quomodo isti dicunt, Patrem nunquam visum esse Prophetis, et ideo solum debere intellegi invisibilem quem nemo hominum vidit, nec videre potest? Ita enim narravit Daniel: Aspiciebam, inquit, donec throni positi sunt, et Vetustus dierum sedebat: et indumentum eius quasi nix album, et capilli capitis eius quasi lana munda; thronus eius flamma ignis, rotae eius ignis flagrans, et flumen ignis trahebat in conspectu eius. Et mille millia deserviebant ei, et dena millia denum millium assistebant ei. Et iudicium collocavit, et libri aperti sunt, etc. Et paulo post: Aspiciebam, inquit, in visione noctis: et ecce cum caeli nubibus, quasi Filius hominis veniens erat, et usque ad Veterem dierum pervenit, et oblatus est ei. Et ipsi datus est principatus et honor et regnum; et omnes populi, tribus, et linguae ipsi servient. Potestas eius, potestas aeterna, quae non praeteribit, et regnum eius non corrumpetur. Ecce Pater dans, et Filius accipiens regnum sempiternum, et sunt ambo in conspectu prophetantis visibili specie. Non ergo inconvenienter creditur etiam Pater Deus eo modo solere apparere mortalibus. 34. Nisi forte aliquis dicat, ideo non esse visibilem Patrem, quia in conspectu somniantis apparuit; ideo autem Filium visibilem et Spiritum sanctum, quia Moyses illa omnia vigilans vidit. Quasi vero Verbum et Sapientiam Dei viderit Moyses carnalibus oculis, aut videri spiritus vel humanus possit qui carnem istam vivificat, vel ipse corporeus qui ventus dicitur; quanto minus ille Spiritus Dei qui omnium hominum et Angelorum mentes ineffabili excellentia divinae substantiae supergreditur? aut quisquam tali praecipitetur errore, ut audeat dicere Filium et Spiritum sanctum etiam vigilantibus hominibus esse visibilem, Patrem autem nonnisi somniantibus? Quomodo ergo de Patre solo accipiunt, Quem nemo hominum vidit, nec videre potest? An cum dormiunt homines, tunc non sunt homines? Aut qui formare similitudinem corporis potest ad se significandum per visa somniantium, non potest formare ipsam corpoream creaturam ad se significandum oculis vigilantium? cum eius ipsa substantia qua est ipse quod est, nulla corporis similitudine dormienti, nulla corporea specie vigilanti possit ostendi: sed non solum Patris, verum etiam Filii et Spiritus sancti. Et certe qui vigilantium visis moventur, ut non Patrem, sed tantum Filium vel Spiritum sanctum credant corporalibus hominum apparuisse conspectibus; ut omittam tantam latitudinem sanctarum paginarum, et tam multiplicem earum intellegentiam, unde nemo sani capitis affirmare debet, nusquam personam Patris per aliquam speciem corporalem vigilantium oculis demonstratam: sed ut hoc, ut dixi, omittam; quid dicunt de Patre nostro Abraham, cui certe vigilanti et ministranti, cum Scriptura praemisisset dicens, Visus est Dominus Abrahae, non unus aut duo, sed tres apparuerunt viri, quorum nullus excelsius aliis eminuisse dictus est, nullus honoratius effulsisse, nullus imperiosius egisse?
- Bu yüzden, o üç bölümlü ayrımımızda önce şunu araştırmaya girişmiştik: Yaratığın o suretleriyle atalara görünen Baba mıydı, Oğul mu, Kutsal Ruh mu; yoksa kimi zaman Baba, kimi zaman Oğul, kimi zaman Kutsal Ruh mu; yoksa kişiler arasında hiçbir ayrım yapılmaksızın, "bir ve tek Tanrı" dendiği gibi, Teslis'in kendisi mi? Kutsal Yazılar'ın sorgulayabildiğimiz yerlerini yeterli göründüğü kadar sorguladık. Sanırım tanrısal sırların ölçülü ve dikkatli bir incelemesi bizi şundan başkasına ikna etmiyor: Okunan yerin bağlamı bazı inandırıcı belirtiler sunmadıkça, Teslis'ten hangi kişinin atalardan ya da peygamberlerden birine bir cisim ya da cisim benzerliği içinde göründüğünü pervasızca söylemeyelim. Çünkü Tanrı'nın ne ise o olan şeyi —ona tabiat, cevher, öz ya da başka hangi adı vermek gerekiyorsa— her ne ise, bedensel olarak görülemez. Ama yalnız Oğul'un ya da Kutsal Ruh'un değil, Baba'nın da kendine tabi yaratık aracılığıyla, bedensel bir görünüm ya da benzerlikle ölümlü hislere kendini işaret edebildiğine inanmak gerekir. Durum böyle olduğuna göre, bu ikinci cildin uzunluğu ölçüyü aşmasın diye, geriye kalanları sonrakilerde görelim.