İçeriğe geç
Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci Şerh

Boethius · Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci Şerh

İkinci Diyalog

PL64.47Ayrım Üzerine

Ana tabiat öteki canlılara olduğu gibi bize de birçok değerli ve parlak şey bağışlamıştır. Ama insanlığı iyiliksever bir sanatkâr gibi öyle işlemiştir ki önce bize tartıp düşünecek bir ruh ve akıl vermiş, akıl bulunduktan sonra da onu dile getirme gücünü eklemiştir; sanki hayvanlardan bedenin hisleriyle değil, zihnin tanrısallığıyla ayrılmamızı istemiş ve buyurmuştur. Zihin kendi kendine bağlanır ve tabiatının canlılığından ayrılmazsa, kendisi ebedî bir soydan geldiği gibi, gelecek kuşaklar katındaki ününü ve şanının hayatını da sonsuz zamanlara denk kılar. Yok eğer bedenin kötü şehvetlerine boyun eğip yitip bozulmaya kendini bırakırsa, bedenin tabiatının ardından gider. Bütün emeği ve çabası bedenin işlerine ve bedene harcanmış olan kimsenin canlılığından, bedenden sonra hiçbir şey kalmaz. Bu yüzden kendimizi daha iyi ve daha özenli kılmaya dikkat etmeliyiz; bunu hayvanlardan hiç ayrılmadığımız yanımızla değil, seçkin işler ve sözlerle göksel faziletlere benzeyerek ebediyet şanını hak ettiğimiz yanımızla yapmalıyız.

Ama bunlardan başka zaman söz edelim; şimdi konumuza döneyim. İkinci gecenin alışılmış çalışma ve uyanıklık saati gelince Fabius, sanırım dünkü akıl yürütmenin inceliğine kapılmış ya da her zamanki öğrenme arzusu ve dinleme hevesiyle, hiç olmadığı kadar uyanık kalkıp yanıma geldi. Selamlaştıktan sonra, sözünü verdiğim eserin devamını benden istedi.

"Seve seve yaparım," dedim, "çünkü hayatta bundan iyi yapacak bir işim yok; senin hevesin de bu sevinci artırıyor, bu da benim için son derece hoş." Dünkü konuşma türü açıkladığına göre, ikinci açıklamaya sıradaki ayrımla başlamaya karar verdik.

O zaman Fabius, "Dünkü uykusuz saatlerde cinsleri ve türleri pek bol açıkladın," dedi. "Ama duyduğuma göre ayrımlar üzerine inceleme daha ince ve daha zarif."

"Boşuna değil," dedim. "Ayrımlar farklı anlamlarda alınınca farklı güçler de taşır: Kimi zaman cins, kimi zaman tür, kimi zaman da ayrım olurlar. Ama bunu sonra göstereceğiz. Şimdi metin, sanırım, şöyle:

PL64.47

subalternis, et de magis specie praedicatur: aequo enim modo dicitur et corpus substantia, et animatum corpus substantia, et sensibile corpus substantia, et rationale animal substantia, et mortale substantia, et homo substantia, et de ipsis etiam magis genus individuis praedicatur, ut dictum est: potest enim Cicero dici substantia, species vero sola de nullis aliis, nisi de individuis praedicatur, ut praedictum est: individua autem ipsa de nullo alio praedicantur nisi de ipsis, id est singulis. Natura autem individuorum haec est, quod proprietates individuorum in solis singulis individuis constant, et in nullis aliis transferuntur, atque ideo de nullis aliis praedicantur. Ciceronis enim proprietas cujuslibet modi fuerit, neque in Catonem, neque in Brutum, neque in Catullum aliquando conveniet. At vero proprietates hominis quae sunt idem rationale, mortale, risibile, pluribus, et omnibus individuis possunt et singulis convenire. Omnis enim homo et sigillatim individuus et rationalis est, et mortalis, et sensibilis, et risibilis. Atque ideo illa quorum proprietate possunt aliis convenire, possunt de aliis praedicari. Haec autem quorum proprietas in aliis non convenit, nisi in se ipsis tantum singulariter, de aliquibus aliis praeter se singulariter praedicari non possunt. Repetendum est igitur, quod omne individuum specie continetur, species vero ipsa coercetur a genere, et unum quasi omnium totum corpus, magis genus est, et nunquam est pars, individuum vero pars semper est, nunquam est totum. Species autem et pars et totum merito nuncupatur, nam ad genus pars est, ad individua totum: dividit enim genus (ut dictum est) et individua colligit. Sed species pars est alterius, id est, generis, totum vero non est partis, sed partium. Namque genus et unum est, et plures species unius rei, id est, unius generis species pars est. Et quoniam individua plura sunt, et infinita sub una specie quae illa individua colligit, species illa non est unius totum, id est, non est partis totum, sed plurimorum, id est partium; plures enim partes sub ea individuorum sunt, quarum totum species, id est homo, appellatur. Sed de genere et specie sufficienter dictum est. Et quoniam matutinae salutationes vocant, in futuras noctis vigilias quod est reliquum transferamus. DIALOGUS SECUNDUS. DE DIFFERENTIA. Multa tam nobis a parente natura quam caeteris animantibus gravia illustriaque concessa sunt, quae nos ita quasi quaedam benigna artifex humanitatis excoluit. ut primum nobis reputandi considerandique animos rationemque concederet, post vero rationem repertam proloquendi conferret, perinde ac si voluisset, jussissetque nos non corporis sensibus a belluis, sed mentis divinitate distare: quae cum se sibi adjunxerit, et a suae vivacitate naturae non discesserit, tunc sic ut ipsa est aeterni generis, ita quoque famam in posteros, vitamque gloriae infinitissimis temporibus coaequat. Sin vero pravis se libidinibus corporis obnoxiam mens perdendam corrumpendamque permiserit, naturam corporis sequitur. Nam nihil ejus vivacitatis post corpora remanet, cui omnis labor et studium de rebus corporis atque in corpus impensum est. Quare advertendum est, ut nos meliores accuratioresque reddamus, non ea re qua pecudibus nihil distare possumus, sed quo coelestium virtutum similitudine aeternitatis gloriam factis egregiis dictisque mereamur. Sed de his alias, nunc ad propositum revertar. Cum igitur alterius noctis consueta lucubratio vigiliaeque venissent, credo hesternae rationis subtilitate captus, vel qua ipse est cupiditate discendi audiendique studio, vigilantius quam unquam surrexerat Fabius ad me perrexit, qui postquam consalutatus, sequentis a me operis promissam reposceret: Faciam, inquam, non invitus tuis, quippe cum nec mihi sit in vita quidquam melius agere, et tu hanc mihi jucunditatem studio tuo augeas, quod mihi perquam gratissimum est, placuit igitur ut quoniam hesterna dissertio speciem explicuerat, alterius expositionis principium de sequenti differentia sumeretur. Hic Fabius: Uberrime. inquit, a te hesternis vigiliis de generibus et speciebus expositum est. Sed (ut dici audio) subtilior de differentiis tenuiorque tractatus est. Non, inquam, immerito, nam varie acceptae differentiae varias habebunt etiam potestates. Erunt namque alias genera, alias species, alias vero differentiae, sed hoc postea demonstrabitur. Nunc vero ita (ut arbitror) textus est:

PL64.47_2Her ayrım hem ortak, hem özel, hem de daha özel olarak söylenir.

Ayrımın da birçok şekilde söylendiğini belirtiyor. Ayrımın şu üç şekilde olduğunu söylüyor: ortak, özel ya da daha özel. Ortak ayrımlar, hepimizin ya başkalarından ya da kendimizden ayrıldığı ayrımlardır. Oturmak, yürümek ya da durmak böyle bir ayrımdır: Sen yürüyorsan ben oturuyorsam, duruş ve yürüyüş bakımından ayrılırız. Şimdi oturup sonra yürürsem, ortak bir ayrımla kendimden de ayrılmış olurum. Özel ayrımlar, her bireyin biçimini tabiî bir özellikle işleyenlerdir; biri mavi gözlü ya da kıvırcık saçlı olabilir. Bunlar her tek insanın kendisiyle doğan özellikleridir. Daha özel ayrımlar ise cevherin kendisinde kalan ve bütün türü, ayrım ve tasvir ile değiştirenlerdir; insanın ayrımı olan akıllı ya da ölümlü gibi. Bunlardan ortak ve özel ayrımlar aynı türün altındaki tek tek bireyleri birbirinden ayırır, biri özel ayrımlarla, öteki ortak ayrımlarla. Daha özel ayrımlar ise herhangi bir türün bütün tabiatını ve cevherini değiştirir, onu öteki türlerden ayırıp uzaklaştırır.

PL64.47_2

Omnis differentia et communiter et proprie et magis proprie dicitur. Differentiam quoque multis appellari modis designat. Dicit autem tribus his modis fieri differentiam, cum aut communes sunt, aut propriae, aut magis propriae. Communes sunt quibus omnes aut ab aliis differimus, aut a nobis ipsis: nam sedere vel ambulare vel stare differentia est: nam si tu ambules, ego vero sedeam, in situ ipso atque ambulatione differimus. Et item ego cum nunc sedeo, postea vero si ambulem, communi a meipso differentia discrepabo. Propriae vero sunt quae uniuscujusque individui formam aliqua naturali proprietate depingunt, ut si quis sit caesiis oculis, vel crispo capillo. Etenim propria uniuscujusque singuli hominis sunt quae cum ista nascuntur. Magis propriae sunt quae in substantia ipsa permanent, et totam speciem differentia descriptioneque permutant, ut est rationalis vel mortalis hominis differentia. Horum autem communes et propriae differentiae sub eadem specie singulos a se faciunt discrepare, illa propriis differentiis, illa communibus. Magis propriae vero totam naturam cujuslibet speciei substantiamque permutant, et ab aliis speciebus segregant atque disjungunt. Harum ergo communes

PL64.49Ortak ve özel ayrımlar türü değiştirmez, yalnız biçim ve duruşça bir bakıma farklılık yarattığı için başkalaştırıcı ayrımlar denir; yani tamamen başka bir şey yapmaz, tamamen değiştirmez, yalnız bir bakıma ayrılık ve uzaklık yaratır. Bu yüzden başka şey yapan, yani değiştiren diye değil, başkalaştıran, yani tamamen başka yapmayan diye anılırlar. Üçüncüsü ise, yani daha özel olan, cevherî olduğu ve türün tabiatına yerleştiği için başka bir şey yapar. İnsan ve at hayvan olmaları bakımından tek bir cevherken, 'akıllı' gelince türü tamamen ayırmış ve kökten başka bir şey yapmıştır. Demek ki ortak ve özel ayrımlara başkalaştıran, daha özel ayrımlara başka şey yapan denir.

Şu hâlde ayrımların kimi başka bir şey, kimi başkalaşmış bir şey yapar. Başka bir şey yapanlar cevherîdir, tabiatın ve türün bütününü değiştirir ve türsel diye anılır: Bir türü kurmaya, onu bütün ötekilerden ayırmaya, suretini ve tabiatını bir araya getirmeye güçleri yeter. 'Ölümlü' ve 'akıllı' ayrımlarını alıp hayvanın altına koyarsan, insan türünü yapmış olursun; bunlar kuşkusuz bu türü tamamlayanlardır. Tabiatı değiştirdikleri ve başka bir türün cevherini kurdukları için türsel diye anılırlar. Ötekiler ise başkalaşmış bir şeyden başka bir şey yapmaz, çünkü biri ötekinden ya biçimin bir özelliğiyle ya da bir duruş, bir şey yapma yatkınlığıyla ayrılır. Bu yüzden türsel dediğimiz daha özel ayrım, cinsin bölünmesine uyabilecek tek ayrımdır. Ötekiler cevhere bir şey katmaz, yalnız aynı benzerlik içinde bir bakıma bir ayrılık ve uzaklık kurar. Onlarda başkalıktan başka bir şey bulamazsın, çünkü türü kurmazlar, daha özel keyfiyetlerle önceden kurulup tamamlanmış türleri ayırırlar.

PL64.49

et propriae differentiae, quoniam speciem non permutant, sed formam quodammodo et habitudinem solum faciunt discrepare, alteratum facere dicuntur, id est non integrum alterum facere, id est non integre permutare, sed quodammodo discrepantiam distantiamque faciunt, atque ideo non vocantur alterum facientes; id est permutantes, sed magis alteratum, id est non integre alterum facientes. Illa vero tertia, id est magis propria, quoniam substantialis est, et ipsius speciei inserta naturae alterum facit. Nam quoniam homo atque equus quantum ad hoc quod animalia erant una illis erat substantia, veniens rationale disgregavit omnino speciem, et funditus alterum fecit. Ergo communes et propriae differentiae alteratum facientes vocantur, magis propriae autem alterum facientes. Constat igitur differentiarum alias facere alterum, alias alteratum: illae quae faciunt alterum, quae substantiales sunt et omnes naturam speciemque permutant, et specificae praedicantur; valent enim quamlibet speciem constituere, et ab aliis omnibus segregare, et ejus formam naturamque componere. Nam si dicas mortale et rationale differentias et eas animali supponas, non dubium quin cum hominis speciem facias, speciei hujus sint perfectrices, atque ideo specificae nominantur, quod et permutant naturam, et ipsam substantiam cujuslibet alius speciei constituant. Illae vero aliae nihil aliud efficiunt, nisi alteratum, quippe cum aut proprietate quadam formae; alius distet ab alio, aut aliqua habitudine et dispositione aliquid faciendi. Illa igitur magis propria differentia, quam specificam nominamus mus, sola poterit in generis divisione congruere. Etenim caeterae nihil ad substantiam, sed ad quamdam quodammodo ejusdem similitudinis discrepantiam distantiamque ponuntur. Nihil enim in illis praeter alteritatem solam reperire queas, quippe quae non constituunt species, sed constitutas jam et effectas magis propriis suis qualitatibus ipsae discriminant. Quod autem dicit:

PL64.49_2Porphyrios'un Önceki söylenenlerden yeniden başlayarak ayrımların kiminin ayrılabilir, kiminin ayrılamaz olduğunu söylemek gerekir sözü, burada yeni bir bölme yapıldığını gösterir. Önce ayrımı üç parçaya ayırmış, sonra bu üçünü iki sayıda toplayıp kimine başka şey yapan, kimine başkalaştıran demişti; şimdi o üçten yeni bir bölme yapmak gerekiyor. Kiminin ayrılabilir, kiminin ayrılamaz olduğunu söylüyor. Önceki bölmede başkalaştıranlar ortak ve özel olmak üzere ikiydi ve yalnız daha özel olan başka şey yapıyordu; ayrılabilir ve ayrılamaz ayrımlarda da aynı biçimde yalnız ortak ayrım ayrılabilirdir, öteki ikisi değil. Gözlerin görmemesi, sarı saç ya da boy uzunluğu, ki bunlar özel ayrımlardır, yahut akıllılık ya da ölümlülük, ki bunlar daha özel ayrımlardır, insan türünden hiçbir zaman ayrılamaz. Ortak olan oturmak ya da koşmak ise tek tek kişilerden ayrılır ve yine eklenir.

Ayrılamaz ayrımların kimi kendiliğinden, kimi de araz yoluyla gelir. Kendiliğinden gelenler daha özel olanlardan, araz yoluyla gelenler yalnız özel olanlardan doğar. Ayrılamaz özel bir ayrımla bir türe gelen her şey ayrılamaz arazdır. Özel ve daha özel ayrımlar ayrılamaz olmakla birlikte o üstün suret ve tabiatı hiçbir zaman değiştirmez: Daha özel olan her zaman başka bir şey, özel olan ise her zaman yalnız başkalaşmış bir şey yapar. Bir fark daha var: Ayrılamaz özel ayrımlar birine daha çok ya da daha az gelebilir; ayrılamaz daha özel ayrımlar ise ne yoğunlaşarak artar ne de azalarak eksilir. Biri daha uzun boylu, biri daha esmer, biri daha düz, biri daha sarı saçlı doğabilir; bunlar ayrılamaz özel ayrımlardır. Oysa daha özel olan, yani akıllı olmak, daha çok ya da daha az olmayı kabul etmez. Bütün insanlar insan olmaları bakımından eşit ölçüde akıllı ve ölümlüdür. Cins daha çok ya da daha az olabilseydi, ayrımlar da yoğunlaşarak artabilir, gevşeyerek azalabilirdi. Oysa hayvan insanda atta olduğundan daha fazla, atta ötekilerde olduğundan daha fazla değildir; altındaki her şeyin eşit ölçüde cinsidir. Türsel dediğimiz ayrımlar da aynı şekilde çoğu azı kabul etmez. Akıllı ölümlü hayvan insanın tarifi ve aynı şekilde tek tek insanların tarifiyse, bu tarifin bütün insanlara her zaman eşit olarak uyduğu, kimseye daha çok ya da daha az uymadığı kuşkusuzdur. Bu böyleyse, tarifin parçaları olan ayrımlar da kimseye daha çok ya da daha az değil, her zaman eşit olarak uyacaktır. Bu tarifin parçaları akıllı ve ölümlüdür. Demek ki daha özel ayrımlar olan akıllı ve ölümlü, çoğu azı kabul etmez.

Ayrılabilir ve ayrılamaz ayrımlara dair bu bölmeden yola çıkarak ayrımları üç şekilde inceleriz: Ya ayrılabilirdirler ya ayrılamaz; ayrılamazlar da ya kendiliğinden ya araz yoluyla gelir. Kendiliğinden gelenlerin kimi cinsi böler, kimi türü biçimlendirip kurar. Üsttekileri daha önce konuştuk; şimdi cinsi bölen ve türü kuranları ele alalım.

Cinslerin türlere her bölünmesinde, o türlerin alt bölmesi yapılır ve en genel cinslerden alt cinsler üzerinden en özel türlere inilirse, bunlarda çift yönlü bir bölme olur. Zıt ayrımlara bakarsan cinsin bölünmesi, alt cinslerin ayrımlarına bakarsan türlerin kurulması söz konusudur. Cinsi, yani cevheri, türü konuşurken böldüğümüz gibi bölelim: En üstte cevher olsun; cevherin altında canlı ve cansız cisim; canlı cismin altında hisseden ve hissetmeyen; hissedenin, yani hayvanın altında akıllı ve akılsız; akıllının altında ölümlü ve ölümsüz. Bu aynı ayrımlar, bölmede birbirlerine karşı konursa türlerdir ve cinsi şöyle böler.

PL64.49_2

Repetenti nunc a superioribus dicendum est, differentias alias esse separabiles alias inseparabiles, hoc est quod hic nunc divisio alia rursus assumitur tur. Nam cum prius differentiam in tribus partibus separaret, et postea tres illas in duarum tantum numerum quantitatemque colligeret, ut alias alterum facientes esse diceret, alias alterantes, ipsarum rursus trium tertia nunc facienda divisio. Dicit enim alias esse separabiles, alias inseparabiles, et sicut in priore divisione alteratum facientes duae fuerunt communes et propriae, sola vero magis propria remanserat quae alterum faciebat, eodem nunc etiam modo in separabilibus et in inseparabilibus: communis tantum separabilis differentia est, utraeque aliae, ut caecitas oculorum, vel flava caesaries, vel corporis proceritas, quae sunt propriae differentiae; vel certe rationabilitas, vel mortalitas, quae sunt magis propriae differentiae, non possunt unquam ab hominis specie segregari. Sedere vero vel currere, quae communes sunt, separantur a singulis, et item rursus adduntur. Earum vero quae sunt inseparabiles, aliae per se veniunt, aliae vero per accidens. Et illae quae per se veniunt, a magis propriis manant. Illae quae per accidens, a solis propriis effunduntur. Et inseparabile accidens est, quidquid per inseparabilem propriam differentiam unicuique speciei contigerit. Sed quanquam propria et magis propria inseparabiles differentiae sint, nunquam tamen illam superiorem formam naturamque commutant. Nam magis propria semper alterum, propria solum semper efficit alteratum. Huc accedit quod inseparabiles propriae possunt alicui plus minusve contingere. Inseparabiles magis propriae, nec cumulis intentionis augent, nec imminutione decrescunt. Potest enim alius procerior, alius fuscior, deductioribus alius capillis, alius flavioribus nasci, quae sunt inseparabiles propriae differentiae. At vero magis propria, id est rationale neque plus, neque minus admittit. Omnes enim homines in eo quod homines sunt, aequaliter sunt rationales atque mortales. Nam si genus plus minusve esse possit, possunt etiam differentiae vel intentione crescere, vel remissione decrescere. Nam quoniam animal non est plus homini quam equo, neque equo plus quam caeteris, et aequaliter subjectis omnibus genus est. Sic specierum differentiae quas specificas appellamus magis minusve non capiunt. Nam si animal rationale mortale, hominis est definitio, et hominum nihilominus singulorum, non est dubium quin haec definitio ad omnes homines singulos aequaliter semper aptetur, et nulli neque plus neque minus conveniat. Quod si ita est, partes quoque totius definitionis, quae sunt differentiae, tales erunt ut nulli neque plus neque minus, sed aequaliter semper et conveniunt aptentur. Partes autem hujus definitionis sunt rationale et mortale. Rationale igitur et mortale, quae sunt magis propriae differentiae, plus minusve non capiunt. Ab hac igitur, id est, separabilium inseparabiliumque differentiarum divisione tribus modis differentias speculamur. Nam aut separabiles sunt, aut inseparabiles. Inseparabilium vero aut per se veniunt aut per accidens. Quae per se veniunt aliae sunt quae genus dividunt, aliae speciem informant atque constituunt. Sed de superioribus prius dictum est. Nunc autem de iis genus dividunt et speciem constituunt disseram. Omnis quaecunque fit generum divisio in species, si earum specierum alia subdivisio fiat, et a magis generibus per subalterna genera usque ad magis species decurratur, gemina in his erit duplexque divisio. Namque si contrarias differentias respicias, generum est divisio. Si subalternorum generum sit, specierum constitutio. Si enim genus dividamus, id est substantiam, ut jam in speciei disputatione divisa est, et sic ut substantia sit summa post substantiam, animatum corpus et inanimatum; sub animato corpore sensibile et insensibile; sub sensibili, id est animali, rationale et irrationale; sub rationali, mortale et immortale. Hae igitur differentiae eaedem species sunt, si contra seipsas in divisione respiciantur, et dividunt genus hoc

PL64.51Cevherin altına canlı ve cansız cismi koyduğumuz için, canlı cismi cansıza karşı alırsan cevheri bölmüş olursun. Alt cinsleri bu ayrımların kendisinde görürsen türü kurarsın: Canlı cisme ve onun altındaki hisseden cisme bakarsan hayvana bakmış olursun. Yine akıllı ayrımını akılsız ayrımına karşı alırsan, ikisinin cinsi olan hayvanı bölmüş olursun. Aynı dizide akıllı ve ölümlü ayrımlarını alırsan, kuşkusuz insan türünü göstermiş olursun. Böylece bu ayrımlar bir şekilde alınınca cinsi bölücü, yani cinsleri bölen; başka bir şekilde alınınca türleri kurucu, yani türleri belirtip kuran olur.

Zıt ayrımlara bakarsan cinsi bölersin; alt ayrımlara bakarsan türü kurarsın.

Şu hâlde ayrılabilir ve ayrılamaz ayrımların gücü üç şeyi, yani cinsi, türü ve arazı öyle tutar ki, karşılaştırma değişince bunlar da değişir. Akıllı ve ölümlü ayrımlarını akılsız ve ölümsüze karşı alırsan cinsin bölücü ayrımlarıdır. Aynı akıllı ve ölümlüyü üsttekilerle karşılaştırırsan, onları kapsayan hayvanın türleri olurlar.

Akıllı ve ölümlüyü altlarındaki insana göre düşünürsen, onun cinslerini ve kurucu ayrımlarını görürsün.

PL64.51

modo. Nam quoniam sub substantia animatum corpus et inanimatum posuimus, si animatum corpus contra inanimatum respicias, substantiam divisisti. Si vero subalterna genera in ipsis differentiis aspicias, speciem constitues. Nam si animatum corpus et quod sub ipso est sensibile corpus aspexeris, animal respexisti. Item si rationalem differentiam contra irrationalem differentiam acceperis, genus quod est utrorumque, id est animal divisisti. Si vero sub eodem ordine rationalem differentiam et mortalem accipias, hominis sine dubio speciem demonstrasti. Ita hae differentiae alio modo accepta fiunt generis divisibiles, id est genera dividentes. Alio vero modo fiunt constitutivae specierum, id est quae species declarent atque constituant. Nam si contrarias differentias respexeris, divides genus. Si vero subalternas, speciem constitues. Differentiarum igitur vis, et separabilium et inseparabilium, ita tres res, id est genus, speciem, accidensque sic retinet ut permutata comparatione per haec eadem ipsa etiam permutentur. Nam rationale et mortale differentias si contra irrationale et immortale respexeris, divisibiles sunt generis differentiae. Sin vero idem ipsum rationale et mortale ad superiora comparaveris, species erunt ejus quod eas continet animalis. Si vero rationale atque mortale ad subjectum hominem consideres, genera ejus constitutivasque differentias contemplabere.

PL64.51_2Öteki ayrılamaz, yani özel ayrımlara ayrılamaz arazın tanımı düşer: Gözlerin görmemesi, burnun eğriliği ve benzerleri ayrılamaz arazdır. Aynısı ayrılabilir, yani ortak arazlar için de geçerlidir: Uyanık olmak, uyumak, koşmak ve oturmak ayrılabilir arazdır.

Porphyrios'un Bütün bunların üstünde cevher olsun, onun bölücü ayrımları da canlı ve cansız olsun sözü, türlerdeki zıt ayrımları gösterir. Canlı ve hisseden ayrımı cevherle birleşince hayvanı tamamlar sözü ise türlerin kurucu ayrımlarını gösterir. Böylece ayrımlar farklı şekillerde alınınca farklı güçler ve suretler edinmiştir. Hem bölücü hem kurucu olanlara türsel denir; cinslerin bölünmesinde ve tariflerde yalnız onlar işe yarar. Ayrılamaz araz yoluyla gelen ötekiler işe yaramaz, ayrılabilir ayrım ve farkla biçimlenenler ise hiç yaramaz. Ayrımların bölünmesini inceleyenler, türsel ayrımları türün cinsi aştığı ayrımlar olarak açıklar. Bunun ne olduğunu kısaca açıklayayım.

Cinsin türlerinin ayrımlarını kendinde taşıyıp taşımadığı tartışmalıdır. Hayvanın altında akıllı ve akılsız türler vardır, yani insan ve örneğin at. Hayvanın altındaki türlerin birbirinden ayrıldığı akıllılık ve akılsızlığa, yani insanın ve atın ayrımlarına hayvan sahip midir, değil midir, tartışılan budur. Cins olan hayvan ne akıllı ne akılsızsa, altındaki türler bu ayrımları nereden edinir? Cins bu ayrımları taşımıyorsa, türlerin birbirinden ayrıldığı ayrımlar nereden gelecek? Yok, biri bu ayrımların cinste olduğunu söylerse (cins önce onlara sahip olmasaydı tür de sahip olamazdı), daha büyük bir sakınca doğar. Bir cinsin altına konan türler eşittir: İnsan ve at, hayvan cinsinin altında eşit olarak bulunur; ne insan önce gelir ne at, ikisi de eşit ölçüde hayvanın türüdür. Akıllı ve akılsız aynı cinsin altında eşit olarak bulunuyorsa, aynı zamanda da bulunurlar. Aynı zamanda bulunuyorlarsa ve cins de bu ayrımları taşıyorsa, cins yani hayvan kendi tabiatıyla hem akıllı hem akılsız olur; böylece aynı şey aynı anda iki zıtlığı cevherinde taşımış olur ki bu olamaz.

Öyleyse ne diyeceğiz? Cinsin bu ayrımları Yunanların energeia dediği fiil hâlinde taşımadığını, ama onları türlerine akıttığı için kuvve hâlinde bunlardan boş olmadığını söylemeliyiz. Fiil ve kuvvenin ne olduğunu daha dikkatle açıklamak gerekir. Fiil kuvveden, gülen insan gülebilen ama gülmeyen insandan ne kadar farklıysa o kadar farklıdır. Biri işi yapıyor, öteki yalnız yapabiliyor, yapmıyor. Hayvan da böyledir. İnsan fiilen akıllıdır: İnsan her zaman akıllıdır, başka bir şey değildir; at da her zaman akılsızdır ve akılsızlığı fiil hâlindedir. Hayvanın kendisi ise akıllı ya da akılsız olanı fiilen yapmaz, bunlar onda fiilen değil kuvve hâlinde bulunur: Kendinden akıllı ve akılsızı akıtabilir. Türler ayrımları fiilen, cins kuvve hâlinde taşıdığı için, türlerin ayrımlarca cinsi aştığı söylenir, bu da yerindedir. Çünkü cinsin yapabildiğini, yani ayrımları oluşturmayı, türler yalnız yapabilmekle kalmaz, yapar da: Ayrımlar türlerin kendisinde yerleşmiş ve biçimlenmiştir.

Ayrımın başka bir tarifi de şöyledir: Ayrım, birçok tür hakkında 'nasıl' sorusuna cevap olarak yüklenendir. Ayrım birçok şey hakkında söylenebilir: 'Akıllı' insan hakkında söylenir, çünkü insan akıllıdır; Tanrı hakkında söylenir, çünkü Tanrı'ya da akıllı denir. Ama 'nedir' sorusuna değil 'nasıldır' sorusuna cevap olarak. İnsanın nasıl olduğu sorulursa hemen 'akıllı' denir. Tanrı'nın nasıl olduğunu sorarsan, 'akıllı' demen saçma olmaz.

PL64.51_2

At vero de illis aliis inseparabilibus, id est propriis, cadunt definitiones inseparabilis accidentis. Inseparabile namque est accidens, caecitas oculorum, et nasi curvitas, et alia hujusmodi. Et idem de separabilibus accidentibus, id est de communibus. Separabile namque accidens est, vigilare, dormire, currere, et sedere. Quod autem dicit: Sic igitur composita sit super omnia substantia, et sint ejus differentiae divisibiles animatum et inanimatum, contrarias differentias in species monstrat. Quod autem dicit: Haec differentia animata atque sensibilis sociata substantiae perficiet animal, constitutivas specierum differentias monstrat. Sic igitur variis modis acceptae varias virtutes formasque sortitae sunt. Sed et divisibiles et constitutivae utraeque specifice nominantur, et in divisionibus generum definitionibusque solae sunt utiles. Caeterae vero inseparabiles per accidens, inutiles, et multo magis illae sunt inutiles, quae separabili differentia discretioneque formatae sunt. Has autem specificas differentias, qui de differentiarum divisione tractavere, tales esse declarant quibus species a genere abundant. Quid autem sit breviter explanandum est. Controversia est utrum genus differentias specierum suarum in se habeat, an minime, ut puta: Animal sub se habet species rationale et irrationale, id est hominem, et verbi gratia equum. Rationabilitatem igitur et irrationabilitatem, id est, hominis vel equi differentias, quibus a se species sub animali positae differunt, utrum habet utrasque animal mal, an non habeat in controversia est. Nam si animal, quod genus est, neque rationale est neque irrationale, species quae sub ipso sunt positae, istas differentias habebunt? Nam si genus istas differentias non habebit, unde erunt speciebus differentiae, quibus a seipsis differunt? Sed si quis dicat esse in genere istas differentias (non enim haberet differentias species, nisi prius genus habuisset), aliud majus continet incommodum. Nam quoniam aeque sunt species quae sub aliquo genere supponuntur, et aequaliter homo atque equus sub animali genere ponuntur, neque homo prius est neque equus, sed uterque aequaliter animalis species nominantur. Igitur si rationale atque irrationale aequaliter sub eodem genere sunt, erunt etiam uno tempore. Quod si uno tempore et genus istas differentias habet, ut genus suapte natura, id est animal, rationale sit et irrationale, non est dubium quod eadem res uno tempore duas contrarietates in sese substantialiter retineat, quod fieri nequit. Quid igitur? Dicendum est quoniam genus actu quidem ipso quod Graeci vocant istas differentias non habet. At vero potestate ab his ipsis differentiis, quas in suas species fundit non vacat. Quid autem sit actus et potestas castigatius explicandum est. Tantum interest actus a potestate, quantum homo ridens ab eo ridere possit, non tamen rideat. Ille enim agit ipsam rem, ille tantum potest, non etiam agit. Sic igitur et animal. Namque homo actu ipso rationalis est. Semper enim homo rationalis, et nihil aliud est: et equus semper irrationalis, et ejus irrationabilitas in actu posita est. At vero ipsum animal rationale vel irrationale non ipsum agit, neque est in eorum actu positum, sed in potestate. Potest enim ex se rationale atque irrationale profundere. Quare quoniam species actu differentiae continent, genus vero potestate, species a genere merito differentiis abundare dicuntur. Quoniam quod genus potest, id est differentias facere, species non solum possunt, sed etiam agunt. In ipsis enim speciebus positae informataeque sunt. Est autem alia differentiae definitio talis quae dicat differentiae esse quae ad plurimas species in eo quod quale sit, praedicatur. Differentia ad res plurimas dici potest, ut rationale dicitur ad hominem; homo enim est rationalis, dicitur ad Deum. Deus enim rationalis dicitur, sed non in eo quod quid sit, sed in eo quod quale sit. Nam si qualis homo sit interrogetur, rationalis continuo respondetur. Qualis Deus sit si interroges, rationale non absurde dixeris.

PL64.51_3Akılsızlık da aynı şekilde at, öküz, balık ve kuş hakkında söylenir; bunların hepsinin nasıl olduğunu sorarsan akılsız diye yüklenir. Demek ki bu tarif iyi ve doğrudur: Ayrım, türce farklı birçok şey hakkında 'nasıl' sorusuna cevap olarak yüklenendir. Ölümlü ve öteki ayrımlar için de aynı akıl yürütme geçerlidir.

Şimdi pek zor bir yer geliyor; ama güçlük, konuyu ortaya koyan Porphyrios'tan çok çeviren Victorinus'un karanlığındandır. Yer şudur: Porphyrios cisimsel olan her şeyin madde ve suretten oluştuğunu söylüyor.

PL64.51_3

Eodem modo etiam irrationabilitas dicitur et ad equum et ad bovem et ad piscem et ad avem, quae omnia si qualia sint interrogaveris, irrationabilia praedicantur. Bona igitur et recta haec est definitio, id est differentia est quae ad plurimas res specie distantes in eo quod quale praedicatur. Et de mortali vero, et de aliis differentiis, eadem est ratio. Sequitur locus perdifficilis sed transferentis obscuritate Victorini magis quam Porphyrii proponentis, qui hujusmodi est: Dicit enim omnem rem quaecunque est corporea ex materia et forma constare. Namque si statuam dicas, constat statua ex aere (verbi gratia) et figura illa quam ei suus fictor

PL64.53Bir heykel örneğin tunçtan ve yapıcısının ona verdiği biçimden oluşur: Yapıldığı madde tunç, tuncu biçimlendiren suret ise o biçimdir. Tunçtan ve insan biçiminden bir insan yaparsan, insan biçimi suret, tunç maddedir. Cins de böyledir. Cins madde gibi, ayrım ise suret gibi alınır. Her şey nasıl madde ve suretten oluşuyorsa, her tür de cins ve ayrımdan oluşur. Cins insan için, tunç heykel için neyse odur; ayrım insan için, tuncu biçimlendiren suret neyse odur. Tunç maddesinden biçimlendirilen biçimden bir heykel türü nasıl oluşuyorsa, ayrım yani akıllı cinse yani hayvana gelince insan türü biçimlenir.

Bunlar birbirine orantılıdır. Orantı, bir şeyin kendisine yakın başka bir şeyle benzer karşılaştırmasıdır. İkiyi dörtle karşılaştırırsan iki katlı orandır; yirmiyi kırkla karşılaştırırsan aynı iki katlı oran. Demek ki dört ikiye karşı kırkın yirmiye karşı olduğu orandadır, çünkü ikisinde de sayıların karşılaştırması iki katlıdır. Maddenin biçimle oranı, yani karşılaştırması neyse, cinsin ayrımla oranı da odur; bu dört şey birbirine orantılıdır. Her biçimlendirilmiş şeyin türü madde ve biçimden nasıl oluşuyorsa, her canlı ya da cansız şeyin türü de cins ve ayrımlardan öyle oluşur.

Victorinus bunu pek anlamamış görünüyor. Porphyrios'un 'orantılı' sözünü 'akıl dışı' der gibi almış. Bu yüzden 'Her şey suret ve maddeden oluşur, suretin kendisi ise akıl dışıdır' yazılı yerde 'akıl dışı' kaldırılmalı. Biraz aşağıda 'Her cins maddeye benzer ve akıl dışı olarak var olur' denen yerde de 'akıl dışı' kaldırılıp 'orantılı' konmalı: 'orantılı olarak var olur.' Çünkü herhangi bir cismin biçimlendirilmesinde biçimin maddeye oranı neyse, herhangi bir canlı ya da cansız türün oluşturulmasında ayrımın cinse oranı da odur.

Ardından başka bir tarif geliyor: Ayrım, aynı cinsin altındaki şeyleri ayırabilendir. Doğru söylüyorlar. İnsan ve at, ikisi de hayvan olduğu için aynı cinsin altındayken, akıllı ve akılsız gelince aynı cinsin altındaki atı ve insanı bölüp ayırır. Demek ki ayrımlar aynı cinsin altındaki şeyleri ayırabilenlerdir. Bir başka tarif: Ayrımlar, bir şeyin başkasından ayrıldığı şeylerdir. İnsan ve at, cins bakımından bir oldukları hâlde akıllı ve akılsız ayrımıyla farklılaşır. Söylenen şudur:

Ayrım, tek tek şeylerin kendisiyle ayrıldığı şeydir, çünkü cins kendi başına, hem akıllı olan şeyler, yani biz, hem de akılsız olanlar demektir. İnsan, at ve kuş, bunların hepsi tek cinstir, yani hayvandır. Hayvan bunların hepsinin cinsidir.

PL64.53

imposuit, et est materia ex qua facta est aes, figura vero, id est, forma qua aes ipsum formatum est. Nam si hominem formabis ex aere et figura hominis, erit hominis figura, forma, aes vero materia. Eodem modo etiam genus. Namque genus in modum materiae accipitur, differentia vero in modum formae. Etenim quemadmodum quaecunque illa res ex materia et forma constat, sic etiam omnis species ex genere et differentia. Namque genus ita est hominis, ut est statuae aes. Differentia vero sic est hominis, ut est forma illa ex qua aes effictum est. Nam sicut ex aliqua figura quae ex aeris materia efficta est cujuscunque illius species statuae fit, sic etiam in genus, id est in animal cum venerit differentia, id est rationale, hominis species fingitur. Ista igitur sibi proportionaliter sunt. Proportio autem est cujuscunque illius rei similis ad aliquam rem cognatam comparatio. ut puta si duo compares ad quatuor, dupla proportio est. Si vero viginti ad quadraginta, eadem dupla. Sub eadem ergo proportione sunt quatuor ad duo, sub quali quadraginta ad viginti, quod utraque duplex est numerorum comparatio. Sic igitur qualis proportio est, id est comparatio materiae et est figurae, talis proportio generis et differentiae;: et ista quatuor sibi proportionaliter sunt. Eodem enim modo ex materia et figura species uniuscujusque illius fictionis formata est, quemadmodum ex genere et differentiis species cujuscunque illius animantis inanimantisve formatur, quod Victorinus scilicet intellexisse minus videtur. Nam quod Porphyrius dixit, id est proportionale, ille sic accepit quasi diceret, id est irrationaliter. Atque ideo in loco ubi habet hoc modo scriptum: Omnes namque res ex forma et materia consistunt, ipsa autem forma irrationalis est, tollendum est irrationale, Et subterius paululum ubi habetur: Jam omne genus simile materiae est, et consistit irrationalis, tollendum est irrationale, et ponendum est proportionale, ut sit, et consistit proportionaliter. Nam quae proportio est figurae ad materiam in efficienda cujuslibet corporis fictione, eadem est proportio differentiae ad genus in efficienda cujuslibet specie animati atque inanimati. Sequitur item alia definitio quae est hujusmodi: quod possit separare quidquid sub eodem genere est, et recte dicunt. Nam dum sub eodem genere sit homo atque equus, quia utrumque est animal, cum venerit rationale vel irrationale, equum atque hominem quod sub eodem genere sunt. dividunt atque discernunt. Sunt igitur illae differentiae quae possunt res sub eodem genere separare. Est autem alia definitio: Differentiae sunt quibus quodque ab alio distat. Nam homo atque equus rationali atque irrationali differentia discrepant, cum unum sint quantum ad genus, et hoc est quod dicit: Differentia est qua differunt singula, quia per seipsum genus est, et illa quae rationalia sunt, nos scilicet cet, et illa quae irrationalia sunt. Namque et homo et equus et avis haec omnia genus unum sunt, id est animal. Namque animal horum omnium genus est:

PL64.53_2Ama bu yerdeki 'çünkü cins kendi başına' sözünü değiştirip 'kendi başlarına hayvan olanlar' dersen anlam daha açık olur. Porphyrios burada 'cins' adını 'hayvan' yerine kullanmıştır; sıra şöyle olur: Ayrım, tek tek şeylerin kendisiyle ayrıldığı şeydir; bunlar kendi başlarına hayvandır, hem akıllı hayvanlar, yani biz, hem de akılsız olanlar. Böyle olsaydı hiçbir yanlış kalmazdı. Şimdiki hâliyle 'cins' sözünü 'hayvan' adı yerine anlamak gerekir. Yine tanrılar ve insanlar, ikisi de akıllı olduğu hâlde, 'ölümlü' adı eklenince farklılaşıp ayrılır.

Demek ki ayrım, tek tek şeylerin kendisiyle ayrıldığı şeydir; ama bunu mutlak olarak değil, yalnız cevhere yarayan, bir türün ne olduğuna katkıda bulunan, türün parçası olabilen ayrımlar için düşünmek gerekir. Şöyle ki: At ve insan, ikisinin de tek cinsi hayvan olduğu hâlde akıllılık ve akılsızlık keyfiyetiyle birbirinden ayrılıyorsa, bu akıllılık ve akılsızlık türlerin cevherinde bulunur. At akılsızlıktan, insan akıllılıktan yoksun olamaz. Bu yüzden bu ayrımlar uydukları türün varlığına yarar ve cevherinin parçasıdır. İnsan bu ayrımlardan, yani akıllı ve ölümlüden oluştuğuna göre, akıllı ve ölümlü tek başına alındığında insan cevherinin bir parçasıdır. İkisi birlikte bir insan yapıyorsa, her birinin insan cevherini meydana getirmede bir parça olduğu kuşkusuzdur.

Şu hâlde varlığa yaramayan ve bir türün cevherinin parçası olmayan ayrımlara, onları tek bir tür taşısa bile, türsel ayrım denemez. İnsan denizde yol alırsa, ona 'denizde yol alan hayvan' denebilir. Ama denizde yol almak insanın cevherine girmez; başka hiçbir hayvan buna sahip olamasa, yani denizde yol alamasa da insan bunun için var değildir. Hatip ya da gramerci olmak da böyledir. Varlığa yaramayan, yalnız bir sanatı ve ilmi anan bu ayrımları, hayvanın yalnız bir türüne ait olsalar da türsel saymayız. Demek ki ayrımı 'tek tek şeylerin kendisiyle ayrıldığı şey' diye tarif ettiğimizde, bununla varlığa yarayan ve bir türün cevherinin parçası olan ayrımın kastedildiğini anlamalıyız. Varlığa yaramayanlar, her tekin kendine ait olsalar bile bu ayrımlar arasına konmaz. Ayrımdan söz ettiğimize göre, şimdi hassayı açıklayalım."

Bunun üzerine Fabius, "Sanırım sıra onda," dedi.

Hassa Üzerine

Hassa dört şekilde söylenir. Tek bir türe gelen, ama bütününe gelmeyen şeye de hassa denir.

"Hassalar dört şekilde ayrılır," dedim. "Birincisi tek bir türe gelen ama bütününe gelmeyendir; hatip, geometrici ya da gramerci olmak gibi. Bunların hepsi yalnız tek bir türe, yani insana gelir.

PL64.53_2

Sed si de hoc loco in quo positum est, quia per seipsum genus est, mutes et facias quae per se ipsa animalia sunt, planior sensus erit. Generis enim hic nomine pro animalis abusus est, et erit hujusmodi ordo: Differentia est qua differunt singula, quae per se ipsa animalia sunt, et illa quae rationalia sunt animalia nos scilicet, et illa quae irrationalia sunt. Quod si sic esset, nullus esset error omnino. Nunc vero genus quod ait, pro animalis nomine intelligendum est. Item dii atque homines cum utrique rationales sint mortalitatis tamen nomine adjecto differunt discrepantque. Sic igitur differentia est qua singula differunt, sed hoc non simpliciter, sed illas tantum differentias hujusmodi esse putandum est, quae ' ad substantiam prosint, et quae ad id quod est et quaecunque speciei possunt esse aliquae partes quae hujusmodi est: Si equus atque homo, quorum utrorumque unum genus est animal, a se differunt rationali atque irrationali qualitate, attamen ista rationabilitas et irrationabilitas in substantia ipsarum specierum est hoc modo. Nam neque equus potest esse sine irrationabilitate, neque homo sine rationabilitate. Atque ideo istae differentiae prosunt ad aliquid esse speciei illi cui fuerint accommodatae, et substantiae ipsius partes sunt. Nam cum homo ex his differentiis constet, id est ex rationali et mortali, rationale et mortale solum positum pars est substantiae hominis. Nam si utraque simul unum hominem faciunt, non est dubium quin ad substantiam hominis efficiendam unaquaeque earum res pars esse videatur. Quare illae differentiae quaecunque non prosunt ad esse, neque partes substantiae cujuslibet speciei sunt, specificae differentiae dici non habent, quamvis sola hoc una species habeat. Nam si homo navigat, potest dici animal navigabile. Sed navigare in substantiam hominis non vertitur. Neque enim homo inde subsistit, quia navigat, quamvis hoc nullum aliud animal habere possit, id est, nullum possit animal navigare. Eodem modo et esse rhetorem vel grammaticum. Has igitur differentias quae ad esse non prosunt. sed tantum artem aliquam scientiamque commemorant, non ponimus specificas esse, quamvis una quaelibet animalis id species habeat. Ergo considerandum est, ut quoties dicimus definitionem differentiae illam differentiam esse qua differant singula, illam significari differentiam intelligamus, quae ad aliquid esse prodest et quae est alicujus pars substantiae speciei. Illa vero quae ad esse non prosunt in hoc genere differentiarum, quamvis singulae cujusque sint non pona. Sed quoniam de differentia dictum est, de proprio explicemus. Tunc Fabius, ut arbitror, consequens est. DE PROPRIO. Proprium quatuor dicitur modis, Dicitur namque proprium quod uni speciei accidit, etiamsi non omnibus. Et ego: Quatuor ergo modis propria dividuntur; est enim proprium quod uni accidit, et si non omnibus, ut est rhetor vel geometer vel grammaticus. Haec vero omnia uni soli speciei, id est homini accidunt

PL64.55Ama her insana gelmez. Bütün insanlar gramerci, hatip ya da geometrici değildir. Tek türe özgü olup hepsinde bulunmayan şeye bu yüzden hassa denir. İkinci hassa, hepsinde bulunup yalnız onda bulunmayandır. İki ayaklılık her insana gelir: Her insan iki ayaklıdır; ama yalnız insan türüne değil, kuşlara da gelir. Üçüncü hassa, bütününde ve yalnız onda bulunup belli bir zamanda gelendir: Gençlikte tüylenmek, yaşlılıkta ağarmak gibi. Bu hem bütün insanların başına gelir hem insan türünden başka hiçbir türün, hem de belli bir zamanda: Gençlerin tüylenme, yaşlanların ağarma zamanı bellidir; altı yedi yaşında kimse tüylenmez, yirmi yaşında saç ağarmaz, meğer ki olağanüstü bir şey olsun. Dördüncü hassa, tek bir türe, aynı türün altındaki bütün bireylere ve her zaman gelendir. İnsanın gülebilir olması yalnız tek bir türe, yani insana, aynı türün altındaki bütün bireylere, her zaman gelir: Bütün tek tek insanlar güler ve her zaman güler. İnsanın gülemeyeceği bir zaman hiç olmamıştır. Gülebilirlikten kuvve hâlinde söz ediyorum, fiil hâlinde değil. İnsan gülmese de gülebildiği için gülebilir diye anılır. Hem tek türde, hem hepsinde, hem her zaman bulunanlar tam ve gerçek hassalardır, çünkü bunlar türleriyle yer değiştirebilir. 'İnsan nedir?' dersen 'gülebilir'; 'Gülebilir nedir?' diye sorarsan 'insan' cevabı yüklenir. Öteki hassalar ise, iki ayaklı ya da gramerci, hassa olmakla birlikte yer değiştiremez. Gramerci her zaman insandır, ama insan her zaman gramerci değildir. Tersine, insan her zaman iki ayaklıdır, ama iki ayaklı her zaman insan değildir. Kişneyebilir de aynı şekilde atın daha özel hassasıdır. Bu özellik de türüyle aynı biçimde yer değiştirir: 'At nedir?' dersen 'kişneyebilir' cevabını verirsin; 'Kişneyebilir nedir?' dersen 'at' yüklenir. Hassalar konuşuldu; şimdi sıradaki inceleme arazlar üzerine olsun."

O zaman Fabius, "Porphyrios arazı şöyle tarif ediyor," dedi.

Araz Üzerine

Araz, bulunduğu şey yok olmadan gelip giden şeydir.

Bu sözün anlamı şudur: Araz, geldiği şeyin onsuz var olabildiği şeydir. Birinin yüzü bir vesileyle kızarırsa, kızarıklık geçince yüz sağlam kalır; kızarıklık gelirken de zarar görmemiştir. Araz ayrılabilir ve ayrılamaz diye bölünür. Birinin oturması ya da yürümesi ayrılabilir arazdır; kara karga ya da beyaz kuğu dersen ayrılamaz arazdır, bunlar ayrılamaz.

Burada şöyle bir kuşku doğar: Yukarıdaki tarif doğru mudur ve arazların hepsini kapsar mı? Porphyrios'un kendisinin dediği gibi bazı arazlar ayrılamaz olduğundan, tarif bunlara uymuyor gibidir. Ayrılamıyorlarsa, 'Araz, bulunduğu şey yok olmadan gelip gidebilendir' tarifi bunlar için doğru olmaz; çünkü ayrılamaz oldukları için giderilemezler. Bu güçlü soru şöyle çözülür: Bu tarif arazlar için kuvve bakımından, fiil bakımından değil; anlayış bakımından, gerçeklik bakımından değil yapılmıştır. Habeşli ve karga rengini yitirdiği için değil, zihnimizde bu renk olmadan da var olabildikleri için. Siyah rengin Habeşliyi ya da kargayı hiç terk etmediği doğrudur. Ama biri Habeşlinin ya da karganın bu rengi yitirebileceğini düşünürse, kargada yalnız tüylerin rengi değişir ve bu düşünceyle karga görünüş ve suretinde beyaz bir kuş olur. İnsan olan Habeşli de siyah rengi yitirince, öteki insanlar gibi beyaz görünümlü olur. Bunu söylerken olduğu için değil, olabilseydi bu arazı alan cevherin yok olmayacağı için söylüyoruz. Porphyrios bunu şöyle gösterir:

Beyaz karga ve Habeşli de düşünülebilir, öyle ki karga rengini yitirip bu rengin bulunduğu kendisi yok olmadan kendi cevherinin tabiatında kalır.

Habeşli ya da karga rengini yitirip kendi cevherinin tabiatında kalırsa, bu türe hiç engel olmaz. Bir başka tarif şöyledir:

*Araz, bir şeyde bulunması da bulunmaması da olabilen şeydir.*

PL64.55

, non tamen omnibus. Neque enim omnes homines vel grammatici, vel rhetores, vel geometri sunt, atque ideo vocabitur hoc proprium quod uni sitetiamsi non omnibus. Est item alia. est omnibus, etiamsi non soli proprietas quae Nam bipes omni homines accidit. Omnis enim homo bipes est; sed non soli hominum speciei accidit, sed etiam avibus. Et item tertium proprium quod omni etsoli et aliquo tempore accidit, ut est in pubertate pubescere, et in senectute canescere. Namque et omnibus hominibus evenit, et nulli alii speciei nisi soli hominum, et aliquo tempore: constitutum enim tempus est vel adolescentibus pubescendi, vel senescentibus canescendi. Neque enim a sexto anno vel septimo aliquis pubescit scit, aut a vicesimo canescit, nisi forte aliquid accidat novi. Quartum proprium est, quod uni speciei accidit, et omnibus sub eadem specie individuis, et omni tempore. Nam risibilem esse hominem, et uni speciei solum, id est homini contingit, et omnibus sub eadem specie individuis: omnes enim singuli homines rident, et omnitempore. Nunquam enim tempus fuit, ut quicunque ridere non possit. Sed risibile dico potestate, non actu. Namque etsi non rideat homo, tamen quia ridere potest, risibilis appellatur. Et sunt integre et vere propria ista quae et uni, et omnibus, et omni tempore insunt. Namque haec speciebus suis converti possunt. Si enim dicas: Quid est homo? Risibile. Si quid est risibile interroges, homo praedicatur. Illa vero alia bipes, vel grammaticus propria quidem sunt, sed converti non possunt. Nam grammaticus semper nomo, homo vero non semper grammaticus maticus. Et econtrario homo semper bipes est, non econtra bipes semper homo est. Et hinnibile similiter magis proprium equi est. Nam eodem modo haec proprietas ad suam speciem converti potest: nam si dicas quid estequus, hinnibile respondebis. Si, quid est hinnibile, equus praedicabitur. Sed quoniam de propriis dictum est, de accidentibus sequens tractatus habeatur. Tum Fabius: Definit Porphyrius accidit sic. DE ACCIDENTI. Accidens est quod infertur et aufertur sine ejus in quo est interitu. Hoc autem dicere videtur, illud esse accidens sine quo potest constare illud cui accidit: ut puta si forte casu aliquo cuiquam facies irrubuerit, abscedente rubore illaesa facies permanebit, sicut eveniente non laesa est. Dividitur ergo accidens in separabile et in inseparabile. Namque separabile accidens est, ut puta si quis sedeat vel ambulet: inseparabile est, ut si dicas corvum nigrum, cygnum album, atque haec accidentia separari non possunt. Nascitur autem hujusmodi dubietas, utrum superior definitio vera sit, et omnium accidentium nomen includat. Nam quoniam sunt quaedam (ut ipse ait) accidentia inseparabilia, in his talis definitio videtur convenire non posse. Nam si separari non possunt, non est in illis vera definitio quae dicit: Accidens esse quod inferri et auferri potest sine ejus in quo est interitu. Nam cum inseparabilia sint, auferri non possunt. Sed haec tam vehemens quaestio solvitur sic, quod haec ipsa definitio de accidentibus facta est potestate, non actu, et intelligentia, non veritate, Non quia Aethiops et corvus colorem amittant, sed sine isto colore ad intelligentiam nostram possunt subsistere. Nam verum est quoniam Aethiopem aut corvum color niger nunquam deserit. Sed si quis intelligat colorem istum Aethiopem vel corvum posse amittere, plumarum tantum color in corvo mutabitur, et erit avis alba specie et forma corvi, si quis hoc intelligat. At vero hominis, id est Aethiopis, amisso nigro colore, erit ejus species candida, sicut etiam aliorum hominum. Ergo hoc non ideo quia fiat dicitur, sed ideo quia si posset fieri, hujus accidentis susceptrix substantia non periret. Quod ipse hoc modo demonstrat. Potest autem subintelligi et corvus albus, et Aethiops, ut corvus, amisso colore, in propriae substantiae natura permaneat, colorem suum perditurus sine interitu suo in quo color fuit. Nihil enim ad speciem impedimentum, si Aethiops vel corvus, amisso colore, in propriae substantiae natura permaneat. Est autem alia definitio, quae est hujusmodi: Accidens est quod contingit alicui, et inesse et non inesse.

PL64.55_2Cevhere dönüşmeyen şeye, yani cevhere yerleşmeyip dışarıdan gelene araz deriz. Olabilen ve olmayabilen şeylere bu yüzden araz denmiştir, çünkü cevherin tarifine alınmazlar. Cevherin tarifine girselerdi, olmamaları hiç mümkün olmazdı; olmasalardı da hiçbir zaman var olamazlardı. Örneğin akıllı insanın cevherinde olduğundan, insan hiçbir zaman akılsız olamaz, çünkü akılsızlık insanın cevherinde yoktur. Buradan başka bir tarif çıkar:

Araz, ne cins ne tür ne ayrım ne de hassa olandır.

Cins, tür, ayrım ve hassa cevherde olduğundan ve her şeyin cevherini gösterdiğinden, bunlardan biri olmayan şeye haklı olarak araz denir. Böylece ele almaya söz verdiği konuları, yani cins, tür, hassa, ayrım ve arazları açıklayıp bitirdikten sonra, şimdi bunların hepsi arasında ortak olan ve ayıran şeyleri inceliyor.

Cinsin, Ayrımın, Türün, Hassanın ve Arazın Ortak Yanları Üzerine

Önce hepsinin ortak yanını, sonra teker teker aralarındaki ortaklıkları açıklıyor. Hepsinin ortak yanının birçok şeyden yüklenmek olduğunu söylüyor. Cins türlerden ve bireylerden yüklenir; ayrım da aynı şekilde türlerden ve bireylerden yüklenir. Hassa da türden ve bireylerden yüklenir. Tür ise yalnız bireylerden yüklenir. Cins, örneğin hayvan, atlardan, insanlardan, öküzlerden ve köpeklerden, yani türlerden yüklenir.

PL64.55_2

Nam quod in substantiam non vertitur, id accidens esse dicimus, id est non in substantia insitum, sed extrinsecus veniens. Erga ea quae contingunt et esse et non esse, ideo accidentia vocata sunt, quoniam in substantiae ratione non accipiuntur. Si enim in substantiae ratione ponerentur, nunquam non essent, et sinonessent, nunquam essepossent. Nam quoniam, verbi gratia, rationalis in substantia hominis est, nunquam homo esse poterit irrationabilis, quoniam irrationabilitas in substantia hominis non est. Ex hoc ergo venit etiam alia definitio: Accidens esse illud, quod neque genus sit, neque species, neque differentia, neque proprium. Nam quoniam genus, species, differentia, et proprium, in substantia sunt, et cujuscunque illius rei substantiam monstrant, idcirco quidquid horum aliquo non fuerit, id accidens merito praedicabitur. Explicitis igitur atque expeditis his quae proposuit, id est genere, specie, propriis, differentiis, accidentibusque tractare, nunc exsequitur illa quae inter haec omnia communia sunt, et quae differentia.. DE COMMUNIBUS GENERIS, DIFFERENTIAE, SPECIEI, PROPRII, ACCIDENTISQUE. Et primo omnium simul inter se communiones explicat, post etiam singulorum, et dicit omnium esse commune de pluribus praedicari. Namque genus praedicatur de speciebus et de individuis, eodem modo praedicatur et differentia de speciebus et de individuis. Etiam proprium de specie et de individuis praedicatur. At vero species de solis tantum individuis appellatur. Genus enim, ut animal, praedicatur de equis, hominibus, bobus et canibus, id est speciebus.

PL64.57Bu türlerin altında tutulan bireylerden de yüklenir: Köpek, at ya da insan türü nasıl hayvansa, tek tek her at ya da insana da hayvan denir. Ayrımlar türlerden ve bireylerden şöyle yüklenir: İnsan ve at türdür. 'Akıllı' insan türü hakkında ayrım olarak yüklenir, Cicero hakkında da aynı şekilde: Cicero insan türünün altında bir birey olduğundan ona da akıllı denir. Hassa türden yüklenir: Tür olan insana gülebilir denir; birey olan Cicero'ya da gülebilir denir, bu da hassanın bireylerden yüklendiğini gösterir. Tür ise yalnız kendi bireylerinden yüklenir: 'Cicero nedir?' diye sorulur, 'insan' cevabı verilir. Araz önce bireylerden, sonra türlerden yüklenir. Biri 'insan oturuyor' derse, ki bu ayrılabilir arazdır, tek bir insanı, yani bir bireyi oturur gördüğü için aynı şeyi türden de yükler: 'Cicero oturuyor; Cicero insandır; demek ki insan oturuyor.' Ayrılamaz araz da aynı şekilde türlerden ve bireylerden yüklenir. Böylece hepsinin ortak yanlarını açıkladıktan sonra, önce cins ile ayrımın ortak yanlarını ve farklarını gösteriyor.

Cins ile Ayrımın Ortak Yanları Üzerine

Önce cins ile ayrımın ortak yanının, türleri ikisinin de kapsaması olduğunu söylüyor. Cins olan hayvan, insan ve at türünü kapsar. Ayrım olan akıllı da insanı ve Tanrı'yı kapsar. Ayrım olan akılsız ise atı, öküzü ve kuşu kapsar. Ama cins her zaman ayrımın kapsadığından daha çok tür kapsar, çünkü ayrımları da kapsar. Cins, yani hayvan, akıllıyı ve akılsızı kapsar; akıllının altındaki türleri de akılsızın altındaki türleri de cins, yani hayvan kapsar. Ayrım ise, yani akıllı, akılsızı kapsamaz, yalnız insanı ve Tanrı'yı kapsar. Demek ki cins ayrımdan daha çok şey kapsar.

Bir başka ortak yan: Bir şey bir cinsten, onun cinsi olarak yüklenirse, o cinsin altındaki türlerden de, o türlerin altındaki bireylerden de yüklenir. Hayvan insanın cinsidir ve cevher hayvandan cins olarak yüklenir: Hayvanın cinsi cevherdir. Şu hâlde insanın cinsi olan hayvandan cins olarak yüklenen cevher, insandan da yüklenir: İnsana cevher denir. Cinsin bu cinsi türün altındaki bireylerden de yüklenir: İnsan türünün altında birey olan Cicero'ya cevher denir. Ayrım da böyledir. Bir ayrım başka bir ayrımdan ayrım olarak yüklenirse, yüklendiği ayrımın altındaki türden de, o türün altındaki bireylerden de yüklenir. 'Aklı kullanmak' ayrımı, ona yakın 'akıllı' ayrımından yüklenir. 'Akıllı' insandan yüklenir; demek ki 'aklı kullanmak' da insandan yüklenir. 'Aklı kullanmak' Cicero'dan da yüklenir, çünkü Cicero o yakın ayrımın yüklendiği akıllı ayrımının yüklendiği türün altında bir bireydir. Demek ki cins ile ayrımın ortak yanı şudur: Cinsten cins olarak yüklenen şey, o cinsin altındaki türden ve bireylerden de yüklenir; ayrımdan ayrım olarak yüklenen şey de o ayrımın altındaki türden ve bireylerden yüklenir.

Bir ortak yan daha: Cins ortadan kalkınca türler nasıl ortadan kalkıyorsa, ayrım kalkınca da onun altındaki türler kalkar. Hayvan yok olursa insan ve at da hemen yok olur. Ayrım, yani akıllı yok olursa, tanrılar ve insanlar da yok olur, aklı kullanan hiçbir şey kalmaz.

Cins ile Ayrımın Kendine Özgü Yanları Üzerine

PL64.57

Praedicatur item et de his quae sub ipsis speciebus individua continentur. Nam sicut species ipsa canis vel equi vel hominis animalia sunt, sic vel unusquisque equus vel homo animalia praedicantur. Differentiae vero praedicantur de speciebus et de individuis hoc modo. Namque homo et equus species sunt. Sed rationalis dicitur, et ad speciem hominis differentia praedicatur, eodem modo et ad Ciceronem. Nam cum sub hominis specie individuum sit, et ipse rationalis appellatur. Proprium autem de specie praedicatur, cum dicitur species quod est homo risibilis, et cum dicitur Cicero risibilis, quod est individuum, monstratur proprium de individuis praedicari. Species vero de suis tantum solis individuis praedicatur. Interrogatur enim quid est Cicero. Et homo respondetur. Accidens vero praedicatur de individuis, et postea de speciebus. Nam si quis dicat, homo sedet, quod est accidens separabile, quicunque singulum hominem, id est individuum sedere viderit, tunc idem et de specie praedicat, ut dicat. quoniam Cicero sedet. Cicero autem homo est, homo sedet. Eodem modo inseparabile accidens de speciebus et de individuis praedicatur. Expeditis ergo omnium communionibus, generis et differentiae primum communiones differentiasque declarat. DE COMMUNIBUS GENERIS ET DIFFERENTIAE. Et primum dicit generi cum differentia esse commune, quod ab utrisque species continentur. Nam genus quod est animal, continet speciem hominis atque equi. Porro autem rationale, quod est differentia tia, continet et hominem et Deum. Et irrationale, quod est differentia, continet equum et bovem atque avem. Sed ita continet, ut genus semper plures species contineat, quam continet differentia. Namque genus et ipsas differentias continet. Genus enim, id est animal rationale atque irrationale, continet illas species quae sunt sub rationali, et illas quae sunt sub irrationali continet genus, id est animal. At vero differentia, id est rationale, irrationale non continet, sed tantum hominem atque Deum. Plus igitur genus continet quam differentia. Est autem alia communio; si quid enim ad quodlibet genus ita praedicatur, ut ejus genus sit, et de illis speciebus quae sunt sub illo genere ad quod praedicatur, illud genus appellatur, et de illis individuis quae sub illis speciebus sunt. Namque animal genus est hominis et de animali praedicatur, ut genus substantia. Genus enim substantia animalis est. Ergo illa substantia quae ad hominis genus, id est animal, ita praedicatur, ut genus, praedicatur etiam et ad ipsum hominem: dicitur enim homo substantia. Praedicatur item illud generis genus, etiam de illis quae sunt specie individuis. Dicitur enim Cicero, quod est sub hominis specie individuum, substantia: differentia eodem modo. Nam si qua differentia dicta fuerit de alia differentia, ut differentia intelligatur, praedicabitur, et ad speciem quae sub illa differentia est ad quam praedicatur, et de illis individuis quae sub eadem specie sunt. Nam ratione uti, differentia ad rationalem differentiam veluti cognata differentia praedicatur. Rationabile autem praedicatur ad hominem ergo ratione uti praedicabitur ad hominem. Idem etiam ratione uti, praedicatur ad Ciceronem, quod est individuum, sub illa specie ad quam speciem illa differentia, id est rationalis, praedicatur, de qua praedicabitur ut cognata illa differentia, id est ratione uti. Igitur est ista generis differentiaeque communitas, quod ea quae de genere speciei praedicantur ut genus, et de sub eodem genere specie praedicantur, et de individuis: et illa quae de differentia praedicantur ut differentia, et de sub eadem differentia specie praedicantur, et de individuis. Est autem alia communio, quod quemadmodum interempto genere species interimuntur, sic interempta differentia species sub eadem differentia interimuntur. Nam si interierit animal, homo atque equus continuo periturus est. Sin vero differentia interierit, id est rationale, dii atque homines interibunt, et nihil eorum erit quod uti ratione possit. DE PROPRIIS GENERIS ET DIFFERENTIAE.

PL64.57_2

Ortak yanları gösterdikten sonra hassalarını, yani aralarındaki farkları belirtiyor. İlk farkın, cinsin yalnız ayrımlardan değil türlerden, hassalardan ve arazlardan da ayrılmasını sağlayan şey olduğunu söylüyor: Cins, ayrım, tür, araz ya da hassanın yüklendiğinden çok daha fazla şeyden yüklenir. Cins, yani hayvan, dört ayaklıdan, iki ayaklıdan, sürüngenden, yani yılandan, yüzenden, yani balıktan söylenir. İki ayaklıdan ayrım olan dört ayaklı ise yalnız dört ayağı olanlardan, yani at ya da öküzden söylenir; cinsin eşit olarak yüklendiği ötekilere, iki ayaklıya, sürüngene ya da yüzene denemez. Cins türlerden de daha çok yüklenir: İnsan tür olarak yalnız bireylerden yüklenir ve attan, öküzden ya da köpekten yüklenmez. Oysa cins olan hayvan birçok türden, yani insandan, attan, köpekten, öküzden ve bunların altındaki bütün bireylerden yüklenir. Cins hassayı da yükleme bakımından aşar: Hassa her zaman tek türe ve onun altındaki bireylere aittir; cins ise birçok türden ve onların altındaki bireylerden yüklenir. Cins arazlardan da çok daha fazla şeyden yüklenir: Beyazlık belki yalnız kuğuya ayrılamaz araz olur, hayvan ise yalnız kuğudan değil, beyaz ve beyaz olmayan bütün hayvanlardan yüklenir. Araz ise yalnız içinde ayrılamaz ya da ayrılabilir biçimde bulunduğu şeylerden yüklenir ve öncelikle bireylerden söylenir. Şu hâlde arazlar öncelikle bireylerden, cinsler ise bireylerden, türlerden ve ayrımlardan yüklendiği için, cinsin arazlardan çok daha fazla şeyden yüklendiği açıktır.

*Ama şimdi cinsi bölen ayrımları alalım, türü biçimlendirenleri değil.*

PL64.57_2

Post demonstrationem igitur communionum proprietates eorum differentiasque designat, et dicit primam differentiam eam, qua genus non solum a differentiis, sed etiam speciebus, propriis et accidentibus differat. Namque dicit genus multo de pluribus praedicari, quam praedicatur differentia, vel species, vel accidens, vel proprium. Namque genus dicitur, id est animal de quadrupede, de bipede, de reptili, id est de serpente, de natatili, id est de pisce. Quadrupes autem quod est a bipede differentia, de solis illis dicitur quae quatuor pedes habent, id est, equus vel bos. De caeteris autem aliis, id est, bipede vel reptili vel natatili, unde genus aequaliter praedicatur, appellari non potest. Plus autem genus a speciebus praedicatur, quod cum homo species sit, et de solis individuis praedicetur, idem tamen homo de equo vel bove vel cane non praedicatur. At vero animal quod est genus, de pluribus speciebus praedicatur. id est de homine, et de equo, et cane et bove et de omnibus quae subipsis posita sunt individuis. Genus autem a proprio praedicationibus abundat, quod proprietas unius speciei semper est, et de sub eadem individuis. Genus vero de multis speciebus et proprietas praedicatur, et de sub eisdem individuis. Ab accidentibus vero genus magis de plurimis praedicatur, quod cum unius cygni fortasse accidens sit album, animal non solum de cygno praedicatur, sed etiam de albis omnibus et non albis animalibus. At vero accidens de solis tantum illis quibus inseparabiliter continetur, vel quibus separabiliter. Nam principaliter de individuis dicitur. Quare constat multo de pluribus praedicari genus quam accidentia prsedicantur, quod accidentia principaliter de individuis, genera vero de individuis et de speciebus et de differentiis praedicantur. Sed nunc illas differentias accipiamus quibus genus dividitur, non quibus species informantur. Hoc autem est: Quoniam duas diximus differentiae esse formas, ut aliae sunt divisibiles, aliae

PL64.59Şöyle demektir: Ayrımın iki biçimi olduğunu, kiminin bölücü, kiminin kurucu olduğunu söylemiştik. Kurucu ayrımlar, aynı çizgide alt cinsler boyunca inerek bir türü biçimlendirip tamamlayanlardır; insan türünü kuran akıllı ve ölümlü gibi. Bölücü ayrımlar ise cinsi böler, türü biçimlendirmez: akıllı ve akılsız, ölümlü ve ölümsüz gibi. Bu inceleme şimdi cinsi bölen ayrımlarla ilgilidir, türü kuranlarla değil. Cinsi bölenler tam anlamıyla ayrım olarak alınır; türü kuranlar ise türlerin ve cinslerin cevheri içinde alınır. Akıllı ölümlünün cinsidir, ölümlü de insanın cinsidir ve bunlar türü kurar. Oysa akıllı, akılsızın ne türü ne cinsidir; ölümlü de ölümsüzün ne cinsi ne türüdür. Birbirinin ne cinsi ne türü olabilen bu ayrımlar ayrımların asıl gücünü taşıdığı için, şimdi cins ve türle hiç ortaklığı olmayan bu ayrımları ele alalım.

Cinsin ayrımla bir farkı da budur: Cins kendi ayrımlarından önce gelir. Cinsi kaldırırsan bütün ayrımları birlikte kaldırmış olursun: Hayvanı kaldırırsan akıllı ve akılsız kalmaz. Akıllıyı kaldırırsan hayvan kalır. İki ayrımı birden, yani akıllıyı ve akılsızı yok etsen bile, canlı hisseden bir cevher, yani hayvan yine düşünülebilir. Böylece cins kaldırılınca bütün ayrımları da birlikte götürür; ayrımlar kaldırılınca cins yok olmaz, çünkü cins düşüncede kalır: Hayvan ayrımlardan ayrı olarak düşünülebilir, yalnız tarifini zihnine alıp onun canlı ve hisseden bir cevher olduğunu söyleyebilirsin. Kendileri yok edilince başkalarını da yok eden, ama başkaları yok edilince birlikte yok olmayan şeyler, yok edebildikleri şeylerden önce gelir.

Bir fark daha: Daha önce söylendiği gibi cins her zaman 'nedir' sorusuna cevap olarak, ayrım ise 'nasıldır' sorusuna cevap olarak yüklenir. Ama bu daha önce çok tekrarlandığı için burada geçeceğiz. Bir fark da şudur: Her türe her zaman tek bir cins uyar. İnsanın yalnız bir cinsi vardır, hayvan diye anılır; oysa tek bir türe birçok ayrım uyabilir. İnsan hem akıllıdır, ki bu bir ayrımdır, hem ölümlüdür, ki bu da bir ayrımdır, hem de hissedendir; bütün bunlarla ötekilerden ayrılır. Hissederek hissetmeyenlerden, akıllı olarak akılsızlardan, ölümlü olarak ölümsüzlerden ayrılır. Yukarıda söylenen bir fark daha var: Cins türe madde gibi, ayrım ise biçim gibidir. Tunç maddesine gelen biçim nasıl heykeli yaparsa, hayvana, yani cinse gelen ayrım da, yani akıllı ya da akılsız, insan ya da hayvan türünü yapar. Cinsin ve ayrımın ortak yanlarını ve özelliklerini buraya kadar söyledi; belki başkaları da vardır, ama kısalık uğruna onları geçip bırakmak gerekir.

Cins ile Türün Ortak Yanları Üzerine

PL64.59

constitutivae, constitutivas illas diximus, quae sub eodem filo positae et subalternis generibus descendentes speciem quamdam informant atque perficiunt ut est rationale vel mortale, quae hominis speciem constituunt: alias vero divisibiles, quae genus dividunt, non speciem informant, id est rationale et irrationale, mortale et immortale. Nunc de differentiis illis iste tractatus habetur quae genus dividunt, non quae speciem constituunt. Nam illas quae genus dividunt in differentiarum integro loco accipiuntur: illae vero quae speciem constituunt, in specierum generumque substantiam accipiuntur. Namque rationale mortalis genus est. Porro mortale hominis genus est, et istae constituunt speciem. At vero rationale irrationalis species non est, neque genus. Nec mortale immortalis neque genus neque species est. Atque ideo quoniam propriam vim differentiarum ista retinent, quae neque genera neque species sibi invicem esse possunt, ipsas nunc differentias accipiamus in quibus nulla quantum ad genus est speciemque communitas. Est etiam generis differentia. Namque genus a propriis differentiis prius est. Namque si abstuleris genus omnes simul differentias abstulisti. Nam si abstuleris animal, rationale atque irrationale non remanent. Porro autem si rationale abstuleris, remanet animal. Sed si utrasque interemeris differentias, id est rationale et irrationale, potest tamen quoddam intelligi, quod sit substantia animata sensibilis, id est animal. Ita genus sublatum omnes secum aufert differentias. Sublatae differentiae genus secum non interimunt, quod intelligentia genus remanet, id est quoniam potest animal intelligi praeter differentias, ut ejus tantum definitionem animo capias, et esse dicas substantiam animatam atque sensibilem. Quae autem talia sunt, ut ipsa interempta interimant, non simul aliis interemptis ipsa interimantur, priora sunt illis quae possunt interimere. Est etiam alia differentia, quod genus semper in eo quod quid sit praedicatur, ut dictum est, differentia vero in eo quod quale sit. Sed hoc frequentius inculcatum est, atque ideo id a nobis praetermittendum est. Est etiam alia differentia, quod ad omnem speciem unum semper genus aptatur. Homo enim unum tantum genus habet, ut animal appelletur: in unam autem speciem plurimae differentiae poterunt commodari. Namque homo et rationale est, quae differentia est, et mortale, quae eadem differentia est, et sensibile, quibus scilicet omnibus aliis differt. Differt enim his omnibus quod sensibilis est ab insensibilibus, quod rationalis ab irrationabilibus, quod mortalis ab immortalibus. Est etiam alia differentia quae superius dicta est. Nam genus speciei ita est ut materies, differentia vero ut figura. Nam sicut in aeris materiem veniens figura statuam efficit, ita animali, id est generi, veniens differentia, id est rationale vel irrationale, facit hominis vel pecudis speciem. Quae autem communitates vel proprietates generis et differentiae fuerunt, hactenus dixit, et fortasse erunt etiam aliae, quae propter brevitatem supersedendae atque dimittendae sunt. DE COMMUNIBUS GENERIS ET SPECIEI.

PL64.59_2

Şimdi cins ile türün ortak yanları ve özellikleri ele alınıyor. Cins ile türün ortak yanının, söylendiği gibi, birçok şeyden yüklenmek olduğunu söylüyor. Cins hem birçok türden hem onların bireylerinden yüklenir; tür de kendi altındaki birçok bireyden söylenir. Burada da en özel türler alınmalıdır. Alt türler alınırsa bunlar tür olmaktan çok cins gibi görünür; çünkü alt türler aynı zamanda cinstir ve cinslerin birbirinden ayrımlarını ve ortaklıklarını incelemek saçma ve bu ele alınışa aykırı olur. O hâlde yalnız tür ve en özel tür denenler alınmalıdır.

Başka bir ortaklıkları da şudur: Cins türden önce olduğu gibi tür de bireylerden öncedir. Cinsi kaldırırsan türleri de kaldırmış olursun; türleri kaldırırsan cinsler yok olmaz. Türleri kaldırırsan bireyler ölür; bireyler ölürse türler kalır. İkisinin bir ortaklığı daha var: Cins bütünün ne olduğunu nasıl belirtiyorsa, tür de öyle belirtir. Akıllı ve akılsızın bütünü cins tarafından belirtilmiştir: Akıllı ya da akılsız her neyse, ona hayvan denir; böylece bütünün ne olduğu cinsle belirtilmiştir. İnsanın ya da hayvanın bütün çeşitliliğinin, yani bireylerin ne olduğu ise yalnız türle belirtilir, 'insan' denince. İskit de Hintli de bütün bireyler tek bir ad altında, 'insan' diye, yani türün adıyla toplanır.

Cins ile Türün Kendine Özgü Yanları Üzerine

Cins ile türün ortak yanlarını konuştuktan sonra özelliklerine ve farklarına geçiyor:

Cins ile tür birbirinden şununla ayrılır: Cinsler türleri kapsar, ama cinsler hiçbir zaman kendi türleri tarafından kapsanmaz.

Söylendiği gibi bu incelemede alt türlere değil, en özel türlere bakmak gerekir. Cins birçok türü kapsar, hepsinin bir ve bütünüdür, tek tek hepsini içine alır. Bu böyleyse, cins tek tek türlerinden büyükse ve bu yüzden onları kapsadığı söyleniyorsa, türleri kapsayan bu cinslerin onlar tarafından kapsanamayacağı kuşkusuzdur.

Bütün cinsler önde gelir sözüyle şunu söylemek istiyor: Bütün cinsler altındaki türlerden önce gelir. Madde, ona gelip suretini kuran ve biçimlendiren şeyden nasıl önceyse, cins de ayrımın gelip biçimlendirdiği ve kurduğu türden önce gelir. Ayrım cinslere gelmeseydi türler hiç kurulmazdı. Bu yüzden cinsler önde gelir, yani türlerinin üstündedir ve onlardan eskidir. Cinsler yok edilirse türler de yok olur. Hayvanı kaldırırsan insanı ve sürü hayvanını da kaldırmış olursun. Türler yok edilirse cins hemen yok olmaz. İnsan yok olursa hayvan hemen yok edilmiş olmaz: Başka bir tür kalır ve hayvan ondan yüklenir.

PL64.59_2

Nunc autem de generis vel speciei communitatibus proprietatibusque tractatur, et dicit genus et speciem commune habere de pluribus praedicari, sicut dictum est. Nam genus et de speciebus pluribus praedicatur et de earum individuis. Et item species de sub se plurimis individuis appellatur, et hic quoque illae species accipiuntur, quae magis species sunt. Nam si subalternae accipiuntur, non magis species quam genera videbuntur. Nam quae subalternae species sunt, etiam genera sunt, et erit absurdum et huic propositioni inconveniens de generum inter se differentiis communionibusque tractare. Accipiantur igitur illae; tantum species, quae species et magis species appellantur. Est etiam alia eorum communio, quod sicut genus a specie primum est, sic species ab individuis primae sunt. Nam si genus auferas, species abstulisti. Si species abstuleris, genera non peribunt. Porro si species abstuleris, individua morientur. Si individua interierint, species manent. Est etiam alia communio quod quemadmodum genus quid sit totum declarat, sic etiam species. Nam totum quod est rationale, atque irrationale a genere declaratum est. Dicitur enim quidquid fuerit rationale vel irrationale, id esse animal • sic igitur totum quid sit a genere declaratum. Porro autem quid sit tota hominis vel pecudis diversitas, id est individuorum, a sola specie declaratur, cum dicitur homo. Nam et Scytha et Indus et totum quidquid individuum est, uno solo hominis, id est speciei, nomine continetur. DE PROPRIIS GENERIS ET SPECIEI. Dissertis igitur generis specieique communionibus ad proprietates eorum vel differentias transitum fecit, dicens: Differre inter se genus et species, quod genera species continent, nunquam rursus genera ab propriis speciebus continentur. Oportet autem (ut dictum est) in hoc tractatu non subalternas, sed magis species considerari. Genus enim plurimarum specierum est continens, et unum omnium, et totum omnium et singulos. Quod si ita est, et genus a suis speciebus singulis majus est, atque ideo eas dicitur continere, non est dubium quin ea ipsa genera quae continent species, ab his ipsis contineri non possint. Insuper omnia genera praejacent. Hoc videtur dicere, quod omnia genera prius sint ab his speciebus quae sub ipsis positae continentur. Nam sicuti materies prima est ab illa re quae veniens in materiam formam constituerit atque figuraverit, sic etiam prius est genus ab illa specie quam veniens differentia formavit atque constituit. Nisi enim in generibus differentia venerit species nunquam constituentur. Quare praejacent, id est praesunt, et antiquiora sunt genera speciebus suis. Atque ideo si genera interimantur, species quoque peribunt. Nam si animal sustuleris, hominem pecudemque sustulisti. Si vero species interimantur non continuo genus interibit. Nam si homo perierit, animal continuo non interemptum est: alia enim remanebit species de qua

PL64.61Bu yüzden cinsler türlerinden öncedir. Bir fark daha: Bütün cinsler türlerden eş anlamlı olarak yüklenir, ama türler hiçbir zaman cinslerden yüklenmez. Sanırım bunu dün geceki çalışmada söylemiştik. Cinsler türlerden her zaman eş anlamlı olarak yüklenir. İnsan hem insandır hem hayvandır. Hayvan insanın cinsidir ve insandan yüklenir. Hayvan yüklendiği ve insana hayvan dendiği için, hayvan ve insan 'hayvan' adıyla anılır. Tek bir tarif de bunlara uyar: Hayvan canlı ve hisseden bir cevherdir; bunu insan hakkında söylemek saçma değildir. İnsana hayvan deniyorsa, canlı ve hisseden cevher denmesi de saçma olmaz. Demek ki cins türlerinden eş anlamlı olarak yüklenir, çünkü hem aynı ad hem aynı tarif uyar. Türler ise cinslerinden eş anlamlı olarak yüklenmemekle kalmaz, hiç yüklenmez. Küçük hiçbir şey büyükten yüklenemez. Türler cinslerinden küçük olduğu için, ne eş anlamlı olarak ne de başka bir şekilde cinslerine ad olabilir.

Ayrıca bütün cinsler altlarındaki türleri kuşatmakla çoğalır; türler ise cinslerini kendi ayrımlarıyla aşar.

Bu şunu söylemek gibidir: Cins olan her şey altında birçok tür kapsar; tür olan her şey ise altında birçok bireyi ve kendine ait ayrımları taşır. Cins, yani hayvan, türden, yani insandan bu bakımdan fazladır ve artar: İnsan yalnız insandır, hayvan ise yalnız insan değil, öküz, kuş ve benzerleridir. Türler de cinslerini şu bakımdan aşar: Türlerin fiil hâlinde sahip olduğu ayrımlara cinsler sahip değildir. Yukarıda söylendiği gibi cinsler altlarındaki türlerin taşıdığı ayrımları gerçekte değil, kuvve hâlinde kapsar. Bu yüzden insan türü ya da at gibi başka bir tür, hayvan cinsini şu bakımdan aşar: Hayvan kendi başına ne akıllıdır ne akılsızdır; insan ise akıllıdır, at akıldan yoksundur.

Şu söz de var: Tür hiçbir zaman en genel cins olmaz, cins de hiçbir zaman en özel tür olmaz. Bununla burada alt türlerin değil, en özel ve en dar türlerin ele alındığını bilmemizi sağlıyor. Ne diyor? En genel cinsler hiçbir zaman en özel tür olamaz, en özel türler de hiçbir zaman en genel cins olamaz. Çünkü tür hiçbir zaman cins değildir: Tür olan şey cins olmaz, cins olan şey de tür olmaz. Buradan onun bu incelemede yalnız türlerden söz ettiği, alt türlerden söz etmediği anlaşılır. Çünkü alt türler cins de olabilir; oysa kendisinin dediği gibi en özel türler hiçbir zaman cins olamaz. Cins ile türün ortak yanları ve farkları incelendikten sonra cinslere ve hassalara geçiyor.

Cins ile Hassanın Ortak Yanları Üzerine

Cins ile hassanın ortak yanı, türlere bağlı kalmaları ve onları kuşatmalarıdır.

Cinslerin ve hassaların şu bakımdan benzediğini söylüyor: Hiçbir cins kendi türlerinden ayrılmaz; hassalar da öyle. 'İnsan' dersen, insanla birlikte onun, yani türün cinsi olan hayvanı da hemen anmış olursun. 'İnsan' dediğin anda onun hassasını da anmış olursun, çünkü her insan gülebilirdir. Böylece cins ve hassalar türlerine her zaman yerleşmiş ve bir bakıma yapışmıştır. Cins türlerden yüklendiği gibi hassa da ondan pay alanlardan yüklenir. Porphyrios, bütün türlerin aynı cinsin altında eşit olarak bulunduğunu ve cinsin onlara ad olduğunu, hassaların da ondan pay alabilen şeylerden yüklendiğini söylüyor. Cins insandan, attan, öküzden ve öteki canlılardan eşit olarak söylenir; hassa, yani gülebilir de Hortensius'tan, Cicero'dan ve hassanın yüklenebildiği türün altındaki tek tek bütün bireylerden aynı şekilde söylenir.

Bir ortak yanları daha: Eş anlamlı olarak yüklenmek. Söylendiği gibi cins türlerinden nasıl eş anlamlı yükleniyorsa, hassa da hassası olduğu türden eş anlamlı olarak yüklenir. İnsan olan şey gülebilirdir de. Biri insanın akıllı ve ölümlü hayvan olduğunu, gülebilirin de akıllı ve ölümlü hayvan olduğunu söylerse yanılmaz. Demek ki cins türlerinden, hassalar da ait oldukları türden eşit olarak ve eş anlamlı biçimde yüklenir.

Cins ile Hassanın Kendine Özgü Yanları Üzerine

PL64.61

ipsum animal, id est genus praedicetur. Atque ideo genera ab speciebus suis priora sunt, et quod omnia genera univoce de speciebus praedicentur, species ipsae de generibus nunquam. Hoc (arbitror) hesterna lucubratione jam dictum est. Nam genera semper de speciebus univoce praedicantur. Homo enim, et homo est et animal. Porro autem animal genus est hominis, et praedicatur animal de homine. Quoniam ergo animal praedicatur, et dicitur homo animal, animal et homo uno animalis nomine nuncupantur. Sed his ipsis definitio una conveniet. Est enim animal substantia animata sensibilis, quod non absurdum est in homine dici. Nam homo ipse si animal dicatur, non erit absurdum dici de homine substantia animata sensibilis. Igitur genus de speciebus suis univoce praedicatur, quod et eodem nomine, et eadem definitione conveniat. At vero species non modo univoce non praedicantur de generibus suis, sed nec omnino praedicantur. Nulla enim res minor de majore poterit praedicari. Atque ideo, quoniam species minores sunt suis generibus, de generibus suis neque univoce, neque aliquo modo poterunt appellari. Amplius omnia genera abundant complexione sub se positarum specierum, ipsae species abundant generum suorum propriis differentiis. Quod dicit perinde est ac si diceret: Omne quod genus est, plures sub se species continet; omne vero quod species sub se plures habet, et differentias habet. Genus enim, id est animal, in hoc homine, id est specie, superabundat et superest, quod homo solum homo est. Animal vero non solum homo, sed etiam bos vel avis, vel alia hujusmodi. Species vero in eo superant genera sua, quod eas differentias quas species in actu habent, eas genera non habent. Nam, sicut superius dictum est, genera differentias illas quas habent sub se species positae, potestate continent, non etiam re. Atque ideo species quae est homo, vel alia species, sicut est equus a genere suo animali in hoc abundant et supersunt, quod animal ipsum per se neque rationale neque irrationale est. At vero homo vel equus hoc rationale, illud est rationis expers. Illud etiam quod species nunquam magis genus fiet, rursus et genus nunquam magis species fit, et ut sciremus hic non de subalternis speciebus, sed de illis magis speciebus specialissimisque tractari. Quid ait? Quod ea quae sunt genera magis species fieri nunquam possunt, neque magis species aliquando fieri magis genus. Nam species nunquam genus est. Quidquid enim fuerit species, genus non erit, neque quidquid fuerit genus, species erit. Quare constat in his eum tractatibus de speciebus solis, non etiam de subalternis disserere. Subalterna enim possunt esse etiam genera, magis species vero (ut ipse ait) nunquam genera esse possunt, sed postquam de generum specierumque communitatibus differentiisque tractatus habitus est, ad genera propriaque transgressus est. DE COMMUNIBUS GENERIS ET PROPRII. Generis et proprii commune hoc est, adhaerere speciebus et eas amplecti. Dicit genera et propria in hoc sibi esse consimilia, quod omne genus a suis speciebus nunquam recedit. Eodem modo et propria. Nam si dixeris homo, cum ipso homine continuo animal nominasti, quod ipsius hominis, id est speciei genus est. At vero etiamsi hominem dixeris, ejus etiam proprium continuo cum homine nominasti, omnis enim homo risibilis est. Ita semper genus et propria suis speciebus inserta et quodammodo conglutinata sunt. Similiter et genus praedicatur de speciebus, et proprium de iis quae sui participantia sunt, et aequaliter, inquit, omnes species eidem generi supponuntur, et ad eas genus illud appellatur, sicut propria ad ea praedicantur quae sui participari possunt. Namque aequaliter genus de homine dicitur, et de equo, et de bove, et de caeteris animantibus, quemadmodum et risibile, id est, proprium de Hortensio dicitur et Cicerone, et de singulis individuis quae sub eadem specie continentur, ad quam speciem proprium, id est risibile poterit praedicari. Adhuc commune est ipsis univoce praedicari. Namque sicut genus de suis speciebus (ut dictum est) univoce praedicatur, ita et proprium de ea specie cujus est proprium univoce praedicatur. Nam qui homo est, et risibile est. Porro autem si quis dicat hominem esse animal rationale et mortale, et dixerit risibile esse animal rationale et mortale, non errabit. Aequaliter igitur et genus de speciebus suis, et proprium de ea specie, cujus sunt, propria univoce praedicantur. DE PROPRIIS GENERIS ET PROPRII.

PL64.61_2

İkisi şununla ayrılır: Cins önce, hassa sonra gelir. Cins türden önceyse ve hassa yalnız tek türe bağlı olup ona eşitse, türden büyük olan cinsin türün hassasından da büyük olduğu kuşkusuzdur. Bir şeyin gülebilir olması için önce hayvan olması gerekir. Türe bağlı olan öteki şeyler hassalarla ve ayrımlarla biçimlenmeden önce, sık sık tekrarlandığı gibi, onların geleceği cins bulunmalıdır. Ayrıca cins birçok türden yüklenir. Cins, yani hayvan birçok şeyden yüklenir; hassa ise, yani gülebilir, yalnız insan türünden yüklenir. Buradan şu çıkar: Hassalar türlerinden her zaman ters çevrilerek yüklenebilir, tür ise cinsten hiçbir zaman yüklenemez. Hayvan olan şey insan değildir, hayvan olan her şey gülebilir de değildir; hayvan denen şey at ve kişneyebilir de olabilir. Oysa insan olan her şey gülebilirdir, gülebilir olan her şey de insandır. Hassalar ve türler birbirine dönüşebilir ve karşılıklı olarak birbirinden yüklenebilir. Ayrıca bir türün hassası ne ise, bütününde ve yalnız ondadır. Gülebilir bütün insanlarda ve yalnız insan türünde bulunur. Cins olan hayvan ise tek bir türün bütününde bulunsa da yalnız onda bulunmaz: Hayvan her insanda bulunur, ama yalnız insanda değil, sürü hayvanında ve öteki canlılarda da bulunur. Burada, sık sık vurgulandığı gibi, daha özel hassaları anlamak gerekir; bunlar tek bir türe ve onun bütününe ait olanlardır.

PL64.61_2

Differt autem utrumque, quod genus primum est, secundum proprium. Genus enim si ab specie primum est, proprium autem uni tantum speciei adhaeret, et eidem aequale est, non est dubium quin genus quod specie majus est, proprio etiam speciei majus sit. Nam ut sit risibile, animal prius est. Namque ut alia, quae speciei adhaerent, informentur propriis et differentiis, primo erit genus, ubi illa conveniant, sicut frequentius inculcatum est. Accedit etiam quod genus de pluribus speciebus praedicatur. Namque genus, id est animal, de pluribus, at vero proprium, id est, risibile de sola tantum hominis specie praedicatur. Unde fit ut semper propria de speciebus suis conversim praedicari possint, species autem de genere nunquam. Neque enim quod animal est, homo est, neque omne quod animal est, risibile est. Potest enim esse et equus et hinnibile id quod animal nominatur. Porro autem omne quod est homo, id risibile est, et omne quod est risibile, id homo est. Possunt enim propria et species sibi ipsa converti, et conversim ad se invicem praedicari. Praeterea omni speciei quidquid fuerit proprium, et omni et soli est. Namque risibile et omnibus hominibus est, et soli hominis speciei evenit. At vero animal, quod genus est, et si uni speciei inest, non tamen soli. Namque animal omni homini inest, non soli tamen homini, quia inest etiam pecudi et caeteris animantibus. Oportet autem hic illa propria intelligere, quae magis propria sunt, id est quae (ut inculcatum est) propria nominantur, quae sunt hujusmodi ut et

PL64.63Demek ki cins ve hassa bu bakımdan da ayrılır: Hassalar tek bir türde ve o türdeki bütün bireylerde bulunur; cinsler ise aynı türde ve aynı cinsin altındaki bütün bireylerde bulunsa da yalnız tek bir türde bulunmaz, çünkü cins her zaman birçok şeyden yüklenir. Buradan, hassalar kaldırılınca cinsin kalkmadığı, cinsler kaldırılınca hassaların da kalktığı sonucu çıkar. Hassayı, yani gülebiliri kaldırırsan kişneyebilir kalır, yüzebilir kalır. Cinsi kaldırırsan türleri de kaldırmış olursun. Türleri kaldırırsan, onlarda bulunan hassalar da birlikte yok olur. Böylece cinsler kalkınca hassaları da kaldırmış olursun; hassalar kalkınca cinsler kalkmaz.

Cins ile Arazın Ortak Yanları Üzerine

Cinslerle hassaların farklarını bitirdikten sonra cinslerin ve arazların ortak yanlarına ve özelliklerine geçiyor. Aralarında tek bir ortak yan belirtiyor: Birçok şeyden yüklenmek. Cins birçok türden yüklendiği gibi, ayrılabilir ya da ayrılamaz araz da birçok türden söylenir. Kargaya ve Habeşliye siyah, ata ve insana hareket ediyor denir; biri ayrılamaz, öteki ayrılabilir arazdır. Birbirlerinden çok uzak oldukları için tek bir ortak yan söylemiş, başka varsa onları aramaya girişmemiştir.

Cins ile Araz Arasındaki Fark

PL64.63

uni speciei et omnibus insint. Differunt ergo in hoc quoque genere et propria, quod propria et uni speciei adsunt, et omnibus individuis quae in ea specie sunt: genera vero omnibus quidem individuis quae in eadem specie sunt et sub eodem genere, non tamen uni soli speciei, cum genus semper de pluribus praedicatur. Unde fit, ut sublata propria non auferant genus, sublatis vero generibus, ipsa quoque propria auferantur. Nam si sustuleris proprium, id est risibile, remanet hinnibile, remanet natatile. Si vero genus sustuleris, simul quoque species sustulisti. Si species sustuleris, propria etiam quae insunt speciebus simul interibunt. Itaque sublatis generibus propria sustuleris, sublatis vero propriis, simul genera non auferentur. DE COMMUNIBUS GENERIS ET ACCIDENTIS. Peractis igitur generum propriorumque differentiis ad generum accidentiumque communitates vel proprietates transitum fecit, et unam eorum praedicat communitatem, quae est quod de pluribus praedicatur. Namque sicut genus de pluribus speciebus praedicatur, ita etiam separabile accidens vel inseparabile de pluribus speciebus appellatur. Dicitur enim et de corvo et de Aethiope nigrum, et de equo et homine moveri, quod illud est inseparabile accidens, illud vero separabile; et quoniam longius a se distant, idcirco unam eorum solam communionem dixit, et alias si quae forte essent quaerere supersedit. QUID INTER GENUS ET ACCIDENS.

PL64.63_2

Cins arazdan şununla ayrılır: Cins türlerden önce, arazlar ise türlerden sonradır. Cinslerin her zaman türlerin üstünde olduğu, önde geldiği ve daha büyük olduğu yukarıda gösterildi. Hayvan insandan öncedir; bu yüzden hayvanın yok oluşu türleri de yok eder, türlerin yok oluşu cinsleri yok etmez. Araz ise türlerden sonra olmak zorundadır, çünkü önce gelebileceği bir şey bulunmalıdır. Hiçbir araz, geldiği şey olmadan var olamaz; bu yüzden bir şeyin, arazın kendisinden önce bulunması gerekir. Şu hâlde her arazın türlerden sonra, hatta öncelikle gelebileceği bireylerden sonra bulunması zorunludur.

Bir fark daha: Cinsten pay alanlar eşit olarak pay alır. Sık sık söylendiği gibi her cins türlerinin eşit olarak cinsidir ve bütün türler cinslerinden eşit olarak pay alır: At ve insan eşit ölçüde hayvandır; ne at insandan ne insan attan daha çok hayvandır. Arazlar ise eşit olarak pay almaz. Hareket etmek ayrılabilir bir araz olduğundan, aynı arazdan pay alan türler birbirinden daha yavaş ya da daha hızlı hareket edebilir. Ayrılamaz araz da böyledir: Birinin gözleri daha siyah, ötekininkiler siyah olmakla birlikte o kadar değildir. Bu yüzden araz yoğunlaşmayı ve gevşemeyi kabul eder. Beyaz denen şey için de daha çok ve daha az denir, öteki şeyler için de öyle. Şu hâlde bu ikisi şununla ayrılır: Cinsten pay alanlar eşit olarak pay alır, arazdan pay alanlar belki eşit olarak almaz.

Bir fark daha: Cinsler yalnız bireylerden değil türlerden de önce, arazlar ise türlerden olduğu gibi bireylerden de sonradır; çünkü söylendiği gibi öncelikle bireylere gelirler. Yukarıda söylenen bir fark daha var: Cins 'nedir' sorusuna cevap olarak, araz 'nasıldır' ya da 'ne durumdadır' sorusuna cevap olarak yüklenir. Sokrates'in ne olduğunu sorarsan 'insan' ve 'hayvan' cevabı verilir; nasıl olduğunu sorarsan belki 'kel' ya da 'basık burunlu' denir, bunlar ayrılamaz arazlardır. Ne durumda olduğunu sorarsan 'yatıyor', 'oturuyor' ya da başka bir şey yapıyor denir.

Cinsin türden, ayrımdan, hassadan ve arazdan ayrılması böylece bitti; şimdi sonrakileri ele alıyor. Farklar yirmidir. Beş şey olduğundan ve her biri ötekilerden dördünden ayrıldığından, her birinin dört farkı olur ve beş kere dört yirmi fark eder. Cins türden, hassadan, ayrımdan ve arazdan ayrılıyorsa dört fark olur. Tür cinsten, hassadan, ayrımdan ve arazdan ayrılıyorsa dört fark daha olur, öncekilerle birlikte sekiz eder. Ayrım türden, hassadan, cinsten ve arazdan ayrılıyorsa dört fark daha eklenir, öncekilerle on iki eder. Hassa cinsten, türden, ayrımdan ve arazdan ayrılıyorsa, on ikiye dört fark daha eklenir ve on altı olur. Arazın da dört şeyden farkını sayarsan, on altıya dört daha eklenince fark yirmiye ulaşır.

Bu farklar yirmi olmakla birlikte, öğretimin tamamlanması için yalnız on farkı saymak yeter. Cinsin ayrımdan, türden, hassadan ve arazdan ayrıldığını söylediğimizde dört fark oldu. Ayrımın türden, hassadan ve arazdan ayrıldığını söylersek, ayrımın cinsten farkını anmak gereksizdir, çünkü cinsin ayrımlarını sayarken bunu daha önce anmıştık. Sanırım ayrım cinsten, cinsin ayrımdan ayrıldığı şeylerle ayrılır. Bu yüzden ayrımın cinsten ayrıldığı fark bırakılmalıdır, çünkü cinsin ayrımdan nasıl ayrıldığı söylenirken konuşuldu. Geriye ayrımın türden, hassadan ve arazdan ayrıldığı üç fark kalır. Üst cinsin ötekilerle dört farkı vardı, ayrımın ötekilerle üç farkı görülür.

PL64.63_2

Differt autem genus ab accidenti, quod genus ante species est, accidentia vero speciebus posteriora sunt. Semper genera super species, et his praejacere et esse majora superius demonstratum est. Namque prius est animal ab homine, atque ideo consumptum animal species quoque consumit, consumptae vero species non interimunt genera. At vero accidens postea necesse est ut sit, quam sint ipsae species. Erit enim prius aliquid cui possit accidere. Omne enim accidens propter illud cui accidit esse non potest. Atque ideo prius erit aliqua res cui accidat, quam sit ipsum accidens. Necesse est igitur ut omne accidens post species inveniatur, et magis post individua, quibus principaliter possit accidere. Huc accedit quod generis participantia aequaliter participant, sicut omne genus speciebus suis aequaliter genus est, ut saepius dictum est, et species omnes aequaliter suo generi participant. Namque equus et homo aequaliter animal sunt, neque equus homine plus, neque homo plus equo. At vero accidentia non aequaliter participant. Nam cum separabile accidens sit moveri, possunt aliae inter se species eodem accidenti participantes tardius vel citius moveri, et de inseparabili accidenti eodem modo. Est enim ut aliquis nigrioribus oculis sit, et alius quamvis nigris, tamen non ita perpetuis, atque ideo intentionem et remissionem recipit accidens. Nam et candidus quod dicitur, et magis et minus dicitur, et alia hujusmodi. Quare distant haec duo, quod genere, quae participant, aequaliter participant, accidenti fortasse non aequaliter. Huc accedit quod genera non modo ante individua, sed ante species, accidentia vero non modo post species, sed etiam post individua sunt. Ipsis enim principaliter accidunt, ut dictum est. Est etiam differentia, quae jam superius dicta est: nam genus in eo quod quid sit praedicatur, accidens vero in eo quod quale sit, aut quomodo se habeat: nam si quid sit Socrates interroges, homo atque animal respondetur: si vero qualis sit, fortasse calvus, aut simus, quae accidentia sunt inseparabilia. Sin vero quomodo se habeat, aut jacet respondetur, aut sedet, aut quid aliud facere contigerit. Ergo quoniam generis a speciebus et differentia et proprio et accidenti divisa substantia est, nunc posteriora persequitur. Sunt autem differentiae viginti: nam cum quinque res sint, et unaquaeque ipsarum ab aliis quatuor distet et item quatuor differentias habeat, quinquies quaternis. viginti differentiae efficiuntur; nam si genus differt ab specie, proprio, differentia et accidenti quatuor differentiae fiunt. Sin vero species differt a genere, proprio, differentia, accidenti, item aliae quatuor quae junctae cum superioribus octo fiunt. Et si differentia distat ab specie, proprio, genere et accidenti, aliae quatuor supercrescunt. Quae junctae cum octo prioribus duodecim faciunt. At vero si proprium differt a genere, specie, differentia et accidenti, aliis quatuor differentiis super duodecim positis, omnes sedecim differentiae fiunt. Quod si accidentis quoque differentiis ad quatuor reliqua dixeris, quatuor supra sedecim crescentibus, viginti omnes differentiae perficiuntur. Quae ita viginti sunt ut ad sufficientem doctrinae cumulum decem tantum differentiae numerentur. Nam quod dictum est genus differre a differentia, specie, proprio et accidenti, quatuor fuere differentiae. Si autem differentiam dicamus differre a specie, proprio et accidenti, supervacuum est differentiae cum genere differentiam commemorare, cum jam prius commemoraverimus, quando generis ad differentias diximus iisdem enim (ut opinor) differt differentia a genere, quibus differebat genus a differentia. Itaque relinquenda est haec differentia, qua distat differentia a genere, quoniam superius jam dicta est, cum diceretur quo genus distaret a differentia. Remanent igitur tres differentiae, quibus ipsa differentia ab specie, proprio, et accidenti distat, et est superioris generis ad alia quatuor differentiae fuerint, nunc vero differentiae ad alia, tres distantiae videantur

PL64.65Böylece yedi fark olur. Türün cinsten nasıl ayrıldığı, cinsin türden nasıl ayrıldığı söylenirken konuşuldu. Ayrımdan farkı da ayrımın türden nasıl ayrıldığını söylerken gösterildi. Geriye türün iki farkı, yani hassa ve arazdan farkları kalır; bunlar öncekilerle birlikte dokuz fark eder. Geriye hassa ile arazın söylenecek tek farkı kalır: Hassanın cinsten farkı, cinsin hassadan farkı söylenirken konuşuldu. Türden farkı, türün hassadan farkı sayılırken konuşuldu. Ayrımdan farkı da ayrım hassadan ayrılırken söylendi. Ama şimdi ayrımın türden, hassadan ve arazdan nasıl ayrıldığını görelim.

Ayrım ile Türün Ortak Yanları Üzerine

Ayrım ile türün ortak yanı şudur: Tür kendisini altındaki bireylere eşit olarak verir ve bireyler de türden eşit olarak pay alır. Bütün insanlar eşit ölçüde insandır ve insandan eşit ölçüde pay alır. Ayrımlar da böyledir: Bütün insanlar eşit ölçüde akıllıdır ve aklı paylaşan herkes ayrım olan akıllılıktan eşit ölçüde pay alır. Bir ortak yan daha: Tür, türü olduğu ve üstünde bulunduğu şeyleri hiç bırakmadığı gibi, ayrım da başkalarından ayırdığı şeyleri hiç bırakmaz. Sokrates insan türünün altındayken insan türü onu hiç bırakmaz: Sokrates her zaman insandır. Ayrım da Sokrates'i, Sokrates akıllı olduğu için, hiç bırakmaz: Sokrates her zaman akıllı bir hayvandır.

Ayrım ile Türün Kendine Özgü Yanları Üzerine

Tür ve ayrım şununla ayrılır: Ayrım her zaman 'nasıldır' sorusuna cevap olarak yüklenir: Sokrates'in nasıl bir hayvan olduğu sorulur, 'akıllı' cevabı verilir. Tür ise 'nedir' sorusuna cevap olarak yüklenir: Sokrates'in ne olduğu sorulur, 'insan' cevabı verilir. İnsanın keyfiyeti akıllıdır, ama mutlak anlamda değil. Ayrım olarak alınan keyfiyet, cinse gelip türü kuran ve cevherî keyfiyetten cevherî ve türsel ayrım haline gelendir. Ayrım denen keyfiyet budur ve insan hakkında 'nasıldır' sorusuna cevap olarak yüklenir; öteki ayrımlarda da böyledir.

Ayrım çoğu zaman birçok türde görülür: Dört ayaklı ayrımı öküz, at ve köpek türünde bulunur; akıllı ayrımı insanda ve melekte bulunur. Tür ise başka şeylerin üstünde bulunmaz: İnsan, Sokrates, Platon ve Cicero gibi bireylerden başka hiçbir şey değildir. Buradan şu çıkar: Ayrım kaldırılınca tür de kalkar. Akıllıyı kaldırırsan insanı kaldırmış olursun. Türü kaldırırsan ayrım kalır: İnsanı kaldırırsan meleğin akıllı ayrımı kalır.

Şu da bir farktır: Ayrım başka bir ayrımla birleşip onlardan bir tür biçimlenebilir. Akıllı ayrımı ile ölümlü ayrımı birleşince tek bir insan türünü verir. Türler ise birleşseler de hiçbir zaman kendilerinden bir tür oluşturmaz: İnsanı öküzle birleştirirsen onlardan hiçbir tür biçimlenmez. Belki biri 'eşekle atın birleşmesinden katır doğar' diyebilir; ama durum öyle değildir. Bireyin birleşmesinden bir birey doğmuştur. Eşek ve at türünü olduğu gibi birleştirirsen onlardan hiçbir tür kurulmaz. Bireylerin karışabilmesi, bireylerin türlerinin birbirinin cevherine geçmesi demek değildir. Demek ki birleşen türlerin tek bir tür oluşturamayacağı, birleşen ayrımların ise tek bir türü kurduğu açıktır. Bunları bitirdikten sonra ayrım ile hassanın ortak yanlarına gelelim.

Ayrım ile Hassanın Ortak Yanları Üzerine

PL64.65

, hae distantiae fiunt. At vero species quo a genere distet jam tunc dictum est, cum dicebatur quo genus distet a specie. Quid autem differentia discreparet; tunc demonstratum est, cum diceremus in quo differentia a specie discerneretur. Remanent igitur duae speciei, id est, cum proprio et accidenti differentiae, quae junctae cum superioribus novem differentias efficiunt. Restat igitur una proprii et accidentis differentia, quae dicatur: nam quid a genere distet dictum est, cum quid genus distaret a proprio diceretur. Porro quid a specie distaret dudum dicebatur, cum quid species a proprio differret enumerabatur. Porro autem quid a differentia, etiam id dictum est, cum a proprio differentia separaretur. Sed nunc quemadmodum differentia a specie, proprio accidentique discernitur, videamus. DE COMMUNIBUS DIFFERENTIAE ET SPECIEI. Est communio differentiae et speciei quod aequaliter species sub se individuis se permittit, et aequaliter individua specie ipsa participant: namque omnes homines aequaliter homines sunt, et hominis participatione aeque participant: eodem modo etiam differentias: namque omnes homines aequaliter rationales sunt, et rationabilitate, quae est differentia, omnes qui ratione participant aeque participant. Est etiam alia communitas, quod quemadmodum species nunquam deserit ea quorum species est, et quibus superest, sic et differentia nunquam ea deserit quae distare ab aliis facit: namque Socrates, cum sub specie hominis est, nunquam ab hominis specie deseritur. Semper enim Socrates homo est. At vero differentia Socratem, cum Socrates rationalis est, nunquam deserit. Semper enim Socrates rationale animal est. DE PROPRIIS DIFFERENTIAE ET SPECIEI. Differunt autem inter se species et differentia, quod differentia semper in eo quod quale sit praedicatur. Nam dicitur Socrates quale animal sit, ut rationale respondeatur; species vero in eo quod quid sit praedi. Nam dicitur quid sit Socrates, ut homo respondeatur. Namque hominis qualitas rationale est, sed non simpliciter. Illa enim qualitas pro differentia accipitur, quae veniens in genere speciem constituit, et de qualitate substantiali facta est substantialis et specifica differentia. Ista igitur talis qualitas differentia nominatur, et ea in eo quod quale sit ad hominem praedicatur, hoc etiam in eorum est differentiis. Namque differentia frequenter in pluribus speciebus consideratur. Differentia enim quadrupes in bovis, et in equi, et in canis specie est: et differentia rationalis hominis et angeli, species vero nunquam aliis praeest. Nunquam enim alia res homo est, nisi quod est individuum, ut est Socrates, et Plato, et Cicero. Unde fit ut sublata differentia, species quoque tollatur. Nam si sustuleris rationale, hominem sustuleris. Sin vero sustuleris speciem, differentia manet. Nam si sustuleris hominem rationalis angeli differentia manebit. Est vero etiam haec differentia, quod differentia cum alia differentia jungi potest, ut aliqua ex his species informetur. Namque rationalis differentia et mortalis differentia junctae unius hominis speciem reddiderunt. Junctae vero species nunquam aliquam ex se speciem constituent. Si enim jungas hominem bovi, nulla ex his species informabitur. Sed fortasse dicat aliquis: Asini atque equi conjunctione mulus nascitur; sed non ita est. Namque individui conjunctione natum est aliquid individuum. Si autem sic simpliciter speciem ipsam asini atque equi conjungas, nulla ex his unquam species constituitur. Neque enim si se possunt individua commiscere idcirco etiam species individuorum in alterutram substantiam transeunt: atque ideo constat junctas species unam speciem non posse componere, quod differentiae junctae unius speciei constitutivae sint. His itaque transactis ad differentiae et propria communia veniamus. DE COMMUNIBUS DIFFERENTIAE ET PROPRII.

PL64.65_2

Ayrım ile hassanın ortak yanı şudur: Ayrımın ait olduğu ve ayrımdan pay alan şeyler ondan eşit olarak pay alır. Akıllı ayrımı insanlarda bulunduğundan ve bütün insanlar akıllı ayrımdan pay aldığından, bütün insanların eşit ölçüde akıllı olduğu ve akıllılıktan eşit olarak pay aldığı kuşkusuzdur. Hassa da, yani gülebilir, bütün insanlarda eşit olarak bulunur: Bütün insanlar eşit ölçüde gülebilirdir. Bir ortak yanları daha: Kişi gülmese de kuvve bakımından gülebilir denir; aynı şekilde bir ayağını yitirse de kuvve bakımından iki ayaklı denir. Olan değil, olabilen söylenir: Gülebildiği için gülebilir, iki ayağı olabildiği için iki ayaklı diye anılır. Bu yüzden hassa ve ayrım bulundukları şeylerden hiç ayrılmaz. İnsan gülmese de her zaman gülebilirdir; bir ayağını yitirse de her zaman iki ayaklıdır. Söylendiği gibi bu ayrımlarda ve hassalarda gerçekten olan değil, kuvve bakımından olabilen şey göz önüne alınır.

Bunların Kendine Özgü Yanları Üzerine

İkisi şununla ayrılır: Ayrım birçok türden, hassa ise tek türden yüklenir. Ölümlü ayrımı insandan, öküzden, attan ve öteki canlılardan yüklenir; akıllı ise Tanrı'dan ve insandan yüklenir. Gülebilir ise yalnız insan türünden yüklenir. Buradan, her ayrımın birçok türü kapsadığı için türlerinden büyük olduğu ve bu yüzden türlerden yüklenebildiği, ama türün ondan yüklenemediği çıkar: Ters çevrilerek söylenemez. İnsana akıllı denir, ama akıllı olan şeyin insan olduğu söylenemez; insan değil Tanrı da olabilir. Hassa ise tek türe eşit olarak uyduğu için eşit ad ve eş değerle yer değiştirir: 'İnsan nedir?' 'Gülebilir.'

PL64.65_2

Differentia et proprium commune habent quod quibus differentia est et a quibus ipsa differentia participatur, aequaliter participatur; nam rationalis differentia cum inest hominibus, et omnes homines rationabili differentia participant, non est dubium quin omnes homines aequaliter sint rationales, atque aequaliter rationabilitate participent. At vero proprium, quod risibile est, aequaliter omnibus hominibus est: omnes enim homines aequaliter risibiles sunt. Est etiam haec eorum communitas, quod sicut potestate risibile dicitur, etiamsi non rideat, ita etiam potestate bipes dicitur, etiamsi quis uno pede minuatur: non enim quod est dicitur, sed quod esse possit: nam quoniam ille ridere potest, risibilis nominatur; quod ille duos pedes habere possit, bipes. Atque ideo nunquam ab illis in quibus sederint, pro differentiaque discedunt. Semper enim homo risibilis est, etiamsi non rideat. Semper bipes, etiamsi uno pede minuatur. In his enim differentiis et propriis (ut dictum est) quod potestate esse possit, non quod vere sit consideratur. DE PROPRIIS EORUMDEM. Differunt autem inter se, quod differentia de pluribus speciebus praedicatur, proprium vero de una. Namque differentia quae est mortalis praedicatur de homine, de bove, de equo, et caeteris animantibus; et rationale praedicatur, et de Deo, et de homine. At vero risibile de sola tantum specie hominis praedicatur. Unde evenit ut omnis differentia, quoniam plurimarum continens est specierum, a suis speciebus major sit, atque ideo ipsa de speciebus praedicari potest. Porro autem de ipsa species praedicari non potest: neque enim conversim dici potest. Nam quoniam homo dicitur rationalis, non contra dicitur quod rationale est id quod homo est. Potest enim esse etiam non homo, sed Deus. At vero proprium, quoniam aequaliter et ad unam speciem semper aptatur, aequa vice atque appellatione convertitur: dicitur enim, quid est homo? risibile. Quibus peractis

PL64.67Bunlar bitince tartışma ayrıma ve araza geçti.

Ayrım ile Arazın Ortak Yanları Üzerine

Ayrım ile arazın ortak yanı birçok şeyden yüklenmektir. Ayrım insandan ve Tanrı'dan söylenir, çünkü ikisi de akıllıdır. Araz insandan ve attan söylenir: Habeşli siyahtır, at da siyahtır. Bir ortak yan daha: Ayrılamaz araz hangi türde bulunursa, ayrım gibi onun bütününde ayrılamaz olarak bulunur. Ayrılamaz araz olan siyah kargaya ayrılamaz olarak gelir ve bütün kargalarda bulunur. Ayrım da böyledir: İnsana iki ayaklı olmak her zaman gelir ve iki ayaklı olmak bütün insanlara aittir.

Bunların Kendine Özgü Yanları Üzerine

İkisi şununla ayrılır: Her ayrım türleri kapsar, türler tarafından kapsanmaz. Söylendiği gibi ayrımın altında birçok tür varsa, altındaki türlerden büyüktür. Büyükse hiçbir tür onu kapsayamaz; büyük küçük tarafından kapsanamaz. Akıllı olan şey insanı ve Tanrı'yı kapsar; insan ise akıllıyı kapsamaz. Arazlar ise kimi zaman kapsar, kimi zaman kapsanır. Kapsarlar, çünkü çoğu zaman tek bir arazın altında iki tür bulunur: Siyahın altında Habeşli ve karga vardır. Kapsanırlar, çünkü çoğu zaman tek bir cevherin iki, üç ya da daha fazla arazı vardır. Biri gök gözlü, kıvırcık, beyaz ve uzun boylu olabilir; bütün bu arazları, geldikleri tek kişi kuşatır ve kapsar. Bu yüzden içinde birçok araz bulunan bireyi kapsayan tür de o arazı kapsar.

Sonra, ayrım hiçbir zaman yoğunlaşmaz ve gevşemez.

Şunu söylüyor: Akıllı her türde ne daha çok ne daha azdır. Cevherce hiçbir insan başka bir insandan daha akıllı ya da daha az akıllı değildir. Araz ise yoğunlaşır ve gevşer: Biri daha uzun boylu, biri daha hızlı, biri daha kıvırcık denir; bunların hepsinin araz olduğu kuşkusuzdur.

Ayrıca zıt ayrımlar hiçbir zaman karışmaz.

'Karışmaz', yani karışamaz diyor. Akıllı akılsızla karışamaz, tek bir türde birleşemez. Oysa zıt arazların tek bir türde bir araya gelebileceği açıktır: Siyah ve beyaz yalnız bir türde değil, bir bireyde de birleşebilir. Bir insan beyaz teni olduğu hâlde siyah saçlı olabilir. Türün cinsten ya da ayrımdan nasıl ayrıldığını, cins ile tür ve ayrım ile tür arasındaki farkı konuşurken söyledik.

Tür ile Hassanın Ortak Yanları Üzerine

Şimdi geriye kalanı, tür ile hassanın ortak yanlarını söyleyeceğiz. Ortak yanlarından biri, birbirlerinden karşılıklı olarak yüklenmeleridir. Birbirine eşit olduklarından, insan türü gülebilirden başka bir hassaya, gülebilir de insandan başka bir türe uymaz. Bu yüzden 'İnsan nedir?' 'Gülebilir.' 'Gülebilir nedir?' 'İnsan.' denir. Bir ortak yan da her hassanın altındakilerden eşit olarak yüklenmesidir: Bütün insanlar eşit ölçüde gülebilirdir. Tür de altındakilerden eşit olarak yüklenir: Bütün insan bireyler eşit olarak tek adla 'insan' diye anılır.

Bunların Kendine Özgü Yanları Üzerine

PL64.67

ad differentiam et accidens transgressa disputatio est. DE COMMUNIBUS DIFFERENTIAE ET ACCIDENTIS. Differentia et accidens commune habent de pluribus praedicari. Namque differentia dicitur et de homine et de Deo; cum utrique rationales sunt. Et accidens dicitur et de homine et de equo, ut homo Aethiops niger, et equus niger. Est etiam alia communio quod inseparabile accidens cuicunque speciei fuerit, inseparabiliter et omnibus inest ut differentia. Namque inseparabiliter accidens quod est nigrum, corvo inseparabiliter accidit, et omnibus corvis. Eodem modo etiam differentia. Nam quoniam accidit homini ut bipes sit semper et omnibus hominibus est esse bipedibus. DE PROPRIIS EORUMDEM. Differunt autem inter se, quod omnis differentia species continet, non contra ipsa a speciebus continetur. Nam si differentia plures sub se species habet, ut dictum est, major erit sub se positis speciebus. Si major erit, nunquam eam qualibet species continet. Major enim a minori nunquam poterit contineri. Nam quod est rationale, continet hominem et Deum. Homo vero rationale non continet. Accidentia vero aliquoties continent, aliquoties continentur. Namque continent, quoniam frequenter unum accidens duas sub se species habet, ut nigrum habet Aethiopem et corvum. Continentur vero quoniam saepe una substantia habet duo vel tria vel quamlibet plurima accidentia. Si quis enim sit glaucus, vel crispus, vel candidus, vel procerus, haec omnia accidentia unus cui accesserunt complectitur et continet. Atque ideo species illa quae illud individuum continetur quod individuum plura in se accidentia suscepit, accidentis illius complexiva est. Dehinc differentia nunquam intenditur neque relaxatur. Quod dicit hoc est rationale in unaquaque specie, neque plus neque minus est. Nullus enim homo alio homine ad substantiam plus rationalis est neque minus. At vero accidens et intenditur et remittitur. Dicitur enim quicunque procerior, dicitur quicunque velocior, dicitur quicunque crispior, quae omnia accidentia unus cui esse non dubium est. Praeterea immistae semper sunt contrariae differentiae. Immistae ait, id est, immiscibiles quae misceri non possunt. Neque enim rationale cum irrationali misceri potest, neque in una specie convenire. At vero contraria accidentia manifestum est in una specie posse congruere. Namque nigrum et album potest in una non modo specie, sed individuo congruere. Potest enim quicunque homo, cum ipse sit candidus, nigros tamen capillos habere. Ergo quemadmodum species differat a genere vel differentia dictum est, cum de generis ad speciem, et differentiae ad speciem distantia diceremus. DE COMMUNIBUS SPECIEI ET PROPRII. Nunc dicemus id quod reliquum est de speciei propriique communibus. Et est una eorum communio, quod de se ipsa invicem praedicantur. Nam quoniam aequa sibi sunt, neque species hominis alii proprio convenit, nisi risibili, neque risibilealii convenit speciei, nisi homini, atque ideo dicitur, quid est homo? risibile. Quid est risibile? homo. Commune est etiam illud quod omne proprium aequaliter ad sub se posita praedicatur. Namque omnes homines aequaliter risibiles sunt, et species aequaliter ad sub se posita praedicatur. Namque omnes homines individui aequaliter uno nomine homines nuncupantur. DE PROPRIIS EORUMDEM.

PL64.67_2

Şununla ayrılırlar: Tür başka bir şeyin cinsi de olabilir, hassa olamaz. Ama burada en özel olan, hiçbir zaman cins olamayacak türü değil, alt türü anlamalıyız. Biz yalnız alt tür olanı, yani cins de olabileni anlayalım. Ölümlü, akıllı cinsinin türü olduğu hâlde insanın cinsidir. Gülebilir ise başka hiçbir türden yüklenemez, insanın olduğu gibi başka bir şeyin hassası olamaz. Söylendiği gibi hassalar her zaman tek türden başkasına uymayan şeylerdir.

Sonra tür önce gelir, hassa ardından. Söylediği şudur: Bir türün hassası olması için önce türün var olması gerekir. Gülebilir olması için önce insan olması gerekir, insan olması için önce gülebilir olması değil. Hassa denen şey, bir türün hassası olmadıkça kendi başına var olmaz. Bu yüzden hassası olduğu şeyin, hassadan önce bulunması zorunludur.

Bir fark daha: Tür her zaman bir dayanakta fiilen işleyen bir şey olarak anlaşılır. Tür her zaman fiil hâlindedir, yalnız kuvve hâlinde değil. İnsan gerçekten, işte ve fiilde insandır, yani hiçbir zaman insan olmayan olamaz. Hassa olan gülebilir ise, fiilde olmasa bile yalnız kuvve bakımından söylenir. Biri gülmeyebilir, ama gülebildiği için gülebilir diye anılır. Demek ki şu bakımdan farklıdırlar: Tür her zaman fiilde ve işte, hassa ise kimi zaman kuvve hâlindedir.

Sonra tarifleri farklı olan şeyler zorunlu olarak farklıdır. Her tarif cevheri tarif eder. Aynı cevherden olanlar aynı tarifle gösterilir; aynı tarifi olanlar aynı cevherden söylenir. Tarifleri farklı olanlar cevherleri bakımından da farklıdır; cevherleri farklı olanlar birbirinden tamamen başkadır. Şimdi hassa ile türün tarifleri farklı olduğuna göre, tür ile hassa da birbirinden farklıdır. Türün tarifi, cinsin altında olmak ve sayıca farklı birçok şeyden 'nedir' sorusuna cevap olarak yüklenmektir. Hassanın tarifi ise yalnız tek türde bulunmak ve onun altındaki bütün bireylerden yüklenmektir. Tarifleri farklı olduğu için tür de hassadan farklıdır.

Tür ile Arazın Ortak Yanları Üzerine

PL64.67_2

Differunt a se, quoniam species potest etiam genus alteri esse, proprium esse non potest. Sed hic illam speciem intelligamus quae subalterna est, non illam quae magis species est, et genus esse nunquam possit. Atque ideo nos illam modo solam, quae subalterna species est intelligamus, quae scilicet poterit esse et genus. Namque mortale cum rationalis generis sit species,: hominis genus est. At vero risibile de nulla unquam alia specie poterit praedicari, neque alii esse proprium, sicut est hominis. Illa enim semper (ut dictum est) propria sunt, quae nulli alii nisi ad unam speciem semper aptantur. Deinde species praecedit, et sic proprium sequitur. Quod dicit tale est: Omnis species ut habeat proprium, primo eam esse et constare necesse est. Oportet enim prius esse hominem ut sit risibilis, non prius esse risibile ut sit homo. Nam quoniam proprium dicitur, per se proprium non constat, nisi alicujus species sit. Atque ideo prius esse necesse est illud cujus est proprium quam sit proprium. Huc accedit quod species semper in opere intelligitur cujuscunque subjecti. Species enim semper in actu est, non solum propria potestate. Homo enim revera et opere et actu homo est, id est nunquam poterit esse non homo. At vero risibile quod est proprium, potestate tantum dicitur, etiamsi actu non sit. Potest enim quilibet ille non ridere, tamen quia ridere potest, risibile nominatur. Distant igitur in hoc quod semper species in actu est et in opere, proprium vero aliquoties potestate; deinde quorum definitiones diversae sunt, necessario etiam ipsa quoque diversa sunt. Omnis definitio substantiam definit. Ergo si quae ejusdem substantiae fuerint, eadem etiam definitione monstrantur. Si quae ejusdem definitionis fuerint, eadem substantia praedicantur. At vero si quae definitionibus differant, differunt etiam substantiis. Quae substantiis differunt longe a seipsis alia sunt. Nunc igitur quoniam definitiones proprii et speciei differunt, species ipsa quoque et proprium a se differunt. Est autem speciei definitio sub genere esse, et ad plurima numero differentia in eo quod quid sit praedicari. At vero proprii uni tantum inesse speciei, et sub ipsa de omnibus individuis praedicari. Sed quoniam definitionibus differunt, ipsa quoque species a proprio distant. DE COMMUNIBUS SPECIEI ET ACCIDENTIS. Post haec ad communitates speciei et accidentis

PL64.69

Bundan sonra tür ile arazın ortak yanlarına geçiyor. Bunların tek ortak yanının birçok şeyden yüklenmek olduğunu, başka ortaklıklarının az bulunduğunu söylüyor. Çünkü arazın kendisi ile arazın geldiği şey, cevherleri bakımından ve etkilenme ve etkileme gücü bakımından birbirinden çok uzak görünür. Arazın geldiği şey arazın bir tür temelidir; gelen ise geldiği şey olmadan kendi cevherinde var olamaz.

Bunların Özellikleri Üzerine

Her birinin özelliği şudur: Tür 'nedir' sorusuna cevap olarak, araz ise 'nasıldır' ve 'ne durumdadır' sorusuna cevap olarak yüklenir. Biri 'Sokrates nedir?' derse 'insan' denir; 'nasıldır?' derse 'kel' ya da 'basık burunlu' diye anılır; 'ne durumdadır?' derse 'oturuyor' ya da 'yatıyor' diye anılır.

Şununla da ayrılırlar: Her cevherin bir türü vardır. İnsanın cevherinin yalnız bir tek insan türü vardır; atın cevherinin de aynı şekilde yalnız bir tek at türü. Oysa tek bir cevher çoğu zaman birçok araz kapsar. Aynı atın kimi yeri siyah, kimi yeri beyaz olabilir; onda uzunluk, boy, kartal gibi bir baş ve benzerleri bulunur. Aynı cevherin yalnız ayrılamaz değil, ayrılabilir arazı da olur. Biri hem hızlı, hem bedence güçlü, hem de okçu olabilir.

Bir fark daha: Türler önceden bilinir, yani önceden anlaşılır; arazlardan önce var oldukları bilinir. Çünkü gelen şeyden önce, onun geldiği şey bulunmalıdır. Tür arazın geldiği dayanak olduğundan, arazdan önce var olduğu anlaşılır. Arazlar ise sonra doğmuştur, yani ayrılamaz olsalar bile herhangi bir cevhere dışarıdan gelen yabancı şeylerdir.

Şöyle de ayrılırlar: Türden pay alan her şey eşit olarak pay alır. Sokrates, Cicero ve Platon eşit ölçüde insandır. Arazdan pay alanlar ise, araz ayrılamaz olsa bile, eşit olarak pay almaz. Habeşlilerin siyah olması ayrılamaz araz olmakla birlikte, aralarında daha siyah olan vardır ve hepsi siyahlıktan eşit olarak pay almaz.

Hassa ile Arazın Ortak Yanları Üzerine

Geriye hassa ile arazın ortak yanlarını ele almak kalıyor. Hassanın türden, cinsten ya da ayrımdan nasıl ayrıldığı yukarıda gösterildi. Hassa ile ayrılamaz arazın ortak yanı şudur: Onlardan pay alan ve onların görüldüğü şeyler onlarsız hiçbir zaman var olmaz. İnsan gülebilir olmayı, Habeşli ya da karga siyahlığı yitirmez. Bu yüzden bunlardan, yani hassalardan ve arazlardan pay alanlar onlarsız var olamaz.

Ama bu ortak yan, arazın yukarıdaki tarifine aykırı düşüyor gibi görünmesin. Çünkü tarif şöyleydi: Araz, bulunduğu şey yok olmadan gelip giden şeydir. Şimdi ise onlarsız var olunamayacağı söyleniyor gibidir, oysa yukarıda onların yok olmadan kaldırılabileceği söylenmişti. Ama burada anlatılan şudur: Bu ayrılamaz araz kaldırılırsa geldiği şey yok olmaz, ama ayrılamadığı için onsuz var olamaz.

Ayrılamaz araz ile hassanın bir ortak yanı daha var: Hassa, bulunduğu şeyin, yani insanın bütününde ve her zaman bulunduğu gibi (her insan her zaman gülebilirdir), her ayrılamaz araz da bütününde ve her zaman bulunur: Her karga her zaman siyahtır. Ayrılabilir arazlarla tek ortaklığı ise şudur: Hassa birçok bireyden yüklendiği gibi araz da birçok bireyden yüklenebilir. Birçok kişi koşar, birçok kişi yürür, bunlar ayrılabilir arazlardır; aynı şekilde birçok kişi gülebilir.

Bunların Özellikleri Üzerine

PL64.69

disputationem transtulit, et dicit eorum raras alias esse communitates, nisi has solas quod de pluribus praedicantur. Longe enim a se distare videntur, in substantia sui et in potestate patiendi atque faciendi id quod alicui accidit, et id cui accidit. Namque illud cui accidit, quasi quoddam fundamentum est accidentis. Illud vero quod accidit, praeter id cui accidit, esse in sui substantia non potest. DE PROPRIIS EORUM. Propria vero singulorum sunt haec, quod species in eo quod quid sit praedicatur, accidens vero in eo quod quale sit et quomodo se habens: Nam si quis dicat, quid Socrates est, homo dicitur. Si quis dicat qualis sit, calvus vel simus appellatur. Si quis vero quomodo se habens, sedens aut jacens appellabitur, Item in hoc differunt quod unaquaeque substantia unam speciem habet. Namque hominis substantia unam solam hominis speciem habet. Substantia vero equi unam solius equi speciem habet. At vero una substantia plura frequenter accidentia continebit. Nam et in eodem equo quaedam pars frequenter nigra quaedam, alba est. Et est in eo proceritas, est altitudo, est aquilinum caput, et alia hujusmodi. Habet etiam non solum inseparabile accidens eadem substantia, sed etiam separabile. Nam fortasse quidam velox est, et idem etiam corpore validus est, idem etiam sagittator, et caetera. Huc accedit quod species praenoscuntur, id est praeintelliguntur, hoc est ante esse cognoscuntur quam accidentia. Et prius erit aliqua res ubi accidat, quam illa quae accidit, et quoniam species est subjectum accidentis ubi accidens accidat, Ideoque ante species intelligitur esse quam accidens. Accidentia vero postea nata sunt, id est aforis venientia et extranea, a qualibet illa substantia, etiamsi inseparabilia sunt. Haec quoque est eorum separatio, quod semper omnia quae participant specie, aequaliter participant. Aequaliter enim et Socrates et Cicero et Plato sunt homines. At vero illa quae participant accidenti, etiamsi inseparabile accidens sit, tamen non aequaliter participant. Nam quamvis inseparabile sit accidens Aethiopibus nigris esse, tamen est aliquis inter ipsos nigrior, nec omnes illa nigredine aequaliter participant. DE COMMUNIBUS PROPRII ET ACCIDENTIS. Relinquitur igitur de communibus proprii accidentisque tractare. Nam proprium quid distaret vel a specie, vel a genere, vel a differentia superius demonstratum est. Proprium autem et inseparabile accidens commune habent, quod sine his nunquam consistunt ea quae eorum participant, et in quibus ipsa considerantur. Nam neque homo amittit risibile esse, nec Aethiops aut corvus, nigrum. Atque ideo sine his ipsis, id est propriis et accidentibus, quae eorum participant, constare non possunt, ne forte contra superiorem definitionem accidentis venire videatur ista communio. Est enim ita definitum. Accidens est quod infertur et aufertur sine ejus in quo est interitu. Quod nunc dici videtur sine his constare non posse, cum superius sine eorum interitu posse diceretur auferri. Sed hoc modo dicitur, non quod si auferatur hoc accidens inseparabile, intereat illud cui accidit, sed quoniam separari non potest, idcirco sine his constare non possit. Est etiam inseparabilis accidentis et proprii alia communio, quod sicut et omni et semper inest proprium cui inest, id est homini (semper enim et omnis homo risibilis est), sic etiam quodlibet accidens inseparabile, et omni et semper est accidens inseparabile. Namque et omnis corvus, et semper niger est. Sola autem cum separabilibus accidentibus illa communio est, quod quemadmodum de multis individuis proprium praedicatur, ita etiam accidens de multis individuis potest praedicari. Plures enim currunt, plures etiam ambulant, quae scilicet accidentia separabilia sunt, quemadmodum plures possunt esse risibiles. DE PROPRIIS EORUM.

PL64.69_2

Şununla ayrılırlar: Hassa her zaman tek türde, araz ise birçok türde bulunur. Araz, canlı ve cansız birçok türe gelir: Abanoz siyahtır, karga siyahtır, Habeşli insan siyahtır. Gülebilir ise yalnız insandadır. Hassa tek türü kapsadığı ve yalnız o türe eşit olduğu için ters çevrilerek yüklenir. Araz ise altında birçok tür bulunduğu için ters çevrilemez. 'Abanoz siyahtır' diyebilirsin, ama 'siyah abanozdur' diyemezsin; siyah olup abanoz olmayan şey de olabilir.

Sonra her hassa altındaki şeylere kendini eşit olarak verir ve onlar da ondan eşit olarak pay alır. Sokrates, Cicero ve Vergilius gülebilirden eşit olarak pay alır ve eşit ölçüde gülebilirdir. Araz ise her zaman eşit olarak araz değildir: Biri daha uzun boylu, biri daha hızlı olabilir; biri ayrılabilir, öteki ayrılamaz arazdır. Belki bunların başka özellikleri ve ortak yanları da vardır, ama bir giriş için şimdilik bu kadarı yeter.

"Fabius, Porphyrios'un Giriş'iyle ilgili her şeyi sana iyice ve bolca anlattım. Bundan sonra bana ihtiyaç duyarsan, hele hiçbir zaman saygınlıktan yoksun kalmamış çalışmaların için, aynı heveste sana seve seve uyar ve seni teşvik ederim."

O zaman Fabius, "Bunları bana babaca bir gönülle vaat ediyorsun," dedi. "Ben de bu çalışmalardan hiç vazgeçmeyeceğim, hele sen öğretirken; ömrüm yeterse Aristoteles'in bütün mantığını belki senden öğrenirim."

"Seve seve," dedim. "Ama madem Petronius'un dediği gibi sabah güneşi damlara gülümsedi, kalkalım; başka bir konu varsa sonra daha dikkatle düşünülür."

PL64.69_2

Differunt autem ista, quod proprium semper uni speciei inest, accidens vero pluribus. Nam accidens pluribus speciebus et animatis et inanimatis evenit, ut est ebeno nigrum, corvo nigrum, homini Aethiopi nigrum. Risibile vero nulli, nisi soli homini. Atque ideo conversim proprium praedicatur, quia unius, speciei continens est, et illi speciei soli aequalis. est At vero accidens conversim praedicari non potest, quia plures sub se species habet. Non enim potest dicere id esse nigrum quod ebenum, cum dicas hoc esse ebenum quod nigrum. Potest enim esse nigrum et non esse ebenum. Deinde omne proprium aequaliter se his rebus quae sub se fuerint dat et ab his aequaliter participatur. Socrates enim et Cicero et Vergilius aequaliter risibili participant, et aequaliter risibiles sunt. At vero accidens non semper aequaliter est accidens. Potest enim quicunque esse procerior, et alius esse velocior. Quod scilicet illud separabile est accidens, illud inseparabile. Et fortasse aliae eorum quaedam proprietates et communiones esse videantur. Sed nunc, quantum introductioni sat est, ista sufficiant. Sed jam tibi, Fabi, omnia quaecunque ad introductionem Porphyrii pertinent, plenius uberiusque tractata sunt. Post vero si quidem unquam me egueris, studiis praesertim tuis quae nulla unquam honestate caruerunt, libens animo hortatorque ad easdem cupiditates parebo. Hic Fabius: Tu, inquit, paterno haec mihi animo polliceris: verum ego nunquam deficiam ab his studiis, te praesertim docente, a quo totam fortasse logicae Aristotelis, si vita suppetit, capiam disciplinam. Et ego faciam, inquam, libentissime. Sed quoniam jam matutinus (ut ait Petronius) sol tectis arrisit, surgamus, et si quid est illud, diligentiore postea consideratione tractabitur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…